3. никкхепакан̣д̣ам̣
тиканиккхепакатха̄ван̣н̣ана̄
985. йатха̄вуттапхассапан̃чамака̄дира̄сикиччарахитатта̄ кечи дхамме висум̣ т̣хапетва̄ совачассата̄диавуттависесасан̇ган̣ханаттхан̃ча, венеййаджджха̄сайавасена ва̄ чханда̄дайо ‘‘йева̄пана̄’’ти вутта̄ти йева̄панака̄нам̣ падуддха̄рена ниддеса̄нарахата̄йа ка̄ран̣ам̣ вуттанти хадайаваттхусса татха̄ ниддеса̄нарахата̄йа ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘сукхумупа̄…пе… хитасса̄’’ти а̄ха. сукхумабха̄вепи индрийа̄дисабха̄ва̄ни упа̄да̄йарӯпа̄ни а̄дхипачча̄дивасена па̄кат̣а̄ни хонти, на атам̣сабха̄вам̣ сукхумупа̄да̄йарӯпанти хадайаваттхусса падуддха̄рена кусалаттикападабха̄джане ниддеса̄нарахата̄ вутта̄. сукхумабха̄ватойева хи там̣ маха̄пакаран̣епи ‘‘йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча ваттантӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.8) нисситадхаммамукхена дасситанти. венеййаджджха̄сайавасена ва̄ хадайаваттху падуддха̄рена на дасситанти дат̣т̣хаббам̣. йена пана адхиппа̄йена рӯпакан̣д̣е хадайаваттху дувидхена рӯпасан̇гаха̄дӣсу на вуттам̣, со рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йа вибха̄вито ева̄ти. никкхипитва̄ти падасса паккхипитва̄ти аттхоти адхиппа̄йена ‘‘виттха̄радесанам̣ антогадхам̣ катва̄’’ти вуттам̣. мӯла̄дивасена хи десита̄ кусала̄дидхамма̄ там̣там̣читтуппа̄да̄дивасенапи десита̄ ева на̄ма хонти там̣сабха̄ва̄нативаттанатоти.
мӯлавасена̄ти суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханавасена. ета̄ни хетупада̄дӣни хиноти пхалам̣ етасма̄ паваттатӣти хету, пат̣ичча етасма̄ етӣти паччайо, джанетӣти джанако, ниббаттетӣти ниббаттакоти сеса̄нам̣ вачанаттхо. ‘‘мӯлат̣т̣хасса…пе… вутта’’нти касма̄ вуттам̣, нану ‘‘пӣл̣анат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу вийа мӯлабха̄во мӯлат̣т̣хо, тӣн̣и кусаламӯла̄нӣти айан̃ча мӯлато никкхепоти? на, мӯласса аттхо мӯлат̣т̣хо, со ева мӯлат̣т̣хоти суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханат̣т̣хена мӯласабха̄ва̄нам̣ алобха̄дидхамма̄нам̣ кусаладхаммесу киччависесасса адхиппетатта̄. тенева̄ха ‘‘аттхоти дхаммакичча’’нти. атха ва̄ аттхавасена̄ти ‘‘тӣн̣и кусаламӯла̄нӣ’’ти вутта̄нам̣ тесам̣ мӯла̄нам̣ сабха̄васан̇кха̄тааттхавасена, на га̄тха̄йа вуттааттхавасена. йасма̄ пана со мӯлат̣т̣хойева ча хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘алобха̄дӣна’’нтиа̄ди. алобха̄дайо вийа ведана̄ккхандха̄дайопи адхикататта̄ там̣-саддена пат̣иниддиситабба̄ти вуттам̣ ‘‘те кусаламӯла̄ там̣сампайутта̄’’ти. техи алобха̄дӣхӣти еттха а̄ди-саддена ва̄ ведана̄ккхандха̄дайопи сан̇гахита̄ти дассетум̣ ‘‘те кусаламӯла̄ там̣сампайутта̄’’ти вуттам̣.
‘‘катаме дхамма̄ кусала̄’’ти пуччхитва̄ пхасса̄дибхедато чатта̄ро кхандхе дассетва̄ ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’ти (дха. са. 1) вуттата̄ кхандха̄ ча кусаланти вуттам̣ ‘‘кхандхехи сабха̄вато кусале парийа̄дийатӣ’’ти. ведана̄ккхандхо ва̄ти кусалам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо ва̄ти. ан̃н̃асса аттано пхаласса. мӯлехи кусала̄нам̣ анаваджджата̄йа хетум̣ дассетӣти идам̣ на мӯла̄нам̣ кусаласса анаваджджабха̄васа̄дхакатта̄ вуттам̣, атха кхо тасса анаваджджата̄йа суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дхакатта̄. йади хи мӯлехи като кусала̄нам̣ анаваджджабха̄во бхавеййа, там̣самут̣т̣ха̄нарӯпассапи со бхавеййа, мӯла̄нам̣ ва̄ тесам̣ паччайабха̄во на сийа̄, хоти ча со. вуттан̃хетам̣ ‘‘хетӯ хету…пе… паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1.). кин̃ча бхиййо кусала̄нам̣ вийа акусала̄бйа̄ката̄нампи таббха̄во мӯлапат̣ибаддхо бхавеййа, татха̄ сати ахетука̄нам̣ акусала̄бйа̄ката̄нам̣ таббха̄во на сийа̄, тасма̄ кусала̄дӣнам̣ йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, на мӯлапат̣ибаддхо, мӯла̄ни пана кусала̄дӣнам̣ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дхана̄нӣти ведитаббам̣. сахетука̄ хи дхамма̄ вирул̣хамӯла̄ вийа па̄дапа̄ суппатит̣т̣хита̄ тхира̄ хонти, на татха̄ ахетука̄ти. там̣сампайогакатам̣ анаваджджасабха̄ванти идампи на анаваджджасабха̄васса там̣сампайогена ниппха̄дитатта̄ вуттам̣, анаваджджасабха̄вам̣ пана висесетва̄ дассетум̣ вуттам̣. алобха̄дисампайогато хи кусала̄дӣнам̣ кхандха̄нам̣ анаваджджабха̄во суппатит̣т̣хито джа̄йати, на ахетука̄бйа̄ката̄нам̣ вийа на суппатит̣т̣хитоти. йади евам̣ на тесам̣ кхандха̄нам̣ кусала̄дибха̄во дассито сийа̄? на, адхика̄рато кусалабха̄васса вин̃н̃а̄йама̄натта̄. камма-саддо вийа випа̄кадхаммата̄ва̄чино на мӯлаккхандхасадда̄, со ча идха ависесато вуттоти а̄ха ‘‘каммехи сукхавипа̄катам̣ дассетӣ’’ти. а̄дикалйа̄н̣атам̣ кусала̄нам̣ дассетӣти йоджана̄. анаваджджахетусабха̄васукхавипа̄кабха̄ванида̄на̄дисампаттийо дат̣т̣хабба̄, йонисоманасика̄рааваджджапат̣ипаккхата̄ит̣т̣хавипа̄ката̄васенапи нида̄на̄дисампаттийо йоджетабба̄. йонисоманасика̄рато хи кусала̄ алобха̄димӯлака̄, алобха̄дисампайогато ча лобха̄дипат̣ипаккхасукхавипа̄ка̄ва джа̄та̄ти.
986. ‘‘касма̄ вутта’’нти ануйун̃джитва̄ чодако ‘‘нанӯ’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. итаро йатха̄вуттамохасса идха сампайутта-саддена авуччама̄натам̣ ‘‘саччамета’’нти сампат̣иччхитва̄ ‘‘тена̄’’тиа̄дина̄ париха̄рама̄ха. тассаттхо – ‘‘там̣сампайутта̄’’типадена кин̃ча̄пи йатха̄вуттамохо падха̄набха̄вена на гахито, на̄нантарийаката̄йа пана гун̣абха̄вена гахитоти. ан̃н̃аттха абха̄ва̄ти йатха̄вуттасампайуттато ан̃н̃аттха абха̄ва̄. на хи вичикиччхуддхаччасахагато мохо вичикиччхуддхачча̄дидхаммехи вина̄ хотӣти.
987. уппа̄да̄дисан̇кхаталаккхан̣авиниваттанаттхам̣ ‘‘аниччадуккхаанаттата̄’’ти вуттам̣. уппа̄да̄дайо пана тадаваттхадхаммавика̄рабха̄вато там̣там̣дхаммаггахан̣ена гахита̄йева. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘джара̄маран̣ам̣ двӣхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 71), ‘‘рӯпасса упачайо’’ти ча а̄ди. кесакумбха̄ди саббам̣ на̄мам̣ на̄мапан̃н̃атти, рӯпаведана̄диупа̄да̄на̄ брахмавиха̄ра̄дигочара̄ упа̄да̄пан̃н̃атти саттапан̃н̃атти, там̣там̣бхӯтанимиттам̣ бха̄вана̄висесан̃ча упа̄да̄йа гахетаббо джха̄нагочарависесо касин̣апан̃н̃атти. параматтхе амун̃читва̄ вохарийама̄на̄ти имина̄ виха̄раман̃ча̄дипан̃н̃аттӣнам̣ саттапан̃н̃аттисадисатам̣ дассети, йато та̄ саттапан̃н̃аттиггахан̣ена гайханти. хутва̄ абха̄вапат̣ипӣл̣анаавасаваттана̄ка̄рабха̄вато сан̇кхатадхамма̄нам̣ а̄ка̄рабха̄вато сан̇кхатадхамма̄нам̣ а̄ка̄рависесабхӯта̄ни лаккхан̣а̄ни вин̃н̃аттиа̄дайо вийа ваттабба̄ни сийум̣, та̄ни пана ниссайа̄напеккхам̣ на лаббхантӣти пан̃н̃аттисабха̄ва̄нева таджджа̄пан̃н̃аттибха̄ватоти на вутта̄ни, саттагхат̣а̄дито висесадассанаттхам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ висум̣ вутта̄нӣти. на хи ко…пе… ваттум̣ йуттам̣ кусалаттикасса ниппадесатта̄.
988. бхавати еттха̄ти бхӯми, ниссайапаччайабха̄вато сукхасса бхӯми сукхабхӯми. сукхаведана̄сахитам̣ читтам̣. тасса бхӯмибхедена ниддха̄ран̣аттхам̣ там̣ниссайабхӯта̄ сампайуттадхамма̄ ‘‘ка̄ма̄вачаре’’ти вутта̄. тасса ва̄ екадесабхӯтасса самуда̄йабха̄вато а̄дха̄ран̣абха̄вена апеккхитва̄ там̣сама̄набхӯми ‘‘ка̄ма̄вачаре’’ти вутта̄. таттха ‘‘сукхабхӯмийам̣ ка̄ма̄вачаре’’ти двепи бхуммавачана̄ни бхинна̄дхикаран̣абха̄вена ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄нӣти убхайесампи сама̄на̄дхикаран̣абха̄вена аттхайогам̣ дассетум̣ ‘‘сукхабхӯмӣти ка̄ма̄вачара̄дайопи йуджджантӣ’’ти вуттам̣. йатхева хи читтам̣, евам̣ саббепи париттасукхена сампайутта̄ дхамма̄ тасса ниссайабха̄вато бхӯми ка̄ма̄вачара̄ти. ат̣т̣хакатха̄йампи ва̄ айаматтхо вуттойева̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘читта’’нти хи читтуппа̄допи вуччати. тена вуттам̣ ‘‘читтам̣ уппаннанти еттха читтамева аггахетва̄ паропан̣н̣а̄сакусаладхаммехи саддхим̣йева читтам̣ гахита’’нти. еван̃ча катва̄ти сукхабхӯмийанти читтуппа̄дасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄. вибха̄гадассанам̣ висесадассанам̣. бха̄ситаббам̣ бха̄ситам̣, тадева аттхоти бха̄ситаттхо. абхидхеййаттхо. тадаттхавин̃н̃а̄панена̄ти тикадука̄нам̣ куччхита̄нам̣ салана̄диаттхадӣпакена.
994. ко пана ва̄до кхандха̄рамман̣асса̄ти пубба̄парабха̄вена ваттама̄не арахато кхандхе екаттанайавасена санта̄нато ‘‘амха̄кам̣ ма̄тулаттхеро’’тиа̄дина̄ а̄ламбитва̄ паваттама̄нам̣ упа̄да̄нам̣ тасса упа̄да̄наккхандхейева ган̣ха̄ти. сатипи там̣сантатипарийа̄панне локуттараккхандхе таттха паваттитум̣ асаматтхабха̄вато ка̄ пана катха̄ кхандхе а̄раббха паваттама̄не. етена наттхи магго висуддхийа̄, наттхи нибба̄нанти евама̄дивасена паватта̄ миччха̄дит̣т̣хиа̄дайо на магга̄дивисайа̄ там̣там̣пан̃н̃аттивисайа̄ти дӣпитам̣ хоти.
998. евам̣ сам̣…пе… лесика̄ти анупа̄да̄нийехи асам̣килесика̄нам̣ бхеда̄бха̄вама̄ха.
1006. авиджджама̄но ча со ничча̄дивипарийа̄са̄ка̄ро ча̄ти ави…пе… са̄ка̄роти падаччхедо. дит̣т̣хийа̄ ничча̄диавиджджама̄на̄ка̄рена гайхама̄наттепи на тада̄ка̄ро вийа параматтхато авиджджама̄но, атха кхо виджджама̄но ка̄йо сакка̄йоти авиджджама̄наничча̄дивипарийа̄са̄ка̄рато висесананти локуттара̄ на идам̣ висесанам̣ араханти ‘‘санто виджджама̄но ка̄йо сакка̄йо’’ти. ваттху ависеситам̣ хотӣти идам̣ ‘‘сатӣ ка̄йе’’ти еттха ка̄йа-саддо самӯхаттхата̄йа ана̄маситависесам̣ кхандхапан̃чакам̣ вадатӣти адхиппа̄йена вуттам̣. паса̄дака̄йо вийа куччхита̄нам̣ ра̄га̄дӣнам̣ уппаттит̣т̣ха̄ната̄йа ка̄йоти вуччатӣти евам̣ пана аттхе сати дит̣т̣хийа̄ ваттху висеситамева хотӣти локуттара̄пи апанӣта̄. на хи локуттара̄ кхандха̄ уппаттит̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘ка̄йо’’ти вуччантӣти. суддхийа̄ ахетубхӯтена̄ти госӣла̄дина̄, локийасӣлена ва̄ локуттарасӣласса ападат̣т̣ха̄нена. ‘‘авӣтиккаманӣйата̄сататам̣чаритаббата̄хи ва̄ сӣлам̣, тапочаран̣абха̄вена сама̄динната̄йа ватам̣. аттано гава̄дибха̄ва̄дхит̣т̣ха̄нам̣ сӣлам̣, гаччхантойева бхаккхана̄дигава̄дикирийа̄каран̣ам̣ ватам̣. акаттабба̄бхиматато ниваттанам̣ ва̄ сӣлам̣, там̣сама̄да̄навато весабходжанакиччачаран̣а̄дивисесапат̣ипатти вата’’нти ча сӣлаббата̄нам̣ висесам̣ ваданти.
1007. имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣти уппа̄доти на джананаматтам̣ адхиппетам̣, атха кхо аниродхопӣти ‘‘авигха̄там̣ джанасаддо вадатӣ’’ти а̄ха. таттха̄йам̣ джана-садде найо, джанита̄ти джана̄, авихата̄ти аттхо. путхӯ джана̄ етесанти путхуджджана̄ти путхусаттхума̄нино сатта̄. абхисан̇кхаран̣а̄диаттхо ва̄ джана-саддо анекаттхатта̄ дха̄тӯнам̣. кхандха̄йатана̄дӣнам̣ савана̄дхӣнатта̄ пан̃н̃а̄чаккхупат̣ила̄бхасса тесам̣ савана̄бха̄вадӣпакам̣ ‘‘ассутава̄’’ти идам̣ падам̣ андхатам̣ вадати.
катам̣ джа̄нантӣти аттана̄ парехи ча катам̣ кусала̄кусалам̣ техи ниппха̄дитам̣ сукхадуккхам̣ йа̄тха̄вато джа̄нанти. паресам̣ аттана̄, аттано ча парехи катам̣ упака̄рам̣ йатха̄вутта̄ка̄рена па̄кат̣ам̣ каронти. бйа̄дхиа̄дӣхи дуккхитасса упат̣т̣ха̄на̄дика̄таббам̣, сам̣са̄радуккхадуккхитассева ва̄ йатха̄вутта̄ка̄рена ка̄таббам̣ каронти. арийакарадхамма̄ арийасачча̄нӣти пуримасаччадвайавасена вуттам̣ ‘‘випассийама̄на̄ аничча̄дайо’’ти. парин̃н̃а̄дивисесена ва̄ пассийама̄на̄ти аттхе сати аничча̄дайоти а̄ди-саддена ниччампи нибба̄нам̣ гахитанти чатусаччавасенапи йоджетаббам̣, аниччатта̄дайо ва̄ ‘‘аничча̄дайо’’ти вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣.
авасесакилеса̄ килесасотам̣. н̃а̄н̣анти йа̄тха̄вато джа̄нанам̣. йатха̄бхӯта̄вабодхена хи тасса та̄ни ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дитата̄йа санта̄не аппавеса̄раха̄ни ‘‘сам̣вута̄ни пихита̄нӣ’’ти ча вуччанти. татха̄ти саббасан̇кха̄ра̄нам̣ виппака̄расса кхамана̄ка̄рена. авипарӣтадхамма̄ ета̄йа ниджджха̄йам̣ кхамантӣти пан̃н̃а̄ кхантӣти. адут̣т̣хассева титиккха̄бха̄вато татха̄паватта̄ кхандха̄ти адосаппадха̄на̄ кхандха̄ вутта̄ти ‘‘адосо ева ва̄’’ти татийо викаппо вутто. сатипат̣ипаккхатта̄ абхиджджха̄доманасса̄нам̣ ‘‘мут̣т̣хассачча’’нти вутта̄. аккханти досо. сассата̄диантавинимутта̄ дхаммат̣т̣хитӣти сассатуччхеда̄дига̄хо таппат̣иломабха̄во вутто. дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄до нибба̄не пат̣иломабха̄во. чарима̄нуломан̃а̄н̣аваджджхатан̣ха̄дико килесоти вутто, пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанан̃а̄н̣адассана̄ни вийа готрабхун̃а̄н̣ам̣ килеса̄нам̣ аппаваттикаран̣абха̄вена ваттати, килесависайа̄тилан̇гханабха̄вена пана паваттатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘сан̇кха̄ра…пе… паха̄на’’нти.
дит̣т̣хийа̄дӣнам̣ самудайасабха̄гата̄ каммасса викуппа̄дане сахака̄рӣка̄ран̣абха̄во, дассана̄дибйа̄па̄рам̣ ва̄ атта̄нан̃ча дассана̄дикиччам̣ чаккха̄дӣнанти еван̃хи йатха̄таккитам̣ атта̄нам̣ рӯпанти ган̣ха̄ти. йатха̄дит̣т̣ханти таккадассанена йатхопаладдханти адхиппа̄йо. на хи дит̣т̣хигатико рӯпа̄йатанамева атта̄ти ган̣ха̄тӣти. имисса̄паваттийа̄ти са̄ман̃н̃ена рӯпам̣ атта̄ти саббасан̇га̄хакабхӯта̄йа паваттийа̄. рӯпе…пе… ма̄нанти чаккха̄дӣсу там̣сабха̄во атта̄ти паваттама̄нам̣ аттаггахан̣ам̣. анан̃н̃атта̄диггахан̣анти анан̃н̃аттам̣ аттанийааттанисситаатта̄дха̄рата̄гахан̣ам̣. ван̣н̣а̄дӣнанти ван̣н̣аруккхапуппхаман̣ӣнам̣. нану ча руккхапуппхаман̣ийо параматтхато на виджджанти? саччам̣ на виджджанти, тадупа̄да̄нам̣ пана виджджатӣти там̣ самудита̄диппака̄рам̣ идха руккха̄дипарийа̄йена вуттанти руккха̄динидассанепи на досо чха̄йа̄руккха̄дӣнам̣ вийа рӯпасса аттано ча сам̣са̄мибха̄ва̄диматтасса адхиппетатта̄.
1008. джа̄тиа̄дисабха̄ванти джа̄тибхава̄дӣнам̣ ниббаттиниббаттана̄дисабха̄вам̣, уппа̄данасаматтхата̄ паччайабха̄во.
1009. са̄ман̃н̃ена ‘‘тадекат̣т̣ха̄ килеса̄’’ти (дха. са. 1010), парато ‘‘авасесо лобхо’’тиа̄дивачанато (дха. са. 1011) па̄рисесато са̄маттхийато ва̄ лаббхама̄ната̄йа сатипи а̄гататте сарӯпена пабхедена ва̄ дит̣т̣хиа̄дайо вийа ана̄гататта̄ лобха̄дайо ‘‘ана̄гата̄’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘идха …пе… ссету’’нти. аттхато вин̃н̃а̄йати лобха̄дӣхи сахаджа̄та̄ хутва̄ дит̣т̣хийа̄ ева па̄л̣ийам̣ вуттакилесабха̄вато. итипи аттхо йуджджати сам̣йоджанакилеса̄нампи пат̣иниддеса̄рахатта̄ сампайуттасамут̣т̣ха̄набха̄вато ча. сам̣йоджанарахитехӣти сам̣йоджанабха̄варахитехи тхинауддхаччаахирика̄ноттаппехи, тхинаахирика̄ноттаппехи ва̄.
1013. екаде…пе… вадати авайавенапи самуда̄йо вуччатӣти. хету етесам̣ аттхӣти ва̄ хетука̄. анийатоти на авадха̄рито. пуримапада̄вадха̄ран̣авасена гахетаббаттхатта̄ виваран̣ӣйаттхава̄. аттхато никкхипитунти ‘‘тайо кусалахетӯ алобхо адосо амохо’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1060) вийа пуриманайена дасситадхаммейева хетупаха̄таббахетукабхедато аттхадассанавасена ниддиситунти аттхо.
1029. абхин̃н̃а̄йуттаваджджа̄нам̣ махаггата̄нам̣ паритта̄рамман̣атта̄бха̄ва̄ ‘‘махаггата̄ ва̄ иддхивидха̄дайо’’ти вуттам̣. атӣтам̣сан̃а̄н̣асса ка̄ма̄вачаратта̄ ‘‘чето…пе… н̃а̄н̣асампайутта̄’’ти а̄ха.
1035. анантаре нийутта̄нӣти чутианантарам̣ пхалам̣ анантарам̣, тасмим̣ нийутта̄ни там̣ екантена ниппха̄данато анатиккаманака̄нӣти аттхо. вуттаппака̄расса анантарасса каран̣ам̣ анантарам̣, там̣ сӣла̄нӣти йоджетаббам̣. анекесу а̄нантарийесу катесу кин̃ча̄пи балаватойева пат̣исандхида̄нам̣, на итаресам̣, аттана̄ пана ка̄таббакиччасса тенева кататта̄ тасса випа̄касса упаттхамбханавасена паваттанато на итара̄ни тена нива̄ритапхала̄ни на̄ма хонти, ко пана ва̄до пат̣ипаккхесу кусалесӯти вуттам̣ ‘‘пат̣ипаккхена анива̄ран̣ӣйапхалатта̄’’ти. ‘‘анекасмимпи…пе… наттхӣ’’ти касма̄ вуттам̣, нану анекесу а̄нантарийесу катесу балавам̣йева пат̣исандхида̄йаканти тена итаресам̣ випа̄ко пат̣иба̄хито хотӣти а̄ха ‘‘на ча теса’’нтиа̄ди. тан̃ча тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аппат̣иба̄хакаттам̣ ма̄тика̄ван̣н̣ана̄йам̣ виттха̄рена вича̄ритамева.
аттхато а̄паннам̣ аггахетва̄ йатха̄рутавасенева па̄л̣ийа̄ аттхам̣ гахетва̄ тесам̣ ва̄да̄нам̣ таппарабха̄вена паваттим̣ сандха̄йа ахетукава̄да̄дӣнам̣ висесам̣ дассетум̣ ‘‘пуримава̄до’’тиа̄ди вуттам̣. аниййа̄никаниййа̄никабхедам̣ пана самбха̄ракаммам̣ бандхамоккхахетӯти бандхамоккхахетум̣ пат̣иседхентопи каммам̣ пат̣иседхети. суман̇галавила̄синийам̣ пана випа̄касса каммакилесасама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ хетубха̄вато випа̄копи бандхамоккхахетӯти ‘‘наттхи хетӯти ваданто убхайам̣ пат̣иба̄хатӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.170-172) вуттам̣. таттха каммам̣ пат̣иседхентенапи випа̄ко пат̣иседхито хоти, випа̄кам̣ пат̣иседхентенапи камманти тайопи ете ва̄да̄ аттхато убхайапат̣иседхака̄ти ведитабба̄. нийатамиччха̄дит̣т̣хинти ахетукава̄да̄дипат̣исам̣йутте асаддхамме уггахапарипуччха̄виниччхайапасутасса ‘‘наттхи хетӯ’’тиа̄дина̄ рахо нисӣдитва̄ чинтентасса тасмим̣ а̄рамман̣е миччха̄сати сантит̣т̣хати, читтам̣ екаггам̣ хоти, джавана̄ни джаванти. пат̣хамаджаване сатекиччхо хоти, татха̄ дутийа̄дӣсу. саттаме атекиччхабха̄вам̣ патто на̄ма хоти. йа̄ евам̣ паватта̄ дит̣т̣хи, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘нийатамиччха̄дит̣т̣хи’’нти. тато пуримабха̄ва̄ анийата̄.
1039. сахаджа̄та ан̃н̃аман̃н̃а ниссайа аттхи авигата̄дивисит̣т̣хабха̄вепи маггапаччайасса сампайогависит̣т̣хата̄дӣпаненева сахаджа̄та̄дивисит̣т̣хата̄пи вин̃н̃а̄йатӣти па̄л̣ийам̣ ‘‘сампайутто’’ти вуттанти ‘‘сампайогависит̣т̣хена̄’’ти вуттам̣. магга…пе… дассетум̣, на пана магган̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ маггапаччайабха̄ва̄бха̄ватоти адхиппа̄йо. евам̣ сатӣти йади магган̇га̄нам̣ маггапаччайала̄бхита̄йа пака̄сано пат̣хаманайо, евам̣ санте. магган̇га̄нипи ведана̄дайо вийа маггахетукабха̄вена ваттаббатта̄ амаггасабха̄ва̄нам̣ алобха̄дӣнам̣ тадан̃н̃есам̣ тадубхайасабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ паччайабха̄вадӣпане татийанайе вийа на т̣хапетабба̄нӣти а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ти на ваттаббам̣ сийа̄’’ти. пуббети пуриманайе.
дутийанайепӣти пи-саддена пат̣хаманайам̣ сампин̣д̣ети. тена самма̄дит̣т̣хийа̄ пуримасмим̣ найадвайе т̣хапитатта̄ тасса сахетукабха̄вадассано татийанайо а̄раддхоти дассети. татийанайе самма̄дит̣т̣хийа̄ сахетукабха̄вадассанам̣ аниччханто чодако ‘‘катхам̣ дассито’’ти чодетва̄ ‘‘нанӯ’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. итаро ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ дассанена паха̄таббахетубха̄вена вутта̄нампи лобха̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сахаджекат̣т̣хасампайуттасан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннато дассанена паха̄таббахетукасан̇гахо вийа маггахетубха̄вена вутта̄йапи самма̄дит̣т̣хийа̄ маггахетукабха̄вопи йуджджати маггахетусампайуттасан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннабха̄ватоти дассети.
тато ан̃н̃ассева̄ти тато самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄тахетуто ан̃н̃асса алобха̄досассева. ан̃н̃ена̄ти ‘‘магго хетӯ’’ти ито ан̃н̃ена. алобха̄доса̄нам̣йева адхиппетатта̄ тесам̣йева а̄вен̣икена маггахетӯти имина̄ парийа̄йена. са̄дха̄ран̣ена парийа̄йена̄ти тин̣н̣ампи хетӯнам̣ адхиппетатта̄ магга̄маггасабха̄ва̄нам̣ са̄дха̄ран̣ена маггахетумаггахетӯти имина̄ парийа̄йена. тесанти хетӯнам̣. ан̃н̃есанти хетусампайутта̄нам̣. аттхависесавасена̄ти ‘‘маггахетука̄’’ти па̄л̣ийа̄ аттхависесавасена. амохена алобха̄доса̄мохехи ча сесадхамма̄нам̣ сахетукабха̄вадассанавасена паватта̄ дутийататийанайа̄ ‘‘сарӯпато хетухетумантадассана’’нти вутта̄. татха̄адассанатоти сарӯпена адассанато. аттхена…пе… гаманатоти ‘‘магган̇га̄ни т̣хапетва̄ там̣сампайутто’’ти (дха. са. 1039) вачанато маггасабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ маггапаччайата̄сан̇кха̄то сампайутта̄нам̣ хетубха̄во сарӯпато дассито. маггахетубхӯта̄йа пана самма̄дит̣т̣хийа̄ сампайутта̄нам̣ хетухетубха̄во аттхато н̃а̄пито хотӣти аттхо.
1040. асабха̄вадхаммо гарука̄таббо на хотӣти ‘‘сабха̄вадхаммо’’ти вуттам̣. тенева пат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. 1.3) ‘‘а̄рамман̣а̄дхипати джа̄тибхедато кусала̄кусалавипа̄какирийарӯпанибба̄навасена чхаббидхо’’ти ваккхати. магга̄дӣни т̣хапетва̄ти магга̄дӣни паха̄йа. ан̃н̃есанти магга̄дито ан̃н̃есам̣. адхи…пе… васса̄ти а̄рамман̣а̄дхипатипаччайабха̄васса. пан̃н̃уттаратта̄ кусала̄нам̣ локуттаракатха̄йа ча пан̃н̃а̄дхуратта̄ вӣмам̣са̄дхипатисса сеса̄дхипатӣнам̣ падха̄ната̄ ведитабба̄.
1041. падесасаттависайатта̄ пат̣хамавикаппасса сакаласаттавасена дассетум̣ ‘‘каппасахасса̄тиккамепи ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ладдхока̄сам̣ йам̣ бхависсатӣти ладдхока̄сам̣ йам̣ каммам̣ па̄пун̣иссати. каппасахасса̄тиккаме авассам̣ уппаджджанавипа̄катта̄ тадапи…пе… вуччатӣти. аладдхаттала̄бхата̄йа уппа̄да̄диккхан̣ам̣ аппаттасса випа̄касса ануппаннабха̄во наттхибха̄во па̄кат̣абха̄ва̄бха̄ватоти вуттам̣ ‘‘наттхи на̄ма на хотӣти ануппанно на̄ма на хотӣ’’ти. таттха̄ти арӯпабхаван̇ге.
авипаккавипа̄кам̣ каммам̣ сахака̄рӣка̄ран̣асамава̄йа̄ла̄бхена акатока̄сам̣ випа̄ка̄бхимукхабха̄ва̄бха̄вато випаккавипа̄какаммасариккхаканти вуттам̣ ‘‘аладдхо…пе… деййа̄’’ти. киччаниппхаттийа̄ асати уппаннампи каммам̣ ануппаннасама̄нанти ‘‘ока̄со на бхавеййа̄’’ти етасса саматтхата̄ на сийа̄ти аттхама̄ха. тена апачайага̄микаммакиччасса ока̄са̄бха̄во дассито. пуббе нираттхакатта̄ уппаттийа̄ ока̄со на бхавеййа̄ти пайоджана̄бха̄вато каммуппаттийа̄ ока̄са̄бха̄во вутто. ‘‘випа̄като ан̃н̃асса паваттиока̄со на бхавеййа̄’’ти имина̄ асамбхаватоти айаметесам̣ висесо. дхувавипа̄касса каммасса випа̄кена нидассанаматтабхӯтена̄ти адхиппа̄йо. арийамаггаа̄нантарийакамма̄нам̣ вийа махаггатакамма̄нам̣ нийатасабха̄вата̄бха̄ва̄ ат̣т̣хасама̄паттӣнам̣ ‘‘балававирахе’’тиа̄дина̄ сависесанадхувавипа̄ката̄ вутта̄. еттха ча ‘‘пан̃ча а̄нантарийакамма̄нӣ’’ти нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ нийатамиччха̄дит̣т̣хийа̄пи дхувавипа̄катта̄. йасса каммасса кататта̄ йо випа̄ко нийогато уппаджджиссати, со тасса ана̄гатака̄лепи уппа̄дивоха̄рам̣ лабхати. со ча уппа̄дивоха̄ро а̄йӯхитакаммавасена вуччама̄но бха̄вина̄ а̄йӯхитабха̄вена магго ануппанноти еттха вуттоти дассетум̣ ‘‘йам̣ а̄йӯхитам̣ бхависсатӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
1050. упа̄да̄нехи а̄динна̄ти самбандхо. ан̃н̃ети упа̄да̄на̄рамман̣ехи ан̃н̃е анупа̄да̄нийа̄ти аттхо. а̄дикена гахан̣ена̄ти ‘‘ахам̣ пхалам̣ саччха̄ка̄си’’нти евам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена гахан̣ена. ида̄ни упетаттхадӣпакасса упа-саддасса васена упа̄динна-саддасса аттхам̣ ваттум̣ ‘‘упа̄диннасаддена ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха нибба̄насса анаджджхаттабха̄вато ‘‘амаггапхаладхамма̄йева вутта̄’’ти а̄ха. итарехӣти аджджхаттапада̄дӣхи.
тиканиккхепакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дуканиккхепакатха̄ван̣н̣ана̄
1062. метта̄йа айанам̣ упагаманам̣ метта̄йанам̣, тан̃ча аттано санта̄не метта̄йа ла̄бхо уппа̄данам̣ сатта̄нам̣ анупагамо аттхато маджджанамева̄ти ‘‘метта̄, медана’’нти ватва̄ ‘‘синехана’’нти а̄ха.
1065. тасмим̣ тасмим̣ висайе читтам̣ сам̣ран̃джатӣти читтасса сам̣ран̃джанам̣. тан̣ха̄вичарита̄дӣти а̄ди-саддена есана̄дайо сан̇гахита̄. тан̣ха̄йа випулата̄ висайавасена паваттивасена ва̄ ведитабба̄. аничча̄дисабха̄васса рӯпа̄дикасса ничча̄дито гахан̣ам̣ абхинивесо висесато тан̣ха̄васена хоти тан̣ха̄рахита̄йа дит̣т̣хийа̄ абха̄ва̄ти упача̄равасена нимиттасса каттубха̄вама̄ха ‘‘ничча̄дито ган̣хантӣ висам̣ва̄дика̄ хотӣ’’ти. па̄кат̣ена саддена лаббхама̄натта̄ йатха̄рутавин̃н̃а̄йама̄натта̄ ча висаттика̄саддасса висатасабха̄во ‘‘падха̄но аттхо’’ти вутто. ‘‘анталиккхачаро па̄со, йва̄йам̣ чарати ма̄насо. тена там̣ ба̄дхайисса̄мӣ’’тиа̄дивасена (сам̣. ни. 1.151; маха̄ва. 33) ма̄рена гахитата̄йа.
1066. анаттхачаран̣а̄дианабхисандха̄наката̄йа ат̣т̣ха̄набхӯтесу ча вассава̄та̄дисан̇кха̄ресу уппаннакопо вийа саттесу аттха̄чаран̣а̄дина̄ а̄ропана̄дхиппа̄йесуйева тададжджха̄ропанавасена паватто йадипи ана̄йатануппаттийа̄ ат̣т̣ха̄на̄гха̄тойева хоти, саттависайатта̄ пана сати читтасса екантабйа̄паттийам̣ каммапатхабхедо хотийева̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣, ат̣т̣ха̄нуппаттийам̣ панасса на сийа̄ каммапатхабхедоти а̄ха ‘‘саттесу уппанно ат̣т̣ха̄накопо каротӣ’’ти. пат̣игха̄дипада̄нам̣ гхат̣т̣ана̄пуримайа̄мавика̄руппаттисаман̃н̃а̄дӣсупи дассанато ‘‘пат̣ивиродха̄дипада̄ни тесам̣ висесанаттха̄нӣ’’ти вуттам̣.
1091. две дхамма̄ тайо дхамма̄ти саддантарасаннидха̄нена париччхедавато бахувачанасса дассанато ‘‘апариччхедена бахувачанена̄’’ти вуттам̣. уддесо катоти ити-саддо хетуаттхо. тена бахувачанена уддесакаран̣ам̣ бахувачанена пуччха̄йа ка̄ран̣анти дӣпети. уддеса̄нувидха̄йинӣ хи пуччха̄ти. татха̄ хи сан̇кха̄париччхинне уддесе ‘‘катаме ва̄ тайо’’ти сан̇кха̄париччхинна̄ва пуччха̄ карӣйатӣти. уддесена дхамма̄нам̣ аттхита̄маттавачаниччха̄йам̣ сабха̄вабхӯмика̄ран̣апхала̄дипариччхедо вийа сан̇кха̄париччхедопи на ка̄табботи адхиппа̄йена ‘‘аниддха̄ритапариччхеде’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘апаччайа̄ дхамма̄’’ти падато пана хет̣т̣ха̄ анекабхедабхинна̄ дхамма̄ апариччхедена бахувачаненева уддит̣т̣ха̄, уддхан̃ча татха̄ уддисӣйантӣти там̣ сотапатитата̄йа бхеда̄бха̄вепи параматтхато аппаччайадхаммасса асан̇кхатадхаммасса ча сопа̄дисесанирупа̄дисесара̄гаккхайа̄диасан̇кхата̄дивачанавачанӣйабха̄вена упачаритабхедегахите пададвайена аттхи ка̄чи бхедаматта̄ти апариччхедена бахувачанена уддесо катоти йуттам̣ сийа̄. уддеса̄нуса̄рӣни пуччха̄нигамана̄нӣти та̄нипи татха̄ паватта̄ни. ниддесо пана йатха̄дхиппетасабха̄ва̄дипариччхедавибха̄ванавасенева ка̄табботи асан̇кхата̄ дха̄ту иччева като параматтхато бхеда̄бха̄вадӣпанаттханти дат̣т̣хаббам̣. катхетука̄мата̄васена пуччханто йасса катхети, тена ка̄таббапуччха̄йа каран̣ато таггатам̣ аджа̄нанам̣ сам̣сайам̣ ва̄ анувидха̄йайева пуччхатӣти ‘‘сабха̄ва…пе… аджа̄нантасса васена пуччха̄ карӣйатӣ’’ти вуттам̣. ниддесато пуббетиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ пуччха̄нусандхим̣йева вибха̄вети.
1101. бхиндитва̄ти вибхаджитва̄. рӯпа̄ва…пе… вин̃н̃еййа̄ти ка̄ма̄вачаракусаламаха̄кирийавин̃н̃а̄н̣ена махаггатадхамма̄нам̣ саммасанавасена йатха̄йогам̣ махаггатаппама̄н̣адхамма̄нам̣ паччавеккхан̣а̄дивасена рӯпара̄га̄рӯпара̄гасампайуттена акусаламановин̃н̃а̄н̣ена махаггатадхамма̄нам̣ абхинивесанаасса̄данавасена там̣там̣пан̃н̃аттийан̃ча там̣там̣воха̄равасена паваттена а̄ваджджанена ча йатха̄вуттавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ пуреча̄рикена ка̄ма̄вачарадхамма̄ на вин̃н̃еййа̄. итарена̄ти паритта̄рамман̣ена. ка̄ма̄вачара̄намева а̄рамман̣а̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. рӯпа̄рамман̣а̄дӣхи вин̃н̃а̄н̣ехи таттха рӯпа̄рамман̣ена вин̃н̃а̄н̣енапи садда̄дӣнам̣ авин̃н̃еййата̄ рӯпасса ча вин̃н̃еййата̄. евам̣ сесесупи йоджана̄ дат̣т̣хабба̄. чаккхудва̄рикена садда̄дӣнам̣ авин̃н̃еййата̄ рӯпасса вин̃н̃еййата̄тиа̄дина̄ два̄рабхедавасена йоджетаббам̣. итаранти ит̣т̣хамаджджхаттам̣ анит̣т̣хаманит̣т̣хамаджджхаттан̃ча. рӯпа̄вачара̄дайо ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄дӣхӣти рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаралокуттарапан̃н̃аттийо ка̄ма̄вачаравипа̄кехи локуттара̄ ка̄ма̄вачарато н̃а̄н̣авиппайуттакусалакирийехи акусалехи ча авин̃н̃еййа̄ти йоджетаббам̣. нибба̄насса авиджа̄нанасабха̄во ева аттасамбхаво.
1102. рӯпа̄рӯпа̄вачаракаммӯпапаттибхаве дит̣т̣хирахито лобхо бхава̄савоти йатха̄вуттависайо дит̣т̣хисахито саббака̄ма̄вачарадхаммависайо ча лобхо ка̄ма̄саво бхавитум̣ йуттоти вуттам̣ ‘‘бхава̄савам̣…пе… сийа̄’’ти. ка̄ма̄савабхава̄сававинимуттасса хи лобхасса абха̄вам̣ сайамева ваккхатӣти. па̄л̣ийанти ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣апа̄л̣ийам̣. таттха йатха̄ ‘‘ка̄ма̄саво ат̣т̣хасу лобхасахагатачиттуппа̄десу уппаджджатӣ’’ти вуттам̣, евам̣ ‘‘бхава̄саво ат̣т̣хасу лобхасахагатачиттуппа̄десу уппаджджатӣ’’ти аватва̄ ‘‘чатӯсудит̣т̣хигатавиппайутталобхасахагатачиттуппа̄десу уппаджджатӣ’’ти (дха. са. 1465) вуттатта̄ ‘‘бхава̄саво…пе… йуттесу ева уппаджджатӣ’’ти па̄л̣ийам̣ вуттоти са̄вадха̄ран̣ам̣ вуттам̣. татха̄ ча ваккхати ‘‘бхава̄саво чатӯсу дит̣т̣хигатавиппайуттесу авиджджа̄савена саддхим̣ екадха̄ва екато уппаджджатӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1473). сопи ра̄готи сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го. ка̄мабхавапаттхана̄ вийа ка̄ма̄савоти йуттам̣ ваттум̣. сассатадит̣т̣хисахагатара̄гака̄мабхавапаттхана̄нампи хи бхава̄савоти ваттаббапарийа̄йо аттхӣти ‘‘сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го бхавара̄гавасена паттхана̄ бхава̄саво на̄ма̄’’ти вуттам̣, на тесам̣ идха адхиппетабхава̄савабха̄вадассанаттханти ат̣т̣хакатха̄йам̣ адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘рӯпа̄рӯпасан̇кха̄те каммато ча упапаттито ча дувидхепи бхаве а̄саво бхава̄саво’’ти вуттанти. таттха ка̄мабхавапаттхана̄йа та̄ва ка̄ма̄савабха̄во хоту, рӯпа̄рӯпабхавесу сассата̄бхинивесасахагатара̄гасса катханти? сопи йатха̄вуттависайе ка̄манавасена паваттито ка̄ма̄савойева на̄ма. саббепи хи тебхӯмака̄ дхамма̄ каманӣйат̣т̣хена ка̄ма̄ти. на четтха анит̣т̣хаппасан̇го дит̣т̣хивиппайутталобхасса бхава̄савабха̄вена висум̣ уддхат̣атта̄. авассан̃четамевам̣ вин̃н̃а̄таббам̣, итаратха̄ рӯпа̄рӯпабхавесу уччхедадит̣т̣хисахагатассапи лобхасса бхава̄савабха̄во а̄паджджеййа̄ти. ка̄ма̄сава̄дайо ева дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄савабха̄вена двидха̄ вутта̄.
1103. идха па̄л̣ийа̄пи бхава̄сававинимутталобхасса ка̄ма̄савабха̄во на на сакка̄ йоджетунти дассетум̣ ‘‘ка̄ма̄саваниддесе ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘дхаммаччхандо саддха̄’’ти кечи.
1105. упа̄да̄наккхандхесвева паваттати таббинимуттасса дхаммасса джӣваггахан̣ависайасса параматтхато абха̄ва̄. рӯпе…пе… вин̃н̃а̄н̣е ва̄ пана на патит̣т̣ха̄ти рӯпа̄дӣнам̣ авипарӣтасабха̄ваматте ат̣т̣хатва̄ сайам̣ сама̄ропитасса тесу парикаппана̄маттасиддхасса кассачи а̄ка̄расса абхинивесанато. тенева̄ха ‘‘тато ан̃н̃ам̣ катва̄’’ти. тато упа̄да̄наккхандхато. ведана̄дайопи хи кечи дит̣т̣хигатика̄ аничча̄ти пассантӣти. татоти ва̄ сарӣрасан̇кха̄тарӯпаккхандхато. ‘‘ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣра’’нти хи вуттам̣. хотӣти бхавати сассатам̣ атта̄ти аттхо. ан̃н̃анти брахмаиссара̄дито ан̃н̃ам̣.
арӯпабхаво вийа рӯпара̄гаппаха̄нена рӯпабхаво ка̄мара̄гаппаха̄нена паттаббо. рӯпӣбрахма̄нан̃ча пан̃чака̄магун̣ико ра̄го пахӣйати, на вима̄на̄дӣсу ра̄готи со ака̄мара̄готи катва̄ ка̄ма̄саво на хотӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ пат̣иккхиттам̣. т̣ӣка̄ка̄рехи пана ка̄ма̄савабхава̄сававинимутталобха̄бха̄вадассанена рӯпӣбрахма̄нам̣ вима̄на̄дира̄гассапи ка̄маччханда̄дибха̄вато дит̣т̣хивиппайуттарӯпа̄рӯпабхавара̄гавинимутто саббо лобхо ка̄ма̄савоти дассито. таттха йуттам̣ вича̄ретва̄ гахетаббам̣. сийа̄ а̄савасампайутто ка̄мара̄гена бхавара̄гена ва̄ сахуппаттийам̣, сийа̄ а̄сававиппайутто тадан̃н̃ара̄гена сахуппаттийам̣, ‘‘чатӯсу дит̣т̣хигата̄’’тиа̄дипа̄л̣ийа̄ абха̄вадассанена ка̄ма̄савабхава̄сававинимутталобха̄бха̄вам̣ дассетва̄ ‘‘ка̄ма̄саво’’тиа̄дипа̄л̣идассанена дит̣т̣хира̄гасса ка̄ма̄савабха̄вам̣ са̄дхети. паха̄таббадассанаттханти паха̄таббата̄дассанаттхам̣. паха̄нети паха̄нанимиттам̣.
1121. джа̄тийа̄ти кхаттийасабха̄ва̄диджа̄тисампаттийа̄. готтена̄ти готамаготта̄диуккат̣т̣хаготтена. колапуттийена̄ти маха̄кулабха̄вена. ван̣н̣апоккхарата̄йа̄ти ван̣н̣асампаннасарӣрата̄йа. ‘‘поккхара’’нти хи сарӣрам̣ вуччатӣти. ма̄нам̣ джаппетӣти ма̄нам̣ паваттети кароти. паватто ма̄но паваттама̄но. пуггалависесанти сеййасса сеййотиа̄дибхедам̣ пуггалависесам̣. сеййам̣ бхиндитва̄ паваттама̄но сеййама̄но. тин̣н̣анти сеййасса сеййа̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄ ан̃н̃ам̣ пуггалам̣ анисса̄йа вутта̄нам̣. сеййа̄дивасена аттано мананам̣ паггахо ма̄но, тасса каран̣ам̣ сеййохамасмӣтиа̄дипаваттийева̄ти вуттам̣ ‘‘сеййоти а̄дикиччакаран̣а’’нти.
1140. саббопи лобхо абхиджджха̄сабха̄воти абхиджджха̄ а̄савадвайасабха̄ва̄, ка̄мара̄го ка̄ма̄савасабха̄во ева̄ти а̄савадвайаека̄савабха̄во абхиджджха̄ка̄мара̄га̄нам̣ висесо вутто. на абхиджджха̄ ча дхамма̄ т̣хапетва̄ дит̣т̣хим̣ авиджджан̃ча ноа̄савасабха̄ва̄. абхиджджха̄ ча а̄савадвайасабха̄ва̄ ева, наабхиджджха̄сабха̄во ча лобхо наттхӣти адхиппа̄йена ‘‘ноа̄савалобхасса саббха̄во вича̄ретаббо’’ти а̄ха. ган̣ана̄йа хетуйа̄ сатта̄ти вуттанти пан̃ха̄ва̄рапа̄т̣хам̣ сандха̄йа вуттам̣. таттха хи ‘‘а̄саво дхаммо а̄савасса дхаммасса хетупаччайена паччайо. а̄саво дхаммо ноа̄савасса дхаммасса. а̄саво дхаммо а̄савасса ча ноа̄савасса ча. ноа̄саво дхаммо ноа̄савасса. ноа̄саво дхаммо а̄савасса. ноа̄саво дхаммо а̄савасса ча ноа̄савасса ча. а̄саво ча ноа̄саво ча дхамма̄ ноа̄савасса хетупаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.3.16) имесам̣ ва̄ра̄нам̣ васена ‘‘ган̣ана̄йа сатта̄’’ти вуттам̣. таттха йади ноа̄савасабха̄вопи лобхо сийа̄, дит̣т̣хисампайуттачиттасса васена ‘‘а̄саво ча ноа̄саво ча дхамма̄ мохайатха̄вутталобха̄ а̄савасса дхаммасса дит̣т̣хийа̄ хетупаччайена паччайо’’ти саттамо, па̄л̣ийам̣ а̄гатам̣ саттамам̣ ат̣т̣хамам̣ катва̄ ‘‘а̄саво ча ноа̄саво ча дхамма̄ а̄савасса ча ноа̄савасса ча дхаммасса хетупаччайена паччайо’’ти навамо пан̃хо вуччеййа, на пана вуттоти. евам̣ дит̣т̣хисампайутталобхасса ноа̄савабха̄ва̄бха̄вам̣ дассетва̄ итарассапи там̣ дассетум̣ ‘‘дит̣т̣хивиппайутте ча̄’’тиа̄ди вуттам̣.
1162. йатха̄рӯпе рӯпаппабандхе ваттама̄не пуггало гаччхати тит̣т̣хати нисӣдатӣти вуччати, татха̄ висадарӯпасса уппа̄дакам̣ читтам̣ ирийа̄патхӯпаттхамбхакам̣. там̣ пана кусалато кирийато ча пан̃чамаджджха̄начиттам̣ абхин̃н̃а̄ппаттам̣ аппаттан̃ча бхиндитва̄ саттапан̃н̃а̄са джавана̄ни вот̣т̣хаббанан̃ча̄ти ат̣т̣хапан̃н̃а̄савидхам̣. сахаджа̄тадхамма̄нам̣ акамман̃н̃абха̄вакаратта̄ тхинамиддхасахагатачиттам̣ висада̄ни рӯпа̄ни на самут̣т̣хапети на упаттхамбхети ча̄ти вуттам̣ ‘‘ирийа̄патхам̣ сандха̄ретум̣ асакконта’’нти.
1163. випаккхепи бха̄вато анекантикатта̄ рӯпатта̄са̄дхакаттам̣. гарубха̄ваппатти лахута̄вирахо дат̣т̣хаббо. сатипи ан̃н̃есампи акусала̄дӣнам̣ лахута̄вирахе тхинамиддха̄нам̣ екантато лахута̄пат̣ипаккхатта̄ ка̄ран̣а̄нурӯпатта̄ ча пхаласса ‘‘тхинамиддхасамут̣т̣хитарӯпехӣ’’ти вуттам̣. на джа̄гара…пе… сантатинти етена на̄мака̄йе супанасса асиддхатам̣ дассети. миддхасса пхалатта̄ти еттха миддхам̣йева нидда̄ка̄ран̣анти на̄йам̣ нийамо иччхито, нидда̄ка̄ран̣амева пана миддханти нийамо иччхитоти дат̣т̣хаббо. татха̄ хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ нидда̄йа миддхато ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ караджака̄йасса дуббалабха̄во ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситоти.
чха̄данам̣, аваттхаран̣ам̣ ва̄ она̄хо, со рӯпассева сабха̄воти парасса а̄сан̇кам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘тена саха вутта̄ она̄хапарийона̄ха̄ ча̄’’ти. асан̇кочавасена висада̄ паватти виппха̄рикабха̄во. а̄варан̣абха̄во вийа̄ти етена а̄варан̣асабха̄ваттепи миддхасса таббидхуро анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ онахана̄дибха̄воти дассети. са̄ман̃н̃ан̃хи пан̃чаннампи ка̄маччханда̄дӣнам̣ а̄варан̣асабха̄воти а̄варан̣абха̄васадисасса онахана̄дибха̄васса на̄мака̄йе лаббхама̄насса гахитата̄ти еттха̄дхиппа̄йо.
па̄нанти ануйоготи ча там̣кирийа̄са̄дхика̄ четана̄ адхиппета̄ти сура̄па̄насса сура̄…пе… йогасса ча акусалабха̄вена упаккилесадуббалӣкаран̣абха̄во йуттоти вутто. ‘‘сура̄мерайасса аджджхохаран̣ам̣ па̄нам̣ пама̄дат̣т̣ха̄на̄нуйого ча̄’’ти парасса адхиппа̄йо. нӣваран̣ам̣ хутва̄ ва̄тиа̄дина̄ идам̣ дассети ‘‘нӣваран̣асабха̄ва̄нам̣ нӣваран̣асампайуттабха̄вадассанапара̄йа чодана̄йа нӣваран̣анти каттхачи адит̣т̣хапайогасса асампайуттасса рӯпасса йатха̄ла̄бхато гахан̣ам̣ н̃а̄йойева на хоти, сиддханӣваран̣абха̄васампайуттасабха̄ва̄нам̣йева пана гахан̣анти там̣сабха̄ва̄ арӯпадхамма̄йева дассита̄, на рӯпанти тхинам̣ вийа миддхампи арӯпамева̄ти вин̃н̃а̄йатӣ’’ти. йанти йена вачанена. асамбхававачанатоти асамбхававачанабха̄вато.
тена̄ти тена рӯпа̄рамман̣асса чхандара̄гасса паха̄навачанена. рӯпаппаха̄нато ан̃н̃оти катва̄ рӯпе чхандара̄гаппаха̄нам̣ ‘‘ан̃н̃о ка̄ро’’ти вуттам̣. йам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘ан̃н̃атха̄’’ти вуттам̣. идантиа̄дина̄ ‘‘там̣ паджахатха̄’’ти па̄л̣ийа̄ на ниппарийа̄йаппаха̄нам̣ адхиппетанти дассети. арӯпассева йуджджатӣти судуддасам̣ дӯран̇гама̄диппаваттакам̣ читтам̣ там̣сампайутто арӯпадхаммойева вибандхитум̣ саматтхоти дассети. четасо парийут̣т̣ха̄нанти кусалачиттасса гахан̣ам̣. нӣваран̣а̄ни хи уппаджджама̄на̄ни уппаджджитум̣ аппада̄нена кусалава̄рам̣ ган̣хантӣти вуччанти. гахан̣ан̃четтха парийут̣т̣ха̄нам̣ ‘‘чора̄ магге парийут̣т̣хим̣сӯ’’тиа̄дӣсу вийа.
1176. уддхаччам̣ куккуччан̃ча саха вуттанти уддесапуччха̄нигамане сандха̄йа вуттам̣. йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ уддхаччасса куккуччена вина̄бха̄вака̄ран̣ам̣ ватва̄ ‘‘бхиндитва̄ вутта’’нти вуттам̣, там̣ ‘‘нӣваран̣а̄ чева нӣваран̣асампайутта̄ ча̄’’ти падасса ниддесе уддхаччакуккучча̄нам̣ висум̣ ниддит̣т̣хатам̣ сандха̄йа вуттам̣. ка̄маччхандасса уккат̣т̣ханӣваран̣ата̄ орамбха̄гийабха̄во. со хи рӯпара̄га̄рӯпара̄гаппака̄рака̄маччхандам̣ упа̄да̄йа тато тиббакиччата̄йа ‘‘уккат̣т̣ханӣваран̣а’’нти вуччати. ка̄маччханданӣваран̣антвева лобхо вутто, на бхиндитва̄. ка̄маччханданӣваран̣асса ча анавасесато ана̄га̄мимаггена паха̄не вуччама̄не чатуттхамаггаваджджхо лобхо анӣваран̣асабха̄во а̄паджджатӣти а̄ха ‘‘йади…пе… сийа̄’’ти. нонӣваран̣о рӯпара̄га̄рӯпара̄гаппака̄ро лобхадхаммо нӣваран̣асса авиджджа̄дикасса. а̄ди-саддена ‘‘нонӣваран̣о дхаммо нӣваран̣асса ча нонӣваран̣асса ча дхаммасса. нӣваран̣о ча нонӣваран̣о ча дхамма̄ нӣваран̣асса дхаммасса. нӣваран̣о ча нонӣваран̣о ча дхамма̄ нонӣваран̣асса дхаммасса. нӣваран̣о ча нонӣваран̣о ча дхамма̄ нӣваран̣асса ча нонӣваран̣асса ча дхаммасса хетупаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.8.25) име пан̃хе сан̇ган̣ха̄ти. чатта̄рӣти вуттам̣ нӣваран̣ападамӯлака̄нам̣ тин̣н̣ам̣ нонӣваран̣амӯлакасса екасса васена. нӣваран̣анонӣваран̣атадубхайамӯлака̄нам̣ пана тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ васена нава̄ти вуттам̣. тасма̄ти йатха̄дасситанайа̄йа па̄л̣ийа̄ абха̄ва̄ нонӣваран̣алобха̄бха̄ва̄.
1219. тенева̄ти пуримадит̣т̣хиа̄ка̄ренева уппаджджама̄нена. дит̣т̣хигатикехи вуччама̄на̄нам̣ ‘‘ниччам̣ субха’’нти евама̄дивачана̄нам̣, дит̣т̣хирахитехи вуччама̄на̄нам̣ гаганакусума̄дилокавоха̄равачана̄нан̃ча ваттхӯни ва̄ча̄ваттхуматта̄нӣти а̄ха ‘‘ва̄ча̄…пе… ва̄’’ти.
1221. читтена паралоке т̣хитоти йасмим̣ локе ниббаттивасена сайам̣ т̣хито, тато ан̃н̃ам̣ локам̣ паралокоти читтена гахетва̄ т̣хито.
1236. на хи пуримехӣтиа̄дина̄ пат̣хамамагга̄дӣхи самуггха̄т̣итаапа̄йагаманӣйабха̄ва̄дика̄ ева ра̄га̄дайо дутийамагга̄дӣхи пахӣйантӣти дассети.
1287. упат̣т̣хитепи дуггатинимитта̄дике на татха̄ тиббо лобхо уппаджджати, йатха̄ сугатинимитта̄дикети а̄ха ‘‘балаваникантивирахена̄’’ти.
1301. екасмим̣ читтуппа̄де уппанна̄нам̣ вийа екасмим̣ санта̄не уппанна̄нампи сахапаваттипарийа̄йо аттхӣти паха̄некат̣т̣хена ра̄гаран̣ена вичикиччхуддхаччасахагатамохасса саран̣ата̄ вутта̄. уддхаччавичикиччха̄хи йо мохо сахаджа̄то бхаве, сопи ра̄гена саран̣о паха̄некат̣т̣хабха̄ватоти. лобхадосамохатадекат̣т̣хакилесатам̣сампайуттаккхандхатам̣самут̣т̣ха̄накаммабхедато саббассапи акусаласса сан̇гахан̣авасена паватто саран̣ападаниддесо аран̣авибхан̇гасуттенапи ан̃н̃адаттху сам̣сандатӣти дассетум̣ ‘‘аран̣авибхан̇гасутте’’тиа̄дима̄ха. йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ сампайогаппаха̄некат̣т̣хабха̄вадӣпанена ра̄га̄дӣнам̣ саббесам̣ ва̄ акусаладхамма̄нам̣ саран̣абха̄вадассанам̣, там̣ па̄л̣ийа̄ йатха̄дасситадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асаран̣абха̄вадассанапарам̣, тадан̃н̃адхамма̄нам̣ саран̣абха̄вапат̣иседханапаранти аран̣авибхан̇гасуттавиродхоти дат̣т̣хаббам̣. суттантадесана̄йа ва̄ парийа̄йакатха̄бха̄вато ниппарийа̄йато саран̣абха̄во вийа аран̣абха̄вопи акусаладхамма̄нам̣йева̄ти татха̄паватта̄йа ат̣т̣хакатха̄йа на кочи суттавиродхоти дат̣т̣хаббам̣.
суттантикадуканиккхепакатха̄ван̣н̣ана̄
1313. ахам̣-саддена хетубхӯтена йо аттхоти еттха ахам̣-саддо аттхоти адхиппето. аттха̄вабодханаттхо хи саддаппайого. аттхапара̄дхӣно кевало аттхападаттхако, со падаттхавипарийесака̄рина̄ пана ити-саддена парато пайуттена саддападаттхако джа̄йати йатха̄ га̄вӣти айама̄ха̄ти го-саддам̣ а̄ха̄ти вин̃н̃а̄йати. тена вин̃н̃аттивика̄расахито саддо пан̃н̃аттӣти дассети. татха̄ хи ‘‘буддхасса бхагавато воха̄ро локийасоте пат̣ихан̃н̃атӣ’’тиа̄дина̄ (катха̄. 347) пан̃н̃аттийа̄ вачанабха̄вам̣ са̄дхайати. ан̃н̃атха̄тиа̄дина̄ пан̃н̃аттийа̄ асаддасабха̄ватте досама̄ха. адхивачана̄дита̄ сийа̄, татха̄ ча адхивачана̄дӣнам̣ адхивачанапатха̄дито висесо на сийа̄ти дукойева на самбхавеййа̄ти адхиппа̄йо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана сакасантатипарийа̄панне рӯпа̄дайо дхамме самӯхато санта̄нато ча екаттавасена гахетва̄ аханти вохарийама̄на̄ упа̄да̄пан̃н̃атти сан̇кха̄йати вохарӣйатӣти сан̇кха̄ти адхиппета̄. татха̄ сесесу йатха̄самбхавам̣ дат̣т̣хаббам̣. тенева̄ха ‘‘даттоти етта̄вата̄ саттапан̃н̃аттим̣ дассетва̄ ан̃н̃ампи упа̄да̄пан̃н̃аттим̣ дассету’’нтиа̄ди. падаттхасса̄ти ахам̣-садда̄дипада̄бхидхеййасса, параматтхасса ва̄. адхивачанам̣ саддоти адхиппа̄йена ‘‘вадантена̄’’тиа̄ди вуттам̣. со хи аттана̄ н̃а̄петаббаматтхам̣ сайам̣ н̃а̄то ева н̃а̄петӣти аггахитасамбандхасса на саддо аттхаппака̄санасаматтхоти вуттам̣ ‘‘пуббе гахитасан̃н̃ена̄’’ти. висесена н̃а̄йатӣти саман̃н̃а̄ти сам̣-саддасса висесаттхатам̣ а̄ха.
карӣйатӣти идам̣ имассаттхасса адхивачананти евам̣ никкхипӣйати. на̄мабхӯтам̣ вачанамева там̣ там̣ аттхам̣ ниддха̄ретва̄ сахетукам̣ катва̄ вадати бйан̃джайати ча̄ти а̄ха ‘‘на̄мамиччева вуттам̣ хотӣ’’ти. тенева̄ха ‘‘на хи патхавӣ’’тиа̄ди. патхавӣсан̇кха̄танти патхавӣ-садда̄бхидхеййам̣.
а̄чарийа̄ти ат̣т̣хакатха̄йа сам̣ван̣н̣анака̄ а̄чарийа̄, на ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ти адхиппа̄йена вадати. ма̄тика̄йанти ма̄тика̄ван̣н̣ана̄йам̣. тена̄ти ма̄тика̄ван̣н̣ана̄вачанена. имисса̄ па̄л̣ийа̄ ат̣т̣хакатха̄йа ча аттхадассанасса етасса йатха̄вуттасса а̄чарийава̄дасса виродхо сийа̄, тамева виродхам̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. таттха адхивачанапатха̄дибха̄вена вутта̄нам̣ дхамма̄нам̣ пака̄сакасса сабха̄васса вин̃н̃аттивика̄расахитасаддассева вачанаматтам̣ адхика̄рам̣ катва̄ паваттиа̄ди йуджджати, на асабха̄васса̄ти адхиппа̄йена ‘‘уппа̄давайакиччарахитасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аниддха̄ритасабха̄васса̄ти параматтхато анупаладдхасабха̄васса.
дувидха̄ти пан̃н̃а̄панапан̃н̃а̄питаббабхедато дувидха̄. йатха̄вуттаппака̄ра̄ти уппа̄давайакиччарахита̄тиа̄диппака̄ра̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пуггалапан̃н̃аттиван̣н̣ана̄йам̣. нану ча таттха упанидха̄пан̃н̃аттиа̄дайо апара̄пи пан̃н̃аттийо вутта̄, атха касма̄ ‘‘чха пан̃н̃аттийова вутта̄’’ти вуттам̣? саччам̣ вутта̄, та̄ пана виджджама̄напан̃н̃аттиа̄дӣсу чхасу ева антогадха̄ти ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ виджджама̄напан̃н̃аттиа̄дайо чха пан̃н̃аттийова вутта̄’’ти вуттам̣.
таттха рӯпа̄ди вийа авиджджама̄натта̄ пан̃н̃а̄питаббатта̄ ча авиджджама̄напан̃н̃атти, авиджджама̄насса ча саттаратха̄диаттхасса пан̃н̃а̄панато авиджджама̄напан̃н̃аттӣти евам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттивачанена йатха̄вутта̄ дувидха̄пи пан̃н̃атти сан̇гахита̄ти а̄ха ‘‘авиджджама̄на…пе… вутта̄’’ти. итарехӣти виджджама̄напан̃н̃аттиа̄дӣхи авасесехи пан̃чахи, рӯпаведана̄дӣнам̣ саттаратха̄дӣнан̃ча аттха̄нам̣ пака̄рехи н̃а̄панато там̣там̣ва̄чако саддойева висайабхедато виджджама̄напан̃н̃аттиа̄дибхеда̄ пан̃н̃атти сан̇кха̄дӣхи дасахи падехи вутта̄ти айам̣ пуримо аттхо, со ча йатха̄рутавасенева па̄л̣ийа̄ вин̃н̃а̄йама̄натта̄ ‘‘па̄л̣ианугато уджуко’’ти ча вутто. йади ча̄тиа̄дӣсу сатта̄дика̄ йатха̄вуттаппака̄ра̄ упа̄да̄пан̃н̃атти йади авиджджама̄напан̃н̃атти, са̄ аттхӣти на ваттабба̄. авиджджама̄на̄ ча са̄ пан̃н̃а̄питаббато пан̃н̃атти ча̄ти тесам̣ а̄чарийа̄нам̣ ладдхӣти адхиппа̄йо. ида̄ни тасса̄ ладдхийа̄ васена пан̃н̃аттипатха̄ти вуттадхамма̄нампи виджджама̄напан̃н̃аттибха̄ва̄паттичоданена таттха досам̣ дассети ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄дина̄. татоти йасма̄ авиджджама̄натта̄ пан̃н̃а̄питаббатта̄ ча саттаратха̄дӣнам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄во вийа виджджама̄натта̄ пан̃н̃а̄питаббатта̄ ча саббесам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣ виджджама̄напан̃н̃аттибха̄во а̄паджджати, тасма̄ти аттхо.
‘‘атха̄’’тиа̄дина̄ пан̃н̃аттипатханиддесато висит̣т̣хасса пан̃н̃аттидхамманиддесасса сайамева ка̄ран̣ама̄сан̇кати. ‘‘на̄пӣ’’тиа̄дина̄ тасса ка̄ран̣асса асиддхатам̣ дассети. ‘‘пурисоти сан̇кха̄’’тиа̄дӣсу сан̇кха̄дайопи на̄ма̄дӣхи аттхато ависит̣т̣ха̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘сан̇кха̄дисадда̄нам̣ сама̄наттхатта̄’’ти. вачанаггахан̣ам̣ вачанучча̄ран̣ам̣. ан̃н̃асса̄ти на̄мапан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ха. тесанти сан̇кетаггахан̣авачанаггахан̣а̄нам̣. асаматтхата̄ на самбхаватӣти йоджана̄. тамева асамбхавам̣ ‘‘йади хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. пан̃н̃аттийа̄ти на̄мапан̃н̃аттийа̄. пан̃н̃аттипан̃н̃а̄панети йа̄йа на̄мапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄йапан̃н̃атти рӯпа̄дайо ча пан̃н̃а̄пӣйанти, йа̄ ча сотадва̄равин̃н̃а̄н̣асанта̄на̄нантарамуппаннена гахитапуббасан̇кетена манодва̄равин̃н̃а̄н̣асанта̄нена гайхати, са̄ айам̣ на̄ма̄ти тасса̄ пан̃н̃а̄пане асан̇карато т̣хапане. атха ва̄ сотадва̄равин̃н̃а̄н̣асанта̄на̄нантарамуппаннена манодва̄равин̃н̃а̄н̣асанта̄нена пан̃н̃аттийа̄ га̄ха̄пане париччхиндане. тасса̄ ан̃н̃а̄ пан̃н̃атти ваттабба̄ сийа̄ти тасса̄ на̄мапан̃н̃аттийа̄ н̃а̄пане сан̇кетаггахан̣авачанаггахан̣а̄нам̣ сахака̄рӣка̄ран̣абхӯта̄ ан̃н̃а̄ на̄мапан̃н̃атти аттхӣти ваттабба̄ анун̃н̃а̄табба̄ сийа̄. тато аттхавиджа̄нанамева на сийа̄ти кевала̄ни сан̇кетаггахан̣авачанаггахан̣а̄ни аттхапан̃н̃а̄пане вийа пан̃н̃аттин̃а̄панепи асаматтха̄ни, пан̃н̃атти ча н̃а̄та̄йева тесам̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ там̣джа̄нанаттхам̣ пан̃н̃аттианантарапарикаппане ча анаваттха̄на̄паттӣти аттха̄дхигамасса самбхаво ева на бхавеййа.
сан̇кето рӯпа̄дӣсу на кин̃чи хоти, бхӯта̄динимиттам̣ бха̄вана̄висесан̃ча упа̄да̄йа вохарийама̄на̄ касин̣а̄дипан̃н̃атти вийа там̣ там̣ сан̇кетитаббам̣ сан̇кетакаран̣ан̃ча упа̄да̄йа воха̄раматто, тасса ча пан̃н̃а̄пика̄ на̄мапан̃н̃аттӣти йатха̄вуттадоса̄паттим̣ дассенто ‘‘на̄пи сан̇кетаггахан̣а’’нти авоча. нану ча аттхавиджа̄нана̄самбхавачоданенева сан̇кетаггахан̣а̄бхавопи дасситоти? саччаметам̣, сан̇кете пана а̄чарийа̄нам̣ матибхедо виджджати. таттха екапаккхико айам̣ досоти дассанаттхам̣ тасса висум̣ вачанам̣ вуччама̄на̄ рӯпа̄дайо дхамма̄вачанаттха̄ пан̃н̃а̄питабба̄ ча, тадабхидха̄йако саддо пан̃н̃аттӣти. етта̄вата̄ саббавоха̄ро сиджджхатӣти адхиппа̄йена ‘‘вачана…пе… джанам̣ наттхӣ’’ти а̄ха. пан̃н̃аттийа̄ вачанабха̄во сиддхо пат̣ихананасотаббата̄дӣпакатта̄ тесам̣ па̄т̣ха̄нанти адхиппа̄йо. а̄ди-саддена ‘‘аттхи кечи буддхасса бхагавато воха̄рам̣ сун̣анти, нируттипат̣исамбхида̄ паччуппанна̄рамман̣а̄’’ти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. тасма̄ти йасма̄ ‘‘пан̃н̃аттидхамма̄’’ти падасса йатха̄вуттапан̃н̃аттийо аттхоти етасмим̣ паккхе ма̄тика̄ван̣н̣ана̄йа виродхо, ат̣т̣хакатха̄йам̣ авуттата̄, имисса̄ па̄л̣ийа̄ ананугамо, саббе дхамма̄ пан̃н̃аттӣти ниддиситаббата̄, пан̃н̃аттипатхападасса наваттаббата̄, анаваттха̄на̄паттито аттхавиджа̄нана̄самбхавоти анеке доса̄, вин̃н̃аттивика̄расахитасса пана саддасса пан̃н̃аттибха̄ве йатха̄вуттадоса̄бха̄во анекесам̣ па̄т̣хаппадеса̄нан̃ча ануломанам̣, тасма̄. таттха йуттам̣ гахетаббанти адхиппа̄йена̄ха ‘‘па̄л̣и…пе… таббо’’ти.
йади сатта̄тиа̄дина̄ саддасса пан̃н̃аттибха̄ве ат̣т̣хакатха̄йа виродхама̄ха. евам̣ пан̃н̃аттибха̄ве йади саддасса пан̃н̃аттибха̄во, тасса параматтхато виджджама̄натта̄ рӯпа̄диаттхасса ча пан̃н̃а̄панато виджджама̄напан̃н̃аттибха̄во ева сийа̄, на авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄во. на хи те сатта̄дайо пан̃н̃аттӣти. еван̃ча авиджджама̄напан̃н̃аттийа̄ абха̄во ева сийа̄. вутта̄ ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ (па. па. ат̣т̣ха. 1 ма̄тика̄ван̣н̣ана̄) ‘‘авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. итаро висайасса авиджджама̄натта̄ тасса авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти йатха̄вуттавиродха̄бха̄вам̣ дассенто ‘‘авиджджама̄на̄на’’нтиа̄дима̄ха. ида̄ни сатта̄дивисайасса кеначипи парийа̄йена аттхита̄йа абха̄вадассанена таббисайа̄йа пан̃н̃аттийа̄ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣йева ваваттхапети ‘‘айан̃ча ва̄до’’ти. виджджама̄на̄ ева сатта̄дайо рӯпа̄дисабха̄ва̄бха̄вавасена ‘‘авиджджама̄на̄’’ти вуччанти, на саббатха̄ абха̄вато. татха̄ хи татха̄ татха̄ пан̃н̃а̄пийама̄набха̄вена вин̃н̃а̄йантӣти йатха̄вуттарӯпо ва̄до ‘‘рӯпам̣ аттхӣти? хеваттхи хева наттхӣти. севаттхи сева наттхӣти. на хевам̣ ваттаббе. севаттхи сева наттхӣти. а̄манта̄. аттхат̣т̣хо наттхат̣т̣хо’’ти (катха̄. 306) евам̣ паватта̄йа хеваттхикатха̄йа. таттха хи рӯпа̄дайо дхамма̄ рӯпа̄дисабха̄вена аттхи, ведана̄дисабха̄вена наттхи, тасма̄ саббамевидам̣ евам̣ аттхи евам̣ наттхӣти евам̣ладдхике сандха̄йа ‘‘рӯпам̣ аттхӣ’’ти пуччха̄ сакава̄дисса. ‘‘хеваттхи хева наттхӣ’’ти виссаджджанам̣ парава̄дисса. атха нам̣ сакава̄дӣ йади рӯпамева евам̣ аттхи евам̣ наттхӣти ладдхи, евам̣ санте со ева аттхи со ева наттхи на̄ма̄ти пуччханто ‘‘севаттхӣ’’ти а̄ха. итаро тенева сабха̄вена аттхитам̣, тенева наттхитам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо сакабха̄вена аттхитам̣, парабха̄вена наттхитам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. тато сакава̄дӣ ‘‘аттхат̣т̣хо наттхат̣т̣хо’’тиа̄дина̄ аттхита̄ ва̄ наттхита̄ ва̄ ан̃н̃аман̃н̃авируддха̄ екасмим̣ дхамме вина̄ ка̄лабхедена асамбхаватта̄ти ким̣ екаттам̣ а̄паджджатӣти дассенто парава̄дим̣ нигган̣ха̄тӣти. пат̣исиддхоти ча ‘‘рӯпам̣ ‘рӯпа’нти хеваттхи, рӯпам̣ ‘ведана̄’ти хева наттхӣ’’тиа̄дина̄ (катха̄. 306) вутта̄йа рӯпаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сакабха̄вена аттхита̄йа парабха̄вена наттхита̄йа ча пат̣иседханена сатта̄дӣнампи татха̄бха̄во пат̣иседхито хотӣти катва̄ вуттам̣.
рӯпа̄дайо на хонтӣти рӯпа̄дисабха̄ва̄ на хонти. татха̄ татха̄ти самӯхасанта̄на̄дивасена. вичиттасан̃н̃а̄ парикаппавасена уппаджджати. йади саттаратха̄дисан̃н̃а̄валамбито вачанаттхо виджджама̄но на хоти, нану саттаратха̄диабхила̄па̄ анарийавоха̄ра̄ джа̄йантӣти а̄ха ‘‘на ча те абхила̄па̄’’тиа̄ди. аттано васена кин̃чи ахонтам̣ пан̃н̃а̄пакасса вачанассева васена пан̃н̃а̄питаббатта̄ пан̃н̃аттивоха̄рам̣ лабхати. имина̄ва адхиппа̄йена̄тиа̄ди ‘‘сайам̣ авиджджама̄но’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ сандха̄йа̄ха. танти сатта̄диггахан̣ам̣. ‘‘брахмавиха̄рачатуккам̣ саттапан̃н̃аттим̣ а̄раббха паваттатта̄ наваттабба̄рамман̣ам̣ на̄ма хотӣ’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 1421) таттха таттха на ваттаббанти вуттам̣. йади паритта̄дибха̄вена на ваттаббам̣, катхам̣ авиджджама̄насса сатта̄дикасса паччайабха̄воти а̄ха ‘‘кхандхасамӯхасанта̄на’’нтиа̄ди. танти кхандхасамӯхасанта̄нам̣. тадупа̄да̄набхӯтанти пуггалоти гахан̣апан̃н̃аттӣнам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣. йади пуггаласан̃н̃а̄йа севама̄насса кусала̄диуппатти хоти, катхам̣ пуггаладассанам̣ миччха̄дассананти пат̣исиддханти а̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. патхавӣдха̄ту упалаббхатӣти пуггала̄бха̄ве випаккхавасена нидассанама̄ха. идан̃хеттха анума̄нам̣. на рӯпа̄дайо вивечетва̄ пуггало упалаббхати тесам̣ аггахан̣е татха̄рӯпа̄йа буддхийа̄ абха̄вато севана̄дайо вийа̄ти. пуггало упалаббхати саччхикат̣т̣хапараматтхена йо чхавин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййоти сам̣сарати муччати ча̄ти евам̣ дит̣т̣хийа̄ парикаппитапуггалова пат̣иседхито, на воха̄рапуггалоти дассенто ‘‘пат̣исе…пе… дит̣т̣хӣ’’ти а̄ха.
га̄тха̄йа пан̃часу кхандхесу рӯпам̣ ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ вин̃н̃а̄н̣анти етесу кам̣ на̄ма дхаммам̣ саттоти джа̄на̄си ну, етесу екампи саттоти ган̣хитум̣ на̄рахатӣти дассети. атха етехи ан̃н̃о еко сатто аттхӣти паччеси. евампи ма̄ра дит̣т̣хигатам̣ ну те. ну-саддо дит̣т̣хигатамевети авадха̄ран̣аттхо. касма̄? йасма̄ суддхасан̇кха̄рапун̃джойам̣. тамеваттхам̣ виварати ‘‘найидха саттӯпалаббхатӣ’’ти. йасма̄ паччаккхато ва̄ анума̄нато ва̄ анупаладдхито наттхи еттха кочи сатто на̄ма̄ти адхиппа̄йо. йади сатто наттхи, катхам̣ сатто сам̣са̄рама̄па̄дӣтиа̄ди нӣйатӣти. киметтха нетаббам̣, саттоти воха̄расатто адхиппето, йасма̄ сатта-саддо воха̄ре паваттатӣти. дутийага̄тха̄йа самбандхам̣ дассенто ‘‘сатто пана̄’’тиа̄дима̄ха. ан̇гасамбха̄ра̄ти ан̇гасамбха̄рато аккхачаккаӣса̄диан̇гасамбха̄рамупа̄да̄йа̄ти аттхо. саттоти воха̄ро.
авиджджама̄насса̄ти аччантам̣ авиджджама̄насса сасависа̄н̣а̄дикасса. йади аччантам̣ авиджджама̄нам̣, катхам̣ там̣ гайхатӣти а̄ха ‘‘парикаппита’’нти. локасан̃н̃а̄там̣ гхат̣а̄ди. еттха пана йатха̄ атта̄нам̣ а̄раббха уппаджджама̄накадхамма̄нам̣ там̣сантатипатита̄нан̃ча килесупата̄па̄бха̄вена ассаттхабха̄вапаччайата̄йа уппа̄да̄дирахитампи нибба̄нам̣ ‘‘асса̄санакараса’’нти вуччати, евам̣ атта̄нам̣ а̄раббха паваттанакадхаммавасена уппа̄да̄дирахита̄пи пан̃н̃атти паватта̄ти вутта̄. хетуаттхо ва̄ антонӣтоти паваттита̄ воха̄рита̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. татха̄ на̄мапан̃н̃атти пан̃н̃апетаббаматтхам̣ гахита̄йева пан̃н̃а̄пети, вин̃н̃атти вийа адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄петӣти са̄ гахетабба̄бха̄вато вуччама̄наттхадва̄рена вуччама̄на̄ти вутта̄. пан̃н̃а̄питаббапан̃н̃аттийа̄ пана вуччама̄набха̄ве ваттаббамева наттхи. татха̄ пака̄рато н̃а̄панабха̄вена н̃а̄петаббан̃а̄пананти катва̄ гахетаббатта̄йева ча тасса̄ аниддха̄ритасабха̄вата̄ пат̣иккхитта̄ дат̣т̣хабба̄. на хи сабха̄вадхамма̄нам̣ каккхал̣апхусана̄ди сарӯпато саддена вачанӣйабха̄вам̣ бхаджати, апича кхо несам̣ ка̄ладеса̄дибхедабхинна̄нам̣ виниваттаан̃н̃аджа̄тийако саджа̄тийаса̄дха̄ран̣о пуббасан̇кета̄нурӯпам̣ аджджха̄ропасиддхо са̄ман̃н̃а̄ка̄ро вачанӣйо. таттха̄пи на вина̄ кеначи паваттинимиттена саддо паваттатӣти тасса паваттинимиттабхӯто локасан̇кетасиддхо там̣там̣вачанаттханийато са̄ман̃н̃а̄ка̄рависесо на̄ма пан̃н̃аттӣти пубба̄чарийа̄. со хи тасмим̣ тасмим̣ аттхе саддам̣ на̄мети, тасса тасса ва̄ аттхасса на̄масан̃н̃ам̣ каротӣти на̄мам̣, пака̄рехи н̃а̄панато пан̃н̃атти ча̄ти.
касса пана со а̄ка̄рависесоти? пан̃н̃а̄петаббаттхасса̄ти ведитаббам̣. анека̄ка̄ра̄ хи аттха̄ти. еван̃ча катва̄ тасса̄ пан̃н̃аттийа̄ гахетаббата̄вачанан̃ча саматтхитам̣ бхавати, авассан̃ча етамевам̣ сампат̣иччхитаббам̣. ан̃н̃атха̄ вачанавачанӣйабхеда̄нам̣ сан̇каро сийа̄, саббопи аттхо саббасса саддасса вачанӣйо, саббо ча саддо саббасса аттхасса ва̄чакоти на четтха сан̇кетаггахан̣енева тесам̣ паватта̄ти сакка̄ ваттум̣ ваваттхитесу ева тесу сан̇кетаггахан̣асса паваттито.
апаре пана ‘‘йатха̄ дхӯмато аггианума̄не на кевалена дхӯменева агги вин̃н̃а̄йати, дхӯмасса пана аггина̄ авина̄бха̄васан̇кха̄то самбандхо вин̃н̃а̄йама̄но дхӯмена агги вин̃н̃а̄йати, евам̣ саддена аттхавиджа̄нане на кевалена саддена тадаттхо вин̃н̃а̄йати. там̣там̣саддасса пана тена тена аттхена авина̄бха̄васан̇кха̄то самбандхо вин̃н̃а̄йама̄но тена тена саддена аттхам̣ н̃а̄петӣти ведитаббам̣. ан̃н̃атха̄ аггахитасамбандхенапи саддасаванаматтена тадаттхо вин̃н̃а̄йеййа̄ти. йо йаметтха йатха̄вуттарӯпо самбандхо, со тасса тасса аттхасса сан̃н̃а̄панабха̄вена на̄манти параматтхато абха̄ва̄ локасан̇кетавасена локасан̇кетоти ва̄ сиддхо н̃а̄тоти локасан̇кетасиддхоти, саддена пака̄сийама̄на̄нам̣ аттхаппака̄ра̄нам̣ адхигамахетута̄йа пака̄рато н̃а̄панато пан̃н̃аттӣти ча вутто’’ти ван̣н̣айанти.
сан̇кхата̄сан̇кхатавинимуттассапи н̃еййависесасса абха̄ве гхат̣а̄дисадда̄бхидхеййа̄ вийа патхавӣпхасса̄дисаддавачанӣйопи на лаббхатийева̄ти саббавоха̄ралопо сийа̄. йасма̄ ча рӯпа̄рӯпадхамма̄ пабандхасан̇кха̄татам̣там̣висеса̄ка̄равасенева паваттанти, на кевала̄, тасма̄ тесам̣ те сан̣т̣ха̄насамӯхааваттха̄висеса̄ка̄ра̄ йадипи параматтхато кин̃чи на хонти, параматтхато пана виджджама̄на̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ упа̄да̄на̄нам̣ васена виджджама̄набха̄вам̣ лабхитва̄ там̣там̣гахан̣а̄нурӯпам̣ там̣там̣абхила̄па̄дхикаран̣ам̣ бхавати. упа̄да̄йапан̃н̃атти хи упа̄да̄нато йатха̄ ан̃н̃а̄ анан̃н̃а̄ти ча на ваттабба̄, евам̣ саббатха̄ аттхи наттхӣти ча на ваттабба̄. тайопи хи ете санта̄йева̄ти евам̣ та̄ва ма̄тика̄ван̣н̣ана̄йа на кочи виродхо. сан̇кха̄йати сам̣катхӣйатӣти сан̇кха̄ти айаматтхо катхетаббабха̄вена вачанаттхейева нирул̣хо, на вачанасминти вачанапаккхасса уджуката̄ самбхавати. вачанапаккхойева па̄л̣ианугато, на парампара̄гато йатха̄вутто аттхоти куто панетам̣ лаббха̄. на хи анӣто аттхо па̄л̣иананугато, на̄пи сабба̄ па̄л̣инӣтаттха̄ ева̄ти йатха̄вутта̄ дувидха̄ пан̃н̃аттийо ат̣т̣хакатха̄йам̣ чхахи пан̃н̃аттӣхи йатха̄самбхавам̣ вутта̄йева̄ти сиддхаметам̣ аттхӣти на ваттабба̄ти.
йади параматтхато аттхита̄пат̣иседхо, ит̣т̣хаметам̣. атха воха̄рато, саттаратхагхат̣а̄дӣхи саттаратха̄дивачанаппайогойева на самбхавеййа̄ти. на хи вачанӣйарахито вачанаппайого аттхӣти. параматтхадхамма̄нам̣ асабха̄вадхаммабхӯта̄йа пан̃н̃аттийа̄ вибха̄гадассанаттха̄ адхивачана̄дидукаттайадесана̄ти на параматтхадхамма̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттибха̄ва̄паттӣти. на ча пан̃н̃аттипатхапан̃н̃аттидхамманиддеса̄нам̣ ависесавачанам̣ йуттам̣, саддассева пана пан̃н̃аттибха̄ве сийа̄ ка̄чи тесам̣ висесаматта̄. пан̃н̃а̄питаббасса апараматтхасабха̄вассева пан̃н̃аттибха̄во адхиппетоти на саббо пан̃н̃аттипатхо пан̃н̃аттисаддена вутто, пан̃н̃атти ча пан̃н̃а̄петаббабха̄вена вутта̄ти пан̃н̃аттипатхападам̣ ваттаббамева. еван̃четам̣ иччхитаббам̣. итаратха̄ саддасса ча пан̃н̃а̄питаббата̄йа пан̃н̃аттипатхабха̄воти пан̃н̃аттипадам̣ на ваттаббам̣ сийа̄ти ча сакка̄ ваттум̣, никкхепакан̣д̣е вибхатта̄йева пан̃н̃атти ‘‘пурисо ма̄ган̣д̣ийо’’ти еттха̄пи дассита̄ти на на сакка̄ ваттум̣. татха̄пи хи йатха̄вуттаупа̄да̄йапан̃н̃аттина̄мапан̃н̃аттӣнам̣ сабха̄васамбхаватоти сан̇кха̄дисадда̄нам̣ сама̄наттхата̄пи тесам̣ матиматтамева, вин̃н̃атти вийа адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пента̄ сайам̣ н̃а̄та̄йева на̄мапан̃н̃атти пан̃н̃а̄петаббаматтхам̣ пан̃н̃а̄пети гахитасарӯпата̄йа падӣпо вийа рӯпагатавидхам̣санети на пан̃н̃аттиантарапарикаппанена пайоджанам̣ аттхи пан̃н̃а̄петаббаттхапан̃н̃а̄пане, на̄мапан̃н̃аттипан̃н̃а̄пане пана упа̄да̄набхедабхинна̄ упа̄да̄йапан̃н̃атти вийа там̣там̣вачанавачанаттхабхедабхинна̄ на̄мапан̃н̃аттӣти ан̃н̃а̄ пан̃н̃атти иччхита̄ ева. на ча анаваттха̄надосо там̣там̣вачанасса тадаттхавибха̄ване сахака̄рӣка̄ран̣абха̄вена пат̣инийатасарӯпатта̄. етена сан̇кетаггахан̣а̄бха̄вопи пат̣исиддхо дат̣т̣хаббо, татха̄ на̄мапан̃н̃аттийа̄ пайоджана̄бха̄во. дасситаппайоджана̄ хи са̄ пуббети.
‘‘воха̄ро локийасоте пат̣ихан̃н̃атӣ’’тиа̄дӣсу сотаббасса саддасса васена таббисайабхӯта̄ воха̄ра̄дайо пат̣ихананасотаббата̄парийа̄йена вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. саддойева ва̄ таттха воха̄ра̄дисахача̄рита̄йа татха̄ вутто. на хи сакка̄ саббаттха екараса̄ десана̄ паваттӣти ваттум̣. татха̄ хи каттхачи сукха̄ дуккха̄, сукха̄пи ведана̄ дуккха̄ти вуччанти, дуккха̄ сукха̄, дуккха̄пи сукха̄ти, евам̣ йатха̄вутта̄ дувидха̄пи пан̃н̃атти адхивачана̄дипа̄т̣хасса аттхабха̄вена ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄йева̄ти. айам̣ сан̇кхата̄сан̇кхатавинимуттам̣ н̃еййависесам̣ иччханта̄нам̣ васена виниччхайо.
1316. сатипи паресам̣ са̄ман̃н̃а̄дина̄мака̄рака̄нам̣ на̄макаран̣абха̄ве пара̄напеккхата̄йа тато ативийа йутто идха на̄макаран̣асабха̄во уккам̣сапариччхедена на̄макаран̣аттхоти адхиппетоти дассетум̣ ‘‘ан̃н̃ам̣ анапеккхитва̄’’тиа̄дима̄ха. на̄макаран̣асабха̄вата̄ на хоти асабха̄виката̄йа када̄чидева паваттито ча̄ти адхиппа̄йо. сабха̄васиддхатта̄ти ведана̄дӣнам̣ ведана̄дина̄макаран̣адхамматам̣ а̄ха. йади ведана̄дӣнам̣ кеначи акатам̣ сакана̄мам̣ а̄да̄йайева паваттанато опапа̄тикана̄ма̄нам̣ на̄макаран̣ат̣т̣хена на̄мабха̄во, евам̣ сати патхавӣа̄дӣнампи на̄мабха̄во а̄паджджати, ан̃н̃атха̄ патхавӣа̄динидассанамева на сийа̄ти ануйогам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘патхавӣа̄динидассанена̄’’тиа̄ди. екадесаса̄ман̃н̃ена хи йатха̄дхиппетена упама̄ хоти, на саббаса̄ман̃н̃ена̄ти. евампи йади сабха̄васиддхана̄матта̄ ведана̄дайо на̄мам̣, патхавӣа̄дӣнампи аниваттанӣйо на̄мабха̄воти а̄ха ‘‘нирул̣хатта̄’’тиа̄ди. тена йам̣нимиттам̣ ведана̄дӣсу на̄масаддаппаватти, сатипи тадан̃н̃есам̣ там̣нимиттайоге го-саддо вийа куккут̣а̄дисаттапин̣д̣е нирул̣хато ведана̄дӣсу на̄ма-саддо паваттоти дассети. татха̄ хи анекесу суттападесесу тесам̣йева на̄мавоха̄ро диссати. на̄мата̄на̄патти вутта̄ кесакумбха̄дина̄мантара̄паджджанато. етамеваттхам̣ нидассанабха̄вена ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. йадипи самӯха̄дигханавиниббхога̄бха̄вато ведана̄диарӯпадхаммесупи пин̣д̣а̄ка̄рена гахан̣ам̣ паваттати, там̣ пана йебхуййена аттха̄типарикаппамукхена екадхаммавасенева, на самӯхавасена̄ти вуттам̣ ‘‘ан̃н̃ена…пе… наттхӣ’’ти.
пака̄сакапака̄ситаббабха̄во висайивисайабха̄во ева. адхивачанасампхассо маносампхассо. со на̄мамантарена гахетум̣ асаккун̣еййата̄йа па̄кат̣оти нидассанабха̄вена вутто. ‘‘адхивачанасампхассо вийа̄’’ти вачанена маносампхассатаппака̄ра̄намева на̄мабха̄во сийа̄, на пат̣игхасампхассатаппака̄ра̄нанти а̄сан̇ка̄йа ниваттанаттхам̣ ‘‘пат̣игхасампхассопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха пан̃чавин̃н̃а̄н̣асахагато пхассо пат̣игхасампхассо. пи-саддо самбха̄ване. идам̣ вуттам̣ хоти – висайӣвисайасан̇гхат̣т̣анасамуппаттийа̄ ан̃н̃апхассато ол̣а̄рикопи пат̣игхасампхассо на рӯпадхамма̄ вийа вибхӯта̄ка̄ро, тато на̄ма̄йаттагахан̣ийабха̄во на̄массева̄ти. арӯпата̄йа ва̄тиа̄дина̄ са̄ман̃н̃ато висесато ча пат̣игхасампхассасса упача̄равасена на̄мабха̄вама̄ха. паччхимапурима̄нанти ‘‘на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄’’ти имам̣ анупуббим̣ сандха̄йа вуттам̣. сатипи рӯпасса̄тиа̄дина̄ на̄мавоха̄рахетум̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ нибба̄насса адхипатипаччайабха̄вам̣ ева вибха̄вети, йато арийа̄нам̣ ан̃н̃ависайавиниссат̣ам̣ ниннапон̣апаббха̄рабха̄вена асан̇кхатадха̄туйам̣ ева читтам̣ паваттатӣти.
1318. ват̣т̣асмим̣ а̄дӣнавапат̣иччха̄данато тадасса̄дана̄бхинанданато ча ват̣т̣асса мӯлам̣ падха̄нака̄ран̣анти ват̣т̣амӯлам̣.
1320. екекасмим̣ рӯпа̄дике йатха̄бхинивит̣т̣хе ваттхусмим̣ ахам̣ма̄на̄дха̄ранимиттатам̣ кусала̄кусалатаббипа̄калока̄дха̄ратан̃ча сама̄ропетва̄ паваттаггахан̣ависесо. йа̄ ка̄чи дит̣т̣хи нивисама̄на̄ дхаммасабха̄вам̣ атиччапара̄масана̄ка̄ренева нивисатӣти вуттам̣ ‘‘пара̄масантӣти аттхо’’ти.
1332. четана̄ппадха̄но сан̇кха̄раккхандхоти катва̄ ‘‘йа̄йа четана̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣.
1333. дунна̄мам̣ га̄райхана̄мам̣. анупасан̇камантасса̄тиа̄дина̄ севанабхаджана̄нам̣ висесама̄ха.
1336. а̄паттиа̄паттивут̣т̣ха̄напариччхедаджа̄нанӯпа̄йадассанам̣ саха ваттхуна̄ саха каммава̄ча̄йа̄дивачананти имаматтхам̣ дассенто ‘‘ваттхувӣтиккамато’’тиа̄дима̄ха. ‘‘а̄паттикусалата̄ а̄паттивут̣т̣ха̄накусалата̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 119) хи вуттанти. ка̄ран̣аджа̄нанена пхалам̣ сут̣т̣ху н̃а̄там̣ хотӣти там̣ дассетум̣ ‘‘а̄паттийа̄ ва̄’’тиа̄дима̄ха.
1342. тасса̄ти манасика̄ракусалата̄йа.
1344. ануппаджджама̄на̄нева ануппаджджанта̄нева.
1348. акаран̣ена ана̄даравасена̄ти адхиппа̄йо.
1350. пхеггуруккхасса сиггуа̄дикасса.
1352. чаккхундрийа̄сам̣варасса̄ти чаккхундрийа̄сам̣варан̣асса. асам̣вутачаккхундрийассева хетӯти чаккхудва̄рикасса абхиджджха̄дианва̄ссаванасса там̣два̄рикавин̃н̃а̄н̣асса вийа чаккхундрийам̣ падха̄нака̄ран̣ам̣. сати хи асам̣вутатте чаккхундрийасса те те анва̄ссавантӣти асам̣варийама̄начаккхундрийахетуко со асам̣варо татха̄вуттоти ат̣т̣хакатха̄йа адхиппа̄йам̣ дассети. ида̄ни йатха̄вутте адхиппа̄йе т̣хатва̄ ‘‘йатва̄дхикаран̣анти хӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣ийа̄ йоджанам̣ дассети. касса ча̄ти пака̄рам̣ пуччхати, катхам̣видхасса катхам̣сан̣т̣хитасса̄ти аттхо. на хи сарӯпе вутте пуна сарӯпапуччха̄йа пайоджанам̣ аттхи. анва̄ссаванти абхиджджха̄дайо. тадупалаккхитанти анва̄ссавӯпалаккхитам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутанти йоджана̄.
йатха̄самбхаванти дуссӣлйа̄сам̣варо манодва̄равасена, сеса̄сам̣варо чхадва̄равасена йоджетаббо. мут̣т̣хассачча̄дӣнам̣ сатипат̣ипаккха̄кусаладхамма̄дибха̄вато сийа̄ пан̃чадва̄ре уппатти, на твева ка̄йикава̄часикавӣтиккамабхӯтасса дуссӣлйасса таттха уппатти пан̃чадва̄рикаджавана̄нам̣ авин̃н̃аттиджанакатта̄ти тамева йатха̄самбхавам̣ ‘‘на хи пан̃чадва̄ре’’тиа̄дина̄ виварати.
йатха̄ кинти йена пака̄рена джаване уппаджджама̄но асам̣варо ‘‘чаккхундрийе асам̣варо’’ти вуччати, там̣ нидассанам̣ кинти аттхо. таттха̄йам̣ паваттиккамо – пан̃чадва̄ре рӯпа̄диа̄рамман̣е а̄па̄тхагате нийамита̄дивасена кусала̄кусаладжаване уппаджджитва̄ бхаван̇гам̣ отин̣н̣е манодва̄рикаджаванам̣ там̣йева̄рамман̣ам̣ катва̄ бхаван̇гам̣ отарати, пуна тасмим̣йева два̄ре ‘‘иттхипурисо’’тиа̄дина̄ ваваттхапетва̄ джаванам̣ бхаван̇гам̣ отарати. пуна ва̄ре паса̄дараджджана̄дивасена джаванам̣ джавати. пуна йади там̣ а̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, там̣садисамева пан̃чадва̄ра̄дӣсу джаванам̣ тада̄ уппаджджама̄накам̣ сандха̄йа ‘‘евамева джаване дуссӣлйа̄дӣсу уппаннесу тасмим̣ асам̣варе сати два̄рампи агутта’’нтиа̄ди вуттам̣. айам̣ пана уккат̣т̣ханайо паричита̄рамман̣ам̣ сандха̄йа вутто, апаричите антарантара̄ пан̃чадва̄ре уппаджджитва̄ таданурӯпам̣ манодва̄репи уппаджджатӣти. два̄рабхаван̇га̄дӣнам̣ джаванена самбандхо екасантатипарийа̄паннато дат̣т̣хаббо.
сати два̄рабхаван̇га̄дикети паччайабха̄вена пуриманиппханнам̣ джаванака̄ле асантампи бхаван̇га̄ди чаккха̄ди вийа пхаланиппхаттийа̄ сантан̃н̃ева на̄ма̄ти вуттам̣. на хи дхарама̄нам̣йева сантанти вуччатӣти. ба̄хирам̣ вийа катва̄ти параматтхато джаванасса ба̄хирабха̄ве итарасса ча аббхантарабха̄ве асатипи ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нтиа̄дивачанато (а. ни. 1.49) а̄гантукабхӯтасса када̄чи када̄чи уппаджджама̄насса джаванасса ба̄хирабха̄во таббидхурасабха̄васса итарасса аббхантарабха̄во парийа̄йато вуттоти дассети. асам̣варахетубха̄ва̄паттитоти два̄ра̄дӣнам̣ асам̣варахетубха̄ва̄паджджанасса па̄кат̣абха̄вам̣ сандха̄йа̄ха. уппанне хи асам̣варе два̄ра̄дӣнам̣ тасса хетубха̄во пан̃н̃а̄йатӣти. два̄рабхаван̇га̄димӯсананти два̄рабхаван̇га̄дӣсу мӯсанам̣. йасмин̃хи два̄ре асам̣варо уппаджджати, со таттха два̄ра̄дӣнам̣ сам̣варӯпаниссайабха̄вам̣ упаччхиндантойева паваттатӣти. тенева̄ха ‘‘кусалабхан̣д̣авина̄сана’’нти.
еттха ча ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄’’тиа̄дипа̄л̣ийам̣ сам̣варо, сам̣варитаббам̣, сам̣варан̣упа̄йо, йато ча со сам̣варо, йаттха ча со сам̣вароти имам̣ пабхедам̣ дассетва̄ йоджетабба̄. катхам̣? ‘‘раккхати…пе… сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти етена сам̣варо вутто. сатим̣ паччут̣т̣хапетӣти айан̃хеттха аттхоти. чаккха̄ди сам̣варитаббам̣. на нимиттагга̄хӣ хоти на̄нубйан̃джанагга̄хӣти сам̣варан̣упа̄йо. ‘‘йатва̄дхикаран̣а’’нтиа̄дина̄ сам̣варан̣а̄вадхи. рӯпа̄дайо сам̣варависайоти. кин̃ча пат̣исан̇кха̄бха̄вана̄баласан̇гахитабха̄вена дувидхопи индрийасам̣варо? таттха пуримена висайесу а̄дӣнавадассанам̣, итарена а̄дӣнаваппаха̄нам̣. татха̄ пуримена парийут̣т̣ха̄наппаха̄нам̣, итарена анусайаппаха̄нам̣. татха̄ пуримо локийамаггасан̇гахито, дутийо локуттарамаггасан̇гахитоти айампи висесо ведитаббо.
1353. даваттха̄диабхила̄соти даво ева аттхо пайоджананти даваттхо, со а̄ди йесам̣ те даваттха̄дайо. тесу, тесам̣ ва̄ абхила̄со, даво ва̄ аттхо етасса̄ти даваттхо, тада̄дико даваттха̄ди, ко пана соти а̄ха ‘‘абхила̄со’’ти. а̄ха̄рапарибхоге асантуссана̄ти а̄ха̄рапарибхоге атитти. бахуно ул̣а̄расса ча паттхана̄васена паватта̄ бхиййокамйата̄ асантуссана̄ти еваметтха аттхо йуджджати.
1355. маджджана̄ка̄рена паватти ма̄нассева̄ти катва̄ ‘‘ма̄нова ма̄намадо’’ти вуттам̣. татха̄ хи джа̄тимада̄дайо ‘‘ма̄но ман̃н̃ана̄’’тиа̄дина̄ ма̄набха̄венева вибхатта̄ти. кхуда̄ на̄ма каммаджатеджо. там̣ пана абхутте бхутте ча уппаджджатӣти йам̣ таттха а̄ма̄сайасан̇кха̄тасса сарӣрадесасса пӣл̣анато вихим̣са̄саддавачанӣйам̣, тадева дассетаббам̣, итаран̃ча ниваттетаббанти абхуттапаччайа̄ уппаджджанакаттена кхуда̄ висесита̄ти а̄ха ‘‘кхуда̄йа висесана’’нти. йе пана ‘‘каммаджатеджапаччайа̄ дуккха̄ ведана̄ кхуда̄’’ти ваданти, тесам̣ абхуттапаччайа̄ уппаджджанака̄ти висесанамева на йуджджати. сатипи тасмим̣ бхӯтаттхакатхане вихим̣сӯпаратипура̄н̣аведана̄пат̣иханана̄нам̣ висеса̄бха̄во а̄паджджатӣти пуримойеветтха аттхо. ета̄сам̣ ко висесоти абхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведана̄, бхуттапаччайа̄ на уппаджджанакаведана̄ти двепи чета̄ ведана̄ йа̄вата̄ ана̄гата̄йева̄ти адхиппа̄йо. сатипи ана̄гататте пурима̄ уппаннасадисӣ, итара̄ пана атам̣садисӣ аччантам̣ ануппанна̄ва̄ти айаметтха висесо. тенева ‘‘йатха̄паватта̄’’ти пурима̄йам̣ вуттам̣, итараттха ча ‘‘аппаватта̄’’ти. атха ва̄ абхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведана̄ пуббе катакаммасса випа̄катта̄ пура̄н̣аведана̄ на̄ма. аппаччавеккхан̣а̄диайуттапарибхогапаччайа̄ паччавеккхан̣а̄дийуттапарибхогато а̄йатим̣ на уппаджджиссатӣти бхуттапаччайа̄ на уппаджджанакаведана̄ нававедана̄ на̄ма. вихим̣са̄нимиттата̄ вихим̣са̄ниббаттата̄.
йа̄пенти етена̄ти йа̄пана̄ти вуттасса сарӣрайа̄панака̄ран̣асса джӣвитиндрийассапийа̄панака̄ран̣анти имасса висесассадассанаттхам̣ ‘‘джӣвитиндрийайа̄панаттха̄йа̄’’ти ватва̄ на кевалам̣ джӣвитиндрийассева йа̄панака̄ран̣ама̄ха̄ро, атха кхо т̣ха̄на̄дипаваттиа̄ка̄рависесайуттасса сакаласарӣрассапи йа̄панака̄ран̣анти там̣дӣпанаттхам̣ йа̄тра̄ти вачананти йа̄пана̄ ме бхависсатӣти ависесена вуттанти дассенто ‘‘чатуннам̣ ирийа̄патха̄нам̣ авиччхедасан̇кха̄та̄ йа̄пана̄ йа̄тра̄’’ти а̄ха. ат̣т̣ха̄найоджанаапарибхогадуппарибхога̄дивасена саддха̄деййасса вина̄санам̣ саддха̄деййавинипа̄танам̣. йена̄ти ган̣абходжаналаккхан̣аппаттасса тхӯпӣката̄дикасса ва̄ пат̣иггахан̣ена. са̄ваджджам̣ саниндам̣ парибхогам̣ каротӣти ва̄ аттхо.
ирийа̄…пе… вуттанти сукхам̣ паваттама̄нехи ирийа̄патхехи тесам̣ татха̄паваттийа̄ ка̄ран̣анти гахитатта̄ видитатта̄ йатха̄вуттабхун̃джанапивана̄ни пуббака̄лакирийа̄бха̄вена вуччама̄на̄ни ирийа̄патхакаттука̄ни вийа вутта̄нӣти аттхо. йатха̄ хи ‘‘пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣ’’ти (ма. ни. 1.271; 2.182) дассанасса кхайахетута̄, ‘‘гхатам̣ пивитва̄ балам̣ бхавати, сӣхам̣ дисва̄ бхайам̣ бхаватӣ’’ти ча па̄надассана̄нам̣ балабхайахетута̄ вуччати, евам̣ бхун̃джанапивана̄нам̣ ирийа̄патхасукхаппаваттихетубха̄во вуттоти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. сулабха̄наваджджабха̄во вийа аппабха̄вопи паччайа̄нам̣ парамасаллекхавуттӣнам̣ сукхавиха̄ра̄йа парийаттоти чӣварасена̄сана̄нам̣ аппабха̄вуккам̣са̄нуджа̄нанавасена паватта̄хи анантарага̄тха̄хи идха̄пи дхаммасена̄патина̄ сукхавиха̄ра̄йа парийатто аппабха̄вуккам̣со анун̃н̃а̄тоти вин̃н̃а̄йатӣти ‘‘пунапӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘бхутва̄на̄’’ти па̄т̣хам̣ саматтхайати.
1368. сатиа̄дидхамма̄ти сатипан̃н̃а̄сама̄дхивӣрийасамма̄ва̄ча̄дидхамма̄, йе чхахи дукехи париггахита̄.
1373. пат̣ивиджджхитаббехи пат̣иведхо вутто. висайенапи хи висайӣ вуччати сахачарабха̄вато. йатха̄ –
‘‘уппа̄детва̄на сам̣вегам̣, дуккхенасса ча хетуна̄;
вад̣д̣хайитва̄ саммаситва̄, муттийа̄ маггамабравӣ’’ти
‘‘саччапарийоса̄не’’ти ча.
йатха̄ дуккха̄дӣнам̣ парин̃н̃а̄дивасена паваттама̄нам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ асаммохато те авилометва̄ авиродхетва̄ паваттати на̄ма, евам̣ тадупаниссайабха̄вам̣ випассана̄н̃а̄н̣ампи йатха̄балам̣ те авилометва̄ паваттатӣти чатуннам̣ сачча̄нам̣ ануломанти вуттанти дутийо аттхавикаппо вутто. еттха ча ‘‘чатуннам̣ сачча̄на’’нти падам̣ вина̄ упача̄рена вуттам̣, пуримасмим̣ упача̄рена̄ти дат̣т̣хаббам̣. самма̄дит̣т̣хиппадха̄натта̄ ва̄ сесамагган̇га̄нам̣ маггасаччекадесасса пат̣иведхасса ануломам̣ самуда̄йа̄нуломам̣ вуттам̣, чатусаччекадесасса маггасса ва̄.
1380. кхайасамайети кхайасамӯхе. ‘‘килеса̄нам̣ кхайавасена паваттадхаммапун̃дже’’ти ча ваданти.
1381. апарибандхабха̄вена нира̄сан̇ка̄, а̄рамман̣е абхиратибха̄вена ча паватти адхимуччанат̣т̣хоти а̄ха ‘‘ани…пе… ттанат̣т̣хена̄’’ти.
1382. арийамаггаппаваттийа̄ уттарака̄лам̣ паваттама̄нам̣ пхалан̃а̄н̣ам̣ там̣там̣маггаваджджхакилеса̄нам̣ кхайапарийоса̄не паваттатта̄ ‘‘кхӣн̣анте н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. йасма̄ пана там̣ магга̄нантарам̣ уппаджджати, тасма̄ маггена т̣ха̄насо кхӣн̣есу килесесу тесам̣ кхӣн̣абха̄ва̄нантарам̣ паваттама̄нам̣ кхӣн̣абха̄ва̄нам̣ пат̣хамака̄ле паваттантипи вуччатӣти дутийо викаппо вутто.
дуканиккхепакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
никкхепакан̣д̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.