4. ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣ам̣

тикааттхуддха̄раван̣н̣ана̄

1384. найагамананти нӣйати, нети, нӣйанти ва̄ етена̄ти найо, гаммати етена̄ти гаманам̣, найова, найасса ва̄ гаманам̣ найагаманам̣. гати ева ва̄ гаманам̣. пат̣хамена а̄ди-саддена абхидхаммабха̄джанӣйа̄дисан̇гаха̄сан̇гаха̄диекака̄дисуддхикасаччхи кат̣т̣ха̄димӯламӯла̄дика̄ пан̃чапакаран̣ика̄ найагати сан̇гайхати. анулома̄дӣти пана паччанӣйаануломапаччанӣйапаччанӣйа̄нуломапака̄ра̄ екамӯла̄диппака̄ра̄ ча. еттха аттхесу ниччхитесӯти етасмим̣ ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣е читтуппа̄давасена бхӯмантарависесайогато саббесам̣ ма̄тика̄пада̄нам̣ аттхесу сан̇кхепато ваваттха̄питесу.

пан̃худдха̄рантиа̄дӣсу ‘‘сийа̄ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.25) кусалападам̣ а̄дим̣ катва̄ кусала̄кусала̄бйа̄катанта̄ тиссо кусала̄дика̄, кусала̄бйа̄катаакусала̄бйа̄катакусала̄кусаланта̄ тиссо, кусала̄кусала̄бйа̄катанта̄ ека̄ти кусала̄дика̄ сатта пуччха̄, татха̄ акусала̄дика̄, абйа̄ката̄дика̄, кусала̄бйа̄ката̄дика̄, акусала̄бйа̄ката̄дика̄, кусала̄кусала̄дика̄, кусала̄кусала̄бйа̄ката̄дика̄ти саттаннам̣ саттака̄нам̣ васена дхамма̄нуломе кусалаттикам̣ нисса̄йа хетупаччайе екӯнапан̃н̃а̄са пуччха̄, татха̄ сесапаччайесу сесатикесу дхаммапаччанӣйа̄дӣсу ча. там̣ сандха̄йа ‘‘екӯнапан̃н̃а̄са̄йа екӯнапан̃н̃а̄са̄йа̄’’ти вуттам̣. ‘‘сийа̄ хетум̣ дхаммам̣ пат̣ичча хетудхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 3.1.1) ‘‘хетум̣ пат̣ичча хету, хетум̣ пат̣ичча нахету, хетум̣ пат̣ичча хету ча нахету ча. нахетум̣ пат̣ичча нахету, нахетум̣ пат̣ичча хету, нахетум̣ пат̣ичча хету ча нахету ча. хетун̃ча нахетун̃ча пат̣ичча хету, хетун̃ча нахетун̃ча пат̣ичча нахету, хетун̃ча нахетун̃ча пат̣ичча хету ча нахету ча̄’’ти екекасмим̣ дуке хетупаччайа̄дӣсу екамекасмим̣ паччайе нава нава пуччха̄ хонти. та̄ сандха̄йа ‘‘навасу навасу пан̃хесӯ’’ти вуттам̣.

лаббхама̄насса̄ти кусалаттике та̄ва пат̣иччава̄ре хетупаччайе ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджати хетупаччайа̄, кусалам̣ екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча тайо кхандха̄’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.53) кусалена кусалам̣, кусалена абйа̄катам̣, кусалена кусала̄бйа̄катам̣, акусалена акусалам̣, акусалена абйа̄катам̣, акусалена акусала̄бйа̄катам̣, абйа̄катена абйа̄катам̣, кусала̄бйа̄катена абйа̄катам̣, акусала̄бйа̄катена абйа̄катанти наваннам̣ наваннам̣ пан̃ха̄нам̣ аттхато самбхавантасса пан̃хасса виссаджджанавасена уддхаран̣ам̣, татха̄ сесапаччайава̄раттика̄дӣсу. тесуйева̄ти йатха̄вуттесу ева пан̃хесу аттхасамбхавато йатха̄вибхатта̄нам̣ пан̃хависсаджджана̄нам̣ ‘‘хетуйа̄ нава̄’’тиа̄дина̄ ган̣ана̄т̣хапанам̣. пасат̣е дхаммети йатха̄ хет̣т̣ха̄ кан̣д̣адвайе ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читта’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 1) виппакин̣н̣е муттапуппхе вийа пхасса̄дайо дхамме. ависит̣т̣ханиддесо са̄ман̃н̃аниддесо. вин̃н̃а̄тадхаммасса пуггаласса̄ти адхиппа̄йо.

йади читтуппа̄дарӯпакан̣д̣есу чатубхӯмичиттуппа̄да̄дивасена вин̃н̃а̄тадхаммасса аттхуддха̄радесана̄ а̄раддха̄, евам̣ санте идха касма̄ кусалаттиканиддесо вуттоти а̄ха ‘‘йадипи кусалаттикавиттха̄ро’’тиа̄ди. дхаммависесанабха̄ватоти ‘‘дхамма̄’’ти падасса падха̄набха̄вам̣ дассети. ато хи тадабхидхеййа̄ пуччхитабба̄ джа̄та̄. вин̃н̃а̄та̄хӣти бхӯмӣнам̣ висесаналаккхан̣айогама̄ха. еттха падха̄нанти кин̃ча̄пи уддесе кусалападена дхамма̄ висеситабба̄, ‘‘чатӯсу бхӯмӣсу кусала’’нти имасмим̣ пана ниддесе бхӯмӣхи висеситаббатта̄ кусалападам̣ падха̄нанти висесанабха̄вена вачаниччха̄йа абха̄вато сатипи висеситаббадхамма̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄дипхасса̄дибхеде таданапеккхам̣ анаваджджасукхавипа̄ката̄сан̇кха̄там̣ аттано кусала̄ка̄рамева гахетва̄ паваттама̄натта̄ ‘‘екаттамева упа̄да̄йа паваттатӣ’’ти вуттам̣. саббепи хи кусала̄ дхамма̄ анаваджджасукхавипа̄ката̄йа екасабха̄ва̄йева̄ти.

1385. йатха̄йогам̣ йоджетаббанти чатӯхи бхӯмӣхи а̄дха̄рабхӯта̄хи висесетва̄ самайапхасса̄дибхедам̣ ана̄маситва̄ випа̄кабха̄вена екаттам̣ нетва̄ ‘‘чатӯсу бхӯмӣсу випа̄ко’’ти вуттанти йоджетаббам̣. еса найо ‘‘тӣсу бхӯмӣсу кирийа̄бйа̄ката’’нтиа̄дӣсупи.

уппаджджати еттха̄ти уппа̄до, четасика̄. те хи читтасса саббатха̄пи ниссайа̄дипаччайабха̄вато еттха ча уппаттийа̄ а̄дха̄рабха̄вена апеккхита̄. йатха̄ ча четасика̄ читтасса, евам̣ читтампи четасика̄нам̣ ниссайа̄дипаччайабха̄вато а̄дха̄рабха̄вена ваттаббатам̣ арахатӣти йатха̄вуттам̣ уппа̄дасадда̄бхидхеййатам̣ на виниваттати. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘читтуппа̄до’’ти еттха уппа̄дасса висесанабха̄вена паваттама̄нампи читтам̣ аттани йатха̄вуттауппа̄дааттхасамбхавато апариччаттависеситаббабха̄вамева хутва̄ тасса висесанабха̄вам̣ пат̣ипаджджатӣти. йада̄ха ‘‘авайавена самуда̄йопалаккхан̣авасена аттхо самбхаватӣ’’ти. читтасама̄нагатикасса идха читтаггахан̣ена гахетаббата̄йа ‘‘двепан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нӣ’’ти нидассанена ваккхама̄натта̄ ‘‘читта…пе… гахан̣ам̣ ката’’нти вуттам̣. таттха ан̃н̃асса̄ти рӯпасса.

1420. пан̃чадва̄ре ваттаббамева наттхи екантапаритта̄рамман̣атта̄ пан̃чадва̄рикачитта̄нам̣. ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхавананти випа̄касса пакаппетва̄ а̄рамман̣аггахан̣а̄бха̄вама̄ха. тато камма̄нурӯпам̣ паваттама̄но випа̄ко париттакаммавипа̄ката̄йа паритта̄рамман̣ейева паваттитумарахати, на махаггатаппама̄н̣а̄рамман̣ети адхиппа̄йо. сама̄дхиппадха̄нассапи кассачи каммасса аппана̄аппаттасса екантена садисавипа̄ката̄абха̄вато ‘‘аппана̄ппаттасса̄’’ти каммам̣ висеситам̣. ван̣н̣алаккхан̣а̄дим̣ аггахетва̄ локасан̃н̃а̄нуродхенева гахите патхава̄дике парикаммасан̃н̃а̄йа самуппа̄дитатта̄ пат̣ибха̄ганимиттасан̇кха̄там̣ сан̃н̃а̄васам̣ а̄рамман̣ам̣ асса̄ти сан̃н̃а̄васа̄рамман̣ам̣. та̄дисенева̄ти сама̄дхиппадха̄ната̄йа аппана̄ппаттӣхи вийа сан̃н̃а̄васа̄рамман̣ата̄йа ча ниббисесенева. сопӣти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо. тенетам̣ дассети ‘‘аттано каммасса сама̄набхӯмикадхамма̄рамман̣ата̄йа вийа тасса а̄рамман̣а̄рамман̣ата̄йапи випа̄ко камма̄нурӯпойева на̄ма хотӣ’’ти.

йади евам̣ касма̄ махаггатаппама̄н̣а̄рамман̣асса париттакаммасса випа̄ко тада̄рамман̣а̄рамман̣о на хотӣти? аппана̄ппаттакаммавипа̄касса вийа тасса камма̄рамман̣а̄рамман̣ата̄йа нийама̄бха̄вато камма̄нурӯпата̄йа ча анекарӯпатта̄. йатха̄ аттано каммасадисасса махаггатаджаванасса паритта̄рамман̣ассапи тада̄рамман̣ам̣ на̄нубандхакам̣ паричайа̄бха̄вато, евам̣ аттано каммасса нимиттабхӯтепи тасса сахака̄рӣка̄ран̣а̄хи апарийа̄динне махаггатаппама̄н̣е а̄рамман̣е паричайа̄бха̄вато париттавипа̄ко на паваттати, камманимитта̄рамман̣о пана джа̄йама̄но париттенева тена хотӣти а̄ха ‘‘пат̣исандхиа̄дибхӯто’’тиа̄ди. йасма̄ пана̄тиа̄дина̄ па̄л̣ийа̄ва йатха̄вуттаматтхам̣ ниччхиноти. на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайо хи еттха адхиппето паччайапаччайуппанна̄нам̣ бхинна̄рамман̣ата̄йа вуттатта̄. на ча̄тиа̄дина̄ париттавипа̄ка̄ ева идха паччайуппаннабха̄вена вутта̄ти дассети. идха̄ти имасмим̣ аттхуддха̄ракан̣д̣е.

сативепуллаппатта̄нам̣ сативирахитасса ка̄йакаммасса самбхавам̣ дассетум̣ ‘‘ва̄сана̄васена̄’’ти вуттам̣. авӣтара̄га̄нам̣ апариттепи каттхачи а̄рамман̣е сийа̄ четасо уппила̄витаттанти ‘‘килесавирахе’’ти висесетва̄ вуттам̣. а̄дара̄каран̣авасенева̄ти а̄дара̄каран̣аматтавасенева̄ти висесаниваттиаттхо ева-саддо тамева ниваттетаббам̣ висесам̣ дассети, на̄н̃н̃атха̄. косаджджа̄дӣти а̄ди-саддена доса̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. а̄дара̄каран̣ам̣ нируссукката̄ ева̄ти а̄дарам̣ каронта̄ нируссуккабха̄венева на хонти, на пана а̄дарам̣ на каронтийева̄ти дат̣т̣хаббам̣. екачче пана ‘‘акамман̃н̃асарӣрата̄йа ан̃н̃авихитата̄йа ча кхӣн̣а̄сава̄нам̣ асаккаччада̄на̄дипаватти на ана̄даравасена̄’’ти ваданти.

1421. атипагун̣а̄нанти субха̄вита̄нам̣ сут̣т̣хутарам̣ васиппатта̄нам̣. евам̣ пагун̣аджджха̄несупи паватти хоти таттха вича̄ран̣усса̄хасса мандабха̄ватоти адхиппа̄йо. пуббе дасситанти ‘‘тӣн̣и лаккхан̣а̄нӣти аханти ва̄’’тиа̄дина̄ пуббе дасситам̣. ‘‘авиджджама̄но апараматтхабха̄вато, виджджама̄но ча локасан̇кетасиддхийа̄ саммутисаччабха̄вато аттхо арӣйати читтена гаммати н̃а̄йатӣ’’ти а̄чарийа̄ ваданти. йато таббисайа̄ читтуппа̄да̄ наваттаббам̣ а̄рамман̣ам̣ етесанти наваттабба̄рамман̣а̄ти ан̃н̃ападаттхасама̄савасена вуччанти. айам̣ пана ва̄до хеваттхикава̄до вийа хотӣти тасса аччантам̣ авиджджама̄натам̣ ман̃н̃анто ито ча ан̃н̃атха̄ авиджджама̄напан̃н̃аттим̣ дассетум̣ ‘‘саммутисачче пана̄’’тиа̄дима̄ха. катхам̣ пана тасса аччантамавиджджама̄натте таббисайа̄нам̣ дхамма̄нам̣ паватти наваттабба̄рамман̣абха̄во ча̄ти а̄ха ‘‘авиджджама̄нампӣ’’тиа̄ди. паритта̄диа̄рамман̣а̄ти на ваттабба̄ти вутта̄ти паритта̄дайо вийа тасса висум̣ ваваттхитабха̄вам̣ ниседхети.

виккхипанам̣ на̄на̄рамман̣есу читтасса паваттанам̣. анават̣т̣ха̄нам̣ екасмим̣йева паваттитум̣ аппада̄нам̣. дутийа̄димаггапуреча̄рикам̣ пхаласама̄паттипуреча̄рикан̃ча ка̄ма̄вачаран̃а̄н̣ам̣ нибба̄на̄рамман̣ата̄йа локуттарачиттасса а̄ваджджанат̣т̣ха̄нийата̄йа ча пат̣хамамаггапуреча̄рикан̃а̄н̣ена сама̄нанти катва̄ вуттам̣ ‘‘готрабхувода̄не готрабхӯти гахетва̄’’ти.

саббаттхапа̄даканти ниппха̄детаббе, пайоджане ва̄ бхуммам̣ ‘‘четасо авӯпасаме’’тиа̄дӣсу вийа. тена саббесу випассана̄дӣсу ниппха̄детаббесӯти аттхо. тенева̄ха ‘‘саббесӯ’’тиа̄ди. атӣтам̣сан̃а̄н̣асса ка̄ма̄вачаратта̄ иддхивидха̄дӣсу тасса аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. тасса пана атӣтасаттадивасато хет̣т̣ха̄ йа̄ва паччуппаннапат̣исандхи, та̄ва висайоти ваданти. атӣтасаттадивасесупи кхандхапат̣ибаддха̄нам̣ тасса висайабха̄во йутто вийа диссати.

па̄дакаджджха̄начиттам̣ парикаммехи гахетва̄ти па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘идам̣ читтам̣ вийа айам̣ ка̄йо сӣгхагамано хотӯ’’ти пуббабха̄гапарикаммехи рӯпака̄йасса вийа па̄дакаджджха̄начиттассапи гахетаббатам̣ сандха̄йа вуттам̣. идам̣ пана адхит̣т̣ха̄нам̣ евам̣ паваттатӣти ведитаббам̣. адхиппетат̣т̣ха̄напа̄пун̣анаттхам̣ гантука̄матам̣ пураккхатва̄ па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘идам̣ читтам̣ вийа айам̣ ка̄йо сӣгхагамано хотӯ’’ти караджака̄йа̄рамман̣ам̣ парикаммам̣ катва̄ бхаван̇гам̣ отаритва̄ вут̣т̣ха̄йа па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ пуна бхаван̇ге отин̣н̣е манодва̄ра̄ваджджанам̣ рӯпака̄йам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати анулома̄ни ча. тато адхит̣т̣ха̄начиттампи тамева̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати. тасса̄нубха̄вена йатха̄дхиппетат̣т̣ха̄нам̣ гатойева хоти. евам̣ адиссама̄нена ка̄йена гаччханто пана̄йам̣ ким̣ тасса адхит̣т̣ха̄начиттасса уппа̄даккхан̣е гаччхати, уда̄ху т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ва̄ти? тӣсу кхан̣есу гаччхатӣти иччханти. читтети па̄дакаджджха̄начитте. самодахатӣти читта̄нугатикам̣ читтам̣ вийа сӣгхагаманам̣ каротӣти аттхо. йатха̄ хи читтам̣ иччхитаккхан̣е атидӯрепи висайам̣ а̄раббха паваттати, евам̣ рӯпака̄йассапи лахупариваттибха̄ва̄па̄данам̣ читтавасена ка̄йапарин̣а̄манам̣. на четтха рӯпадхамма̄нам̣ дандхапариваттибха̄вато екачиттаккхан̣ена десантаруппатти на йуджджатӣти ваттабба̄ адхит̣т̣ха̄начиттена рӯпака̄йасса лахупариваттибха̄васса а̄па̄дитатта̄. тенева̄ха ‘‘читтавасена ка̄йам̣ адхит̣т̣хахитва̄ сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ адиссама̄нена ка̄йена брахмалокам̣ гаччхатӣ’’ти (висуддхи. 2.397). ачинтеййо хи иддхиманта̄нам̣ иддхивисайоти.

читтасанта̄нам̣ рӯпака̄йе самодахитанти йаттакехи читтехи диссама̄нена ка̄йена йатха̄дхиппетат̣т̣ха̄наппатти, таттака̄нам̣ читта̄нам̣ пабандхасса дандхагаманакаран̣ато имасса адхит̣т̣ха̄насса караджака̄йе а̄ропитам̣ таданугун̣анти аттхо. идампи адхит̣т̣ха̄напа̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘айам̣ ка̄йо вийа идам̣ читтам̣ дандхагаманам̣ хотӯ’’ти сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хитаджджха̄начитта̄рамман̣ам̣ парикаммам̣ катва̄ бхаван̇гам̣ отаритва̄ бхаван̇гато вут̣т̣ха̄йа па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ пуна бхаван̇ге отин̣н̣е манодва̄ра̄ваджджанам̣ па̄дакаджджха̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати анулома̄ни ча. тато адхит̣т̣ха̄начиттампи тамева̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати. тасса̄нубха̄вена антара̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу уппаннесупи апатанто иччхитат̣т̣ха̄нам̣ гаччхати. евам̣ гаччханто ча саче иччхати, патхавӣкасин̣авасена а̄ка̄се маггам̣ нимминитва̄ падаса̄ гаччхати. саче иччхати, ва̄йокасин̣авасена ва̄йум̣ адхит̣т̣хахитва̄ тӯлапичу вийа ва̄йуна̄ гаччхати. апича гантука̄мата̄ва еттха пама̄н̣ам̣. сати хи гантука̄мата̄йа евам̣ ката̄дхит̣т̣ха̄но адхит̣т̣ха̄навегаккхиттовесо исса̄сапаккхитто саро вийа диссама̄но гаччхатӣти. таттха а̄ка̄се маггам̣ нимминитва̄ гаччханто вина̄пи абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена пакатипатхавийам̣ вийа гаччхати. тенева ‘‘падаса̄ гаччхатӣ’’ти вуттам̣. ва̄йум̣ адхит̣т̣хахитва̄ гаччханто абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣асамут̣т̣хитава̄йодха̄тупарампара̄йа гаччхати. убхайаттха̄пи антара̄ ванара̄ман̣ӣйака̄дӣни пеккхама̄но а̄па̄тхагате садде ча сун̣ама̄но гаччхатӣти ваданти. кечи пана ‘‘адиссама̄нена ка̄йена екачиттаккхан̣енева иччхитат̣т̣ха̄нагамане диссама̄нена ка̄йена падаса̄ ва̄йуна̄ ча гамане абхин̃н̃а̄читтасамут̣т̣хитака̄йавин̃н̃аттивиппха̄рена гамана’’нти ваданти. апаре ‘‘абхин̃н̃а̄читтасса вин̃н̃аттиниббаттанакиччам̣ наттхӣ’’ти ваданти.

адхит̣т̣ха̄надвайанти читтака̄йавасена ка̄йачиттапарин̣а̄манабхӯтам̣ рӯпака̄йапа̄дакаджджха̄начитта̄рамман̣ам̣ убхайам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣. там̣сампайутта̄йа̄ти йатха̄вуттаадхит̣т̣ха̄надвайасампайутта̄йа. сукхасан̃н̃а̄лахусан̃н̃а̄бха̄ватоти сукхасан̃н̃а̄лахусан̃н̃а̄саббха̄вато, таббха̄вам̣ а̄паджджанатоти аттхо. сукхасан̃н̃а̄ти четтха упеккха̄сампайутта̄ сан̃н̃а̄. упеккха̄ хи ‘‘сантам̣ сукха’’нти вутта̄. са̄йева ча сан̃н̃а̄ нӣваран̣ехи чева витакка̄дӣхи паччанӣкехи ча вимуттатта̄ ‘‘лахусан̃н̃а̄’’типи ведитабба̄. та̄хи самокканта̄хи рӯпака̄йопи тӯлапичу вийа саллахуко хоти. со евам̣ ва̄таккхиттатӯлапичуна̄ вийа саллахукена екачиттаккхан̣ена адиссама̄нена ча ка̄йена йатха̄ручи гаччхатӣти.

‘‘мутто ватамхи та̄йа анаттхасам̣хита̄йа дуккарака̄рика̄йа, са̄дху ватамхи самма̄самбодхим̣ самбуджджха’’нти (сам̣. ни. 1.137) паваттам̣ бхагавато четопаривитаккаман̃н̃а̄йа ма̄ро ‘‘амуттабха̄вамасса карисса̄мӣ’’ти,

‘‘тапокамма̄ апаккамма, йам̣ на суджджханти ма̄н̣ава̄;

асуддхо ман̃н̃аси суддхо, суддхимагга̄ апараддхо’’ти. (сам̣. ни. 1.137) –

а̄ха̄ти евама̄дим̣ сандха̄йа ‘‘ма̄ра̄дӣнампи бхагавато читтаджа̄нанам̣ вутта’’нти вуттам̣. нибба̄напаччавеккхан̣ан̃ча пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена нибба̄на̄…пе… н̃а̄тесу паваттатӣти самбандхо. нибба̄на̄…пе… н̃а̄тесӯти идам̣ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣асса парато паваттама̄нам̣ паччавеккхан̣ам̣ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣асса висайе вийа абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ависайависайепи када̄чи паваттитум̣ арахатӣти катва̄ вуттам̣. аппама̄н̣а̄рамман̣атанти аппама̄н̣акхандха̄рамман̣атанти аттхо. тасма̄ти йасма̄ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса нибба̄на̄рамман̣абха̄вадӣпако кочи па̄т̣хо наттхи, тасма̄. паччавеккхан̣акичче вуччама̄нети рул̣хим̣ аггахетва̄ магга̄дӣнам̣ атӣта̄нам̣ пати пати авеккханам̣ ануссаран̣ам̣ паччавеккхан̣анти пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса киччам̣йева паччавеккхан̣анти вуччама̄нети аттхо. анун̃н̃а̄та̄ти диссатӣти ‘‘маггапхаланибба̄напаччавеккхан̣ато’’ти идамева сандха̄йа вуттам̣. айан̃хеттха аттхо – пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена нибба̄на̄рамман̣е кхандхе дисва̄ ‘‘име дхамма̄ ким̣ ну кхо а̄раббха паватта̄’’ти а̄ваджджентасса пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ам̣ нибба̄на̄рамман̣е паваттатӣти. ана̄гатам̣сан̃а̄н̣епи есева найо.

йади евам̣ касма̄ париттаттике ‘‘аппама̄н̣о дхаммо махаггатасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.12.58) еттха ‘‘аппама̄н̣а̄ кхандха̄ четопарийан̃а̄н̣асса пуббенива̄саана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти аджджхаттаттике ча ‘‘бахиддха̄дхаммо бахиддха̄дхаммасса, бахиддха̄дхаммо аджджхаттасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти етесам̣ вибхан̇гесу ‘‘бахиддха̄ кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣асса четопарийапуббенива̄сайатха̄каммӯпагаана̄гатам̣саа̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.20.29) еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ нибба̄нанти. четопарийаиддхивидха̄дин̃а̄н̣ехи саха вуттатта̄ти че, евампи висум̣ вибхаджитаббам̣ сийа̄. на хи висум̣ вибхаджана̄рахам̣ саха вибхаджатӣти? на, авачанасса ан̃н̃ака̄ран̣атта̄. йа̄ни хи путхуджджана̄нам̣ пуббенива̄саана̄гатам̣сан̃а̄н̣а̄ни, тесам̣ ависайо ева нибба̄нам̣. арийа̄нам̣ пана маггапхалапаччавеккхан̣ехи саччхикатанибба̄на̄нам̣ имехи н̃а̄н̣ехи паччаккхакаран̣е пайоджанам̣ наттхӣти са̄дха̄ран̣ена иддхивидхан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ гахитатта̄ нибба̄нам̣ на вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ниббаттаккхандхаджа̄нанама̄ха, на ниббаттакаккхандхаджа̄нанам̣. йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣акиччан̃хи танти. аттхо самбхаватӣти идам̣ ана̄гатам̣сан̃а̄н̣ассапи анибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа вуттам̣.

1429. магга̄рамман̣аттике йасма̄ читтуппа̄дакан̣д̣е бодхитесу читтуппа̄десу екантато магга̄рамман̣а̄йева кечи наттхи, магга̄рамман̣а̄йева пана када̄чи магга̄дхипатино хонти, тасма̄ ‘‘катаме дхамма̄ магга̄рамман̣а̄’’ти екамева пуччхам̣ катва̄ тайопи кот̣т̣ха̄са̄ лаббхама̄навасена вибхатта̄. имина̄ найена паратопи еварӯпесу т̣ха̄несу аттхо ведитаббо. ‘‘читтуппа̄да̄’’ти, ‘‘магга̄рамман̣а̄’’ти ча вуттадхамма̄нам̣йева маггахетукатта̄бха̄вам̣ са̄дхетум̣ ‘‘асахаджа̄татта̄’’ти идам̣ хетувачананти ‘‘асампайуттатта̄ти аттхо’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘на хи арӯпадхамма̄на’’нтиа̄ди. ‘‘ан̃н̃адхамма̄рамман̣ака̄ле ева̄’’ти авадха̄ран̣асса аггахитатта̄ гарум̣ акатва̄ магга̄рамман̣ака̄лепи магга̄дхипатибха̄вена на ваттабба̄ти айампи аттхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ париггахитойева̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘гарум̣ катва̄ паччавеккхан̣ака̄ле’’ти хи вуттатта̄ гарум̣ акатва̄ паччавеккхан̣ака̄лепи аттхи ева. тада̄ ча магга̄дхипатибха̄вена на ваттабба̄ те дхамма̄ти бхиййопи сиддхова̄йаматтхо.

1434. атӣта̄рамман̣а̄ва̄ти уддхат̣ам̣, ‘‘атӣта̄рамман̣а̄’’ти пана ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хо бахӯсу поттхакесу диссати. тасма̄ти йасма̄ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гаван̣н̣ана̄йам̣ (вибха. а. 227) ‘‘маран̣асамайе н̃а̄така̄ ‘айам̣, та̄та, таваттха̄йа буддхапӯджа̄ карӣйати, читтам̣ паса̄дехӣ’ти ватва̄’’тиа̄дина̄ пан̃чадва̄ре рӯпа̄диа̄рамман̣ӯпасам̣харан̣ам̣ таттха тада̄рамман̣апарийоса̄на̄нам̣ чуддасаннам̣ читта̄нам̣ паваттин̃ча ватва̄ тасмим̣йева екачиттаккхан̣ат̣т̣хитике а̄рамман̣е пат̣исандхичиттам̣ уппаджджатӣти паччуппанна̄рамман̣абха̄вам̣ пат̣исандхийа̄ ваккхати, тасма̄ти аттхо. две бхаван̇га̄ни а̄ваджджанам̣ маран̣асса̄саннабха̄вена мандӣбхӯтавегатта̄ пан̃ча джавана̄ни две тада̄рамман̣а̄ни чутичиттанти ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ти а̄ха ‘‘пан̃чачиттаккхан̣а̄васит̣т̣ха̄йуке’’ти. итараттха̄ти ан̃н̃атада̄рамман̣а̄йа чутийа̄. ида̄ни тамева ‘‘итараттха̄’’ти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘йада̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. чутийа̄ тада̄рамман̣арахитатта̄ пат̣исандхийа̄ ча паччуппанна̄рамман̣атта̄ ‘‘рӯпа̄…пе… джджантасса̄’’ти уда̄хат̣ам̣. чха бхаван̇га̄ни паччуппанна̄рамман̣а̄ни хонти, нава читтаккхан̣а̄ атӣта̄ти саттачиттаккхан̣а̄васит̣т̣ха̄йуке гатинимитте пат̣исандхийа̄ паваттатта̄ти дат̣т̣хаббам̣.

виджджама̄намева ка̄йам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣти етена сукхалахусан̃н̃оккаманена паччуппаннассева бхӯтупа̄да̄йарӯпасан̇гха̄тасса лахупариваттибха̄ва̄па̄данам̣, на бха̄виноти дассети.

еттхантарети апа̄кат̣ака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва па̄кат̣ака̄ло, етасмим̣ антаре. йасма̄ пана кассачи кин̃чи сӣгхам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, кассачи дандхам̣, тасма̄ ‘‘екадвесантатива̄ра̄’’ти анийаметва̄ вуттам̣. ‘‘вачанасилит̣т̣хата̄васена вутта’’нти еке, кечи пана ‘‘еттхантаре паватта̄ рӯпадхамма̄ арӯпадхамма̄ ча паччуппанна̄ти гахите еко сантатива̄ро хоти, там̣ пана двидха̄ вибхаджитва̄ апа̄кат̣ака̄лам̣ а̄дим̣ катва̄ йебхуййена па̄кат̣ака̄лато орабха̄во еко кот̣т̣ха̄со йебхуййена па̄кат̣ака̄лам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва супа̄кат̣ака̄ло екоти ете две сантатива̄ра̄. имина̄ найена сесасантатива̄рабхеда̄пи ведитабба̄. таттха ка̄лавасена саббесам̣ сама̄набха̄вам̣ аггахетва̄ дхамма̄нам̣ садисаппаваттивасена сантатипариччхедо дӣпитаббо’’ти ваданти. кин̃чи кин̃чи ка̄лам̣ садисам̣ паваттама̄на̄пи хи утучитта̄дисамут̣т̣ха̄на̄ рӯпадхамма̄ сантатива̄ра̄ти вуччанти. йада̄ха ‘‘атипаритта̄’’тиа̄дина̄, арӯпасантатипи четтха йатха̄вуттарӯпасантатипариччхинна̄ сан̇гахита̄йева̄ти дат̣т̣хаббам̣. паччуппаннесу дхаммесу сам̣хӣратӣти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи а̄кад̣д̣ханӣйат̣т̣ха̄набха̄вена вуттам̣. ‘‘йо ча̄вусо, мано йе ча дхамма̄’’ти висайивисайабхӯта̄ екабхавабхӯта̄ ча екасантатипарийа̄панна̄ дхамма̄ вибха̄гам̣ акатва̄ гайхама̄на̄ аддха̄паччуппаннам̣ хоти, сати пана вибха̄гакаран̣е кхан̣асантатипаччуппанната̄ лаббхатӣти а̄ха ‘‘аддха̄паччуппаннам̣ хонтам̣ етам̣ убхайам̣ хотӣ’’ти.

тасса̄ти маха̄джанасса. атӣта̄дивибха̄гам̣ акатва̄ти а̄ваджджана̄дӣнам̣ сама̄на̄ка̄раппаваттийа̄ упа̄йам̣ дассети. сиддхам̣ хотӣти кхан̣апаччуппанна̄рамман̣аттепи парикаммачетопарийан̃а̄н̣а̄нам̣ айам̣ па̄л̣и сут̣т̣ху нӣта̄ хотӣти аттхо. атӣтаттико ча евам̣ абхинно хотӣти евам̣ кхан̣апаччуппаннейева дхамме идха паччуппанноти гайхама̄не ан̃н̃ападасан̇гахитассева анантарапаччайабха̄вам̣ пака̄сенто атӣтаттико ча пат̣т̣ха̄не абхедато самма̄ аттхасса уддхат̣атта̄ авина̄сито хоти. атха ва̄ атӣтаттикоти пат̣т̣ха̄не атӣтаттикапа̄л̣и, има̄йа атӣтаттикапа̄л̣ийа̄ йатха̄вуттака̄ран̣атойева абхинно ависит̣т̣хо ан̃н̃адаттху сам̣сандати саметӣти аттхо.

йатха̄самбхаванти а̄ваджджана̄йа ана̄гата̄рамман̣ата̄, джавана̄нам̣ паччуппанна̄тӣта̄рамман̣ата̄ ана̄гатапаччуппанна̄тӣта̄рамман̣ата̄ти йоджетаббам̣. на̄на̄рамман̣ата̄ на сийа̄ аддха̄васена паччуппанна̄рамман̣атта̄ти адхиппа̄йо. айан̃ча аттхо екисса̄ джаванавӣтхийа̄ екасмим̣йева читте паваттийам̣ а̄ваджджана̄дӣнам̣ ана̄гата̄диа̄рамман̣ата̄ самбхаватӣти самбхавадассанавасена вуттоти йатха̄дхиппетасса абхин̃н̃а̄читтасса кхан̣апаччуппанне паваттим̣ йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘тена̄’’тиа̄дима̄ха. тӣн̣ӣти ‘‘атӣта̄рамман̣о дхаммо атӣта̄рамман̣асса дхаммасса а̄севанапаччайена паччайо, ана̄гата̄рамман̣о дхаммо ана̄гата̄рамман̣асса дхаммасса, паччуппанна̄рамман̣о дхаммо паччуппанна̄рамман̣асса дхаммасса а̄севанапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.19.34) падантарасан̇гахитадхамма̄напеккха̄ дхамма̄ тӣн̣и пан̃хависсаджджана̄нӣти аттхо. ана̄севанам̣ наттхӣти а̄севанала̄бхе сати йатха̄дхаммаса̄сане авачанасса ка̄ран̣ам̣ наттхӣти авачанена таттха итаресам̣ пан̃ха̄нам̣ пат̣иседхо вин̃н̃а̄йатӣти адхиппа̄йо.

етасса ва̄дасса̄ти ‘‘а̄ваджджанаджавана̄нам̣ ана̄гатапаччуппанна̄рамман̣аттепи четопарийан̃а̄н̣ам̣ сиддха’’нти ва̄дасса. ниссайабха̄воти аттхасамбхавато йатха̄вуттанайасса джотакабха̄во. йанти читтам̣. тасса̄ти а̄ваджджанаджавана̄нам̣ кхан̣апаччуппаннанируддха̄рамман̣ата̄вачанасса. еттха ча ка̄лависесам̣ а̄масати, ана̄гата̄йева ча а̄ваджджана̄ паваттатӣти найидам̣ йуджджама̄накам̣. атха ‘‘йам̣ имасса читтам̣ бхависсати, там̣ джа̄на̄мӣ’’ти а̄бхогам̣ кароти, евам̣ сати парикамма̄бхин̃н̃а̄читта̄нампи ана̄гата̄рамман̣аттамева̄ти саббаттха а̄ваджджанаджавана̄нам̣ ана̄гатапаччуппанна̄рамман̣ата̄ на сиджджхатӣти а̄ха ‘‘паватти…пе… вуттатта̄’’ти. доса̄паттийа̄ти доса̄паджджанена, доса̄паттито ва̄. ра̄сиекадеса̄ваджджанапат̣иведхети йатха̄рутавасенева пуримава̄дипаккхама̄ха, сампаттасампатта̄ваджджанаджа̄нанети аттана̄ ниддха̄ритапаккхам̣. пуримава̄дино на̄нуджа̄неййунти аддха̄сантатипаччуппаннападаттхата̄ абхидхаммама̄тика̄йам̣ а̄гатапаччуппаннападасса наттхӣти адхиппа̄йе т̣хатва̄ на̄нуджа̄неййум̣. еттха ча сатипи сабха̄вабхеде а̄ка̄рабхеда̄бха̄вато екаттанайавасена а̄ваджджанапарикамма̄бхин̃н̃а̄читта̄нам̣ на̄на̄рамман̣ата̄досо наттхӣти кхан̣апаччуппанна̄рамман̣ата̄ четопарийан̃а̄н̣асса пуримава̄дӣнам̣ адхиппа̄йавибха̄ванамукхена дассита̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘сабха̄вабхеде сати на̄на̄рамман̣ата̄доса̄бха̄во наттхи ева̄ти екасмим̣ ева читте аддха̄сантативасена паччуппанна̄рамман̣ата̄ вибха̄вита̄’’ти двӣсупи ва̄десу йам̣ йуттам̣, там̣ вича̄ретва̄ гахетаббам̣.

тенева̄ти йасма̄ атӣтаттике уппаннаттике ча четопарийан̃а̄н̣асса ваттама̄надхамма̄рамман̣абха̄ваджотано па̄т̣хо на диссати, тенева ка̄ран̣ена. двӣсу н̃а̄н̣есӯти пуббенива̄сачетопарийан̃а̄н̣есу. каммамукхена гайхантӣти сатипи а̄рамман̣абха̄ве чатта̄ро кхандха̄ йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣ена каммадва̄рена кусала̄кусала̄ иччева гайханти, на пана вибха̄гасоти дассети. лобха̄дисампайогависесена дуччаритабха̄во, алобха̄дисампайогависесена ча сучаритабха̄во лаккхӣйатӣти дуччаритасучарита̄ни вибха̄вентам̣ лобха̄дайопи вибха̄ветийева на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘дуччарита…пе… бха̄ванам̣ хотӣ’’ти.

1435. асабха̄вадхаммасса ‘‘аха’’нтиа̄дипан̃н̃аттийа̄ аджджхаттадхаммупа̄да̄ната̄йа сийа̄ кочи аджджхаттапарийа̄йо, на пана сабха̄вадхаммасса асаттасанта̄нева тасса̄ти вуттам̣ ‘‘сабха̄ва…пе… ахонта’’нти. татха̄ хи ‘‘аттано кхандха̄дӣни паччавеккхантасса̄’’ти еттха ‘‘аджджхатта̄рамман̣а̄’’ти падасса аттхавиваран̣авасена ‘‘аджджхаттам̣ гайхама̄нам̣ аханти пан̃н̃аттим̣ а̄ди-саддена ган̣ха̄тӣ’’ти ваккхати. йади евам̣ тасса аджджхаттаттикепи аджджхаттабха̄во ваттаббо сийа̄? на, бахиддха̄бха̄васса вийа аджджхаттабха̄вассапи аджджхаттаттике ниппарийа̄йавасена адхиппетатта̄ти. йада̄ха ‘‘асабха̄…пе… на вутта’’нти. а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана̄дӣти а̄ди-саддена са̄ваджджана̄ни тасса пуреча̄рикаупача̄рачитта̄ни тасса а̄рамман̣ена паваттанакапаччавеккхан̣аасса̄дана̄дичитта̄ни ча сан̇ган̣ха̄ти.

а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ там̣-саддена а̄кад̣д̣хитва̄ вадати, на пана там̣ саббанти вуттам̣, йан̃ча тасса пуреча̄риканти аттхо. лесавачананти екадесаса̄руппена сама̄на̄рамман̣абха̄вена екадесассева вачанам̣. лиссати силиссати екадесена аллӣйатӣти хи лесо. йесанти ка̄ма̄вачаракусала̄кусаламаха̄кирийа̄ваджджаначитта̄нам̣ кусалакирийа̄бхедасса рӯпа̄вачарачатуттхасса ча. евам̣ упеккха̄сахагатаниддеса̄дӣсӯти йесам̣ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайуттата̄ вутта̄, тесу екамева упеккха̄сахагатаниддесам̣ ватва̄ итарам̣ на ваттаббам̣ сийа̄ти аттхо. а̄ди-саддена хетусампайуттака̄ма̄вачара̄диниддесе сан̇ган̣ха̄ти. таттха̄пи хи париттасахетука̄дибха̄вена вуттесу дхаммесу екамева ватва̄ итарам̣ на ваттаббам̣ сийа̄ти. абха̄вана̄нит̣т̣хаппаваттийа̄ти абха̄вана̄нит̣т̣хаппаваттийа̄ абха̄вана̄ка̄расса уккам̣саппаваттийа̄ти аттхо, абха̄васса ва̄ уккам̣саппаваттийа̄. наваттаббам̣ джа̄там̣ аджджхатта̄рамман̣а̄дибха̄вена̄ти адхиппа̄йо. та̄нӣти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанена сама̄на̄рамман̣а̄ни а̄ваджджана̄дӣни. йади евам̣ ‘‘абха̄вана̄са̄ман̃н̃е’’ти касма̄ вуттам̣. на хи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана̄рамман̣асса паччавеккхан̣аасса̄дана̄дивасена паваттачитта̄нам̣ абха̄вана̄ка̄рена паватти аттхӣти? на, абха̄ветаббата̄йа адхиппетатта̄. на бха̄вӣйатӣти хи абха̄ванам̣, на на бха̄ветӣти.

гахан̣ависесаниммита̄нӣтиа̄дӣсу айамадхиппа̄йо – йадипи бха̄вана̄н̃а̄н̣аниммита̄ка̄раматтесу сабха̄вато авиджджама̄несу висайесу йебхуййена махаггата̄ дхамма̄ паваттанти, бахиддха̄ка̄раггахан̣авасена пана касин̣а̄дӣнам̣ бахиддха̄бха̄воти тада̄рамман̣адхамма̄ бахиддха̄рамман̣а̄ти вуттам̣. касин̣а̄нан̃хи санта̄нам̣ мун̃читва̄ упат̣т̣ха̄нам̣ висесато вад̣д̣хитакасин̣авасена вин̃н̃а̄йати, пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄васса пана на бахиддха̄ка̄ро, на̄пи аджджхатта̄ка̄роти убхайа̄ка̄равидхуре тасмим̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена паваттийа̄ка̄рена паваттама̄нам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанамева наваттабба̄рамман̣ам̣ вуттам̣, на итаре итара̄ка̄раппаваттитоти. ка̄ма̄вачаракусала̄нанти нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣.

а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанавипа̄кам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасса випа̄ка̄дикасса̄ти аттхавасена вибхатти парин̣а̄метабба̄. абхинӣха̄ра̄самбхаватоти сама̄паттичиттасса абхинӣхаран̣а̄самбхавато. кусаламева випа̄касса а̄рамман̣анти катва̄ ‘‘випа̄касса̄’’тиа̄ди вуттам̣.

асабха̄вадхамматтепи бахиддха̄ка̄рена гахан̣ӣйабха̄вато касин̣а̄нам̣ бахиддха̄бха̄во вийа екантато идха аджджхаттадхаммупа̄да̄ната̄йа аханти пан̃н̃аттийа̄ сийа̄ аджджхаттабха̄воти вуттам̣ ‘‘аджджхатта’’нтиа̄ди. ‘‘кхандха̄дӣти а̄ди-саддена дха̄туа̄йатана̄ди сан̇гайхатӣ’’ти ча ваданти. еса найоти ‘‘арӯпаккхандхе кхандха̄ти гахетва̄’’тиа̄дикам̣ ван̣н̣ана̄нӣтим̣ а̄ха. паресам̣ кхандха̄диггахан̣ети паресам̣ кхандха̄дӣти имасса падасса катхане учча̄ран̣е. саббам̣ упа̄да̄пан̃н̃аттим̣ а̄ха а̄дисаддена̄ти самбандхо.

тикааттхуддха̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дукааттхуддха̄раван̣н̣ана̄

1473. ан̃н̃атха̄ти вуттаппака̄расса дассане. вуттаппака̄расса дассанато ева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ сасан̇кха̄рика̄нам̣ тхинамиддхавирахе асан̇кха̄рикасадисӣ йоджана̄ на дассита̄. бхавара̄га̄дӣсӯти бхавара̄гамӯлика̄дӣсу йоджана̄су.

1511. двети уддхачча̄виджджа̄нӣваран̣а̄ни. тӣн̣ӣти ка̄маччхандабйа̄па̄давичикиччха̄су екекена уддхачча̄виджджа̄нӣваран̣а̄ни. две ва̄ тӣн̣и ва̄ти па̄л̣ийам̣ ва̄-саддасса луттаниддит̣т̣хатам̣ а̄ха. атха ва̄ нипа̄тасаддасаннидха̄непи на̄мапада̄дӣхи ева самуччайа̄диаттхо вуччати, на нипа̄тападехи тесам̣ ава̄чакатта̄ти антаренапи нипа̄тападам̣ айаматтхо лаббхати. татха̄ вачаниччха̄йа самбхаво ева хеттха пама̄н̣анти па̄л̣ийам̣ ‘‘две тӣн̣ӣ’’ти вуттам̣. йаттха сахуппаттӣтиа̄дина̄ ‘‘две тӣн̣ӣ’’ти лаккхан̣авачананти саббаса̄дха̄ран̣аматтхама̄ха. татха̄ хи ‘‘еван̃ча катва̄ килесагоччхаке ча̄’’ти вуттам̣. тасса̄йамадхиппа̄йо – килесадвайасахитассева читтуппа̄дасса абха̄вепи па̄л̣ийам̣ двиггахан̣ам̣ катам̣, килеса̄нан̃ча самбхаванта̄нам̣ саббесам̣ сарӯпена гахан̣ам̣ на катанти две тайоти лаккхан̣акаран̣анти вин̃н̃а̄йатӣти.

йади сабба̄кусале уппаджджанакассапи уддхаччасса еко ева читтуппа̄до висайабха̄вена вуччати, авиджджа̄нӣваран̣ассапи татха̄ ваттаббанти адхиппа̄йена ‘‘касма̄ вутта’’нтиа̄дина̄ чодети. итаро уддхаччанӣваран̣ассева татха̄ ваттаббатам̣ авиджджа̄нӣваран̣асса татха̄ ваттаббата̄бха̄ван̃ча дассетум̣ ‘‘суттанте’’тиа̄дима̄ха. таттха суттанте вуттесу пан̃часу нӣваран̣есӯти уддхаччасахагате уддхаччасса авиджджа̄нӣваран̣ена нӣваран̣асахитатам̣ а̄сан̇китва̄ вуттам̣. нану ча суттантепи ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄нам̣ сатта̄на’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.124) авиджджа̄ ‘‘нӣваран̣а’’нти вутта̄ти? саччаметам̣, джха̄нан̇га̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вена пана суттанте бахулам̣ ка̄маччханда̄дайо пан̃чева нӣваран̣а̄ни вутта̄нӣти йебхуййавуттивасена етам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

кечи пана ‘‘йатха̄ никкхепакан̣д̣е кусалапат̣ипаккхабхӯта̄ни дуббала̄нипи нӣваран̣а̄ни пат̣т̣ха̄не вийа дассита̄ни. татха̄ хи пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄. 3.8.1) ‘нӣваран̣ам̣ дхаммам̣ пат̣ичча нӣваран̣о дхаммо уппаджджати на пуреджа̄тапаччайа̄. арӯпе ка̄маччханданӣваран̣ам̣ пат̣ичча тхинамиддханӣваран̣ам̣ уддхаччанӣваран̣а’нтиа̄ди вуттам̣, на евам̣ ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣е. ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣е пана джха̄напат̣ипаккхабхӯта̄нийева нӣваран̣а̄ни ниддит̣т̣ха̄нӣти ‘уддхаччанӣваран̣ам̣ уддхаччасахагате читтуппа̄де уппаджджатӣ’ти вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана уддхаччанӣваран̣асса ка̄маччханда̄дӣхи екато уппаттидассанам̣ никкхепакан̣д̣а̄нуса̄рена катам̣ екато уппаттийа̄ пабхедадассанаттхам̣. таттха хи па̄л̣ийам̣йева та̄ни виттха̄рато вутта̄нӣ’’ти ваданти. айан̃ча ва̄до ‘‘уддхаччанӣваран̣ам̣ уддхаччасахагате читтуппа̄де уппаджджатӣ’’ти идамева вачанам̣ н̃а̄паканти катва̄ вутто. ан̃н̃атха̄ авиджджа̄нӣваран̣ам̣ вийа ваттаббам̣ сийа̄. на ти ито ан̃н̃ам̣ парийут̣т̣ха̄напат̣т̣ха̄йӣнийева нӣваран̣а̄ни аттхуддха̄ракан̣д̣е адхиппета̄нӣти имасса аттхасса са̄дхакам̣ вачанам̣ аттхи, идам̣ вачанам̣ дветӣн̣ивачанасса са̄ман̃н̃ена саббанӣваран̣асан̇га̄хакатта̄ йатха̄вуттавачанасса висайависесаппака̄санасан̇кха̄тена пайоджанантарена вуттабха̄васса дасситатта̄ ча н̃а̄пакам̣ на бхаватӣти диссати, тасма̄ вича̄ретва̄ гахетаббам̣.

аггахетва̄ти йатха̄рутавасенева аттхам̣ аггахетва̄ йатха̄ никкхепакан̣д̣апат̣т̣ха̄на̄дӣхи на имисса̄ па̄л̣ийа̄ виродхо хоти, евам̣ адхиппа̄йо гавеситабботи йатха̄вуттамеваттхам̣ нигамети.

1577. тесанти лобха̄дито ан̃н̃есам̣. дассита̄ти катхам̣ дассита̄? ма̄но та̄ва лобхамохауддхаччаахирика̄ноттаппехи, лобхамохатхинауддхаччаахирика̄ноттаппехи, татха̄ дит̣т̣хи, вичикиччха̄ мохауддхаччаахирика̄ноттаппехи, тхинам̣ лобхамохадит̣т̣хиуддхаччаахирика̄ноттаппехи, лобхамохама̄науддхаччаахирика̄ноттаппехи, лобхамохауддхаччаахирика̄ноттаппехи, досамохауддхаччаахирика̄ноттаппехи, уддхаччам̣ лобхамохадит̣т̣хиахирика̄ноттаппехи, лобхамохадит̣т̣хитхинаахирика̄ноттаппехи, лобхамохама̄наахирика̄ноттаппехи, лобхамохама̄натхинаахирика̄ноттаппехи, лобхамохатхинаахирика̄ноттаппехи, лобхамохаахирика̄ноттаппехи, досамохаахирика̄ноттаппехи, досамохатхинаахирика̄ноттаппехи, мохавичикиччха̄ахирика̄ноттаппехи, мохаахирика̄ноттаппехи екато уппаджджати.

йатха̄ ча уддхаччам̣, евам̣ ахирика̄ноттаппа̄ни ча йоджетва̄ ведитабба̄ни. катхам̣? ахирикам̣ лобхамохадит̣т̣хиуддхачча̄ноттаппехи, лобхамохадит̣т̣хитхинауддхачча̄ноттаппехи, лобхамохама̄науддхачча̄ноттаппехи, лобхамохама̄натхинауддхачча̄ноттаппехи, лобхамохатхинауддхачча̄ноттаппехи, лобхамохауддхачча̄ноттаппехи, досамохауддхачча̄ноттаппехи, досамохатхинауддхачча̄ноттаппехи, мохавичикиччха̄уддхачча̄ноттаппехи, мохауддхачча̄ноттаппехи ча екато уппаджджати. аноттаппам̣ лобхамохадит̣т̣хиуддхачча̄хирикехи, лобхамохадит̣т̣хитхинауддхачча̄хирикехи, лобхамохама̄науддхачча̄хирикехи, лобхамохама̄натхинауддхачча̄хирикехи, лобхамохатхинауддхачча̄хирикехи, лобхамохауддхачча̄хирикехи, досамохауддхачча̄хирикехи, досамохатхинауддхачча̄хирикехи, мохавичикиччха̄уддхачча̄хирикехи, мохауддхачча̄хирикехи ча екато уппаджджатӣти еваметтха ма̄на̄дӣнампи екато уппатти ведитабба̄. сесам̣ утта̄наттхамева.

ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ити дхаммасан̇ган̣ӣмӯлат̣ӣка̄йа лӣнаттхападаван̣н̣ана̄

дхаммасан̇ган̣ӣ-анут̣ӣка̄ саматта̄.