дуканиддесо

упа̄да̄бха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

596. самантато саббасо дассанат̣т̣хена чаккху самантачаккхӯти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘саббасан̇кхата̄сан̇кхатадассана’’нти вуттам̣. евама̄дина̄ти еттха а̄ди-саддо ‘‘дуккхам̣ парин̃н̃еййам̣ парин̃н̃а̄та’’нти тӣсупи падесу паччекам̣ йоджетаббо. ‘‘идам̣ дуккханти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣ’’тиа̄дина̄ (маха̄ва. 15; пат̣и. ма. 2.30) хи па̄л̣и паватта̄ти. а̄ка̄рена̄ти два̄дасавидхена а̄ка̄рена. тампи ка̄ма̄вачарам̣ випассана̄паччавеккхан̣ан̃а̄н̣абха̄вато. ‘‘н̃а̄н̣ачаккху сахаарийамаггам̣ випассана̄н̃а̄н̣антипи йуджджатӣ’’ти ваданти. аггамаггена пана саха випассана̄ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣анти йуттам̣ вийа диссати.

йатха̄вутте мам̣сапин̣д̣е сасамбха̄ре чаккхувоха̄ро санта̄навасена паваттама̄не чатусамут̣т̣ха̄никарӯпадхамме упа̄да̄йа паваттоти ‘‘чату…пе… самбха̄ра̄’’ти вуттам̣. сан̣т̣ха̄нанти ван̣н̣а̄йатанамева̄ти тена тена а̄ка̄рена саннивит̣т̣хесу маха̄бхӯтесу там̣там̣сан̣т̣ха̄навасена ван̣н̣а̄йатанасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄ вуттам̣, на ван̣н̣а̄йатанассева сан̣т̣ха̄напан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄натта̄. татха̄ хи андхака̄ре пхуситва̄пи сан̣т̣ха̄нам̣ вин̃н̃а̄йатӣти. татха̄ ча ваккхати ‘‘дӣгха̄дӣни пхуситва̄пи сакка̄ джа̄ниту’’нти, (дха. са. ат̣т̣а. 616) ‘‘дӣгха̄дисаннивесам̣ бхӯтасамуда̄йам̣ нисса̄йа̄’’ти (дха. са. мӯлат̣ӣ. 616) ча. тесам̣ самбхавасан̣т̣ха̄на̄нам̣ а̄подха̄туван̣н̣а̄йатанехи анаттхантарабха̄вепи техи висум̣ вачанам̣ татха̄бхӯта̄нам̣ самбхавабхӯта̄нам̣ сан̣т̣ха̄набхӯта̄нан̃ча. етена а̄подха̄туван̣н̣а̄йатана̄нам̣ васена ваттама̄нааваттха̄висесо самбхаво сан̣т̣ха̄нан̃ча̄ти айаматтхо дассито хоти. таттха самбхаво чатусамут̣т̣ха̄нико сол̣асавассака̄ле уппаджджати. тасса ра̄гавасена т̣ха̄на̄ вачанам̣ хотӣти ваданти. ататха̄бхӯта̄нам̣ тато ан̃н̃атха̄бхӯта̄нам̣. йатха̄вутте самбха̄раваттхусан̇кха̄те. виджджама̄натта̄ти бхиййовуттивасена вуттам̣. татха̄ хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ брахма̄нан̃ча самбхаво наттхӣти. а̄подха̄тувисесатта̄ самбхаво а̄подха̄тусамбандхӣ а̄подха̄тутанниссайанисситопи хотӣти тасса чатудха̄тунисситата̄йа авиродхо вутто.

утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нанти еттха ‘‘кала̄пантарагата̄ утуа̄ха̄ра̄ адхиппета̄’’ти ваданти. анекакала̄пагатабха̄вам̣ чаккхусса дассети йато упаддутапат̣але нира̄каран̣епи чаккху виджджатӣти. пат̣игхат̣т̣анам̣ висайа̄бхимукхабха̄во нигхам̣сапаччайатта̄. нигхам̣со ниссайабха̄ва̄патти. йато чаккха̄диниссита̄ сан̃н̃а̄ ‘‘пат̣игхасан̃н̃а̄’’ти вуччати.

анекатта̄ти идам̣ авачанасса ка̄ран̣ам̣, на хетукирийа̄йа вин̃н̃а̄йама̄набха̄васса. со пана апеккха̄сиддхито ева ведитаббо. хетукирийа̄пеккха̄ хи пхалакирийа̄ти. чаккхум̣ сан̇ган̣ха̄тӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄ва̄нупагаманепи там̣сабха̄ва̄нативаттанато тасса̄ саман̃н̃а̄йа таттха нирул̣хабха̄вам̣ дассети. дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хо чаккхусса индат̣т̣хойева̄ти ‘‘йатха̄ хи иссаро’’тиа̄дина̄ иссаропама̄ вутта̄. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ дассанакичче парин̣а̄йантам̣ чаккху там̣сахаджа̄те чаккхусампхасса̄дайопи таттха парин̣а̄йатӣти вуччатӣти ‘‘те дхамме…пе… парин̣а̄йатӣ’’ти вуттам̣, на пана чаккхусампхасса̄дӣнам̣ дассанакиччатта̄. атха ва̄ чаккхусампхасса̄дӣнам̣ индрийапаччайабха̄вена упака̄ракам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ дассанакичче парин̣а̄йантам̣ чаккху таттха чаккхусампхасса̄дайопи тадануваттаке парин̣а̄йатӣти аттха̄йам̣ парийа̄йоти дассенто а̄ха ‘‘те дхамме…пе… н̣а̄йатӣ’’ти. анекаттхатта̄ дха̄тӯнам̣ чаккхатӣти имасса ‘‘парин̣а̄йати пака̄сетӣ’’ти ча аттха̄ вутта̄. сан̣т̣ха̄нампи рӯпа̄йатанамева̄ти ‘‘самависама̄ни рӯпа̄ни чаккхатӣти чаккхӯ’’ти вуттам̣. там̣два̄рика̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ упаниссайапаччайабха̄во ева вал̣ан̃джанаттхо.

599. там̣два̄рика̄…пе… уппатти вутта̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣е уппанне сампат̣иччхана̄дӣни балава̄рамман̣е джаванам̣ екантена уппаджджатӣти катва̄ вуттам̣. татха̄ чева хи антара̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣е ва̄ сампат̣иччхане ва̄ сантӣран̣е ва̄ т̣хатва̄ ниваттиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти ниччхитам̣. тена паччайена̄ти там̣пака̄рена паччайена. там̣садиса̄нанти гарум̣ катва̄ асса̄дана̄диппаваттивисесарахитата̄йа дассанасадиса̄нам̣ манодха̄тусантӣран̣авот̣т̣хаббана̄нам̣. пан̃чадва̄рикаджавана̄нам̣ асса̄дана̄дито ан̃н̃атха̄ гарум̣ катва̄ паватти наттхи рӯпадхаммависайатта̄ти ‘‘асса̄дана̄бхинанданабхӯта̄нӣ’’ти еттакамева вуттам̣. манодва̄рикаджаванапит̣т̣хиват̣т̣ака̄нампи хи пан̃чадва̄рикаджавана̄нам̣ асса̄дана̄бхинанданабха̄вена рӯпам̣ гарум̣ катва̄ паватти наттхӣти на сакка̄ ваттунти. рӯпам̣ а̄рамман̣а̄дхипати акусалассева хоти. татха̄ хи пат̣т̣ха̄не ‘‘абйа̄като дхаммо акусаласса дхаммасса адхипатипаччайена паччайо. а̄рамман̣а̄дхипати чаккхум̣ гарум̣ катва̄ асса̄дети абхинандатӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.416) рӯпадхаммопи а̄рамман̣а̄дхипати вибхатто. ‘‘абйа̄като дхаммо абйа̄катасса дхаммасса абйа̄като дхаммо кусаласса̄’’ти еттха пана пхаланибба̄на̄нева а̄рамман̣а̄дхипатибха̄вена вибхатта̄нӣти. ган̣ана̄йа ча ‘‘а̄рамман̣аа̄рамман̣а̄дхипатиупаниссайапуреджа̄тааттхиавигатанти ека’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.445) вуттам̣. йади кусалассапи сийа̄, двети ваттаббам̣ сийа̄ти. та̄нӣти йатха̄вуттаджавана̄ни пат̣иниддит̣т̣ха̄ни. там̣сампайутта̄ни ча̄ти джаванасампайутта̄ни. ан̃н̃а̄ни чаккхусампхасса̄дӣни. йади рӯпасса а̄рамман̣апаччайабха̄ваматтам̣ адхиппетам̣, ‘‘там̣ рӯпа̄рамман̣ети етенева сиджджхеййа̄’’ти еттакамева вадеййа. йасма̄ пана рӯпам̣ там̣два̄рикаджавана̄нам̣ паччайависесопи хоти, тасма̄ тасса висесасса дӣпанаттхам̣ ‘‘а̄раббха̄’’ти вачанам̣ вуттам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘а̄рамман̣апаччайато ан̃н̃апаччайабха̄вассапи дӣпака’’нти.

600. сотавин̃н̃а̄н̣аппаваттийам̣ саванакирийа̄воха̄роти сотасса саванакирийа̄йа каттубха̄во сотавин̃н̃а̄н̣асса паччайабха̄вена̄ти вуттам̣ ‘‘сотавин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вена сун̣а̄тӣ’’ти. джӣвитанимиттама̄ха̄рарасо джӣвитам̣, тасмим̣ нинната̄йа там̣ авха̄йатӣти дживха̄ти евам̣ сиддхена дживха̄-саддена пака̄сийама̄на̄ раса̄вха̄йанасан̇кха̄та̄ са̄йанакирийа̄ лаббхатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘дживха̄саддена вин̃н̃а̄йама̄на̄ кирийа̄са̄йана’’нти. татха̄ ча ваккхати ‘‘джӣвитамавха̄йатӣти дживха̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 154). а̄йоти уппаттидесо. паса̄дака̄йасса ка̄йика̄нам̣ дуккхасукха̄нам̣ ниссайабха̄вато итаресам̣ упаниссайабха̄вато ‘‘дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккха̄нам̣ а̄йо’’ти вуттам̣. бйа̄пита̄йа̄ти бйа̄пибха̄ве, бйа̄пибха̄вена ва̄. ка̄йаппаса̄дабха̄воти ка̄йаппаса̄дасаббха̄во. анувиддхатта̄ти ануйуттабха̄вато, сам̣сат̣т̣хабха̄ватоти аттхо. тасма̄ти йасма̄ йа̄вата̄ имасмим̣ ка̄йе упа̄диннакапаваттам̣ на̄ма аттхи, саббаттха ка̄йа̄йатанам̣ каппа̄сапат̣але снехо вийа̄ти вуттам̣, тасма̄. пан̣д̣арасабха̄ва̄ паса̄да̄ а̄па̄тхагатам̣ висайам̣ вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вена пака̄сента̄ вийа хонтӣти тесам̣ висайа̄вабха̄санакиччата̄ вутта̄. сама̄наниссайа̄нанти еканиссайа̄нам̣. авиниббхуттесу хи рӯпараса̄дӣсу йам̣ниссайам̣ рӯпам̣, там̣ниссайо ева раса̄дӣти. ан̃н̃аман̃н̃асабха̄ва̄нупагамена̄ти лаккхан̣асан̇кара̄бха̄вама̄ха.

йасма̄ паччайантарасахитойева чаккхуппаса̄до рӯпа̄бхихананавасена паваттати, на паччайантарарахито, тасма̄ рӯпа̄бхигха̄то хоту ва̄ ма̄ ва̄ хоту, евам̣сабха̄во со рӯпадхаммоти дассетум̣ ‘‘рӯпа̄бхигха̄та̄рахо’’ти вуттам̣ йатха̄ ‘‘випа̄ка̄рахасабха̄ва̄ кусала̄кусала̄’’ти. висайависайӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ абхимукхабха̄во абхигха̄то вийа̄ти абхигха̄то, со рӯпе чаккхусса, чаккхумхи ва̄ рӯпасса хотӣти вуттам̣ ‘‘рӯпе, рӯпасса ва̄ абхигха̄то’’ти. тенева̄ха ‘‘йамхи чаккхумхи анидассанамхи саппат̣игхамхи рӯпам̣ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ пат̣ихан̃н̃и ва̄’’ти (дха. са. 597), ‘‘чаккху анидассанам̣ саппат̣игхам̣ рӯпамхи санидассанамхи саппат̣игхамхи пат̣ихан̃н̃и ва̄’’ти (дха. са. 598) ча а̄ди. еттха ча там̣там̣бхавапаттхана̄васена чаккха̄дӣсу авигатара̄гасса аттабха̄ваниппха̄дакаса̄дха̄ран̣акаммавасена пуримам̣ чаккхулаккхан̣ам̣ вуттам̣, судӯрасукхума̄дибхедассапи рӯпасса гахан̣асаматтхамева чаккху хотӯти евам̣ ниббаттитаа̄вен̣икакаммавасена дутийам̣. еса найо сесесупи. атха ва̄ сатипи пан̃чаннам̣ паса̄дабха̄васа̄ман̃н̃е сависайа̄вабха̄санасан̇кха̄тасса паса̄дабйа̄па̄расса дассанавасена пуримам̣ вуттам̣, паса̄дака̄ран̣асса сатипи каммабха̄васа̄ман̃н̃е аттано ка̄ран̣абхедена бхедадассанавасена дутийам̣.

ка̄матан̣ха̄ти ка̄мабхаве тан̣ха̄. татха̄ рӯпатан̣ха̄ дат̣т̣хабба̄. тасса тасса бхавасса мӯлака̄ран̣абхӯта̄ тан̣ха̄ тасмим̣ тасмим̣ бхаве уппаджджана̄раха̄йатанависайа̄пи на̄ма хотӣти ка̄матан̣ха̄дӣнам̣ дат̣т̣хука̄мата̄дивоха̄ра̄рахата̄ вутта̄. дат̣т̣хука̄мата̄ти хи дат̣т̣хумиччха̄ рӯпатан̣ха̄ти аттхо. татха̄ сеса̄супӣти. еттха ча дат̣т̣хука̄мата̄дӣнам̣ там̣там̣аттабха̄ваниббаттакакамма̄йӯханаккхан̣ато сати пуриманиббаттийам̣ ваттаббам̣ наттхи. асатипи тасса маггена асамуггха̄титабха̄венева ка̄ран̣анти дат̣т̣хаббам̣. йато маггена асамуччхиннам̣ ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджитва̄ аттано пхаласса ка̄ран̣абха̄вӯпагаманато виджджама̄намева̄ти уппаннааттхита̄парийа̄йехи вуччати ‘‘арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄венто арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бахулӣкаронто уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме антара̄йева антарадха̄пети’’ (сам̣. ни. 5.157), ‘‘сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ ка̄маччхандам̣ аттхи ме аджджхаттам̣ ка̄маччхандоти паджа̄на̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 2.382; ма. ни. 1.115) ча евама̄дӣсу.

еттха̄ха – чаккха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ ким̣ екакаммуна̄ уппатти, уда̄ху на̄на̄каммуна̄ти? убхайатха̄пӣти пора̄н̣а̄. таттха на̄на̄каммуна̄ та̄ва уппаттийам̣ чаккха̄дӣнам̣ висесе ваттаббам̣ наттхи ка̄ран̣асса бхиннатта̄. екакаммуна̄ пана уппаттийам̣ тесам̣ катхам̣ висесоти? ка̄ран̣асса бхиннатта̄йева. там̣там̣бхавапаттхана̄бхӯта̄ хи тан̣ха̄ там̣там̣бхавапарийа̄панна̄йатана̄бхила̄сата̄йа сайам̣ вичиттарӯпа̄ упаниссайабха̄вена там̣там̣бхаваниббаттакакаммасса вичиттабхедатам̣ видахати. йато тада̄хитависесам̣ там̣ татха̄рӯпасаматтхата̄йогена анекарӯпа̄паннам̣ вийа анекам̣ висит̣т̣хасабха̄вам̣ пхалам̣ ниббаттети. татха̄ ча ваккхати ‘‘каммамева несам̣ висесака̄ран̣а’’нти. на четтха саматтхата̄бха̄вато ан̃н̃ам̣ ведитаббам̣ ка̄ран̣ависесена̄хитависесасса висит̣т̣хапхаланиппха̄данайогйата̄бха̄вато. татха̄ хи сати екассапи каммасса анекиндрийахетута̄висесайогам̣ екампи каммантиа̄дина̄ йуттито а̄гаматопи парато сайамева ваккхати. татха̄ ча екассева кусалачиттасса сол̣аса̄дивипа̄качиттаниббаттихетубха̄во вуччати. локепи екассева са̄либӣджасса парипун̣н̣а̄парипун̣н̣атан̣д̣улапхаланиббаттихетута̄ диссати. ким̣ ва̄ ета̄йа йуттичинта̄йа, на чинтитаббамеветам̣. йато каммавипа̄ко чаккха̄дӣни каммавипа̄ко ча сабба̄ка̄рато буддха̄нам̣йева каммавипа̄кан̃а̄н̣апхалайутта̄нам̣ висайо, на ан̃н̃есам̣ атакка̄вачарата̄йа. тенева ча бхагавата̄ ‘‘каммавипа̄ко ачинтеййо на чинтетаббо, йо чинтеййа умма̄дасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти (а. ни. 4.77) а̄дӣнавам̣ дассетва̄ пат̣иккхиттам̣. а̄вин̃чханам̣ пуггаласса вин̃н̃а̄н̣асса ва̄ там̣ниннабха̄ваппаттийа̄ хетубха̄во.

саббесанти падасса пакаран̣ато па̄рисесато ва̄ лаббхама̄нам̣ аттхависесам̣ аджа̄нанто йатха̄рутавасенева аттхам̣ гахетва̄ ‘‘ко еттха висесо’’тиа̄дина̄ чодети. итаро теджа̄дӣнам̣ паччекам̣ адхикабха̄ве вийа двиннам̣ тин̣н̣ам̣ ва̄ адхикабха̄вепи йатха̄вутта̄дхикабха̄венева екака̄дивасена лаббхама̄на̄йа оматтата̄йапи ка̄йаппаса̄до на хотӣти вин̃н̃а̄йама̄натта̄ пакаран̣ато па̄рисесато ва̄ чатуннампи бхӯта̄нам̣ самабха̄вена ка̄йо хотӣти айаматтхо сиддхоти сабба-саддо идха самабха̄вадӣпакоти дассетум̣ ‘‘идам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. имаматтхам̣ дӣпетӣти ча йатха̄вуттена н̃а̄йена ‘‘саббеса’’нти вачанато айаматтхо лаббхати, на тасса ва̄чакатта̄ти дассети. тенева̄ха ‘‘ануватта…пе… васена вуттатта̄’’ти. екадеса̄дхикабха̄ванива̄ран̣енева хи екадесоматтата̄нива̄ран̣ампи вин̃н̃а̄йатӣти. екадесо авайаво. чатудха̄тусамуда̄йаниссайасса хи паса̄дасса тадекадха̄туадхиката̄ авайава̄дхиката̄ хотӣти.

‘‘пурима̄ четтха двепи ва̄дино ника̄йантарийа̄’’ти ваданти. а̄лока̄дисахака̄рӣка̄ран̣асахита̄нам̣йева чаккха̄дӣнам̣ рӯпа̄диавабха̄санасаматтхата̄ виварасса ча сотавин̃н̃а̄н̣упаниссайабха̄во гун̣оти тесам̣ ладдхӣти адхиппа̄йена ‘‘там̣там̣бхӯтагун̣ехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. теджа̄дӣнам̣ вийа виварасса бхӯтабха̄ва̄бха̄вато ‘‘йатха̄йога’’нти вуттам̣. атха ва̄ рӯпа̄дайо вийа виварампи бхӯтагун̣оти пара̄дхиппа̄йам̣ дассенто ‘‘там̣там̣бхӯтагун̣ехӣ’’ти а̄ха. теджасса пана а̄локарӯпена, а̄ка̄сасан̇кха̄тасса виварасса саддена, ва̄йусса гандхена, удакасса расена, патхавийа̄ пхот̣т̣хаббена̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘йатха̄йогам̣ там̣там̣бхӯтагун̣ехӣ’’ти вуттам̣ сийа̄. рӯпа̄диггахан̣ети рӯпа̄дивисайе чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дике ниппха̄детаббети аттхо. упакаритаббатоти сахака̄рӣка̄ран̣абхӯтехи йатха̄вуттабхӯтагун̣ехи чаккха̄дӣнам̣ сакиччакаран̣е упакаритаббато. сабха̄вена суййама̄насса̄ти кеначи анучча̄рийама̄нассева лаббхама̄натта̄ вуттам̣. гхат̣т̣анам̣ пана вина̄ ва̄йусаддопи наттхӣти. атха ва̄ ва̄йумхи саддо сабха̄вена суййатӣти а̄пе расо мадхуроти ча тасса ладдхийева̄ти дат̣т̣хаббам̣. дутийава̄диссапи ниггахо хоти тассапи теджа̄дигун̣а̄ рӯпа̄дайоти евам̣ладдхикатта̄.

рӯпа̄дивисесагун̣ехӣти рӯпа̄дивисесагун̣айуттехи. теджа…пе… ва̄йӯхӣти саха̄ка̄сехи теджа̄дипарама̄н̣ӯхи. каппа̄сато висадиса̄йа̄ти каппа̄сапатхавито висесайутта̄йа тато адхикаса̄маттхийайутта̄йа̄ти адхиппа̄йо. тасса̄йева̄ти каппа̄сапатхавийа̄йева. йасма̄ са̄ виджджама̄на̄нипи ависесабхӯта̄ни аттхӣти гахетум̣ асаккун̣еййабха̄вена абхибхавитва̄ т̣хита̄, тасма̄ тасса̄йева гандхо адхикатаро бхавеййа̄ти аттхо. айан̃ча саббо уттаро ‘‘тасса тасса бхӯтасса адхиката̄йа̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 600) вуттатта̄ татха̄гата̄нам̣ ва̄дам̣ сампат̣иччхитва̄ вадантасса кан̣а̄дасса васена вутто. ‘‘аттано пана матена кан̣а̄дакапила̄дайо кевалам̣ патхава̄дидрабйамева̄тиа̄ди ладдхи. кан̣а̄даса̄сана̄йа адхимутта̄нам̣ са̄сане анавага̄л̣ха̄нам̣ кесан̃чи айам̣ ва̄до’’ти ча ваданти. етассубхайасса̄ти а̄савагандхато каппа̄сагандхо адхико сӣтудакаван̣н̣ато ун̣ходакаван̣н̣о ча адхикоти етасса убхайасса. теджа̄диадхикесу ча самбха̄ресу рӯпа̄дӣнам̣ висесасса адассанато на рӯпа̄дайо теджа̄дӣнам̣ висесагун̣оти сиддханти а̄ха ‘‘тадабха̄…пе… ттита̄’’ти. тена на рӯпам̣ теджасса висесагун̣о екантато теджа̄дике самбха̄ре висесена адассанато, йо йасса висесагун̣о, на со тададхике самбха̄ре екантато висесена диссати йатха̄ патхавӣадхике самбха̄ре а̄подха̄тӯти дассети. евам̣ сесесупи йатха̄йогам̣ йоджетаббам̣. ко пана ва̄до на̄на̄кала̄пети сабха̄вато на̄натта̄бха̄вепи мӯлака̄ран̣ана̄наттавасена аттхи кочи висесо асан̇гха̄тети дассети, йато парамаран̣а̄дикирийа̄саматтхата̄ несам̣ кесан̃чийева диссатӣти.

екампӣти пи-саддена анекасмим̣ ваттаббамева наттхӣти дассети. пан̃ча̄йатаникаттабха̄ве паттхана̄ йа̄ дат̣т̣хука̄мата̄дибха̄вена вутта̄, та̄йа ниппханнам̣. етена ка̄ран̣ависесена пхалависесама̄ха. на хӣтиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ саматтхайати. танти каммам̣. висесена̄ти аттано ка̄ран̣ена а̄хита̄тисайена. тенева сотасса на хоти паччайо, тато ан̃н̃енева пана хотӣти адхиппа̄йо. тена анекасабха̄вена ка̄ран̣ена а̄хитависесам̣ екампи каммам̣ анекасабха̄вам̣ пхалам̣ ниппха̄детум̣ саматтхам̣ хотӣти дассети. ида̄ни каммасса вуттаппака̄рависеса̄бха̄ве досама̄ха ‘‘индрийантара̄бха̄ваппаттито’’ти. тассаттхо – ка̄ран̣ависеса̄бха̄ве пхалависесасса асамбхавато йам̣ висесайуттам̣ каммам̣ чаккхусса ка̄ран̣ам̣, тасса тато ан̃н̃ависеса̄бха̄ве тадан̃н̃индрийуппа̄даката̄пи на сийа̄ти сотиндрийа̄дӣнам̣ тато ануппатти ева сийа̄. евамитараттха̄пи. висесоти четтха каммасса там̣там̣индрийуппа̄данасаматтхата̄ адхиппета̄, са̄ ча пуббе дасситасабха̄вова.

анека̄хи махаггатачетана̄хи ека̄йа ва̄ париттачетана̄сахита̄йа пат̣исандхиккхан̣е кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ниббаттӣти на сакка̄ вин̃н̃а̄тунти ‘‘саббесам̣…пе… вин̃н̃а̄йатӣ’’ти вуттам̣. ида̄ни тамева асаккун̣еййатам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘на̄на̄четана̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. тасса̄йам̣ сан̇кхепаттхо – ‘‘пат̣иса…пе… паччайо’’ти еттха йади на̄на̄каммавасена индрийа̄нам̣ уппатти адхиппета̄, евам̣ сати махаггатакаммена ча ка̄ма̄вачаракаммена ча там̣там̣пат̣исандхиккхан̣е кат̣атта̄рӯпам̣ уппаннам̣ сийа̄, на четам̣ йуттам̣ ‘‘махаггатачетана̄ каммапаччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.12.78) вуттатта̄. на̄пи там̣там̣бхаванийатарӯпиндрийехи викалиндрийата̄ гатисампаттийа̄ опапа̄тикайонийам̣ пат̣исандхиккхан̣е йутта̄. атха махаггата̄хи ева на̄на̄четана̄хи ниббаттам̣, на чека̄ пат̣исандхи анекакамманиббатта̄ хоти. ниччхитан̃хетам̣ са̄кетапан̃хена̄ти. евам̣ екена махаггатакаммуна̄ чаккхундрийасотиндрийахадайаваттхӯнам̣ уппаттин̃а̄пакена имина̄ вачанена париттакаммуна̄пи екена йатха̄рахам̣ анекесам̣ индрийа̄нам̣ уппатти сиддха̄ва̄ти вуттам̣ ‘‘сиддхамекена каммена анекиндрийуппатти хотӣ’’ти.

сампаттойева на̄ма сампаттикиччакаран̣атоти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘пат̣и…пе… накато’’ти вуттам̣. атисукхумабха̄вато мам̣сачаккхуагочарена рӯпа̄йатанена саманна̄гатасан̇гха̄тавуттита̄йа ча ‘‘ва̄йу вийа̄’’ти вуттам̣. читтасамут̣т̣ха̄нам̣ садда̄йатанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣асса када̄чипи а̄рамман̣апаччайо на сийа̄ дха̄тупарампара̄йа гхат̣т̣ентасса утусамут̣т̣ха̄натта̄. тена̄ха ‘‘на хи…пе… паджджатӣ’’ти. пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) ча ‘‘садда̄йатанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти ависесена вуттам̣.

нану чирена суййантӣти дӯре т̣хита̄нам̣ лахукам̣ саванам̣ наттхи, тесампи ва̄ лахукам̣ саванена дӯра̄саннабха̄ва̄нам̣ висесо на сийа̄ти адхиппа̄йо. на, дӯ…пе… тоти на дӯре т̣хитехи раджака̄дисадда̄ чирена сотавин̃н̃а̄н̣ена суййанти, саче саванӯпача̄ре со саддо дӯре а̄санне ча т̣хита̄нам̣ йатха̄бхӯте а̄па̄тхагате садде мановин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄тато гахан̣ависесато чирена суто сӣгхам̣ сутоти абхима̄ноти аттхо. етамеваттхам̣ виттха̄рато дассенто ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. ниччхайа…пе… абхима̄но хоти, сотавин̃н̃а̄н̣аппаватти пана убхайаттха̄пи сама̄на̄, йасма̄ со пана саддо…пе… а̄гаччхатӣти. йади дха̄тупарампара̄йа саддо наппаваттати, катхам̣ пат̣игхоса̄дӣнам̣ уппаттӣти а̄ха ‘‘дӯре…пе… паччайо хотӣ’’ти. уппаттивасена а̄гата̄нӣти етена рӯпадхамма̄пи йаттха уппаджджанти, таттхева бхиджджанти, на десантарам̣ сан̇камантӣти дассети. гхат̣т̣анасабха̄ва̄нева̄ти тесам̣ бхӯта̄нам̣ саддасамуппаттихетубха̄вама̄ха. сотападесасса̄ти сотадесасса, сотадесе т̣хитасса̄ти аттхо.

чаккхумато пуггаласса аджджха̄сайавасена̄ти читравичитрарӯпа̄йатане йебхуййена сатта̄нам̣ чаккхудва̄рикаджаванасса анукад̣д̣ханавасена паваттим̣ сандха̄йа вуттам̣. кан̣н̣акӯпаччхиддейева паваттанатоти етена адхит̣т̣ха̄нато бахиддха̄ индрийам̣ паваттӣти ва̄дам̣ пат̣иседхети. адхит̣т̣ха̄надесе ева хи индрийам̣ ваттати таттха кичча̄диппайогадассанато. сатипи панасса бахиддха̄ вуттийам̣ на висайаггахан̣е саматтхата̄, ан̃н̃атха̄ адхит̣т̣ха̄напидаханепи висайаггахан̣ам̣ бхавеййа̄ти. а̄рамман̣аггахан̣ахетуто ча̄ти кан̣н̣акӯпаччхиддейева т̣хатва̄ а̄рамман̣акаран̣асса вин̃н̃а̄н̣асса ва̄ хетубха̄вато.

таббоха̄рена̄ти гандхагандхаггахан̣асса сахачарита̄йа гандхопи татха̄ вуттоти адхиппа̄йо. гандхо паччайоти гандхо сахака̄рӣпаччайоти аттхо. кхел̣а̄дико паччайоти йоджетаббам̣. татха̄ патхавӣти сахака̄рӣпаччайантарабхӯта̄ аджджхаттикаба̄хира̄ патхавӣ а̄рамман̣аггахан̣е паччайоти аттхо. а̄дха̄рабхӯта̄ти теджова̄йодха̄тӯнам̣ а̄дха̄рабхӯта̄. ниссайабхӯта̄нанти ниссайамаха̄бхӯта̄нам̣ а̄потеджова̄йодха̄тӯнам̣. саббада̄ти уппӣл̣анака̄ле ча ануппӣл̣анака̄ле ча. таттха̄ти чатура̄сӣтипабхеде упаримака̄йасан̇кха̄те рӯпасамӯхе. виниббхуджджитум̣ асаккун̣еййа̄нанти идам̣ чаккхудасакам̣ идам̣ ка̄йадасакам̣ идам̣ бха̄вадасаканти евам̣ кала̄патопи виниббхуджджитум̣ асаккун̣еййа̄нам̣.

616. дӣгха̄дӣнам̣ пхуситва̄ джа̄нитаббатоти идам̣ дӣгха̄дӣнам̣ на ка̄йавин̃н̃а̄н̣агочаратта̄ вуттам̣, дӣгха̄дивоха̄рарӯпа̄дӣнам̣ пана пхот̣т̣хаббам̣ пхуситва̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато паваттена мановин̃н̃а̄н̣енапи джа̄нитаббатта̄ вуттам̣. дӣгха̄дисаннивесанти дӣгха̄дисаннивесавантам̣. екасмим̣ итарасса абха̄ва̄ти чха̄йа̄тапа̄нам̣ а̄локандхака̄ра̄нан̃ча асахат̣т̣ха̄йитам̣ а̄ха. катхам̣ пана а̄локо андхака̄рам̣ видхаматӣти? ‘‘а̄локаппаваттисама̄нака̄лам̣ андхака̄расабха̄вена паваттама̄нам̣ ван̣н̣а̄йатанам̣ бхиджджати. андхака̄расса ниссайо хутва̄ паваттама̄на̄ни бхӯта̄ни камена татха̄рӯпасса ван̣н̣а̄йатанасса ниссайабха̄вам̣ гаччхантӣ’’ти кечи. саха андхака̄рена танниссайабхӯта̄нам̣ ниродхасаманантарам̣ там̣сантатийам̣ та̄дисе паччайасаннипа̄те а̄локаниссайабхӯта̄нам̣ уппаттӣти ведитаббам̣. на хи ниссайамаха̄бхӯтехи вина̄ а̄локаппаватти аттхи, на̄пи андхака̄расан̇кха̄там̣ ван̣н̣а̄йатанамева нируджджхати там̣ниссайехи пайуджджама̄накаекакала̄пабхӯтопа̄да̄рӯпа̄нам̣ сахева нируджджханато. падӣпасикха̄ман̣ирам̣сийо вийа патхавӣпа̄ка̄раруккха̄дӣни мун̃читва̄пи андхака̄ро паваттатӣти ваданти. мандам̣ пана па̄ка̄ра̄диа̄дха̄рарахитам̣ на сут̣т̣ху пан̃н̃а̄йати, бахалам̣ а̄дха̄рам̣ нисса̄йа паваттатӣти йуттанти ча ваданти.

620. ‘‘амануссасаддо’’ти еттха а-ка̄ро на мануссата̄маттаниваттиаттхо садисабха̄вадӣпаната̄йа анадхиппетатта̄, мануссато пана анан̃н̃ата̄ниваттиаттхоти дассетум̣ ‘‘аманусса…пе… т̣т̣ха̄дайопӣ’’ти а̄ха. татха̄ киттетабботи ‘‘вам̣сапха̄ланасаддо’’тиа̄дина̄ ваттхувасена киттетаббо.

632. каммачитта̄дина̄ти а̄ди-саддена утуа̄ха̄ре сан̇ган̣ха̄ти. там̣тада̄ка̄ра̄нӣти иттхилин̇га̄диа̄ка̄ра̄ни. иттхиндрийам̣ пат̣ичча самут̣т̣хахантӣти ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄нипи иттхилин̇га̄дӣни йебхуййена иттхиндрийасахите ева санта̄не саббха̄ва̄ итараттха ча абха̄ва̄ индрийахетука̄ни вутта̄ни. ан̃н̃атха̄ти иттхилин̇га̄диа̄ка̄рато ан̃н̃атха̄, иттхиндрийа̄бха̄ве ва̄. иттхиггахан̣асса ча̄ти иттхӣти читтаппаваттийа̄. тесам̣ рӯпа̄нанти иттхилин̇га̄диа̄ка̄рарӯпа̄нам̣. йади иттхиндрийам̣ иттхилин̇га̄диа̄ка̄рарӯпа̄нам̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣, атха касма̄ тасса индрийа̄дипаччайабха̄во тесам̣ на вуттоти? нева там̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣, атха кхо тесам̣ таббха̄вабха̄вита̄маттена там̣ ка̄ран̣анти вуччатӣти дассетум̣ а̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди.

633. лин̇гам̣ париваттама̄нам̣ пурималин̇га̄дха̄раджа̄тианурӯпамева хутва̄ париваттатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘пат̣исандхийам̣ вийа паваттепӣ’’ти. йасса…пе… ноти а̄дивачанатоти а̄ди-саддена ‘‘йасса ва̄ пана пурисиндрийам̣ уппаджджати, тасса иттхиндрийам̣ уппаджджатӣти но’’ти (йама. 3.индрийайамака.188) сан̇ган̣ха̄ти.

635. два̄рабха̄вена куччхита̄нам̣ а̄савадхамма̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄ната̄йа паса̄дависесе вийа вин̃н̃аттивисесепи ка̄йавоха̄раппаватти дат̣т̣хабба̄. виттхамбханасабха̄вата̄йа ва̄йодха̄туйа̄ тхамбханам̣ ‘‘ва̄йодха̄тукичча’’нти вуттам̣. киччампи хи дхамма̄нам̣ сабха̄войева̄ти. патхавӣдха̄туйа̄ а̄ка̄ро вачӣвин̃н̃аттӣти ваттум̣ ват̣т̣атӣти йоджана̄.

636. витакка…пе… гахита̄ти йатха̄дхиппетаттха̄бхибйан̃джика̄йа ва̄ча̄йа самут̣т̣ха̄пана̄дхиппа̄йаппаваттим̣ сандха̄йа вуттам̣. тада̄ хи са̄ техи париггахита̄ на̄ма хотӣти. екассапи аккхарасса анекехи джаванехи ниббаттетаббатта̄ татха̄ ниббаттийама̄ната̄йа асаматтхасабха̄ватта̄ на вин̃н̃а̄тависеса̄ на бхинна̄ ева̄ти а̄ха ‘‘сава…пе… бхинна̄’’ти. аббокин̣н̣ети антарантара̄ уппаджджама̄нехи асам̣сат̣т̣хе. ‘‘паччхимачитта’’нти ависесена чутичиттам̣ вуттанти адхиппа̄йена ‘‘ан̃н̃есампи чутичиттам̣…пе… н̃а̄йатӣ’’ти вуттам̣.

атха ва̄ ‘‘йе ча рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, тесам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ вачӣсан̇кха̄ро нируджджхиссати, но ча тесам̣ ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхиссатӣ’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.88) рӯпа̄рӯпабхавӯпападжджанака̄нам̣ ка̄ма̄вачарачутичиттассапи ка̄йасан̇кха̄ра̄самут̣т̣ха̄панавачанена кхӣн̣а̄савехи ан̃н̃есампи…пе… н̃а̄йатӣ’’ти вуттам̣. йасма̄ ча –

‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхати, тасса вачӣсан̇кха̄ро нируджджхиссатӣти а̄манта̄’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.108),

‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхати, тасса читтасан̇кха̄ро нируджджхиссатӣти а̄манта̄’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.108) ча,

‘‘паччхимачиттасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ ка̄йасан̇кха̄ро ча на нируджджхати читтасан̇кха̄ро ча на нируджджхиссатӣ’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.113) –

а̄дивачанато ча паччхимачиттасса пурато сол̣асамена читтена тато оримена ва̄ саддхим̣ асса̄сапасса̄са̄ на уппаджджантӣти сиддхам̣. йади уппаджджеййум̣, ‘‘паччхимачиттасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ ка̄йасан̇кха̄ро на нируджджхатӣ’’ти на вадеййа, вуттан̃четам̣, тасма̄ хет̣т̣химакот̣ийа̄ чутито пуримена саттарасамена уппанна̄ асса̄сапасса̄са̄ чутийа̄ хет̣т̣ха̄ дутийена читтена саддхим̣ нируджджханти. тена ‘‘йасса читтасса анантара̄ ка̄ма̄вачара̄нам̣ паччхимачиттам̣ уппаджджиссатӣ’’ти чутичиттасса̄нантарапаччайабхӯтассапи читтасса ка̄йасан̇кха̄ра̄самут̣т̣ха̄паната̄ вутта̄.

атха ва̄ йасса читтасса̄ти йена читтена саббапаччхимо ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджати. там̣ читтам̣ вуттанти гахетаббам̣, на паччхимачиттасса анантарапаччайабхӯтам̣. анантара̄ти хи ка̄йасан̇кха̄руппа̄данам̣ антарам̣ вина̄, йато паччха̄ ка̄йасан̇кха̄руппа̄данена анантаритам̣ хутва̄ паччхимачиттам̣ уппаджджиссатӣти аттхо. касма̄? ‘‘итаресам̣ вачӣсан̇кха̄ро ча нируджджхиссати ка̄йасан̇кха̄ро ча нируджджхиссатӣ’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.88) вуттатта̄. ан̃н̃атха̄паччхимачиттато пуримататийачиттасаман̇гӣнам̣ ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджатӣти а̄паджджатӣти. евам̣ саббесампи чутичиттасса рӯпаджанаката̄бха̄ве а̄гамам̣ дассетва̄ ида̄ни йуттим̣ дассетум̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха габбхагамана̄дӣти а̄ди-саддена удаканимуггаасан̃н̃ӣбхӯтака̄лакатачатуттхаджджха̄насама̄паннарӯпа̄рӯпабхавасаман̇гӣниродхасама̄паннабха̄ве сан̇ган̣ха̄ти.

637. анекесам̣ кала̄па̄нам̣ екато хутва̄ екагханапин̣д̣абха̄вена паваттанато кала̄пантарабхӯта̄нам̣ кала̄пантарабхӯтехи сампхут̣т̣хабха̄во вутто. йато тесам̣ дувин̃н̃еййана̄наттам̣, на пана авиниббхуттабха̄вато. там̣там̣бхӯтавивиттата̄ти тесам̣ тесам̣ бхӯта̄нам̣ вибхаттабха̄во кала̄пантарабхӯтехи вибхаттасабха̄вата̄ асам̣кин̣н̣ата̄ти аттхо. йасма̄ пана йатха̄вутта̄ вивиттата̄ рӯпа̄нам̣ оса̄нам̣ хоти, тасма̄ ‘‘рӯпапарийанто’’ти вуттам̣. атха ва̄ там̣там̣бхӯтасун̃н̃ата̄. йесан̃хи париччхедо а̄ка̄со, тесам̣ парийантата̄йа техи сун̃н̃абха̄воти лаккхитаббо. татойева ча со бхӯтантарехи вийа техи асампхут̣т̣хоти вуччатӣти. ан̃н̃атха̄ти париччхиндитаббехи асампхут̣т̣хабха̄ва̄бха̄ве.

638. там̣там̣вика̄ра̄дхикарӯпехӣти еттха катхам̣ чаммасуван̣н̣есу мудута̄камман̃н̃ата̄ лаббханти, нану лахута̄дивика̄ра̄ екантато индрийабаддхарӯпе ева паваттанато аниндрийабаддхе на лаббхантӣти? саччаметам̣, идха пана там̣садисесу таббоха̄равасена вуттам̣. татха̄ хи тӯлапичуа̄дӣсу гарубха̄ва̄дихетӯнам̣ бхӯта̄нам̣ адхикабха̄ва̄бха̄вато лахуа̄дивоха̄ро. ниддиситаббадхамманиссайарӯпе ева ва̄ сандха̄йа ‘‘там̣там̣вика̄ра̄дхикарӯпехӣ’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. саббе саббесам̣ паччайа̄ лахута̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄виджаханатоти адхиппа̄йо.

641. а̄чайасадденева̄ти ниддесе вуттаа̄чайасадденева. йо а̄йатана̄нам̣ а̄дичайатта̄ а̄чайо пунаппунам̣ ниббаттама̄на̄нам̣, сова рӯпасса упаричайатта̄ упачайоти адхиппетам̣ аттхам̣ па̄л̣ийам̣ йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘па̄л̣ийам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. упа-саддо пат̣хаматтхо ‘‘да̄нам̣, бхиккхаве, пан̣д̣итупан̃н̃атта’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 3.45) вийа. упариаттхоча ‘‘саммат̣т̣хе упаситте ча, те нисӣдим̣су ман̣д̣апе’’тиа̄дӣсу вийа. ан̃н̃атха̄ти упа-саддасса упариаттхассева гахан̣е.

643. пхалавипаччанапакатийа̄ти пхалавипаччанасабха̄вена. пхаламева ва̄ пакатӣти а̄йусам̣ха̄на̄дина̄ пхаласабха̄вена джара̄ниддесоти аттхо. татха̄ хи ‘‘пхалӯпача̄рена вутта̄’’ти вуттам̣. супарин̣атарӯпапарипа̄кака̄ле ха̄нидасака̄дӣсу.

645. каттаббасабха̄ватоти мӯлапхала̄дӣнам̣ идха̄дхиппетаа̄ха̄раваттхӯнам̣ мукхена асана̄дикаттаббасабха̄вато. висабхӯте сан̇гха̄те оджа̄ манда̄ хотӣти сависатта̄бха̄вато сукхумата̄ вутта̄. ан̇гаман̇га̄нуса̄рино расасса са̄роти расахаран̣ӣдхаманиджа̄ла̄нуса̄рена сарӣра̄вайаве ануппавит̣т̣хасса а̄ха̄рарасасса аббхантара̄ха̄рапаччайо снехо, йо локе расадха̄тӯти вуччати.

упа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ноупа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄ван̣н̣ана̄

646. ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тайо маха̄бхӯта̄ тайо маха̄бхӯте пат̣ичча екам̣ маха̄бхӯта’’нтиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.1.53) екам̣ маха̄бхӯтам̣ авасесамаха̄бхӯте ниссайати, техи упа̄да̄рӯпена ча ниссӣйатӣти а̄ха ‘‘ниссайати ча ниссӣйати ча̄’’ти.

647. маха̄бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄виджаханато екасмимпи кала̄пе анекам̣ пхот̣т̣хаббам̣ аттхӣти пхот̣т̣хаббасабха̄весуйева анекесупи а̄рамман̣есу а̄па̄тхагатесу а̄бхога̄дивасена екам̣йева вин̃н̃а̄н̣уппаттихету хотӣти айам̣ вича̄ро дассито. итаресупи пана йатха̄йогам̣ дассетаббо. таттха раса̄рамман̣ам̣ та̄ва индрийаниссайам̣ аллӣйитва̄ вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато сатипи анекесам̣ раса̄нам̣ а̄па̄тхагамане екасмим̣ кхан̣е екаппака̄рам̣йева йатха̄вуттанайена дживха̄вин̃н̃а̄н̣уппаттихету хоти, татха̄ гандха̄рамман̣ам̣. рӯпасадда̄рамман̣а̄ни пана индрийаниссайам̣ асампатва̄ва вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато йогйадесе ават̣т̣хита̄ни йаттака̄ни сахака̄рӣпаччайантарагатам̣ упака̄рам̣ лабханти, таттака̄ни екасмим̣ кхан̣е екаджджхам̣ а̄рамман̣ам̣ на хонтӣти на ваттабба̄ни. татха̄ хи саддо ниггхоса̄дико анекакала̄пагато татха̄ ван̣н̣опи сивикуббахананийа̄мена екаджджхам̣ а̄рамман̣ам̣ хотӣти. еттха̄пи ча а̄бхуджитавасена а̄рамман̣а̄дхиматтата̄васена анекакала̄пасаннипа̄тепи каттхачи вин̃н̃а̄н̣уппатти хотийева. паса̄да̄дхиматтата̄ питта̄дивибандха̄бха̄вена паса̄дасса тиккхата̄. катхам̣ пана читтасса̄ти читтаса̄ман̃н̃ато екаттанайавасена пуччхати.

651. та̄диса̄йа̄ти йа̄ пачураджанасса аттхӣтипи на гахита̄. сантӣ сама̄на̄. еванти йатха̄сасамбха̄рудакам̣ сасамбха̄рапатхавийа̄ а̄бандхакам̣, евам̣ параматтхудакам̣ параматтхапатхавийа̄ти дассети. таданурӯпапаччайехӣти аттано а̄бандхана̄нугун̣ехи а̄бандхийама̄нехи сандха̄ран̣а̄дикиччехи пуримехи ча патхавӣа̄дӣхи. апхуситва̄ патит̣т̣ха̄ хоти, апхуситва̄ а̄бандхатӣти имина̄ пхуситаббапхусанакабха̄во а̄подха̄туйам̣ наттхӣти пхот̣т̣хаббавасена убхайадхамматам̣ а̄ха. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ниссайата̄ ан̃н̃аман̃н̃аниссайата̄. атха ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ата̄ ча ниссайата̄ ча ан̃н̃аман̃н̃аниссайата̄. йади пхот̣т̣хабба̄пхот̣т̣хаббадха̄тӯнам̣ пхот̣т̣хаббабха̄вена вина̄ ан̃н̃аман̃н̃аниссайата̄, патхавӣа̄дӣнам̣ каккхал̣а̄дисабха̄во ева пхот̣т̣хаббабха̄воти таббирахена катхам̣ тесам̣ а̄подха̄туйа̄ ниссайа̄дибха̄воти а̄ха ‘‘авиниббхогавуттӣсӯ’’тиа̄ди. ан̃н̃аман̃н̃апаччайабхӯтесӯти етена упа̄да̄рӯпам̣ ниваттети. атха ва̄ пуббе ат̣т̣хакатха̄дхиппа̄йе т̣хатва̄ пхот̣т̣хабба̄пхот̣т̣хаббадха̄тӯнам̣ висит̣т̣хам̣ ан̃н̃аман̃н̃аниссайатам̣ ватва̄ ида̄ни аттано адхиппа̄йе т̣хатва̄ ависесена там̣ дассенто а̄ха ‘‘авиниббхогавуттӣсӯ’’тиа̄ди. там̣йева ависит̣т̣хам̣ ан̃н̃аман̃н̃аниссайатам̣ дал̣хам̣ катва̄ дассенто ‘‘на̄пи сахаджа̄тесӯ’’тиа̄дима̄ха. таттха апхусанам̣ та̄ва екакала̄пагататта̄ на вича̄ретаббам̣, пхусанам̣ пана катханти? екакала̄пагататта̄ ева. висум̣ сиддха̄нам̣йева хи висайамаха̄бхӯта̄нам̣ ка̄йаппаса̄даниссайабхӯтесу пхусанам̣ диссати.

джха̄йатӣти парипаччати. на ун̣ха̄ хутва̄ти етасса ун̣хасабха̄ва̄ хутва̄ти айаматтхоти катва̄ ‘‘теджосабха̄ватам̣йева пат̣иккхипатӣ’’ти вуттам̣. ун̣хапат̣ипаккхатта̄ сӣтасса ун̣хата̄йа пат̣иккхепе сӣтата̄сан̇ка̄ сийа̄ти а̄ха ‘‘на сӣтаттам̣ ануджа̄на̄тӣ’’ти. теджосабха̄гатам̣йева ва̄ сӣтата̄йапи дассетум̣ ‘‘на сӣтаттам̣ ануджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘теджо ева хи сӣта’’нти. манде хи ун̣хабха̄ве сӣтабуддхӣти теджо ева хи сӣтам̣. катхам̣ панетам̣ вин̃н̃а̄йатӣти? сӣтабуддхийа̄ ававаттхитабха̄вато па̄ра̄па̄рам̣ вийа. татха̄ хи а̄тапе т̣хатва̄ чха̄йам̣ павит̣т̣ха̄нам̣ сӣтабуддхи хоти, таттхева патхавӣгаббхато ниггата̄нам̣ ун̣хабуддхӣти. йади теджойева сӣтам̣, ун̣хабха̄вена саддхим̣ сӣтабха̄вопи екасмим̣ кала̄пе упалаббхеййа̄ти а̄ха ‘‘сӣтун̣ха̄нан̃ча̄’’тиа̄ди. ун̣хасӣтакала̄песу сӣтун̣ха̄нам̣ аппаватти. двиннам̣…пе… йуджджати, на а̄подха̄тува̄йодха̄тӯнам̣ сӣтабха̄вети адхиппа̄йо. а̄подха̄туйа̄ хи ва̄йодха̄туйа̄ сӣтабха̄ве ун̣хабха̄вена саддхим̣ екасмим̣ кала̄пе сӣтабха̄во лаббхеййа, на пана лаббхати. на четтха а̄подха̄туадхике ва̄йодха̄туадхике ва̄ кала̄пе сӣтабха̄воти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ та̄дисепи каттхачи кала̄пе алаббхама̄натта̄ сӣтабха̄васса̄ти. кхарата̄дисабха̄ва̄дхикасса бхӯтасан̇гха̄тасса давата̄дисабха̄ва̄дхиката̄патти бха̄ван̃н̃атхаттам̣. там̣ пана йатха̄ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘пачча…пе… ппаттӣ’’ти а̄ха.

652. екантаначиттасамут̣т̣ха̄на̄дӣти а̄ди-саддена екантаанупа̄диннупа̄да̄нийа̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. пурима̄нампӣти ‘‘йам̣ ва̄ панан̃н̃ампӣ’’ти етасма̄ вачанато пурима̄нам̣ анупа̄динна̄нам̣ садда̄йатанака̄йавин̃н̃аттиа̄дӣнам̣ начиттасамут̣т̣ха̄на̄нан̃ча чаккха̄йатанасота̄йатана̄дӣнам̣. накаммассакататта̄бха̄ва̄диканти накаммассакататта̄бха̄вам̣ начиттасамут̣т̣ха̄набха̄ванти евама̄дикам̣. еканта̄каммаджа̄дӣсӯти а̄ди-саддена еканта̄читтаджам̣ гайхати. та̄ джарата̄аниччата̄. анекантесу на гахита̄ти екантато акаммаджесу садда̄йатана̄дӣсу ачиттаджесу ча чаккха̄йатана̄дӣсу гахетва̄ чатусамут̣т̣ха̄никатта̄ анекантесу рӯпа̄йатана̄дӣсу на гахита̄ти аттхо.

666. аниппханнатта̄ти ан̃н̃ам̣ анапеккхитва̄ сабха̄вато асиддхаттам̣. тасса̄ти вин̃н̃аттидвайасса.

ноупа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дуканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

чатукканиддесаван̣н̣ана̄

966. ‘‘саббам̣ рӯпам̣ манаса̄ вин̃н̃а̄та’’нти вачанато йади вин̃н̃а̄тато ан̃н̃ам̣ дит̣т̣ха̄ди на хотӣти ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ дит̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ пуччха̄ на ката̄, евам̣ санте чатуккабха̄во катханти ануйогам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘дассана̄диггахан̣ависесато’’ти. дассанам̣ саванам̣ минитва̄ джа̄нанам̣ виджа̄нанан̃ча̄ти етасма̄ дассана̄диггахан̣ависесато. етена га̄хакабхедена гахетаббабхедоти дассети. ида̄ни самукхенапи гахетаббабхедо лаббхатӣти дассетум̣ ‘‘дит̣т̣ха̄…пе… бха̄вато’’ти вуттам̣.

пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄

969. тадидам̣ найакаран̣ам̣ чхаббидха̄дӣсу тӣсу сан̇гахесу йоджитам̣.

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄

975. екантато нӣваран̣атта̄ миддхасса ‘‘наттхи нӣваран̣а̄’’ти вачанена гахан̣анти дассетум̣ ‘‘миддхассапи нӣваран̣асса̄’’ти вуттам̣. на ча рӯпам̣ паха̄таббам̣ ниппарийа̄йаппаха̄насса идха адхиппетатта̄. еттха кечи ‘‘на̄мака̄йарӯпака̄йагелан̃н̃асабха̄вато дувидхам̣ миддхам̣. таттха пуримам̣ ‘нӣваран̣а̄’ти вачанена вуттам̣, итарам̣ рӯпасабха̄ва’’нти ваданти. таттха йам̣ там̣ арӯпато ан̃н̃ам̣ миддхам̣ парикаппитам̣, тампи нӣваран̣ам̣ миддхасабха̄вато итарам̣ миддхам̣ вийа̄ти парикаппитамиддхассапи на сакка̄ нӣваран̣абха̄вам̣ ниваттетунти тесам̣ вачанасса нӣваран̣аппаха̄навачанена виродхам̣ дассенто ‘‘на ча рӯпака̄йа’’нтиа̄дима̄ха. атха ва̄ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ соппанасабха̄вато соппасса ча миддхахетукатта̄ аттхи миддхарӯпанти ва̄дам̣ сандха̄йа уттарама̄ха ‘‘на ча рӯпака̄йагелан̃н̃а’’нтиа̄дина̄. таттха миддхамева соппахетӯти на̄йам̣ авадха̄ран̣а̄ иччхита̄, соппахету ева миддханти пана иччхита̄ти миддхато ан̃н̃опи соппахету аттхи, ко пана со? рӯпака̄йагелан̃н̃ам̣. на ча рӯпа…пе… вачанатоти йоджана̄ дат̣т̣хабба̄.

вачӣгхоса̄дӣти а̄ди-саддена хум̣ка̄ра̄дисаддо сан̇гайхати. ан̇гулипхот̣а̄дисаддо утусамут̣т̣ха̄нойева, читтапаччайо пана хоти. рӯпабха̄ваматта̄нӣти джара̄маран̣асабха̄ва̄нам̣ рӯпа̄нам̣ там̣дхаммаматта̄ни, тато ева на джа̄тиа̄дидхаммаванта̄нӣти а̄ха ‘‘на сайам̣ сабха̄ваванта̄нӣ’’ти. йатха̄ джара̄ аниччата̄ ча рӯпабха̄ваматтам̣, евам̣ джа̄типӣти джа̄тийа̄ рӯпабха̄ваматтата̄йа упасам̣харан̣аттхо татха̄-саддо.

тесам̣ рӯпадхамма̄нам̣. сан̇кха̄та̄ди-саддо вийа абхиниббаттита-саддопи ваттама̄нака̄ликопи хотӣти ‘‘абхиниббаттийама̄надхаммаккхан̣асми’’нти вуттам̣. евамапӣти йадипи джиран̣абхиджджанабха̄ва̄ джиран̣а̄дисабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ джанакапаччайакичча̄нубха̄ваккхан̣е абха̄вато таппаччайабха̄вавоха̄рам̣ абхиниббаттивоха̄ран̃ча на лабханти, евамапи тесам̣ упа̄динната̄ ваттабба̄ти самбандхо. ‘‘джара̄маран̣ам̣ пат̣иччасамуппанна’’нти вачанато тасса парийа̄йатам̣ виварати ‘‘тесам̣ уппа̄де сатӣ’’тиа̄дина̄.

йади еванти йади ниссайапат̣ибаддхавуттика̄ джа̄тиа̄дайо, евам̣ сати. ‘‘маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпа’’нти вачанато бхӯтанисситесу кевало упа̄да̄йавоха̄роти упа̄да̄йе ниссита̄пи апарена упа̄да̄йа-саддена висесетва̄ ваттабба̄ти адхиппа̄йена ‘‘упа̄да̄йупа̄да̄йабха̄во а̄паджджатӣ’’ти а̄ха. ка̄ран̣ака̄ран̣епи ка̄ран̣е вийа воха̄ро хоти ‘‘чорехи га̄мо дад̣д̣хо’’ти йатха̄ти дассенто ‘‘бхӯта…пе… ттанато’’ти а̄ха. ида̄ни парампара̄ вина̄ ниппарийа̄йато уппа̄да̄дӣнам̣ бхӯтапат̣ибаддхабха̄вам̣ саха нидассанена дассетум̣ ‘‘апи ча̄’’тиа̄димавоча. вика̄рапариччхеда̄пи упа̄да̄йарӯпавика̄ра̄дибха̄ве бхӯтапат̣ибаддхабха̄ва̄виниваттито екасмим̣ кала̄пе екека̄ва вика̄ра̄дайоти джӣвитиндрийам̣ вийа кала̄па̄нупа̄лакам̣ кала̄павика̄ра̄дибха̄вато ча ‘‘упа̄да̄йарӯпа̄ни’’иччева вуччантӣти а̄ха ‘‘евам̣ вика̄…пе… йоджетабба̄нӣ’’ти.

асан̇кхатабха̄ванива̄ран̣аттхам̣ париниппханната̄ вутта̄ти идам̣ апариниппханнасабха̄вавато анупалаббхама̄ната̄йа сасависа̄н̣ам̣ вийа кеначи на сан̇кхатанти асан̇кхатам̣ на̄ма сийа̄ти имисса̄ а̄сан̇ка̄йа ниваттанавасена вуттам̣. атха ва̄ рӯпавика̄ра̄дибха̄вато рӯпабха̄во вийа рӯпе сати санти, асати на сантӣти сиддха̄йа пат̣иччасамуппанната̄йа са̄дхита̄ париниппханната̄ тесам̣ сан̇кхатабха̄вам̣ са̄дхентӣ асан̇кхатабха̄вам̣ нива̄ран̣аттхам̣ джа̄йатӣти вуттам̣ ‘‘асан̇кхатабха̄ванива̄ран̣аттхам̣ париниппханната̄ вутта̄’’ти.

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.