ба̄хиранида̄накатха̄
ида̄ни ‘‘там̣ ван̣н̣айиссам̣ винайа’’нти пат̣ин̃н̃а̄татта̄ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тавинайасам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо сам̣варавинайапаха̄навинайа̄дивасена винайасса бахувидхатта̄ идха сам̣ван̣н̣етаббабха̄вена адхиппето та̄ва винайо ваваттхапетабботи дассенто а̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. таттха таттха̄ти та̄су га̄тха̄су. та̄ва-саддо пат̣хаманти имасмим̣ аттхе дат̣т̣хаббо. тена пат̣хамам̣ винайам̣ ваваттхапетва̄ паччха̄ тасса ван̣н̣анам̣ карисса̄мӣти дӣпети. ваваттхапетабботи нийаметаббо. тенетам̣ вуччатӣти йасма̄ ваваттхапетаббо, тена хетуна̄ етам̣ ‘‘винайо на̄ма̄’’тиа̄дикам̣ нийа̄макавачанам̣ вуччатӣти аттхо. асса̄ти винайасса. ма̄тика̄ти уддесо. со хи ниддесапада̄нам̣ джананӣт̣ха̄не т̣хитатта̄ ма̄та̄ вийа̄ти ма̄тика̄ти вуччати.
ида̄ни ван̣н̣етаббаматтхам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ дассенто а̄ха ‘‘вуттам̣ йена̄’’тиа̄ди. идам̣ вуттам̣ хоти – етам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’тиа̄динида̄навачанапат̣иман̣д̣итам̣ винайапит̣акам̣ йена пуггалена вуттам̣, йасмим̣ ка̄ле вуттам̣, йасма̄ ка̄ран̣а̄ вуттам̣, йена дха̄ритам̣, йена ча а̄бхатам̣, йесу патит̣т̣хитам̣, етам̣ йатха̄вуттавидха̄нам̣ ватва̄ тато ‘‘тена самайена̄’’тиа̄дипа̄т̣хасса аттхам̣ анекаппака̄рато дассайанто винайасса аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄мӣти. еттха ча ‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄’’ти идам̣ вачанам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’тиа̄динида̄навачанаматтам̣ апеккхитва̄ ваттука̄мопи висум̣ аватва̄ ‘‘нида̄нена а̄дикалйа̄н̣ам̣, ‘идамавоча̄’ти нигаманена парийоса̄накалйа̄н̣а’’нти ча вачанато нида̄нанигамана̄нипи саттхудесана̄йа анувидха̄натта̄ тадантогадха̄нева̄ти нида̄нассапи винайапа̄л̣ийам̣йева антогадхатта̄ ‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄’’ти идампи винайапит̣акасамбандхам̣йева катва̄ ма̄тикам̣ т̣хапеси. ма̄тика̄йа хи ‘‘ета’’нти вуттам̣ винайапит̣акам̣йева са̄ман̃н̃ато саббаттха самбандхамупагаччхати.
ида̄ни пана там̣ висум̣ нӣхаритва̄ дассенто ‘‘таттха вуттам̣ йена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти тесу ма̄тика̄падесу. атха касма̄ идамева вачанам̣ сандха̄йа вуттанти а̄ха ‘‘идан̃хӣ’’тиа̄ди. иданти ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’тиа̄дивачанам̣. хи-саддо йасма̄ти аттхе дат̣т̣хаббо, йасма̄ буддхасса бхагавато аттапаччаккхавачанам̣ на хоти, тасма̄ти вуттам̣ хоти. аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти аттано паччаккхам̣ катва̄ вуттавачанам̣ на хоти, бхагавата̄ вуттавачанам̣ на хотӣти адхиппа̄йо. ‘‘аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти а̄хачча бха̄ситам̣ на хотӣти адхиппа̄йо’’ти кеначи вуттам̣. ган̣т̣хипаде пана ‘‘аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти аттано дхарама̄нака̄ле вуттавачанам̣ на хотӣ’’ти ликхитам̣. тадубхайампи аттхато сама̄намева. ида̄ни пан̃хакаран̣ам̣ ватва̄ ануккамена йатха̄вуттапан̃хависсаджджанам̣ каронто ‘‘а̄йасмата̄’’тиа̄дима̄ха. имина̄ пуггалам̣ нийамети, ‘‘тан̃ча̄’’тиа̄дина̄ ка̄лам̣ нийамети. тан̃ча упа̄литтхерена вуттавачанам̣ ка̄лато пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттанти аттхо.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄
ида̄ни там̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтим̣ дассетука̄мо тасса̄ тантиа̄рул̣ха̄йа идха вачане ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма чеса̄…пе… ведитабба̄’’ти а̄ха. пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма чеса̄ти ча-саддо ӣдисесу т̣ха̄несу ваттаббасампин̣д̣анаттхо, тан̃ча пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣, еса̄ ча пат̣хамамаха̄сан̇гӣти евам̣ ведитабба̄ти вуттам̣ хоти. упан̃н̃а̄саттхо ва̄ ча-саддо. упан̃н̃а̄соти ча ва̄кйа̄рамбхо вуччати. еса̄ хи гантхака̄ра̄нам̣ пакати, йадидам̣ кин̃чи ватва̄ пуна парам̣ ваттума̄рабханта̄нам̣ часаддаппайого. йам̣ пана кеначи вуттам̣ ‘‘пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма ча̄ти еттха ча-саддо атирекаттхо, тена ан̃н̃а̄пи аттхӣти дӣпетӣ’’ти. тадева тасса гантхаккаме аковидатам̣ дассети. на хеттха часаддена атирекаттхо вин̃н̃а̄йати. йади четтха етадаттхойева ча-ка̄ро адхиппето сийа̄, евам̣ сати на каттаббойева пат̣хамасадденева ан̃н̃а̄сам̣ дутийа̄дисан̇гӣтӣнампи аттхибха̄васса дӣпитатта̄. дутийа̄дим̣ упа̄да̄йа хи пат̣хамасаддаппайого дӣгха̄дим̣ упа̄да̄йа расса̄дисаддаппайого вийа. йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти. етена там̣там̣сиккха̄пада̄нам̣ сутта̄нан̃ча а̄дипарийоса̄несу антарантара̄ ча самбандхавасена т̣хапитам̣ сан̇гӣтика̄равачанам̣ сан̇гахитам̣ хоти. маха̄висайатта̄ пӯджанӣйатта̄ ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти. нида̄накосаллаттханти нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣, таттха косаллам̣ нида̄накосаллам̣, тадаттханти аттхо.
сатта̄нам̣ дассана̄нуттарийасаран̣а̄дипат̣ила̄бхахетубхӯта̄су виджджама̄на̄супи ан̃н̃а̄су бхагавато кирийа̄су ‘‘буддхо бодхеййа’’нти пат̣ин̃н̃а̄йа ануломанато венеййа̄нам̣ маггапхалуппаттихетубхӯта̄ кирийа̄ ниппарийа̄йена буддхакиччанти а̄ха ‘‘дхаммачаккаппаваттанан̃хи а̄дим̣ катва̄’’ти. таттха саддхиндрийа̄дидхаммойева паваттанат̣т̣хена чакканти дхаммачаккам̣. атха ва̄ чакканти а̄н̣а̄, дхаммато анапетатта̄ дхамман̃ча там̣ чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена н̃а̄йена чаккантипи дхаммачаккам̣. йатха̄ха –
‘‘дхамман̃ча паваттети чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, чаккан̃ча паваттети дхамман̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена паваттетӣти дхаммачаккам̣, дхаммачарийа̄йа паваттетӣти дхаммачакка’’нтиа̄ди (пат̣и. ма. 2.40).
катабуддхакиччети катам̣ паринит̣т̣ха̄питам̣ буддхакиччам̣ йена, тасмим̣ катабуддхакичче бхагавати локана̄тхети самбандхо. етена буддхакаттаббасса кассачипи асеситабха̄вам̣ дассети. татойева хи со бхагава̄ париниббутоти. нану ча са̄вакехи винӣта̄пи винеййа̄ бхагавата̄йева винӣта̄ хонти, татха̄ хи са̄вакабха̄ситам̣ суттам̣ буддхавачананти вуччати, са̄вакавинеййа̄ ча на та̄ва винӣта̄ти? на̄йам̣ досо тесам̣ винайанӯпа̄йасса са̄вакесу т̣хапитатта̄. тенева̄ха –
‘‘на та̄ва̄хам̣ па̄пима паринибба̄йисса̄ми, йа̄ва на бхиккхӯ вийатта̄ винӣта̄ виса̄рада̄ бахуссута̄ а̄гата̄гама̄ дхаммадхара̄ винайадхара̄ ма̄тика̄дхара̄ уппаннам̣ параппава̄дам̣ сахадхаммена суниггахитам̣ ниггахетва̄ саппа̄т̣иха̄рийам̣ дхаммам̣ десессантӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.168).
‘‘кусина̄ра̄йа’’нтиа̄дина̄ бхагавато париниббутадесака̄лависесадассанам̣, ‘‘апариниббуто бхагава̄’’ти га̄хасса миччха̄бха̄вадассанаттхам̣ локе джа̄тасам̣вад̣д̣хабха̄вадассанаттхан̃ча. татха̄ хи мануссабха̄васса супа̄кат̣акаран̣аттхам̣ маха̄бодхисатта̄ чаримабхаве да̄рапариггаха̄дӣнипи каронтӣти. кусина̄ра̄йанти евам̣на̄маке нагаре. самӣпаттхе четам̣ бхуммавачанам̣. упаваттане малла̄нам̣ са̄лаванети тасса нагарасса упаваттанабхӯтам̣ маллара̄джӯнам̣ са̄лавануййа̄нам̣ дассети. таттха нагарам̣ пависитука̄ма̄ уййа̄нато упечча ваттанти гаччханти етена̄ти упаваттананти са̄лаванам̣ вуччати. йатха̄ хи анура̄дхапурасса тхӯпа̄ра̄мо даккхин̣апаччхимадиса̄йам̣, евам̣ там̣ уййа̄нам̣ кусина̄ра̄йа даккхин̣апаччхимадиса̄йа хоти. йатха̄ ча тхӯпа̄ра̄мато даккхин̣адва̄рена нагарам̣ пависанамагго па̄чӣнамукхо гантва̄ уттарена ниваттати, евам̣ уййа̄нато са̄лапанти па̄чӣнамукха̄ гантва̄ уттарена ниватта̄, тасма̄ там̣ ‘‘упаваттана’’нти вуччати. йамакаса̄ла̄намантарети йамакаса̄ла̄нам̣ вемаджджхе. таттха кира бхагавато пан̃н̃аттасса паринибба̄наман̃часса ека̄ са̄лапанти сӣсабха̄ге хоти, ека̄ па̄дабха̄ге, татра̄пи еко тарун̣аса̄ло сӣсабха̄гасса а̄санно хоти, еко па̄дабха̄гасса, тасма̄ ‘‘йамакаса̄ла̄намантаре’’ти вуттам̣. апи ча ‘‘йамакаса̄ла̄ на̄ма мӯлаккхандхавит̣апапаттехи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сиббетва̄ т̣хитаса̄ла̄’’типи маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣.
анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ти упа̄дӣйате каммакилесехӣти упа̄ди, випа̄каккхандха̄ кат̣атта̄ ча рӯпам̣. со пана упа̄ди килеса̄бхисан̇кха̄рама̄ранимматханена нибба̄наппаттийам̣ аноссат̣т̣хо, идха кхандхамаччума̄ранимматханена оссат̣т̣хо нисеситоти айам̣ анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту наттхи етисса̄ упа̄дисесоти катва̄. нибба̄надха̄тӯти четтха ниббутиматтам̣ адхиппетам̣, иттхамбхӯталаккхан̣е ча̄йам̣ каран̣аниддесо. паринибба̄нети паринибба̄нат̣т̣ха̄не, нимиттаттхе ва̄ бхуммавачанам̣, паринибба̄нахету саннипатита̄нанти аттхо. сан̇гхасса тхеро сан̇гхаттхеро. со пана сан̇гхо ким̣парима̄н̣оти а̄ха ‘‘саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄на’’нти. ниччаса̄пеккхатта̄ хи ӣдисесу сама̄со хотийева йатха̄ ‘‘девадаттасса гарукула’’нти. саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нанти ча сан̇гхаттхера̄нам̣йева саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нам̣. тада̄ хи ‘‘саннипатита̄ бхиккхӯ еттака̄’’ти пама̄н̣арахита̄. татха̄ хи вел̣увага̄ме ведана̄виккхамбханато пат̣т̣ха̄йа ‘‘на чирена бхагава̄ паринибба̄йиссатӣ’’ти сутва̄ тато тато а̄гатесу бхиккхӯсу екабхиккхупи пакканто на̄ма наттхи, тасма̄ ган̣анам̣ вӣтиватто сан̇гхо ахоси. а̄йасма̄ маха̄кассапо дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣти самбандхо.
таттха маха̄кассапоти махантехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ маханто кассапоти маха̄кассапо, апича кума̄ракассапаттхерам̣ упа̄да̄йа айам̣ маха̄тхеро ‘‘маха̄кассапо’’ти вуччати. атха киматтхам̣ а̄йасма̄ маха̄кассапо дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ усса̄хам̣ джанесӣти а̄ха ‘‘сатта̄хапариниббуте’’тиа̄ди. сатта аха̄ни сама̄хат̣а̄ни сатта̄хам̣, сатта̄хам̣ париниббутасса асса̄ти сатта̄хапариниббуто, бхагава̄, тасмим̣ сатта̄хапариниббуте бхагавати, бхагавато паринибба̄надивасато пат̣т̣ха̄йа сатта̄хе вӣтиваттети вуттам̣ хоти. субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена вуттавачанам̣ самануссарантоти самбандхо. таттха субхаддоти тасса на̄мам̣, вуд̣д̣хака̄ле пана паббаджитатта̄ вуд̣д̣хапаббаджитоти вуччати. ‘‘алам̣ а̄вусо’’тиа̄дина̄ тена вуттавачанам̣ нидассети. со хи сатта̄хапариниббуте бхагавати а̄йасмата̄ маха̄кассапаттхерена саддхим̣ па̄ва̄йа кусина̄рам̣ аддха̄намаггаппат̣ипаннесу пан̃чаматтесу бхиккхусатесу авӣтара̄ге бхиккхӯ антара̄магге дит̣т̣хаа̄джӣвакасса сантика̄ бхагавато паринибба̄нам̣ сутва̄ паттачӣвара̄ни чхад̣д̣етва̄ ба̄ха̄ паггайха на̄наппака̄рам̣ паридеванте дисва̄ евама̄ха.
касма̄ пана со евама̄ха? бхагавати а̄гха̄тена. айам̣ кира со кхандхаке (маха̄ва. 303) а̄гате а̄тума̄ваттхусмим̣ наха̄питапуббако вуд̣д̣хапаббаджито бхагавати кусина̄рато никкхамитва̄ ад̣д̣хател̣асехи бхиккхусатехи саддхим̣ а̄тумам̣ гаччханте ‘‘бхагава̄ а̄гаччхатӣ’’ти сутва̄ а̄гатака̄ле ‘‘йа̄гуда̄нам̣ карисса̄мӣ’’ти са̄ман̣ерабхӯмийам̣ т̣хите две путте етадавоча ‘‘бхагава̄ кира та̄та̄ а̄тумам̣ а̄гаччхати махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ ад̣д̣хател̣асехи бхиккхусатехи, гаччхатха тумхе та̄та̄ кхурабхан̣д̣ам̣ а̄да̄йа на̄л̣ийа̄ва̄пакена анугхаракам̣ анугхаракам̣ а̄хин̣д̣атха, лон̣ампи телампи тан̣д̣улампи кха̄данӣйампи сам̣харатха, бхагавато а̄гатасса йа̄гуда̄нам̣ карисса̄мӣ’’ти. те татха̄ акам̣су. атха бхагавати а̄тумам̣ а̄гантва̄ бхуса̄га̄ракам̣ павит̣т̣хе субхаддо са̄йанхасамайам̣ га̄мадва̄рам̣ гантва̄ мануссе а̄мантетва̄ ‘‘хаттхакаммаматтам̣ ме детха̄’’ти хаттхакаммам̣ йа̄читва̄ ‘‘ким̣ бханте карома̄’’ти вутте ‘‘идан̃чидан̃ча ган̣хатха̄’’ти саббӯпакаран̣а̄ни га̄ха̄петва̄ виха̄ре уддхана̄ни ка̄ретва̄ екам̣ ка̄л̣акам̣ ка̄са̄вам̣ нива̄сетва̄ та̄дисамева па̄рупитва̄ ‘‘идам̣ каротха, идам̣ каротха̄’’ти саббараттим̣ вича̄ренто сатасахассам̣ виссаджджетва̄ бходжджайа̄гун̃ча мадхугол̣акан̃ча пат̣ийа̄да̄песи. бходжджайа̄гу на̄ма бхун̃джитва̄ па̄таббайа̄гу, таттха саппимадхупха̄н̣итамаччхамам̣сапуппхапхалараса̄ди йам̣ кин̃чи кха̄данӣйам̣ на̄ма аттхи, там̣ саббам̣ пависати, кӣл̣итука̄ма̄нам̣ сӣсамаккханайогга̄ хоти сугандхагандха̄.
атха бхагава̄ ка̄лассева сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ бхиккхусан̇гхапаривуто пин̣д̣а̄йа чаритум̣ а̄тума̄бхимукхо па̄йа̄си. манусса̄ тасса а̄рочесум̣ ‘‘бхагава̄ пин̣д̣а̄йа га̄мам̣ пависати, тайа̄ касса йа̄гу пат̣ийа̄дита̄’’ти. со йатха̄ниваттхапа̄рутехева техи ка̄л̣акака̄са̄вехи екена хаттхена даббин̃ча кат̣аччхун̃ча гахетва̄ брахма̄ вийа даккхин̣аджа̄н̣уман̣д̣алам̣ бхӯмийам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ вандитва̄ ‘‘пат̣игган̣хату ме бханте бхагава̄ йа̄гу’’нти а̄ха. тато ‘‘джа̄нанта̄пи татха̄гата̄ пуччхантӣ’’ти кхандхаке (маха̄ва. 303) а̄гатанайена бхагава̄ пуччхитва̄ ча сутва̄ ча там̣ вуд̣д̣хапаббаджитам̣ вигарахитва̄ тасмим̣ ваттхусмим̣ акаппийасама̄да̄панасиккха̄падам̣ кхурабхан̣д̣апарихаран̣асиккха̄падан̃ча̄ти две сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апетва̄ ‘‘бхиккхаве анекакаппакот̣ийо бходжанам̣ парийесантехева вӣтина̄мита̄, идам̣ пана тумха̄кам̣ акаппийам̣, адхаммена уппаннабходжанам̣ имам̣ парибхун̃джитва̄ анека̄ни аттабха̄васахасса̄ни апа̄йесвева ниббаттиссанти, апетха ма̄ ган̣хатха̄’’ти бхиккха̄ча̄ра̄бхимукхо агама̄си, екабхиккхуна̄пи на кин̃чи гахитам̣.
субхаддо анаттамано хутва̄ ‘‘айам̣ ‘саббам̣ джа̄на̄мӣ’ти а̄хин̣д̣ати, саче на гахетука̄мо песетва̄ а̄рочетаббам̣ асса, пакка̄ха̄ро на̄ма саббачирам̣ тит̣т̣ханто сатта̄хаматтам̣ тит̣т̣хеййа, идан̃ча мама йа̄ваджӣвам̣ парийаттам̣ асса, саббам̣ тена на̄ситам̣, ахитака̄мо айам̣ майха’’нти бхагавати а̄гха̄там̣ бандхитва̄ дасабале дхарама̄не кин̃чи ваттум̣ на̄саккхи. евам̣ кирасса ахоси ‘‘айам̣ уччакула̄ паббаджито маха̄пурисо, саче кин̃чи ваккха̄ми, мамам̣йева сантаджджессатӣ’’ти. сва̄йам̣ аджджа маха̄кассапаттхерена саддхим̣ а̄гаччханто ‘‘париниббуто бхагава̄’’ти сутва̄ ладдхасса̄со вийа хат̣т̣хатут̣т̣хо евама̄ха. тхеро пана там̣ сутва̄ хадайе паха̄рам̣ вийа маттхаке патитасукка̄саним̣ вийа ман̃н̃и, дхаммасам̣вего часса уппаджджи ‘‘сатта̄хаматтапариниббуто бхагава̄, аджджа̄писса суван̣н̣аван̣н̣ам̣ сарӣрам̣ дхаратийева, дуккхена бхагавата̄ а̄ра̄дхитаса̄сане на̄ма евам̣ лахум̣ махантам̣ па̄пакасат̣ам̣ кан̣т̣ако уппанно, алам̣ кхо панеса па̄по вад̣д̣хама̄но ан̃н̃епи еварӯпе саха̄йе лабхитва̄ са̄санам̣ осакка̄пету’’нти.
тато тхеро чинтеси ‘‘саче кхо пана̄хам̣ имам̣ махаллакам̣ идхева пилотикам̣ нива̄сетва̄ чха̄рика̄йа окира̄петва̄ нӣхара̄песса̄ми, манусса̄ ‘саман̣асса готамасса сарӣре дхарама̄нейева са̄вака̄ вивадантӣ’ти амха̄кам̣ досам̣ дассессанти, адхива̄семи та̄ва. бхагавата̄ хи деситадхаммо асан̇гахитапуппхара̄сисадисо, таттха йатха̄ ва̄тена пахат̣апуппха̄ни йато ва̄ тато ва̄ гаччханти, евамева еварӯпа̄нам̣ васена гаччханте гаччханте ка̄ле винайе екам̣ две сиккха̄пада̄ни нассиссанти винассиссанти, сутте еко две пан̃хава̄ра̄ нассиссанти, абхидхамме екам̣ две бхӯмантара̄ни нассиссанти, евам̣ ануккамена мӯле нат̣т̣хе писа̄часадиса̄ бхависса̄ма, тасма̄ дхаммавинайасан̇гахам̣ карисса̄ми, евам̣ сати дал̣хасуттена сан̇гахитапуппха̄ни вийа айам̣ дхаммавинайо ниччало бхависсати. етадаттхан̃хи бхагава̄ майхам̣ тӣн̣и га̄вута̄ни паччуггаманам̣ ака̄си, тӣхи ова̄дехи упасампадам̣ ака̄си, ка̄йато чӣварапариваттанам̣ ака̄си, а̄ка̄се па̄н̣им̣ ча̄летва̄ чандопамапат̣ипадам̣ катхенто ман̃н̃ева саккхим̣ катва̄ катхеси, тиккхаттум̣ сакаласа̄санаратанам̣ пат̣иччха̄песи, ма̄дисе бхиккхумхи тит̣т̣хама̄не айам̣ па̄по са̄сане вад̣д̣хим̣ ма̄ алаттху, йа̄ва адхаммо на диппати, дхаммо на пат̣иба̄хӣйати, авинайо на диппати, винайо на пат̣иба̄хӣйати, адхаммава̄дино на балаванто хонти, дхаммава̄дино на дуббала̄ хонти, авинайава̄дино на балаванто хонти, винайава̄дино на дуббала̄ хонти, та̄ва дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йисса̄ми, тато бхиккхӯ аттано аттано пахонакам̣ гахетва̄ каппийа̄каппийе катхессанти, атха̄йам̣ па̄по сайамева ниггахам̣ па̄пун̣иссати, пуна сӣсам̣ уккхипитум̣ на саккхиссати, са̄санам̣ иддхан̃чева пхӣтан̃ча бхависсатӣ’’ти. чинтетва̄ со ‘‘евам̣ на̄ма майхам̣ читтам̣ уппанна’’нти кассачи ана̄рочетва̄ бхиккхусан̇гхам̣ самасса̄сетва̄ атха паччха̄ дха̄тубха̄джанадивасе дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанеси. тена вуттам̣ ‘‘а̄йасма̄ маха̄кассапо сатта̄хапариниббуте…пе… дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣ’’ти.
таттха аланти пат̣иккхепавачанам̣. а̄вусоти паридеванте бхиккхӯ а̄лапати. ма̄ сочиттха̄ти читте уппаннабалавасокена ма̄ сочиттха. ма̄ паридевиттха̄ти ва̄ча̄йа ма̄ паридевиттха ‘‘паридеванам̣ вила̄по’’ти вачанато. ида̄ни асочана̄дӣсу ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘сумутта̄ майа’’нтиа̄дима̄ха. тена маха̄саман̣ена̄ти ниссакке каран̣авачанам̣, тато маха̄саман̣ато сут̣т̣ху мутта̄ майанти аттхо, упаддута̄ ча хома тада̄ти адхиппа̄йо. хома̄ти ва̄ атӣтаттхе ваттама̄навачанам̣, ахумха̄ти аттхо, ануссаранто дхаммасам̣вегавасена̄ти адхиппа̄йо. дхаммасабха̄вачинта̄васена паваттам̣ сахоттаппан̃а̄н̣ам̣ дхаммасам̣вего. вуттан̃хетам̣ –
‘‘саббасан̇кхатадхаммесу, оттаппа̄ка̄расан̣т̣хитам̣;
н̃а̄н̣амохитабха̄ра̄нам̣, дхаммасам̣вегасан̃н̃ита’’нти.
т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджатӣти тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣ха̄нам̣, хету. кхоти авадха̄ран̣е, етам̣ ка̄ран̣ам̣ виджджатева, но на виджджатӣти аттхо. ким̣ там̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘йам̣ па̄пабхиккхӯ’’тиа̄ди. еттха йанти нипа̄таматтам̣, ка̄ран̣аниддесо ва̄, йена ка̄ран̣ена антарадха̄пеййум̣, тадетам̣ ка̄ран̣ам̣ виджджатӣти аттхо. па̄пабхиккхӯти па̄пика̄йа ла̄мика̄йа иччха̄йа саманна̄гата̄ бхиккхӯ. атӣто атикканто саттха̄ еттха, етасса̄ти ва̄ атӣтасаттхукам̣, па̄вачанам̣. падха̄нам̣ вачанам̣ па̄вачанам̣, дхаммавинайанти вуттам̣ хоти. паккхам̣ лабхитва̄ти аладжджӣпаккхам̣ лабхитва̄. на чирассева̄ти на чиренева. йа̄ва ча дхаммавинайо тит̣т̣хатӣти йаттакам̣ ка̄лам̣ дхаммо ча винайо ча ладжджӣпуггалесу тит̣т̣хати.
вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ти паринибба̄наман̃чаке нипаннена бхагавата̄ бхиккхӯ овадантена етам̣ вуттанти аттхо. десито пан̃н̃аттоти дхаммопи десито чева пан̃н̃атто ча. сутта̄бхидхаммасан̇гахитасса хи дхаммасса абхисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄, тассева пака̄рато н̃а̄панам̣ винеййасанта̄не т̣хапанам̣ пан̃н̃а̄панам̣, тасма̄ дхаммопи десито чева пан̃н̃атто ча̄ти вутто. пан̃н̃аттоти ча т̣хапитоти аттхо. винайопи десито чева пан̃н̃атто ча. винайатантисан̇гахитасса хи аттхасса ка̄йава̄ча̄нам̣ винайанато винайоти ладдха̄дхивачанасса атисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄, тассева пака̄рато н̃а̄панам̣ асан̇карато т̣хапанам̣ пан̃н̃а̄панам̣, тасма̄ винайопи десито чева пан̃н̃атто ча̄ти вуччати.
со во мамаччайена̄ти со дхаммавинайо тумха̄кам̣ мамаччайена саттха̄. идам̣ вуттам̣ хоти – майа̄ во т̣хитенева ‘‘идам̣ лахукам̣, идам̣ гарукам̣, идам̣ сатекиччхам̣, идам̣ атекиччхам̣, идам̣ локаваджджам̣, идам̣ пан̣н̣аттиваджджам̣. айам̣ а̄патти пуггаласса сантике вут̣т̣ха̄ти, айам̣ ган̣асса, айам̣ сан̇гхасса сантике вут̣т̣ха̄тӣ’’ти саттаннам̣ а̄паттиккхандха̄нам̣ авӣтиккаманӣйата̄васена отин̣н̣аваттхусмим̣ сакхандхакапарива̄ро убхатовибхан̇го маха̄винайо на̄ма десито, там̣ сакалампи винайапит̣акам̣ майи париниббуте тумха̄кам̣ саттхукиччам̣ са̄дхессати ‘‘идам̣ во каттаббам̣, идам̣ во на каттабба’’нти каттабба̄каттаббасса вибха̄гена ануса̄санато. т̣хитенева ча майа̄ ‘‘име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, сатта боджджхан̇га̄ни, арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти тена тена винеййа̄нам̣ аджджха̄сайа̄нурӯпена пака̄рена име саттатим̣са бодхипаккхийадхамме вибхаджитва̄ суттантапит̣акам̣ деситам̣, там̣ сакалампи суттантапит̣акам̣ майи париниббуте тумха̄кам̣ саттхукиччам̣ са̄дхессати там̣там̣чарийа̄нурӯпам̣ самма̄пат̣ипаттийа̄ ануса̄санато. т̣хитенева ча майа̄ ‘‘пан̃чаккхандха̄, два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо, чатта̄ри сачча̄ни, ба̄вӣсатиндрийа̄ни, нава хетӯ, чатта̄ро а̄ха̄ра̄, сатта пхасса̄, сатта ведана̄, сатта сан̃н̃а̄, сатта четана̄, сатта читта̄ни, татра̄пи еттака̄ дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄, еттака̄ рӯпа̄вачара̄, еттака̄ арӯпа̄вачара̄, еттака̄ парийа̄панна̄, еттака̄ апарийа̄панна̄, еттака̄ локийа̄, еттака̄ локуттара̄’’ти име дхамме вибхаджитва̄ абхидхаммапит̣акам̣ деситам̣, там̣ сакалампи абхидхаммапит̣акам̣ майи париниббуте тумха̄кам̣ саттхукиччам̣ са̄дхессати, кхандха̄дивибха̄гена н̃а̄йама̄нам̣ чатусаччасамбодха̄вахатта̄ саттха̄ра̄ самма̄самбуддхена каттаббакиччам̣ ниппха̄дессати. ити саббампетам̣ абхисамбодхито йа̄ва паринибба̄на̄ пан̃чачатта̄лӣса васса̄ни бха̄ситам̣ лапитам̣, тӣн̣и пит̣ака̄ни, пан̃ча ника̄йа̄, наван̇га̄ни, чатура̄сӣти дхаммаккхандхасахасса̄нӣти евам̣ махаппабхедам̣ хоти. ити има̄ни чатура̄сӣти дхаммаккхандхасахасса̄ни тит̣т̣ханти, ахам̣ екова паринибба̄йа̄ми, ахан̃ча панида̄ни екова овада̄ми ануса̄са̄ми, майи париниббуте има̄ни чатура̄сӣти буддхасахасса̄ни тумхе овадиссанти ануса̄сиссанти ова̄да̄нуса̄санӣкиччасса ниппха̄данатоти.
са̄сананти парийаттипат̣ипаттипат̣иведхавасена тивидхам̣ са̄санам̣, ниппарийа̄йато пана саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄. аддханийанти аддха̄намаггага̄мӣти аддханийам̣, аддха̄наккхаманти аттхо. чират̣т̣хитиканти чирам̣ т̣хити етасса̄ти чират̣т̣хитикам̣, са̄санам̣, асса бхавеййа̄ти самбандхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ йена пака̄рена идам̣ са̄санам̣ дӣгхамаддха̄нам̣ паваттитум̣ саматтхам̣, татойева чират̣т̣хитикам̣ асса, татха̄ тена пака̄рена дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййанти.
ида̄ни самма̄самбуддхена аттано катам̣ ануггахависесам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘йан̃ча̄хам̣ бхагавата̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘йан̃ча̄ха’’нти етасса ‘‘ануггахито’’ти етена самбандхо. таттха йанти йасма̄, йена ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хоти. кирийа̄пара̄масанам̣ ва̄ етам̣, тена ‘‘ануггахито’’ти еттха анугган̣ханам̣ пара̄масати. дха̄рессасӣтиа̄дикам̣ пана бхагава̄ ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле маха̄кассапаттхерена пан̃н̃аттасан̇гха̄т̣ийам̣ нисинно там̣ чӣварам̣ викаситападумапуппхаван̣н̣ена па̄н̣ина̄ антаре пара̄масанто а̄ха. вуттан̃хетам̣ кассапасам̣йутте (сам̣. ни. 2.154) маха̄кассапаттхеренева а̄нандаттхерам̣ а̄мантетва̄ катхентена –
‘‘атха кхо, а̄вусо, бхагава̄ магга̄ оккамма йена ан̃н̃атарам̣ руккхамӯлам̣ тенупасан̇ками, атха кхва̄хам̣, а̄вусо, пат̣апилотика̄нам̣ сан̇гха̄т̣им̣ чатуггун̣ам̣ пан̃н̃а̄петва̄ бхагавантам̣ етадавочам̣ ‘идха, бханте, бхагава̄ нисӣдату, йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’ти. нисӣди кхо, а̄вусо, бхагава̄ пан̃н̃атте а̄сане, нисаджджа кхо мам̣, а̄вусо, бхагава̄ етадавоча ‘мудука̄ кхо тйа̄йам̣ кассапа пат̣апилотика̄нам̣ сан̇гха̄т̣ӣ’ти. ‘пат̣игган̣ха̄ту ме, бханте, бхагава̄ пат̣апилотика̄нам̣ сан̇гха̄т̣им̣ анукампам̣ упа̄да̄йа̄’ти. ‘дха̄рессаси пана ме твам̣ кассапа са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни ниббасана̄нӣ’ти. ‘дха̄ресса̄махам̣, бханте, бхагавато са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни ниббасана̄нӣ’ти. со кхва̄хам̣, а̄вусо, пат̣апилотика̄нам̣ сан̇гха̄т̣им̣ бхагавато па̄да̄сим̣, ахам̣ пана бхагавато са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни ниббасана̄ни пат̣ипаджджи’’нти (сам̣. ни. 2.154).
таттха (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.154) мудука̄ кхо тйа̄йанти мудука̄ кхо те айам̣. касма̄ бхагава̄ евама̄ха̄ти? тхерена саха чӣварам̣ париваттетука̄мата̄йа. касма̄ париваттетука̄мо джа̄тоти? тхерам̣ аттано т̣ха̄не т̣хапетука̄мата̄йа. ким̣ са̄рипуттамоггалла̄на̄ наттхӣти? аттхи, евам̣ панасса ахоси ‘‘име на чирам̣ т̣хассанти, кассапо пана вӣсавассасата̄йуко, ‘со майи париниббуте саттапан̣н̣игуха̄йам̣ васитва̄ дхаммавинайасан̇гахам̣ катва̄ мама са̄санам̣ пан̃чавассасахассапарима̄н̣ам̣ ка̄лам̣ паваттанакам̣ кариссатӣ’ти аттано нам̣ т̣ха̄не т̣хапеми, евам̣ бхиккхӯ кассапасса суссӯситаббам̣ ман̃н̃иссантӣ’’ти, тасма̄ евама̄ха. тхеро пана йасма̄ чӣварасса ва̄ паттасса ва̄ ван̣н̣е катхите ‘‘имам̣ тумха̄кам̣ ган̣хатха̄’’ти ча̄риттамева, тасма̄ ‘‘пат̣игган̣ха̄ту ме бханте бхагава̄’’ти а̄ха. дха̄рессаси пана ме твам̣ кассапа̄ти кассапа твам̣ има̄ни парибхогаджин̣н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни па̄рупитум̣ саккхиссасӣти вадати. тан̃ча кхо на ка̄йабалам̣ сандха̄йа, пат̣ипаттипӯран̣ам̣ пана сандха̄йа евама̄ха. айан̃хеттха адхиппа̄йо – ахам̣ имам̣ чӣварам̣ пун̣н̣ам̣ на̄ма да̄сим̣ па̄рупитва̄ а̄макасуса̄не чхад̣д̣итам̣ тумбаматтехи па̄н̣акехи сампарикин̣н̣ам̣ те па̄н̣аке видхунитва̄ маха̄арийавам̣се т̣хатва̄ аггахесим̣, тасса ме имам̣ чӣварам̣ гахитадивасе дасасахассачаккава̄л̣е маха̄патхавӣ маха̄равам̣ виравама̄на̄ кампиттха, а̄ка̄сам̣ тат̣атат̣а̄йи, чаккава̄л̣адевата̄ са̄дхука̄рам̣ адам̣су ‘‘имам̣ чӣварам̣ ган̣хантена бхиккхуна̄ джа̄типам̣сукӯликена джа̄тиа̄ран̃н̃икена джа̄тиека̄саникена джа̄тисапада̄нача̄рикена бхавитум̣ ват̣т̣ати, твам̣ имасса чӣварасса ануччхавикам̣ ка̄тум̣ саккхиссасӣ’’ти. тхеропи аттана̄ пан̃чаннам̣ хаттхӣнам̣ балам̣ дха̄рети. со там̣ атаккайитва̄ ‘‘ахаметам̣ пат̣ипаттим̣ пӯресса̄мӣ’’ти усса̄хена сугатачӣварасса ануччхавикам̣ ка̄тука̄мо ‘‘дха̄ресса̄махам̣ бханте’’ти а̄ха. пат̣ипаджджинти пат̣ипанносим̣. евам̣ пана чӣварапариваттанам̣ катва̄ тхерена па̄рутачӣварам̣ бхагава̄ па̄рупи, саттху чӣварам̣ тхеро. тасмим̣ самайе маха̄патхавӣ удакапарийантам̣ катва̄ уннадантӣ кампиттха.
са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄нӣти матакал̣еварам̣ паривет̣хетва̄ чхад̣д̣ита̄ни тумбаматте кимӣ паппхот̣етва̄ гахита̄ни са̄н̣ава̄камайа̄ни пам̣сукӯлачӣвара̄ни. ратхикасуса̄насан̇ка̄ракӯт̣а̄дӣнам̣ йаттха каттхачи пам̣сӯнам̣ упари т̣хитатта̄ аббхуггатат̣т̣хена тесу пам̣сукӯламива̄ти пам̣сукӯлам̣. атха ва̄ пам̣су вийа куччхитабха̄вам̣ улати гаччхатӣти пам̣сукӯланти пам̣сукӯласаддасса аттхо дат̣т̣хаббо. ниббасана̄нӣти нит̣т̣хитавасанакичча̄ни, парибхогаджин̣н̣а̄нӣти аттхо. еттха ‘‘кин̃ча̄пи екамева там̣ чӣварам̣, анека̄вайаватта̄ пана бахувачанам̣ ката’’нти маджджхимаган̣т̣хипаде вуттам̣. чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена̄ти еттха аттана̄ са̄дха̄ран̣апарибхогена̄ти вин̃н̃а̄йама̄натта̄ вин̃н̃а̄йама̄наттхасса ча-саддасса пайоге ка̄ма̄ча̄ратта̄ ‘‘аттана̄’’ти на вуттам̣. ‘‘дха̄рессаси пана ме твам̣, кассапа, са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄нӣ’’ти хи вуттатта̄ аттана̄ва са̄дха̄ран̣апарибхого вин̃н̃а̄йати, на̄н̃н̃ена. на хи кевалам̣ саддатойева саббаттха аттханиччхайо бхависсати аттхапакаран̣а̄дина̄пи йебхуййена аттхасса нийаметаббатта̄. а̄чарийадхаммапа̄латтхерена панеттха идам̣ вуттам̣ ‘‘чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена̄ти еттха аттана̄ самасамат̣т̣хапанена̄ти идха аттана̄саддам̣ а̄нетва̄ чӣваре аттана̄ са̄дха̄ран̣апарибхогена̄’’ти йоджетаббам̣.
‘‘йасса йена хи самбандхо, дӯрат̣т̣хампи ча тасса там̣;
аттхато хйасама̄на̄нам̣, а̄саннаттамака̄ран̣а’’нти.
атха ва̄ бхагавата̄ чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена бхагавата̄ ануггахитоти йоджанӣйам̣ екассапи каран̣аниддесасса сахайогакаттуттхаджотакаттасамбхаватоти. саббаттха ‘‘а̄чарийадхаммапа̄латтхерена̄’’ти вутте суттантат̣ӣка̄ка̄рена̄ти гахетаббам̣. сама̄нам̣ дха̄ран̣аметасса̄ти са̄дха̄ран̣о, парибхого. са̄дха̄ран̣апарибхогена чева самасамат̣т̣хапанена ча ануггахитоти самбандхо.
ида̄ни (сам̣. ни. 2.152) –
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ аджджхаттам̣ сампаса̄данам̣ четасо екодибха̄вам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукхам̣ дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄…пе… дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми пӣтийа̄ ча вира̄га̄ упеккхако ча вихара̄ми, сато ча сампаджа̄но сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведеми, йам̣ там̣ арийа̄ а̄чиккханти ‘упеккхако сатима̄ сукхавиха̄рӣ’ти, татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати пӣтийа̄ ча вира̄га̄ упеккхако ча вихарати…пе… татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄ пуббева соманассадоманасса̄нам̣ аттхан̇гама̄ адуккхамасукхам̣ упеккха̄сатипа̄рисуддхим̣ чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄ пуббева…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми саббасо рӯпасан̃н̃а̄нам̣ саматиккама̄ пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ аттхан̇гама̄ на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄ ‘ананто а̄ка̄со’ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати саббасо рӯпасан̃н̃а̄нам̣ саматиккама̄…пе… а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми саббасо а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ саматиккама ‘анантам̣ вин̃н̃а̄н̣а’нти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати саббасо а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма…пе… вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми саббасо вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма ‘наттхи кин̃чӣ’ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати…пе… а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми саббасо а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми саббасо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи…пе… сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ упасампаджджа вихарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми анекавихитам̣ иддхивидхам̣ паччанубхоми, екопи хутва̄ бахудха̄ хоми, бахудха̄пи хутва̄ еко хоми, а̄вибха̄вам̣ тиробха̄вам̣ тирокут̣т̣ам̣ тиропа̄ка̄рам̣ тиропаббатам̣ асаджджама̄но гаччха̄ми сеййатха̄пи а̄ка̄се, патхавийа̄пи уммуджджанимуджджам̣ кароми сеййатха̄пи удаке, удакепи абхиджджама̄не гаччха̄ми сеййатха̄пи патхавийам̣, а̄ка̄сепи паллан̇кена кама̄ми сеййатха̄пи паккхӣ сакун̣о, имепи чандимасӯрийе евам̣махиддхике евам̣маха̄нубха̄ве па̄н̣ина̄ паримаса̄ми паримаджджа̄ми, йа̄ва брахмалока̄пи ка̄йена васам̣ ваттеми. кассапопи бхиккхаве йа̄ваде а̄кан̇кхати анекавихитам̣ иддхивидхам̣ паччанубхоти…пе… йа̄ва брахмалока̄пи ка̄йена васам̣ ваттети.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми дибба̄йа сотадха̄туйа̄ висуддха̄йа атиккантама̄нусика̄йа убхо садде сун̣а̄ми диббе ча ма̄нусе ча йе дӯре сантике ча. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати дибба̄йа сотадха̄туйа̄…пе… йе дӯре сантике ча.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми парасатта̄нам̣ парапуггала̄нам̣ четаса̄ чето паричча паджа̄на̄ми, сара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘сара̄гам̣ читта’нти паджа̄на̄ми, вӣтара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘вӣтара̄гам̣ читта’нти паджа̄на̄ми, садосам̣ ва̄ читтам̣…пе… вӣтадосам̣ ва̄ читтам̣…пе… самохам̣ ва̄ читтам̣…пе… вӣтамохам̣ ва̄ читтам̣…пе… сам̣кхиттам̣ ва̄ читтам̣…пе… виккхиттам̣ ва̄ читтам̣…пе… махаггатам̣ ва̄ читтам̣…пе… амахаггатам̣ ва̄ читтам̣…пе… сауттарам̣ ва̄ читтам̣…пе… ануттарам̣ ва̄ читтам̣…пе… сама̄хитам̣ ва̄ читтам̣…пе… асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣…пе… вимуттам̣ ва̄ читтам̣…пе… авимуттам̣ ва̄ читтам̣ ‘авимуттам̣ читта’нти паджа̄на̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати парасатта̄нам̣ парапуггала̄нам̣ четаса̄ чето паричча паджа̄на̄ти, сара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘сара̄гам̣ читта’нти паджа̄на̄ти…пе… авимуттам̣ ва̄ читтам̣ ‘авимуттам̣ читта’нти паджа̄на̄ти.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссара̄ми. сеййатхидам̣ – екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо тиссопи джа̄тийо чатассопи джа̄тийо пан̃чапи джа̄тийо дасапи джа̄тийо вӣсампи джа̄тийо тим̣сампи джа̄тийо чатта̄лӣсампи джа̄тийо пан̃н̃а̄сампи джа̄тийо джа̄тисатампи джа̄тисахассампи джа̄тисатасахассампи анекепи сам̣ват̣т̣акаппе анекепи виват̣т̣акаппе анекепи сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппе ‘амутра̄сим̣ евам̣на̄мо евам̣готто евам̣ван̣н̣о евама̄ха̄ро евам̣сукхадуккхаппат̣исам̣ведӣ евама̄йупарийанто, со тато чуто амутра удапа̄дим̣, татра̄па̄сим̣ евам̣на̄мо евам̣готто евам̣ван̣н̣о евама̄ха̄ро евам̣сукхадуккхаппат̣исам̣ведӣ евама̄йупарийанто, со тато чуто идхӯпапанно’ти. ити са̄ка̄рам̣ сауддесам̣ анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссарати. сеййатхидам̣ – екампи джа̄тим̣…пе… ити са̄ка̄рам̣ сауддесам̣ анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссарати.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена сатте пасса̄ми чавама̄не упападжджама̄не хӣне пан̣ӣте суван̣н̣е дуббан̣н̣е сугате дуггате, йатха̄каммӯпаге сатте паджа̄на̄ми ‘име вата бхонто сатта̄ ка̄йадуччаритена саманна̄гата̄ вачӣдуччаритена саманна̄гата̄ манодуччаритена саманна̄гата̄ арийа̄нам̣ упава̄дака̄ миччха̄дит̣т̣хика̄ миччха̄дит̣т̣хикаммасама̄да̄на̄, те ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упапанна̄. име ва̄ пана бхонто сатта̄ ка̄йасучаритена саманна̄гата̄ вачӣсучаритена саманна̄гата̄ маносучаритена саманна̄гата̄ арийа̄нам̣ анупава̄дака̄ самма̄дит̣т̣хика̄ самма̄дит̣т̣хикаммасама̄да̄на̄, те ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упапанна̄’ти. ити диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена сатте пасса̄ми чавама̄не упападжджама̄не хӣне пан̣ӣте суван̣н̣е дуббан̣н̣е сугате дуггате, йатха̄каммӯпаге сатте паджа̄на̄ми. кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена сатте пассати чавама̄не упападжджама̄не хӣне пан̣ӣте суван̣н̣е дуббан̣н̣е сугате дуггате, йатха̄каммӯпаге сатте паджа̄на̄ти.
‘‘ахам̣, бхиккхаве, а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихара̄ми. кассапопи, бхиккхаве, а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихаратӣ’’ти (сам̣. ни. 2.152) –
евам̣ нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄ппабхеде уттаримануссадхамме аттана̄ самасамат̣т̣хапанаттха̄йа бхагавата̄ вуттам̣ кассапасам̣йутте а̄гатам̣ па̄л̣имимам̣ пеййа̄ламукхена а̄диггахан̣ена ча сан̇кхипитва̄ дассенто а̄ха ‘‘ахам̣ бхиккхаве’’тиа̄ди.
таттха йа̄ваде а̄кан̇кха̄мӣти йа̄вадева иччха̄мӣти аттхо. татойева хи маджджхимаган̣т̣хипаде чӯл̣аган̣т̣хипаде ча ‘‘йа̄вадети йа̄вадева̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти ликхитам̣. сам̣йуттаника̄йат̣т̣хакатха̄йампи ‘‘йа̄ваде а̄кан̇кха̄мӣти йа̄вадева иччха̄мӣ’’ти аттхо вутто. татха̄ хи таттха лӣнаттхапака̄санийам̣ а̄чарийадхаммапа̄латтхеренева вуттам̣ ‘‘йа̄вадева̄ти имина̄ сама̄наттхам̣ йа̄вадети идам̣ пада’’нти. поттхакесу пана каттхачи ‘‘йа̄вадева̄’’ти айамева па̄т̣хо диссати. йа̄ни пана ито парам̣ ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’тиа̄дина̄ найена чатта̄ри рӯпа̄вачаракирийаджха̄на̄ни, ‘‘саббасо рӯпасан̃н̃а̄нам̣ саматиккама̄’’тиа̄дина̄ найена чатассо арӯпасама̄паттийо, ‘‘саббасо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма сан̃н̃а̄ведайитаниродха’’нтиа̄дина̄ найена ниродхасама̄патти, ‘‘анекавихитам̣ иддхивидха’’нтиа̄дина̄ найена абхин̃н̃а̄ ча вутта̄. таттха йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ анупадаван̣н̣ана̄йа чева бха̄вана̄видха̄нена ча саддхим̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.69-70) саббасо виттха̄ритам̣. идха̄пи ча веран̃джакан̣д̣е чатта̄ри рӯпа̄вачараджха̄на̄ни тиссо ча виджджа̄ а̄ви бхависсанти, тасма̄ таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ таттхева ван̣н̣айисса̄ма.
нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄ппабхедети еттха нава̄нупуббавиха̄ра̄ на̄ма анупат̣ипа̄т̣ийа̄ сама̄паджджитаббабха̄вато евам̣сан̃н̃ита̄ ниродхасама̄паттийа̄ саха ат̣т̣ха сама̄паттийо. чхал̣абхин̃н̃а̄ на̄ма а̄саваккхайан̃а̄н̣ена саддхим̣ пан̃ча̄бхин̃н̃а̄йоти евам̣ локийалокуттарабхеда̄ сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. уттаримануссадхаммети уттариманусса̄нам̣ джха̄йӣнан̃чева арийа̄нан̃ча дхаммо уттаримануссадхаммо. атха ва̄ уттари мануссадхамма̄ти уттаримануссадхаммо, мануссадхаммо на̄ма дасакусалакаммапатхадхаммо. со хи вина̄ бха̄вана̄манасика̄рена пакатийа̄ва мануссехи ниббаттетаббато мануссаттабха̄ва̄вахато ва̄ ‘‘мануссадхаммо’’ти вуччати, тато уттари пана джха̄на̄дӣни ‘‘уттаримануссадхаммо’’ти ведитабба̄ни. аттана̄ самасамат̣т̣хапанена̄ти ахам̣ йаттакам̣ ка̄лам̣ йаттаке ва̄ сама̄паттивиха̄ре абхин̃н̃а̄йо ча вал̣ан̃джеми, татха̄ кассапопӣти евам̣ йатха̄вуттауттаримануссадхамме аттана̄ самасамам̣ катва̄ т̣хапанена. идан̃ча нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄дибха̄васа̄ман̃н̃ена пасам̣са̄маттам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи а̄йасма̄ маха̄кассапо бхагава̄ вийа девасикам̣ чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ сама̄паттийо сама̄паджджати, йамакапа̄т̣иха̄рийа̄дивасена ва̄ абхин̃н̃а̄йо вал̣ан̃джети. еттха ча ‘‘уттаримануссадхамме аттана̄ самасамат̣т̣хапанена̄’’ти идам̣ нидассанаматтанти ведитаббам̣. татха̄ хи –
‘‘овада кассапа бхиккхӯ, карохи кассапа бхиккхӯнам̣ дхаммим̣ катхам̣, ахам̣ ва̄ кассапа бхиккхӯ овадеййам̣ твам̣ ва̄, ахам̣ ва̄ кассапа бхиккхӯнам̣ дхаммим̣ катхам̣ кареййам̣ твам̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 2.149).
евампи аттана̄ самасамат̣т̣ха̄не т̣хапетийева, тасса киман̃н̃ам̣ а̄н̣ан̣йам̣ бхависсати ан̃н̃атра дхаммавинайасан̇га̄йана̄ти адхиппа̄йо. таттха ‘‘тасса̄ти тасса ануггахасса̄’’ти маджджхимаган̣т̣хипаде вуттам̣. тасса мети ва̄ аттхо гахетаббо. поттхакесу хи каттхачи ‘‘тасса ме’’ти па̄т̣хойева диссати, дхаммавинайасан̇га̄йанам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃ам̣ ким̣ на̄ма тасса ме а̄н̣ан̣йам̣ ан̣ан̣абха̄во бхависсатӣти аттхо. ‘‘нану мам̣ бхагава̄’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ упама̄васена вибха̄вети. сакакавачаиссарийа̄нуппада̄нена̄ти еттха чӣварасса нидассанавасена кавачасса гахан̣ам̣ катам̣, сама̄паттийа̄ нидассанавасена иссарийам̣ гахитам̣. кулавам̣саппатит̣т̣ха̄паканти кулавам̣сасса кулаппавен̣ийа̄ патит̣т̣ха̄пакам̣. ‘‘ме саддхаммавам̣саппатит̣т̣ха̄пако’’ти ниччаса̄пеккхатта̄ сама̄со дат̣т̣хаббо, ме саддхаммавам̣сасса патит̣т̣ха̄пако паваттакоти вуттам̣ хоти. вуттавачанамануссаранто ануггахесӣти чинтайанто дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣти самбандхо, дха̄тубха̄джанадивасе таттха саннипатита̄нам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣти аттхо.
ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ па̄л̣ийа̄ вибха̄венто а̄ха ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди. таттха екамида̄ханти еттха иданти нипа̄таматтам̣. екам̣ самайанти ча бхумматтхе упайогавачанам̣, екасмим̣ самайети вуттам̣ хоти. па̄ва̄йа̄ти па̄ва̄нагарато, таттха пин̣д̣а̄йа чаритва̄ кусина̄рам̣ гамисса̄мӣти аддха̄намаггаппат̣ипанноти вуттам̣ хоти. аддха̄намагготи ча дӣгхамагго вуччати. дӣгхапарийа̄йо хеттха аддха̄насаддо. махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхинти гун̣амахаттенапи сан̇кхйа̄махаттенапи махата̄. бхиккхӯнам̣ сан̇гхена бхиккхусан̇гхена, саман̣аган̣ена саддхим̣ екатоти аттхо. ‘‘пан̃чаматтехӣ’’тиа̄дина̄ сан̇кхйа̄махаттам̣ вибха̄вети. матта-саддо четтха пама̄н̣авачано ‘‘бходжане маттан̃н̃ута̄’’тиа̄дӣсу вийа. саббам̣ субхаддакан̣д̣ам̣ виттха̄рато ведитаббанти саббам̣ субхаддакан̣д̣ам̣ идха а̄нетва̄ виттха̄рато дассетаббанти адхиппа̄йо.
‘‘тато паранти тато бхиккхӯнам̣ усса̄хаджананато пара’’нти а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣. маха̄ган̣т̣хипаде пана ‘‘тато паранти субхаддакан̣д̣ато пара’’нти вуттам̣. идамеветтха са̄рато паччетаббанти но такко. айамева хи усса̄хаджананаппака̄ро, йадидам̣ ‘‘ханда майам̣, а̄вусо, дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма, пуре адхаммо диппатӣ’’тиа̄ди, тасма̄ усса̄хаджананато паранти на ваттаббам̣ хет̣т̣ха̄ усса̄хаджананаппака̄расса па̄л̣ийам̣ авуттатта̄. айан̃хеттха па̄л̣иккамо –
‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ а̄мантеси, екамида̄хам̣, а̄вусо, самайам̣ па̄ва̄йа кусина̄рам̣ аддха̄намаггаппат̣ипанно махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пан̃чаматтехи бхиккхусатехи. атха кхва̄хам̣, а̄вусо, магга̄ оккамма ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисӣдим̣.
‘‘тена кхо пана самайена ан̃н̃атаро а̄джӣвако кусина̄ра̄йа манда̄равапуппхам̣ гахетва̄ па̄вам̣ аддха̄намаггаппат̣ипанно хоти. аддасам̣ кхо ахам̣, а̄вусо, там̣ а̄джӣвакам̣ дӯратова а̄гаччхантам̣, дисва̄на там̣ а̄джӣвакам̣ етадавочам̣ ‘апа̄вусо, амха̄кам̣ саттха̄рам̣ джа̄на̄сӣ’ти? ‘а̄ма, а̄вусо, джа̄на̄ми. аджджа сатта̄хапариниббуто саман̣о готамо, тато ме идам̣ манда̄равапуппхам̣ гахитанти. татра̄вусо, йе те бхиккхӯ авӣтара̄га̄, аппекачче ба̄ха̄ паггайха канданти, чхиннапа̄там̣ папатанти а̄ват̣т̣анти виват̣т̣анти, ‘атикхиппам̣ бхагава̄ париниббуто, атикхиппам̣ сугато париниббуто, атикхиппам̣ чаккхум̣ локе антарахита’нти. йе пана те бхиккхӯ вӣтара̄га̄, те сата̄ сампаджа̄на̄ адхива̄сенти ‘аничча̄ сан̇кха̄ра̄, там̣ кутеттха лаббха̄’’’ти.
‘‘атха кхва̄хам̣, а̄вусо, те бхиккхӯ етадавочам̣ – ‘алам̣, а̄вусо, ма̄ сочиттха ма̄ паридевиттха, нанветам̣, а̄вусо, бхагавата̄ пат̣икаччева аккха̄там̣ ‘саббехева пийехи мана̄пехи на̄на̄бха̄во вина̄бха̄во ан̃н̃атха̄бха̄во. там̣ кутеттха, а̄вусо, лаббха̄, йам̣ там̣ джа̄там̣ бхӯтам̣ сан̇кхатам̣ палокадхаммам̣, там̣ вата ма̄ палуджджӣ’ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти.
‘‘тена кхо пана самайена, а̄вусо, субхаддо на̄ма вуд̣д̣хапаббаджито тассам̣ париса̄йам̣ нисинно хоти. атха кхо а̄вусо субхаддо вуд̣д̣хапаббаджито те бхиккхӯ етадавоча ‘алам̣, а̄вусо, ма̄ сочиттха ма̄ паридевиттха, сумутта̄ майам̣ тена маха̄саман̣ена, упаддута̄ ча майам̣ хома’ ‘идам̣ во каппати, идам̣ во на каппатӣ’ти, ‘ида̄ни пана майам̣ йам̣ иччхисса̄ма, там̣ карисса̄ма, йам̣ на иччхисса̄ма, на там̣ карисса̄ма̄’ти. ханда майам̣ а̄вусо дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма, пуре адхаммо диппати, дхаммо пат̣иба̄хӣйати, авинайо пуре диппати, винайо пат̣иба̄хӣйати, пуре адхаммава̄дино балаванто хонти, дхаммава̄дино дуббала̄ хонти, пуре авинайава̄дино балаванто хонти, винайава̄дино дуббала̄ хонтӣ’’ти.
‘‘‘тена хи, бханте, тхеро бхиккхӯ уччинатӯ’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо екенӯнапан̃чаарахантасата̄ни уччини. бхиккхӯ а̄йасмантам̣ маха̄кассапам̣ етадавочум̣ ‘айам̣, бханте, а̄йасма̄ а̄нандо кин̃ча̄пи секкхо, абхаббо чханда̄ доса̄ моха̄ бхайа̄ агатим̣ гантум̣, баху ча̄нена бхагавато сантике дхаммо ча винайо ча парийатто. тена хи, бханте, тхеро а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинатӯ’’’тиа̄ди (чӯл̣ава. 437).
тасма̄ тато паранти еттха субхаддакан̣д̣ато паранти еваматтхо дат̣т̣хаббо. ‘‘саббам̣ субхаддакан̣д̣ам̣ виттха̄рато ведитабба’’нти хи имина̄ ‘‘йам̣ на иччхисса̄ма, на там̣ карисса̄ма̄’’ти етам̣ парийантам̣ субхаддакан̣д̣апа̄л̣им̣ дассетва̄ ида̄ни авасесам̣ усса̄хаджананаппака̄раппаваттам̣ па̄л̣имева дассенто ‘‘ханда майам̣ а̄вусо’’тиа̄дима̄ха.
таттха пуре адхаммо диппатӣти еттха адхаммо на̄ма дасакусалакаммапатхадхаммапат̣ипаккхабхӯто адхаммо. пуре диппатӣти апи на̄ма диппати. атха ва̄ йа̄ва адхаммо дхаммам̣ пат̣иба̄хитум̣ саматтхо хоти, тато пуретарамева̄ти аттхо. а̄санне хи ана̄гате айам̣ пуресаддо. диппатӣти дипписсати. пуре-саддайогена хи ана̄гататтхе айам̣ ваттама̄напайого йатха̄ ‘‘пура̄ вассати дево’’ти. кечи панеттха евам̣ ван̣н̣айанти ‘‘пурети паччха̄ ана̄гате йатха̄ аддха̄нам̣ гаччхантасса гантаббамагго ‘пуре’ти вуччати, татха̄ идха дат̣т̣хабба’’нти. авинайоти паха̄навинайасам̣варавинайа̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯто авинайо. ‘‘винайава̄дино дуббала̄ хонтӣ’’ти евам̣ ити-саддопи еттха дат̣т̣хаббо, ‘‘тато парам̣ а̄ха̄’’ти имина̄ самбандхо. поттхакесу пана каттхачи ити-саддо на диссати, па̄л̣ийам̣ пана дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йан̃ча аттхева ити-саддо.
тена хӣти уййоджанаттхе нипа̄то. уччинане уййоджента̄ хи там̣ маха̄кассапаттхерам̣ евама̄хам̣су. бхиккхӯ уччинатӯти сан̇гӣтийа̄ анурӯпе бхиккхӯ уччинитва̄ ган̣ха̄тӯти аттхо. ‘‘сакаланаван̇га…пе… париггахесӣ’’ти етена суккхавипассакакхӣн̣а̄савапарийанта̄нам̣ йатха̄вуттапуггала̄нам̣ сатипи а̄гама̄дхигамасаббха̄ве саха пат̣исамбхида̄хи тевиджджа̄дигун̣айутта̄нам̣ а̄гама̄дхигамасампаттийа̄ уккам̣сагататта̄ сан̇гӣтийа̄ бахӯпака̄ратам̣ дассети. таттха сакаланаван̇гасаттхуса̄санапарийаттидхарети сакалам̣ суттагеййа̄ди наван̇гам̣ еттха, етасса ва̄ аттхӣти сакаланаван̇гам̣, саттхуса̄санам̣. аттхака̄мена парийа̄пун̣итаббато дит̣т̣хадхаммика̄дипурисаттапарийаттабха̄вато ча парийаттӣти тӣн̣и пит̣ака̄ни вуччанти, там̣ сакаланаван̇гасаттхуса̄санасан̇кха̄там̣ парийаттим̣ дха̄рентӣти сакаланаван̇гасаттхуса̄санапарийаттидхара̄, та̄дисети аттхо. бахӯнам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ килеса̄нам̣ сакка̄йадит̣т̣хийа̄ ча авихататта̄ та̄ джаненти, та̄хи ва̄ джанита̄ти путхуджджана̄. дувидха̄ путхуджджана̄ андхапутхуджджана̄ калйа̄н̣апутхуджджана̄ти. таттха йесам̣ кхандхадха̄туа̄йатана̄дӣсу уггахапарипуччха̄саванадха̄ран̣апаччавеккхан̣а̄ни наттхи, те андхапутхуджджана̄. йесам̣ та̄ни аттхи, те калйа̄н̣апутхуджджана̄. те идха ‘‘путхуджджана̄’’ти адхиппета̄. саматхабха̄вана̄синеха̄бха̄вена суккха̄ лӯкха̄ асиниддха̄ випассана̄ етесанти суккхавипассака̄.
типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхарети тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ сама̄ха̄ро типит̣акам̣, типит̣акасан̇кха̄там̣ наван̇га̄дивасена анекадха̄ бхиннам̣ саббапарийаттиппабхедам̣ дха̄рентӣти типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхара̄, та̄дисети аттхо. ану ану там̣саман̇гӣнам̣ бха̄вети вад̣д̣хетӣти анубха̄во, анубха̄во ева а̄нубха̄во, пабха̄во. маханто а̄нубха̄во йесам̣ те маха̄нубха̄ва̄. тевиджджа̄дибхедети тиссо виджджа̄йева тевиджджа̄, та̄ а̄ди йесам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄дӣнам̣ те тевиджджа̄дайо, те бхеда̄ анекаппака̄ра̄ бхинна̄ етесанти тевиджджа̄дибхеда̄, кхӣн̣а̄сава̄, та̄дисети аттхо. атха ва̄ тиссо виджджа̄ етасса аттхӣти тевиджджо, со а̄ди йесам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄дӣнам̣ те тевиджджа̄дайо, те бхеда̄ йесам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ те тевиджджа̄дибхеда̄, та̄дисети аттхо. йе сандха̄йа идам̣ вуттанти йе бхиккхӯ сандха̄йа идам̣ ‘‘атха кхо а̄йасма̄’’тиа̄дивачанам̣ сан̇гӣтиккхандхаке (чӯл̣ава. 437) вуттанти аттхо.
кисса пана̄ти касма̄ пана. сиккхатӣти секкхо, атха ва̄ сиккханам̣ сиккха̄, са̄йева тасса сӣланти секкхо. со хи апарийоситасиккхатта̄ ча тададхимуттатта̄ ча екантена сиккханасӣло на асеккхо вийа паринит̣т̣хитасиккхо таттха пат̣ипассаддхусса̄хо, на̄пи виссат̣т̣хасиккхо пачураджано вийа таттха анадхимутто. атха ва̄ арийа̄йа джа̄тийа̄ тӣсу сиккха̄су джа̄то, таттха ва̄ бхавоти секкхо. атха ва̄ иккхати ета̄йа̄ти иккха̄, маггапхаласамма̄дит̣т̣хи. саха иккха̄йа̄ти секкхо. упаримаггаттайакиччасса апарийоситатта̄ саха каран̣ӣйена̄ти сакаран̣ӣйо. асса̄ти анена. асаммукха̄ пат̣иггахитам̣ на̄ма наттхӣти нану ча –
‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, две сахасса̄ни бхиккхуто;
чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027) –
вуттатта̄ катхаметам̣ йуджджатӣти? две сахасса̄ни бхиккхутоти вуттампи бхагавато сантике пат̣иггахитамева̄ти катва̄ вуттанти на̄йам̣ виродхо. бахука̄ратта̄ти бахуупака̄ратта̄. упака̄равачано хеттха ка̄расаддо. асса̄ти бхавеййа.
ативийа виссаттхоти ативийа висса̄сико. нанти а̄нандаттхерам̣, ‘‘овадатӣ’’ти имина̄ самбандхо. а̄нандаттхерасса йебхуййена навака̄йа париса̄йа виббхаманена маха̄кассапаттхеро евама̄ха ‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти. татха̄ хи париниббуте саттхари маха̄кассапаттхеро саттхупаринибба̄не саннипатитасса бхиккхусан̇гхасса маджджхе нисӣдитва̄ дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ пан̃часате бхиккхӯ уччинитва̄ ‘‘а̄вусо, ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ дхаммавинайам̣ сан̇га̄йеййа̄ма, тумхе пуре вассӯпана̄йика̄йа аттано аттано палибодхам̣ паччхиндитва̄ ра̄джагахе саннипататха̄’’ти ватва̄ аттана̄ ра̄джагахам̣ гато. а̄нандаттхеропи бхагавато паттачӣварама̄да̄йа маха̄джанам̣ сан̃н̃а̄пенто са̄ваттхим̣ гантва̄ тато никкхамма ра̄джагахам̣ гаччханто даккхин̣агирисмим̣ ча̄рикам̣ чари. тасмим̣ самайе а̄нандаттхерасса тим̣саматта̄ саддхивиха̄рика̄ йебхуййена кума̄рабхӯта̄ екавассикадувассикабхиккхӯ чева анупасампанна̄ ча виббхамим̣су. касма̄ панете паббаджита̄, касма̄ виббхамим̣сӯти? тесам̣ кира ма̄та̄питаро чинтесум̣ ‘‘а̄нандаттхеро саттхувисса̄сико ат̣т̣ха варе йа̄читва̄ упат̣т̣хахати, иччхитиччхитат̣т̣ха̄нам̣ саттха̄рам̣ гахетва̄ гантум̣ саккоти, амха̄кам̣ да̄раке етасса сантике пабба̄джесса̄ма, со саттха̄рам̣ гахетва̄ а̄гамиссати, тасмим̣ а̄гате майам̣ маха̄сакка̄рам̣ ка̄тум̣ лабхисса̄ма̄’’ти имина̄ та̄ва ка̄ран̣ена несам̣ н̃а̄така̄ те пабба̄джесум̣. саттхари пана париниббуте тесам̣ са̄ паттхана̄ упаччхинна̄, атха не екадивасенева уппабба̄джесум̣.
атха а̄нандаттхерам̣ даккхин̣агирисмим̣ ча̄рикам̣ чаритва̄ ра̄джагахама̄гатам̣ дисва̄ маха̄кассапаттхеро евама̄ха ‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти. вуттан̃хетам̣ кассапасам̣йутте –
‘‘атха кин̃чарахи твам̣, а̄вусо а̄нанда, имехи навехи бхиккхӯхи индрийесу агуттадва̄рехи бходжане аматтан̃н̃ӯхи джа̄гарийам̣ анануйуттехи саддхим̣ ча̄рикам̣ чараси, сассагха̄там̣ ман̃н̃е чараси, кулӯпагха̄там̣ ман̃н̃е чараси, олуджджати кхо те, а̄вусо а̄нанда, париса̄, палуджджанти кхо те а̄вусо наваппа̄йа̄, на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣти.
‘‘апи ме бханте кассапа сирасмим̣ палита̄ни джа̄та̄ни, атха ча пана майам̣ аджджа̄пи а̄йасмато маха̄кассапасса кума̄ракава̄да̄ на мучча̄ма̄ти. татха̄ хи пана твам̣, а̄вусо а̄нанда, имехи навехи бхиккхӯхи индрийесу агуттадва̄рехи бходжане аматтан̃н̃ӯхи джа̄гарийам̣ анануйуттехи саддхим̣ ча̄рикам̣ чараси, сассагха̄там̣ ман̃н̃е чараси, кулӯпагха̄там̣ ман̃н̃е чараси, олуджджати кхо те, а̄вусо а̄нанда, париса̄, палуджджанти кхо те а̄вусо наваппа̄йа̄, на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти (сам̣. ни. 2.154).
таттха (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.154) сассагха̄там̣ ман̃н̃ечарасӣти сассам̣ гха̄тенто вийа а̄хин̣д̣аси. кулӯпагха̄там̣ ман̃н̃е чарасӣти кула̄ни упагха̄тенто вийа хананто вийа а̄хананто вийа а̄хин̣д̣аси. олуджджатӣти палуджджати бхиджджати. палуджджанти кхо те а̄вусо наваппа̄йа̄ти, а̄вусо, евам̣ ете туйхам̣ па̄йена йебхуййена навака̄ екавассикадувассикадахара̄ чева са̄ман̣ера̄ ча палуджджанти. на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣти айам̣ кума̄рако аттано пама̄н̣ам̣ на вата джа̄на̄тӣти тхерам̣ тадждженто а̄ха. кума̄ракава̄да̄ на мучча̄ма̄ти кума̄ракава̄дато на мучча̄ма. татха̄ хи пана тванти идамасса евам̣ ваттаббата̄йа ка̄ран̣адассанаттхам̣ вуттам̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – йасма̄ твам̣ имехи навакехи бхиккхӯхи индрийасам̣варарахитехи саддхим̣ вичараси, тасма̄ кума̄ракехи саддхим̣ чаранто ‘‘кума̄рако’’ти ваттаббатам̣ арахасӣти.
‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти еттха ва̄-саддо падапӯран̣е. ва̄-саддо хи упама̄насамуччайасам̣сайававассаггападапӯран̣авикаппа̄дӣсу бахӯсу аттхесу диссати. татха̄ хеса ‘‘пан̣д̣ито ва̄пи тена со’’тиа̄дӣсу (дха. па. 63) упама̄не диссати, садисабха̄вети аттхо. ‘‘там̣ ва̄пи дхӣра̄ муни ведайантӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 213) самуччайе. ‘‘ке ва̄ име касса ва̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 296) сам̣сайе. ‘‘айам̣ ва̄ имесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ саббаба̄ло саббамӯл̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.181) вавассагге. ‘‘йе хи кечи, бхиккхаве, саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.170; сам̣. ни. 2.13) викаппети. идха пана падапӯран̣е дат̣т̣хаббо. тенева ча а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣ ‘‘ва̄саддасса аттхуддха̄рам̣ каронтена ‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.154) падапӯран̣е’’ти. ат̣т̣хакатха̄йампи (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.154) еттакамева вуттам̣ ‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣти айам̣ кума̄рако аттано пама̄н̣ам̣ на вата джа̄на̄тӣти тхерам̣ тадждженто а̄ха̄’’ти. еттха̄пи вата̄ти вачанасилит̣т̣хата̄йа вуттам̣. йам̣ панеттха кеначи вуттам̣ ‘‘на ва̄йанти еттха ва̄ти вибха̄са̄, ан̃н̃а̄сипи на ан̃н̃а̄сипӣти аттхо’’ти. там̣ тасса матиматтанти дат̣т̣хаббам̣. на хеттха айаматтхо самбхавати, тасма̄ аттано пама̄н̣ам̣ на̄н̃н̃а̄сӣти еваматтхо ведитаббо. татра̄ти евам̣ сати. чханда̄гаманам̣ вийа̄ти еттха чханда̄ а̄гаманам̣ вийа̄ти падаччхедо ка̄таббо, чхандена а̄гаманам̣ паваттанам̣ вийа̄ти аттхо, чхандена акаттаббакаран̣ам̣ вийа̄ти вуттам̣ хоти. чхандам̣ ва̄ а̄гаччхати сампайогавасена̄ти чханда̄гаманам̣, татха̄ паватто апа̄йагаманӣйо акусалачиттуппа̄до. атха ва̄ ананурӯпам̣ гаманам̣ агаманам̣, чхандена агаманам̣ чханда̄гаманам̣, чхандена синехена ананурӯпам̣ гаманам̣ паваттанам̣ акаттаббакаран̣ам̣ вийа̄ти вуттам̣ хоти. асеккхапат̣исамбхида̄ппаттети асеккхабхӯта̄ пат̣исамбхида̄ асеккхапат̣исамбхида̄, там̣ патте, пат̣иладдхаасеккхапат̣исамбхидети аттхо. ануматийа̄ти анун̃н̃а̄йа, йа̄чана̄йа̄ти вуттам̣ хоти.
‘‘кин̃ча̄пи секкхо’’ти идам̣ на секкха̄нам̣ агатигаманасаббха̄вена вуттам̣, асеккха̄нам̣йева пана уччинитатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. пат̣хамамаггенева хи чатта̄ри агатигамана̄ни пахӣйанти, тасма̄ кин̃ча̄пи секкхо, татха̄пи тхеро а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинатӯти еваметтха самбандхо ведитаббо. на пана кин̃ча̄пи секкхо, татха̄пи абхаббо агатим̣ гантунти йоджетаббам̣. ‘‘абхаббо’’тиа̄дина̄ пана дхаммасан̇гӣтийа̄ тасса арахабха̄вам̣ дассента̄ виджджама̄не гун̣е катхенти. таттха чханда̄ти чхандена, синехена̄ти аттхо. агатим̣ гантунти агантаббам̣ гантум̣, акаттаббам̣ ка̄тунти вуттам̣ хоти. има̄ни пана чатта̄ри агатигамана̄ни бхан̣д̣абха̄джанӣйе ча виниччхайат̣т̣ха̄не ча лаббханти. таттха бхан̣д̣абха̄джанӣйе та̄ва аттано бха̄рабхӯта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ амана̄пе бхан̣д̣е сампатте там̣ париваттитва̄ мана̄пам̣ денто чханда̄гатим̣ гаччхати на̄ма. аттано пана абха̄рабхӯта̄нам̣ мана̄пе бхан̣д̣е сампатте там̣ париваттитва̄ амана̄пам̣ денто доса̄гатим̣ гаччхати на̄ма. бхан̣д̣есу бха̄джанӣйаваттхун̃ча т̣хитикан̃ча аджа̄нанто моха̄гатим̣ гаччхати на̄ма. мукхара̄нам̣ ва̄ ра̄джа̄диниссита̄нам̣ ва̄ ‘‘име ме амана̄пе бхан̣д̣е динне анаттхам̣ кареййу’’нти бхайена париваттитва̄ мана̄пам̣ денто бхайа̄гатим̣ гаччхати на̄ма. йо пана евам̣ на гаччхати, саббесам̣ тула̄бхӯто пама̄н̣абхӯто маджджхаттова хутва̄ йам̣ йасса па̄пун̣а̄ти, тадева тасса дети, айам̣ чатуббидхампи агатим̣ на гаччхати на̄ма. виниччхайат̣т̣ха̄не пана аттано бха̄рабхӯтасса гарука̄паттим̣ лахука̄паттим̣ катва̄ катхенто чханда̄гатим̣ гаччхати на̄ма. итарасса лахука̄паттим̣ гарука̄паттим̣ катва̄ катхенто доса̄гатим̣ гаччхати на̄ма. а̄паттивут̣т̣ха̄нам̣ пана самуччайаккхандхакан̃ча аджа̄нанто моха̄гатим̣ гаччхати на̄ма. мукхарасса ва̄ ра̄джапӯджитасса ва̄ ‘‘айам̣ ме гарукам̣ катва̄ а̄паттим̣ катхентасса анаттхампи кареййа̄’’ти гарукамева лахука̄паттим̣ катхенто бхайа̄гатим̣ гаччхати на̄ма. йо пана саббесам̣ йатха̄бхӯтамева катхеси, айам̣ чатуббидхампи агатигаманам̣ на гаччхати на̄ма. тхеропи та̄дисо чатуннампи агатигамана̄нам̣ пат̣хамамаггенева пахӣнатта̄, тасма̄ сан̇га̄йанавасена дхаммавинайавиниччхайе сампатте чханда̄дивасена ан̃н̃атха̄ акатхетва̄ йатха̄бхӯтамева катхетӣти вуттам̣ ‘‘абхаббо…пе… агатим̣ ганту’’нти. парийаттоти адхӣто, уггахитоти аттхо.
уччинитена̄ти уччинитва̄ гахитена. етадахосӣти етам̣ паривитакканам̣ ахоси. ра̄джагахам̣ кхо маха̄гочаранти еттха ‘‘ра̄джагаханти ра̄джагахаса̄мантам̣ гахетва̄ вутта’’нти чӯл̣аган̣т̣хипаде маджджхимаган̣т̣хипаде ча вуттам̣. га̄во чаранти еттха̄ти гочаро, гочаро вийа гочаро, бхиккха̄чаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. со маханто асса, еттха̄ти ва̄ маха̄гочарам̣, ра̄джагахам̣. тха̄варакамманти чират̣т̣ха̄йикаммам̣. висабха̄гапуггало субхаддасадисо. уккот̣еййа̄ти нива̄реййа̄ти аттхо. н̃аттидутийена каммена са̄весӣти –
‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣, сан̇гхо има̄ни пан̃ча бхиккхусата̄ни самманнеййа ‘ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ни дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитабба’нти, еса̄ н̃атти.
‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, сан̇гхо има̄ни пан̃ча бхиккхусата̄ни самманнати ‘ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ни дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитабба’нти, йасса̄йасмато кхамати имесам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ саммути ‘ра̄джагахе вассам̣ васанта̄нам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитабба’нти, со тун̣хасса. йасса наккхамати, со бха̄сеййа.
‘‘саммата̄ни сан̇гхена има̄ни пан̃ча бхиккхусата̄ни ‘ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ни дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитабба’нти, кхамати сан̇гхасса, тасма̄ тун̣хӣ, еваметам̣ дха̄райа̄мӣ’’ти (чӯл̣ава. 437) –
евам̣ н̃аттидутийена каммена са̄веси. идам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘там̣ сан̇гӣтиккхандхаке вуттанайенева н̃а̄табба’’нти.
айам̣ пана каммава̄ча̄ татха̄гатасса паринибба̄нато екавӣсатиме дивасе ката̄. вуттан̃хетам̣ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамасан̇гӣтикатха̄) ‘‘айам̣ пана каммава̄ча̄ татха̄гатасса паринибба̄нато екавӣсатиме дивасе ката̄. бхагава̄ хи виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ паччӯсасамайе париниббуто, атхасса сатта̄хам̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ сарӣрам̣ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайим̣су. евам̣ сатта̄хам̣ са̄дхукӣл̣анадиваса̄ на̄ма ахесум̣. тато сатта̄хам̣ читака̄йа аггина̄ джха̄йи, сатта̄хам̣ саттипан̃джарам̣ катва̄ сантха̄га̄раса̄ла̄йам̣ дха̄тупӯджам̣ карим̣сӯти екавӣсати диваса̄ гата̄. джет̣т̣хамӯласуккапаккхапан̃чамийам̣ пана дха̄туйо бха̄джайим̣су. етасмим̣ дха̄тубха̄джанадивасе саннипатитасса маха̄бхиккхусан̇гхасса субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена катам̣ ана̄ча̄рам̣ а̄рочетва̄ вуттанайенева бхиккхӯ уччинитва̄ айам̣ каммава̄ча̄ ката̄. иман̃ча пана каммава̄чам̣ катва̄ тхеро бхиккхӯ а̄мантеси ‘а̄вусо ида̄ни тумха̄кам̣ чатта̄лӣсадиваса̄ ока̄со, тато парам̣ айам̣ на̄ма но палибодхо аттхӣти ваттум̣ на лаббха̄, тасма̄ еттхантаре йасса рогапалибодхо ва̄ а̄чарийупаджджха̄йапалибодхо ва̄ ма̄та̄питупалибодхо ва̄ аттхи, паттам̣ ва̄ пана пачитаббам̣ чӣварам̣ ва̄ ка̄таббам̣, со там̣ палибодхам̣ чхиндитва̄ каран̣ӣйам̣ каротӯ’ти. еван̃ча пана ватва̄ тхеро аттано пан̃часата̄йа париса̄йа паривуто ра̄джагахам̣ гато, ан̃н̃епи маха̄тхера̄ аттано аттано парива̄рам̣ гахетва̄ сокасалласамаппитам̣ маха̄джанам̣ асса̄сетука̄ма̄ там̣ там̣ дисам̣ пакканта̄. пун̣н̣аттхеро пана саттасатабхиккхупарива̄ро ‘татха̄гатасса паринибба̄нат̣т̣ха̄нам̣ а̄гата̄гатам̣ маха̄джанам̣ асса̄сесса̄мӣ’ти кусина̄ра̄йамева ат̣т̣ха̄си. а̄йасма̄ а̄нандо йатха̄ пуббе апариниббутасса, евам̣ париниббутассапи бхагавато сайамева паттачӣварама̄да̄йа пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ йена са̄ваттхи тена ча̄рикам̣ пакка̄ми. гаччхато панасса парива̄ра̄ бхиккхӯ ган̣анапатхам̣ вӣтиватта̄’’ти. тасма̄ татха̄гатасса паринибба̄нато тӣсу сатта̄хесу атиккантесу екавӣсатиме дивасе имам̣ каммава̄чам̣ са̄ветва̄ тхеро ра̄джагахам̣ паккантоти ведитаббам̣.
йади евам̣ касма̄ пана идха ман̇галасуттат̣т̣хакатха̄йан̃ча (кху. па̄. ат̣т̣ха. 5.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄) ‘‘саттасу са̄дхукӣл̣анадивасесу саттасу ча дха̄тупӯджа̄дивасесу вӣтиваттесӯ’’ти вуттам̣? саттасу дха̄тупӯджа̄дивасесу гахитесу тадавина̄бха̄вато маджджхе читака̄йа джха̄панасатта̄хампи гахитамева̄ти катва̄ висум̣ на вуттам̣ вийа диссати. йади евам̣ атха касма̄ ‘‘ад̣д̣хама̄со атикканто, дийад̣д̣хама̄со сесо’’ти ча вуттанти? на̄йам̣ досо. аппакан̃хи ӯнамадхикам̣ ва̄ ган̣анӯпагам̣ на хоти, тасма̄ самуда̄йо аппакена адхикопи анадхико вийа хотӣти катва̄ ад̣д̣хама̄сато адхикепи пан̃ча дивасе ‘‘ад̣д̣хама̄со атикканто’’ти вуттам̣ ‘‘два̄сӣтикхандхакаватта̄нам̣ каттхачи асӣтикхандхакаватта̄нӣ’’ти вачанам̣ вийа. татха̄ аппакена ӯнопи ча самуда̄йо анӯно вийа хотӣти катва̄ ‘‘дийад̣д̣хама̄сато ӯнепи пан̃ча дивасе дийад̣д̣хама̄со сесо’’ти ча вуттам̣. сатипат̣т̣ха̄навибхан̇гат̣т̣хакатха̄йан̃хи (вибха. ат̣т̣ха. 356) чхама̄сато ӯнепи ад̣д̣хама̄се ‘‘чха ма̄се саджджха̄йо ка̄таббо’’ти вуттавачанам̣ вийа. таттха хи тачапан̃чака̄дӣсу чатӯсу пан̃чакесу двӣсу ча чхаккесу екекасмим̣ ануломато пан̃ча̄хам̣, пат̣иломато пан̃ча̄хам̣, ануломапат̣иломато пан̃ча̄хам̣, татха̄ пуримапуримехи пан̃чакачхаккехи саддхим̣ ануломато пан̃ча̄хам̣, пат̣иломато пан̃ча̄хам̣, ануломапат̣иломато пан̃ча̄ханти евам̣ висум̣ типан̃ча̄хам̣ екато типан̃ча̄хан̃ча саджджха̄йам̣ катва̄ чхама̄сам̣ саджджха̄йо ка̄табботи вачанам̣ вийа. таттха хи ваккапан̃чака̄дӣсу тӣсу пан̃чакесу двӣсу ча чхаккесу висум̣ хет̣т̣химехи екато ча саджджха̄йе пан̃чаннам̣ пан̃чаннам̣ пан̃чака̄нам̣ васена пан̃чама̄сапарипун̣н̣а̄ лаббханти, тачапан̃чаке пана висум̣ типан̃ча̄хамева̄ти ад̣д̣хама̄сойевеко лаббхатӣти ад̣д̣хама̄са̄дхикапан̃чама̄са̄ лаббханти.
евам̣ сати йатха̄ таттха ад̣д̣хама̄се ӯнепи ма̄сапариччхедена париччхиджджама̄не саджджха̄йе чха ма̄са̄ париччхедака̄ хонтӣти париччхиджджама̄насса саджджха̄йасса саттама̄са̄дима̄сантарагамананива̄ран̣аттхам̣ чхама̄саггахан̣ам̣ катам̣, на сакалачхама̄се саджджха̄йаппаваттидассанаттхам̣, евамидха̄пи ма̄савасена ка̄ле париччхиджджама̄не ӯнепи пан̃чадивасе дийад̣д̣хама̄со париччхедако хотӣти париччхиджджама̄насса ка̄ласса двима̄са̄дима̄сантарагамананива̄ран̣аттхам̣ ‘‘дийад̣д̣хама̄со сесо’’ти дийад̣д̣хама̄саггахан̣ам̣ катанти еваметтха аттхо гахетаббо. ан̃н̃атха̄ ча ат̣т̣хакатха̄вачана̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиродхо а̄паджджати. ека̄хамева ва̄ бхагавато сарӣрам̣ читака̄йа джха̄йӣти кхуддакабха̄н̣ака̄нам̣ адхиппа̄йоти гахетаббам̣. еван̃хи сати паринибба̄нато саттасу са̄дхукӣл̣анадивасесу вӣтиваттесу ат̣т̣хамийам̣ читака̄йа бхагавато сарӣрам̣ джха̄петва̄ тато парам̣ саттасу дивасесу дха̄тупӯджам̣ акам̣сӯти ад̣д̣хама̄со атикканто, гимха̄нам̣ дийад̣д̣хо ча ма̄со сесо хоти. паринибба̄насуттантапа̄л̣ийампи хи читака̄йа джха̄панасатта̄хам̣ на а̄гатам̣, двейева сатта̄ха̄ни а̄гата̄ни, упапариккхитва̄ пана йам̣ руччати, там̣ гахетаббам̣. ито ан̃н̃ена ва̄ пака̄рена йатха̄ на вируджджхати, татха̄ ка̄ран̣ам̣ парийеситаббам̣. йам̣ панеттха кеначи вуттам̣ ‘‘ад̣д̣хама̄со атиккантоти еттха еко дивасо нат̣т̣хо. со па̄т̣ипададивасо кола̄халадивасо на̄ма, тасма̄ идха на гахито’’ти. там̣ на сундарам̣ паринибба̄насуттантапа̄л̣ийам̣ па̄т̣ипададивасатойева пат̣т̣ха̄йа сатта̄хасса вуттатта̄ ат̣т̣хакатха̄йан̃ча паринибба̄надивасенапи саддхим̣ тин̣н̣ам̣ сатта̄ха̄нам̣ гахитатта̄. татха̄ хи паринибба̄надивасена саддхим̣ тин̣н̣ам̣ сатта̄ха̄нам̣ гахитатта̄ джет̣т̣хамӯласуккапан̃чамӣ екавӣсатимо дивасо хоти.
саттасу са̄дхукӣл̣анадивасесӯти еттха са̄дхукӣл̣анам̣ на̄ма сам̣вегаваттхум̣ киттетва̄ киттетва̄ аниччата̄пат̣исам̣йутта̄ни гӣта̄ни га̄йитва̄ пӯджа̄васена кӣл̣анато сундарам̣ кӣл̣ананти са̄дхукӣл̣анам̣. атха ва̄ сапарахитаса̄дханат̣т̣хена са̄дху, тесам̣ сам̣вегаваттхум̣ киттетва̄ киттетва̄ кӣл̣анам̣ са̄дхукӣл̣анам̣, ул̣а̄рапун̃н̃апасаванато сампара̄йикаттха̄виродхикӣл̣а̄виха̄роти аттхо. еттха ча пуримасмим̣ сатта̄хе са̄дхукӣл̣а̄йа екадесена кататта̄ са̄дхукӣл̣анадиваса̄ на̄ма те джа̄та̄. висесато пана дха̄тупӯджа̄дивасесуйева са̄дхукӣл̣анам̣ акам̣су. татойева ча маха̄паринибба̄насуттантапа̄л̣ийам̣ –
‘‘атха кхо косина̄рака̄ малла̄ бхагавато сарӣра̄ни сатта̄хам̣ сантха̄га̄ре саттипан̃джарам̣ каритва̄ дханупа̄ка̄рам̣ париккхипа̄петва̄ наччехи гӣтехи ва̄дитехи ма̄лехи гандхехи саккарим̣су гарум̣ карим̣су ма̄несум̣ пӯджесу’’нти (дӣ. ни. 2.235).
етасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.235) вуттам̣ –
‘‘касма̄ панете евамакам̣сӯти? ито пуримесу двӣсу сатта̄хесу те бхиккхусан̇гхасса т̣ха̄нанисаджджока̄сам̣ каронта̄ кха̄данӣйабходжанӣйа̄дӣни сам̣видаханта̄ са̄дхукӣл̣ика̄йа ока̄сам̣ на лабхим̣су. тато несам̣ ахоси ‘имам̣ сатта̄хам̣ са̄дхукӣл̣итам̣ кӣл̣исса̄ма, т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати, йам̣ амха̄кам̣ паматтабха̄вам̣ н̃атва̄ кочидева а̄гантва̄ дха̄туйо ган̣хеййа, тасма̄ а̄раккхам̣ т̣хапетва̄ кӣл̣исса̄ма̄’ти, тена те евамакам̣сӯ’’ти.
тасма̄ висесато са̄дхукӣл̣ика̄ дха̄тупӯджа̄дивасесуйева̄ти дат̣т̣хаббам̣. те пана дха̄тупӯджа̄йа кататта̄ ‘‘дха̄тупӯджа̄диваса̄’’ти па̄кат̣а̄ джа̄та̄ти а̄ха ‘‘саттасу ча дха̄тупӯджа̄дивасесӯ’’ти. упакат̣т̣ха̄ти а̄санна̄. вассам̣ упаненти упагаччханти еттха̄ти вассӯпана̄йика̄. екам̣ маггам̣ гатоти ча̄рикам̣ чаритва̄ маха̄джанам̣ асса̄сетум̣ екена маггена гато. евам̣ ануруддхаттхера̄дайопи тесу тесу джанападесу ча̄рикам̣ чаритва̄ маха̄джанам̣ асса̄сента̄ гата̄ти дат̣т̣хаббам̣. йена са̄ваттхи, тена ча̄рикам̣ пакка̄мӣти йаттха са̄ваттхи, таттха ча̄рикам̣ пакка̄ми, йена ва̄ диса̄бха̄гена са̄ваттхи паккамитабба̄ хоти, тена диса̄бха̄гена ча̄рикам̣ пакка̄мӣти аттхо.
татра̄ти тассам̣ са̄ваттхийам̣. суданти нипа̄таматтам̣. аниччата̄дипат̣исам̣йутта̄йа̄ти ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄динайаппаватта̄йа. асамуччхиннатан̣ха̄нусайатта̄ авиджджа̄тан̣ха̄бхисан̇кхатена каммуна̄ бхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сесу кхандхапан̃чакасан̇кха̄там̣ аттабха̄вам̣ джанети абхиниббаттетӣти джано, килесе джанети, аджани, джаниссатӣти ва̄ джано, маханто джаноти маха̄джано, там̣ маха̄джанам̣, бахуджананти аттхо. сан̃н̃а̄петва̄ти самасса̄сетва̄. гандхакут̣ийа̄ два̄рам̣ виваритва̄ти парибхогачетийабха̄вато гандхакут̣им̣ вандитва̄ гандхакут̣ийа̄ два̄рам̣ виварӣти ведитаббам̣. тенева дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄) ‘‘гандхакут̣им̣ вандитва̄’’ти вуттам̣. мила̄там̣ ма̄ла̄качаварам̣ мила̄тама̄ла̄качаварам̣. йатха̄т̣ха̄не т̣хапетва̄ти пат̣хамат̣хитат̣т̣ха̄нам̣ анатиккамитва̄ йатха̄т̣хитат̣т̣ха̄нейева т̣хапетва̄ти аттхо. бхагавато т̣хитака̄ле каран̣ӣйам̣ ваттам̣ саббамака̄сӣти сена̄сане каттаббаваттам̣ сандха̄йа вуттам̣. каронто ча нха̄накот̣т̣хаке саммаджджанаудакӯпат̣т̣ха̄на̄дика̄лесу гандхакут̣им̣ гантва̄ ‘‘нану бхагава̄ айам̣ тумха̄кам̣ нха̄нака̄ло, айам̣ дхаммадесана̄ка̄ло, айам̣ бхиккхӯнам̣ ова̄дада̄нака̄ло, айам̣ сӣхасеййам̣ каппанака̄ло, айам̣ мукхадхованака̄ло’’тиа̄дина̄ найена паридевама̄нова ака̄си. таменам̣ ан̃н̃атара̄ девата̄ ‘‘бханте а̄нанда, тумхе евам̣ паридевама̄на̄ катхам̣ ан̃н̃е асса̄сайиссатха̄’’ти сам̣веджеси. со тасса̄ вачанена сам̣виггахадайо сантхамбхитва̄ татха̄гатасса паринибба̄нато пабхути т̣ха̄нанисаджджабахулата̄йа уссаннадха̄тукам̣ ка̄йам̣ самасса̄сетум̣ кхӣравиречанам̣ пиви. ида̄ни там̣ дассенто ‘‘атха тхеро’’тиа̄дима̄ха.
уссаннадха̄туканти упачитасемха̄дидха̄тукам̣ ка̄йам̣. самасса̄сетунти сантаппетум̣. дутийадивасети девата̄йа сам̣веджитадивасато. ‘‘джетаванавиха̄рам̣ павит̣т̣хадивасато ва̄ дутийадивасе’’ти ваданти. вириччати етена̄ти виречанам̣, осадхапарибха̄витам̣ кхӣрамева виречананти кхӣравиречанам̣. йам̣ сандха̄йа̄ти йам̣ бхесаджджапа̄нам̣ сандха̄йа. ан̇гасубхата̄йа субхоти евам̣ ладдхана̄матта̄ субхена ма̄н̣авена. пахитам̣ ма̄н̣аваканти ‘‘саттха̄ париниббуто а̄нандаттхеро кирасса паттачӣварам̣ гахетва̄ а̄гато, маха̄джано ча там̣ дассана̄йа упасан̇каматӣ’’ти сутва̄ ‘‘виха̄рам̣ кхо пана гантва̄ маха̄джанамаджджхе на сакка̄ сукхена пат̣исантха̄рам̣ ва̄ ка̄тум̣ дхаммакатхам̣ ва̄ сотум̣, гехам̣ а̄гатам̣йева нам̣ дисва̄ сукхена пат̣исантха̄рам̣ карисса̄ми, ека̄ ча ме кан̇кха̄ аттхи, тампи нам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ субхена ма̄н̣авена песитам̣ ма̄н̣авакам̣. етадавоча̄ти етам̣ ‘‘ака̄ло кхо’’тиа̄дикам̣ а̄нандаттхеро авоча. ака̄ло кхоти аджджа гантум̣ йуттака̄ло на хоти. касма̄ти че а̄ха ‘‘аттхи ме аджджа̄’’тиа̄ди. бхесаджджаматта̄ти аппаматтакам̣ бхесаджджам̣. аппаттхо хи айам̣ матта̄саддо ‘‘матта̄ сукхапаричча̄га̄’’тиа̄дӣсу вийа.
дутийадивасети кхӣравиречанам̣ пӣтадивасато дутийадивасе. четакаттхерена̄ти четийарат̣т̣хе джа̄татта̄ ‘‘четако’’ти евам̣ладдхана̄мена. субхена ма̄н̣авена пут̣т̣хоти ‘‘йесу дхаммесу бхавам̣ готамо имам̣ локам̣ патит̣т̣ха̄песи, те тасса аччайена нат̣т̣ха̄ ну кхо, дхаранти, саче дхаранти, а̄нандо джа̄ниссати, ханда нам̣ пуччха̄мӣ’’ти евам̣ чинтетва̄ ‘‘йесам̣ со бхавам̣ готамо дхамма̄нам̣ ван̣н̣ава̄дӣ ахоси, йаттха ча имам̣ джанатам̣ сама̄дапеси нивесеси патит̣т̣ха̄песи, катамеса̄нам̣ кхо бхо а̄нанда дхамма̄нам̣ со бхавам̣ готамо ван̣н̣ава̄дӣ ахосӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.448) субхена ма̄н̣авена пут̣т̣хо. атхасса тхеро тӣн̣и пит̣ака̄ни сӣлаккхандха̄дӣхи тӣхи кхандхехи сан̇гахетва̄ дассенто ‘‘тин̣н̣ам̣ кхо, ма̄н̣ава, кхандха̄нам̣ со бхагава̄ ван̣н̣ава̄дӣ’’тиа̄дина̄ субхасуттамабха̄си. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘дӣгханика̄йе субхасуттам̣ на̄ма дасамам̣ суттамабха̄сӣ’’ти.
кхан̣д̣апхуллапат̣исан̇кхаран̣анти еттха кхан̣д̣анти чхиннам̣. пхулланти бхиннам̣. тесам̣ пат̣исан̇кхаран̣ам̣ пуна самма̄ па̄катикакаран̣ам̣, абхинавакаран̣анти вуттам̣ хоти. ра̄джагаханти евам̣на̄макам̣ нагарам̣. тан̃хи мандхатумаха̄говинда̄дӣхи париггахитатта̄ ‘‘ра̄джагаха’’нти вуччати. чхад̣д̣итапатитаукла̄па̄ти чхад̣д̣ита̄ ча патита̄ ча укла̄па̄ ча ахесунти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – бхагавато паринибба̄нат̣т̣ха̄нам̣ гаччхантехи бхиккхӯхи чхад̣д̣ита̄ виссат̣т̣ха̄, татойева ча упачика̄дӣхи кха̄дитатта̄ ито чито ча патита̄, саммаджджана̄бха̄вена а̄кин̣н̣акачаваратта̄ укла̄па̄ ча ахесунти. имамеваттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘бхагавато хӣ’’тиа̄ди. париччхедавасена вен̣ийати диссатӣти паривен̣ам̣. таттха̄ти тесу виха̄ресу. кхан̣д̣апхуллапат̣исан̇кхаран̣анти имина̄ самбандхо. пат̣хамам̣ ма̄санти васса̄насса пат̣хамам̣ ма̄сам̣, аччантасам̣йоге четам̣ упайогавачанам̣. сена̄санаватта̄нам̣ пан̃н̃аттатта̄ сена̄санаккхандхаке ча сена̄санапат̣ибаддха̄нам̣ бахӯнам̣ вачанато ‘‘бхагавата̄…пе… ван̣н̣ита’’нти вуттам̣.
дутийадивасети ‘‘кхан̣д̣апхуллапат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома̄’’ти чинтитадивасато дутийадивасе. со ча вассӯпана̄йикадивасато дутийадивасоти ведитаббо. те хи тхера̄ а̄са̄л̣хӣпун̣н̣ама̄йа упосатхам̣ катва̄ па̄т̣ипаде саннипатитва̄ вассам̣ упагантва̄ евам̣ чинтесум̣. аджа̄тасатту ра̄джа̄ти аджа̄то хутва̄ питуно паччаттхико джа̄тоти ‘‘аджа̄тасаттӯ’’ти ладдхавоха̄ро ра̄джа̄. тасмим̣ кира куччхигате девийа̄ еварӯпо дохал̣о уппаджджи ‘‘ахо вата̄хам̣ ран̃н̃о даккхин̣аба̄хуто лохитам̣ пивеййа’’нти. атха тасса̄ катхетум̣ асакконтийа̄ кисабха̄вам̣ дуббан̣н̣абха̄ван̃ча дисва̄ ра̄джа̄ сайамева пуччхитва̄ н̃атва̄ ча ведждже паккоса̄петва̄ суван̣н̣асаттхакена ба̄хум̣ пха̄летва̄ суван̣н̣асаракена лохитам̣ гахетва̄ удакена самбхиндитва̄ па̄йеси. немиттака̄ там̣ сутва̄ ‘‘еса габбхо ран̃н̃о сатту бхависсати, имина̄ ра̄джа̄ хан̃н̃иссатӣ’’ти бйа̄карим̣су, тасма̄ ‘‘аджа̄тойева ран̃н̃о сатту бхависсатӣ’’ти немиттакехи ниддит̣т̣хатта̄ аджа̄тасатту на̄ма джа̄то. кинти ка̄ран̣апуччханаттхе нипа̄то, касма̄ти аттхо. пат̣иведесунти ниведесум̣, джа̄на̄песунти аттхо. виссаттха̄ти нира̄сан̇качитта̄. а̄н̣а̄чакканти а̄н̣а̄йева аппат̣ихатавуттийа̄ паваттанат̣т̣хена чакканти а̄н̣а̄чаккам̣. саннисаджджат̣т̣ха̄нанти саннипатитва̄ нисӣданат̣т̣ха̄нам̣.
ра̄джабхаванавибхӯтинти ра̄джабхаванасампаттим̣. авахасантамива̄ти аваха̄сам̣ курума̄нам̣ вийа. сирийа̄ никетамива̄ти сирийа̄ васанат̣т̣ха̄намива. еканипа̄татиттхамива ча девамануссанайанавихан̇га̄нанти екасмим̣ па̄нӣйатиттхе саннипатанта̄ паккхино вийа саббесам̣ джана̄нам̣ чаккхӯни ман̣д̣апейева нипатантӣти деваманусса̄нам̣ найанасан̇кха̄тавихан̇га̄нам̣ еканипа̄татиттхамива ча. локара̄ман̣еййакамива сампин̣д̣итанти екаттха сампин̣д̣итам̣ ра̄сикатам̣ локе раман̣ӣйабха̄вам̣ вийа. йади локе виджджама̄нам̣ раман̣ӣйаттам̣ саббамева а̄нетва̄ екаттха сампин̣д̣итам̣ сийа̄, там̣ вийа̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘дат̣т̣хаббаса̄раман̣д̣анти пхеггурахитаса̄рам̣ вийа касат̣авинимуттам̣ пасаннабхӯтам̣ вийа ча дат̣т̣хаббесу дат̣т̣хум̣ арахарӯпесу са̄рабхӯтам̣ пасаннабхӯтан̃ча̄’’ти тӣсупи ган̣т̣хипадесу вуттам̣. дат̣т̣хаббо дассанӣйо са̄рабхӯто висит̣т̣хатаро ман̣д̣о ман̣д̣анам̣ алан̇ка̄ро етасса̄ти дат̣т̣хаббаса̄раман̣д̣о, ман̣д̣апоти еваметтха аттхо гахетабботи амха̄кам̣ кханти, упапариккхитва̄ йуттатарам̣ гахетаббам̣. ман̣д̣ам̣ сӯрийарасмим̣ па̄ти нива̄ретӣти ман̣д̣апо. вивидха…пе… ча̄рувита̄нанти еттха кусумада̄ма̄ни ча та̄ни оламбака̄ни ча̄ти кусумада̄маоламбака̄ни. еттха ча висесанасса паранипа̄то дат̣т̣хаббо, оламбакакусумада̄ма̄нӣти аттхо. та̄ни вивидха̄ни анекаппака̄ра̄ни виниггалантам̣ ваментам̣ никкха̄ментамива ча̄ру собханам̣ вита̄нам̣ еттха̄ти вивидхакусумада̄маоламбакавиниггалантача̄рувита̄но, ман̣д̣апо, там̣ алан̇каритва̄ти йоджетаббам̣. ратанавичитраман̣икаот̣т̣иматаламива̄ти на̄на̄пуппхӯпаха̄равичиттасупаринит̣т̣хитабхӯмикамматта̄йева на̄на̄ратанехи вичиттабхӯтаман̣икот̣т̣иматаламива̄ти аттхо. еттха ча ратанавичиттаггахан̣ам̣ на̄на̄пуппхӯпаха̄равичиттата̄йа нидассанам̣, ман̣икот̣т̣иматалаггахан̣ам̣ супаринит̣т̣хитабхӯмипарикаммата̄йа̄ти ведитаббам̣. ман̣ийо кот̣т̣етва̄ кататалатта̄ ман̣икот̣т̣анена ниббаттаталанти ман̣икот̣т̣иматалам̣. нанти ман̣д̣апам̣. пуппхӯпаха̄ро пуппхапӯджа̄. уттара̄бхимукханти уттарадиса̄бхимукхам̣. а̄сана̄раханти нисӣдана̄рахам̣. дантакхачитанти дантехи рачитам̣, дантехи катанти вуттам̣ хоти. еттха̄ти а̄сане. нит̣т̣хитам̣ бханте мама киччанти майа̄ каттаббакиччам̣ нит̣т̣хитанти аттхо.
тасмим̣ пана дивасе екачче бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ сандха̄йа евама̄хам̣су ‘‘имасмим̣ бхиккхусан̇гхе еко бхиккху виссагандхам̣ ва̄йанто вичаратӣ’’ти. тхеро там̣ сутва̄ ‘‘имасмим̣ бхиккхусан̇гхе ан̃н̃о виссагандхам̣ ва̄йанто вичаран̣акабхиккху на̄ма наттхи, аддха̄ ете мам̣ сандха̄йа вадантӣ’’ти сам̣вегам̣ а̄паджджи. екачче нам̣ а̄хам̣суйева ‘‘све, а̄вусо, саннипа̄то’’тиа̄ди. ида̄ни там̣ дассенто а̄ха ‘‘бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ а̄хам̣сӯ’’тиа̄ди. тена̄ти тасма̄. а̄ваджджесӣти упана̄меси. анупа̄да̄йа̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хивасена кан̃чи дхаммам̣ агахетва̄, йехи ва̄ килесехи саббехи вимуччати, тесам̣ лесаматтампи агахетва̄ти аттхо. а̄савехӣти бхавато а̄бхаваггам̣ дхаммато ва̄ а̄готрабхум̣ саванато паваттанато а̄савасан̃н̃итехи килесехи. лаккхан̣авачанан̃четам̣ а̄савехӣти, тадекат̣т̣хата̄йа пана саббехипи килесехи, саббехипи па̄падхаммехи читтам̣ вимуччатийева. читтам̣ вимуччӣти читтам̣ арахаттамаггаккхан̣е а̄савехи вимуччама̄нам̣ катва̄ арахаттапхалаккхан̣е вимуччӣти аттхо. чан̇камена̄ти чан̇каманакирийа̄йа. виват̣т̣ӯпаниссайабхӯтам̣ катам̣ упачитам̣ пун̃н̃ам̣ етена̄ти катапун̃н̃о, арахатта̄дхигама̄йа ката̄дхика̄роти аттхо. падха̄намануйун̃джа̄ти вӣрийам̣ ануйун̃джа, арахатта̄дхигама̄йа ануйогам̣ карохӣти аттхо. катха̄досо на̄ма наттхӣти катха̄йа апараджджхам̣ на̄ма наттхи. ачча̄раддхам̣ вӣрийанти ативийа а̄раддхам̣ вӣрийам̣. уддхачча̄йа̄ти уддхатабха̄ва̄йа. вӣрийасаматам̣ йоджемӣти чан̇каманавӣрийасса адхиматтатта̄ тасса паха̄навасена сама̄дхина̄ самарасата̄па̄данена вӣрийасаматам̣ йоджеми.
дутийадивасети тхерена арахаттаппаттадивасато дутийадивасе. дхаммасабха̄йам̣ саннипатита̄ти паккхасса пан̃чамийам̣ саннипатим̣су. аттано арахаттаппаттим̣ н̃а̄петука̄моти ‘‘секкхата̄йа дхаммасан̇гӣтийа̄ гахетум̣ айуттампи бахуссутатта̄ ган̣хисса̄ма̄’’ти чинтетва̄ нисинна̄нам̣ тхера̄нам̣ ‘‘ида̄ни арахаттаппатто’’ти соманассуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппаматто хохӣ’’ти диннаова̄дасса сапхалата̄дӣпанаттхам̣ аттупана̄йикам̣ акатва̄ ан̃н̃абйа̄каран̣асса бхагавата̄ сам̣ван̣н̣итатта̄ ча тхеро аттано арахаттаппаттим̣ н̃а̄петука̄мо ахосӣти ведитаббам̣. йатха̄вуд̣д̣ханти вуд̣д̣хапат̣ипа̄т̣им̣ анатиккамитва̄. екети маджджхимабха̄н̣ака̄нам̣йева еке. пуббе вуттампи хи саббам̣ маджджхимабха̄н̣ака̄ вадантийева̄ти ведитаббам̣. дӣгхабха̄н̣ака̄ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄) панеттха евам̣ ваданти –
‘‘атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо араха̄ сама̄но саннипа̄там̣ агама̄си. катхам̣ агама̄си? ‘ида̄нимхи саннипа̄тамаджджхам̣ пависана̄рахо’ти хат̣т̣хатут̣т̣хачитто екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ бандхана̄ муттата̄лапаккам̣ вийа пан̣д̣укамбале никкхиттаджа̄тиман̣и вийа вигатавала̄хаке набхе самуггатапун̣н̣ачандо вийа ба̄ла̄тапасампхассавикаситарен̣упин̃джарагаббхам̣ падумам̣ вийа ча парисуддхена парийода̄тена саппабхена сассирикена мукхаварена аттано арахаттаппаттим̣ а̄рочайама̄но вийа ча агама̄си. атха нам̣ дисва̄ а̄йасмато маха̄кассапасса етадахоси ‘собхати вата бхо арахаттаппатто а̄нандо, саче саттха̄ дхареййа, аддха̄ аджджа а̄нандасса са̄дхука̄рам̣ дадеййа, ханда имасса̄хам̣ ида̄ни саттха̄ра̄ да̄таббам̣ са̄дхука̄рам̣ дада̄мӣ’ти тиккхаттум̣ са̄дхука̄рамада̄сӣ’’ти.
а̄ка̄сена а̄гантва̄ нисӣдӣтипи екети еттха пана тесам̣ тесам̣ татха̄ татха̄ гахетва̄ а̄гатаматтам̣ т̣хапетва̄ висум̣ висум̣ вачане ан̃н̃ам̣ висесака̄ран̣ам̣ наттхӣти ваданти. упатиссаттхеро пана̄ха ‘‘саттама̄сам̣ ката̄йа дхаммасан̇гӣтийа̄ када̄чи патхавийам̣ нимуджджитва̄ а̄гататта̄ там̣ гахетва̄ еке ваданти. када̄чи а̄ка̄сена а̄гататта̄ там̣ гахетва̄ еке вадантӣ’’ти.
бхиккхӯ а̄мантесӣти бхиккхӯ а̄лапи абха̄си самбодхесӣти айаметтха аттхо. ан̃н̃атра пана н̃а̄панепи хоти. йатха̄ха – ‘‘а̄мантайа̄ми во, бхиккхаве, (дӣ. ни. 2.218) пат̣иведайа̄ми во, бхиккхаве’’ти (а. ни. 7.72). паккосанепи диссати. йатха̄ха ‘‘ехи твам̣, бхиккху, мама вачанена са̄рипуттам̣ а̄мантехӣ’’ти (а. ни. 9.11). а̄вусоти а̄мантана̄ка̄радӣпанам̣. кам̣ дхурам̣ катва̄ти кам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄. ким̣ а̄нандо наппахотӣти ат̣т̣хакатха̄чарийехи т̣хапитапуччха̄. наппахотӣти на саккоти. етадагганти есо агго. лин̇гавипалла̄сена хи айам̣ ниддесо. йадиданти ча йо айанти аттхо, йадидам̣ кхандхапан̃чаканти ва̄ йоджетаббам̣. самманнӣти самматам̣ ака̄си. упа̄лим̣ винайам̣ пуччхеййанти пуччхадха̄тусса двикаммакатта̄ вуттам̣. бӣджаним̣ гахетва̄ти еттха бӣджанӣгахан̣ам̣ дхаммакатхика̄нам̣ дхаммата̄ти ведитаббам̣. бхагава̄пи хи дхаммакатхика̄нам̣ дхаммата̄дассанаттхамева вичиттабӣджаним̣ ган̣ха̄ти. на хи ан̃н̃атха̄ саббассапи локасса алан̇ка̄рабхӯтам̣ парамуккам̣сагатасиккха̄сам̣йама̄нам̣ буддха̄нам̣ мукхачандаман̣д̣алам̣ пат̣иччха̄детаббам̣ хоти. ‘‘пат̣хамам̣, а̄вусо упа̄ли, па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нти касма̄ вуттам̣, нану тасса сан̇гӣтийа̄ пуримака̄ле пат̣хамабха̄во на йуттоти? но на йутто бхагавата̄ пан̃н̃атта̄нуккамена па̄тимоккхуддеса̄нуккамена ча пат̣хамабха̄васса сиддхатта̄. йебхуййена хи тӣн̣и пит̣ака̄ни бхагавато дхарама̄нака̄ле т̣хита̄нуккаменева сан̇гӣта̄ни, висесато винайа̄бхидхаммапит̣ака̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. кисмим̣ ваттхусмим̣ метхунадхаммети ча нимиттаттхе бхуммавачанам̣.
ваттхумпи пуччхӣтиа̄ди ‘‘каттха пан̃н̃атта’’нтиа̄дина̄ дасситена саха тато авасит̣т̣хампи сан̇гахетва̄ дассанавасена вуттам̣. ким̣ панеттха пат̣хамапа̄ра̄джикапа̄л̣ийам̣ кин̃чи апанетаббам̣ ва̄ паккхипитаббам̣ ва̄ а̄си на̄сӣти? буддхасса бхагавато бха̄сите апанетаббам̣ на̄ма наттхи. на хи татха̄гата̄ екабйан̃джанампи нираттхакам̣ ваданти, са̄вака̄нам̣ пана девата̄нам̣ ва̄ бха̄сите апанетаббампи хоти, там̣ дхаммасан̇га̄хакаттхера̄ апанайим̣су, паккхипитаббам̣ пана саббаттха̄пи аттхи, тасма̄ йам̣ йаттха паккхипитум̣ йуттам̣, там̣ таттха паккхипим̣суйева. ким̣ пана танти че? ‘‘тена самайена̄’’ти ва̄ ‘‘тена кхо пана самайена̄’’ти ва̄ ‘‘атха кхо’’ити ва̄ ‘‘евам̣ вутте’’ти ва̄ ‘‘етадавоча̄’’ти ва̄ евама̄дикам̣ самбандхавачанаматтам̣. евам̣ паккхипитаббайуттам̣ паккхипитва̄ пана идам̣ пат̣хамапа̄ра̄джиканти т̣хапесум̣. пат̣хамапа̄ра̄джике сан̇гахама̄рул̣хе пан̃ча арахантасата̄ни сан̇гахам̣ а̄ропитанайенева ган̣асаджджха̄йамакам̣су. ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’ти ча несам̣ саджджха̄йа̄рамбхака̄лейева са̄дхука̄рам̣ дадама̄на̄ вийа маха̄патхавӣ удакапарийантам̣ катва̄ кампиттха. те етенева найена сесапа̄ра̄джика̄нипи сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ ‘‘идам̣ па̄ра̄джикакан̣д̣а’’нти т̣хапесум̣. евам̣ тераса сан̇гха̄дисеса̄ни ‘‘терасака’’нтиа̄дӣни ватва̄ вӣса̄дхика̄ни две сиккха̄падасата̄ни ‘‘маха̄вибхан̇го’’ти киттетва̄ т̣хапесум̣. маха̄вибхан̇га̄васа̄непи пуриманайенева маха̄патхавӣ акампиттха. тато бхиккхунивибхан̇ге ат̣т̣ха сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄ра̄джикакан̣д̣ам̣ на̄ма̄’’тиа̄дӣни ватва̄ тӣн̣и сиккха̄падасата̄ни чатта̄ри ча сиккха̄пада̄ни ‘‘бхиккхунивибхан̇го’’ти киттетва̄ ‘‘айам̣ убхатовибхан̇го на̄ма чатусат̣т̣хибха̄н̣ава̄ро’’ти т̣хапесум̣. убхатовибхан̇га̄васа̄непи вуттанайенева патхавӣ акампиттха. етеневупа̄йена асӣтибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ кхандхакам̣ пан̃чавӣсатибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ парива̄ран̃ча сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ ‘‘идам̣ винайапит̣акам̣ на̄ма̄’’ти т̣хапесум̣. винайапит̣ака̄васа̄непи вуттанайенева патхавӣкампо ахоси. там̣ а̄йасмантам̣ упа̄литтхерам̣ пат̣иччха̄песум̣ ‘‘а̄вусо, идам̣ туйхам̣ нисситаке ва̄чехӣ’’ти еваметтха авуттопи висесо ведитаббо.
евам̣ винайапит̣акам̣ сан̇гахама̄ропетва̄ суттантапит̣акам̣ сан̇га̄йим̣су. ида̄ни там̣ дассенто а̄ха ‘‘винайам̣ сан̇га̄йитва̄’’тиа̄ди. маха̄кассапаттхеро а̄нандаттхерам̣ дхаммам̣ пуччхӣти еттха айамануккамо ведитаббо – а̄нандаттхере дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄ дхамма̄сане нисинне а̄йасма̄ маха̄кассапаттхеро бхиккхӯ пуччхи ‘‘катарам̣, а̄вусо, пит̣акам̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти? ‘‘суттантапит̣акам̣, бхантети. суттантапит̣аке чатассо сан̇гӣтийо, та̄су пат̣хамам̣ катарам̣ сан̇гӣтинти? дӣгхасан̇гӣтим̣, бхантети. дӣгхасан̇гӣтийам̣ чатуттим̣са сутта̄ни, тайо ча вагга̄, тесу пат̣хамам̣ катарам̣ вагганти. сӣлаккхандхаваггам̣, бхантети. сӣлаккхандхавагге тераса суттанта̄, тесу пат̣хамам̣ катарам̣ суттанти? брахмаджа̄ласуттам̣ на̄ма бханте тивидхасӣла̄лан̇катам̣ на̄на̄видхамиччха̄джӣвакуханалапана̄дивиддхам̣санам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хиджа̄лавинивет̣ханам̣ дасасахассилокадха̄тупакампанам̣, там̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етадавоча ‘‘брахмаджа̄лам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти?
антара̄ ча бханте ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣анданти еттха антара̄-саддо ка̄ран̣акхан̣ачиттавемаджджхавивара̄дӣсу диссати. татха̄ хи ‘‘тадантарам̣ ко джа̄неййа ан̃н̃атра татха̄гата̄’’ти (а. ни. 6.44; 10.75) ча, ‘‘джана̄ сан̇гамма мантенти, ман̃ча тан̃ча кимантара’’нти (сам̣. ни. 1.228) ча а̄дӣсу ка̄ран̣е антара̄саддо ваттати. ‘‘аддаса мам̣ бханте ан̃н̃атара̄ иттхӣ виджджантарика̄йа бха̄джанам̣ дховантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) кхан̣е. ‘‘йассантарато на санти копа̄’’тиа̄дӣсу (уда̄. 20) читте. ‘‘антара̄ воса̄нама̄па̄дӣ’’тиа̄дӣсу вемаджджхе. ‘‘апи ча̄йам̣ тапода̄ двиннам̣ маха̄нирайа̄нам̣ антарика̄йа а̄гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 231) виваре. сва̄йамидха виваре ваттати, тасма̄ ра̄джагахасса ча на̄л̣анда̄йа ча виварети еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо, антара̄саддена пана йуттатта̄ упайогавачанам̣ катам̣. ӣдисесу ча т̣ха̄несу аккхарачинтака̄ ‘‘антара̄ га̄ман̃ча надин̃ча йа̄тӣ’’ти евам̣ екамева антара̄саддам̣ пайуджджанти, со дутийападенапи йоджетаббо хоти. айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄ти са̄мивачанаппасан̇ге антара̄саддайогена упайогавачанасса иччхитатта̄. идха пана йоджетва̄ евам̣ вутто. ра̄джа̄га̄ракети таттха ран̃н̃о кӣл̣анаттхам̣ пат̣ибха̄начиттавичитрам̣ ага̄рам̣ акам̣су, там̣ ра̄джа̄га̄раканти павуччати, тасмим̣. амбалат̣т̣хика̄ти ран̃н̃о уййа̄нам̣. тасса кира два̄расамӣпе тарун̣о амбаруккхо аттхи, там̣ амбалат̣т̣хика̄ти ваданти. тасса авидӯрабхаватта̄ уййа̄нампи амбалат̣т̣хика̄твева сан̇кхйам̣ гатам̣ ‘‘варун̣а̄нагара’’нтиа̄дӣсу вийа.
суппийан̃ча парибба̄джаканти еттха суппийоти тасса на̄мам̣, парибба̄джакоти сан̃джайасса антева̄сӣ чханнапарибба̄джако. брахмадаттан̃ча ма̄н̣аваканти еттха брахмадаттоти тасса на̄мам̣. ма̄н̣авоти саттопи чоропи тарун̣опи вуччати. татха̄ хи –
‘‘чодита̄ девадӯтехи, йе памаджджанти ма̄н̣ава̄;
те дӣгхараттам̣ сочанти, хӣнака̄йӯпага̄ нара̄’’ти. (ма. ни. 3.271; а. ни. 3.36) –
а̄дӣсу сатто ма̄н̣авоти вутто. ‘‘ма̄н̣авехипи сама̄гаччханти катакаммехипи акатакаммехипӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) чоро. ‘‘амбат̣т̣хама̄н̣аво ан̇гако ма̄н̣аво’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.258-261, 316) тарун̣о ма̄н̣авоти вутто. идха̄пи айамева адхиппето. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘брахмадаттам̣ на̄ма тарун̣апурисам̣ а̄раббха̄’’ти. джӣвакамбаванети джӣвакасса кома̄рабхаччасса амбаване. атха ‘‘кам̣ а̄раббха̄’’ти аватва̄ ‘‘кенасаддхи’’нти касма̄ вуттам̣? на етам̣ суттам̣ бхагавата̄ ева вуттам̣, ран̃н̃а̄пи ‘‘йатха̄ ну кхо има̄ни путхусиппа̄йатана̄нӣ’’тиа̄дина̄ кин̃чи кин̃чи вуттам̣ аттхи, тасма̄ евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ведехипуттена̄ти айам̣ косаларан̃н̃о дхӣта̄йа путто, на видехаран̃н̃о, ‘‘ведехӣ’’ти пана пан̣д̣ита̄дхивачанаметам̣. виданти етена̄ти ведо, н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. ведена ӣхати гхат̣ати ва̄йаматӣти ведехӣ, ведехийа̄ путто ведехипутто, тена.
етеневупа̄йена пан̃ча ника̄йе пуччхӣти еттха айамануккамо ведитаббо. вуттанайена брахмаджа̄ласса пуччха̄висаджджана̄васа̄не пан̃ча арахантасата̄ни саджджха̄йамакам̣су. вуттанайенева ча патхавӣкампо ахоси. евам̣ брахмаджа̄лам̣ сан̇га̄йитва̄ тато парам̣ ‘‘са̄ман̃н̃апхалам̣ пана̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ пуччха̄висаджджана̄нуккамена саддхим̣ брахмаджа̄лена терасасуттантам̣ сан̇га̄йитва̄ ‘‘айам̣ сӣлаккхандхавагго на̄ма̄’’ти киттетва̄ т̣хапесум̣. таданантарам̣ маха̄ваггам̣, таданантарам̣ па̄тхикавагганти евам̣ тиваггасан̇гахам̣ чатуттим̣сасуттантапат̣иман̣д̣итам̣ чатусат̣т̣хибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ тантим̣ сан̇га̄йитва̄ ‘‘айам̣ дӣгханика̄йо на̄ма̄’’ти ватва̄ а̄йасмантам̣ а̄нандаттхерам̣ пат̣иччха̄песум̣ ‘‘а̄вусо, имам̣ туйхам̣ нисситаке ва̄чехӣ’’ти. тато анантарам̣ асӣтибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ маджджхиманика̄йам̣ сан̇га̄йитва̄ дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасса нисситаке пат̣иччха̄песум̣ ‘‘имам̣ тумхе парихаратха̄’’ти. таданантарам̣ бха̄н̣ава̄расатапарима̄н̣ам̣ сам̣йуттаника̄йам̣ сан̇га̄йитва̄ маха̄кассапаттхерам̣ пат̣иччха̄песум̣ ‘‘бханте, имам̣ тумха̄кам̣ нисситаке ва̄четха̄’’ти. таданантарам̣ вӣсатибха̄н̣ава̄расатапаама̄н̣ам̣ ан̇гуттараника̄йам̣ сан̇га̄йитва̄ ануруддхаттхерам̣ пат̣иччха̄песум̣ ‘‘имам̣ тумха̄кам̣ нисситаке ва̄четха̄’’ти.
таданантарам̣ –
‘‘дхаммасан̇ган̣им̣ вибхан̇ган̃ча, катха̄ваттхун̃ча пуггалам̣;
дха̄туйамакам̣ пат̣т̣ха̄нам̣, абхидхаммоти вуччатӣ’’ти. –
евам̣ сам̣ван̣н̣итам̣ сукхуман̃а̄н̣агочарам̣ тантим̣ сан̇га̄йитва̄ ‘‘идам̣ абхидхаммапит̣акам̣ на̄ма̄’’ти ватва̄ пан̃ча арахантасата̄ни саджджха̄йамакам̣су. вуттанайенева патхавӣкампо ахоси. тато парам̣ джа̄такам̣ маха̄ниддесо пат̣исамбхида̄магго апада̄нам̣ суттанипа̄то кхуддакапа̄т̣хо дхаммападам̣ уда̄нам̣ итивуттакам̣ вима̄наваттху петаваттху тхерага̄тха̄ тхерӣга̄тха̄ти имам̣ тантим̣ сан̇га̄йитва̄ ‘‘кхуддакагантхо на̄ма айа’’нти ча ватва̄ абхидхаммапит̣акасмим̣йева сан̇гахам̣ а̄ропайим̣сӯти дӣгхабха̄н̣ака̄ ваданти. маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ‘‘чарийа̄пит̣акабуддхавам̣сехи саддхим̣ саббампи там̣ кхуддакагантхам̣ суттантапит̣аке парийа̄панна’’нти ваданти. айаметтха адхиппа̄йо – джа̄така̄дике кхуддаканика̄йапарийа̄панне йебхуййена ча дхамманиддесабхӯте та̄дисе абхидхаммапит̣аке сан̇ган̣хитум̣ йуттам̣, на пана дӣгханика̄йа̄диппака̄ре суттантапит̣аке, на̄пи пан̃н̃аттиниддесабхӯте винайапит̣акети. дӣгхабха̄н̣ака̄ ‘‘джа̄така̄дӣнам̣ абхидхаммапит̣аке сан̇гахо’’ти ваданти. чарийа̄пит̣акабуддхавам̣са̄нан̃четтха аггахан̣ам̣ джа̄такагатикатта̄. маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ат̣т̣хуппаттивасена десита̄нам̣ джа̄така̄дӣнам̣ йатха̄нуломадесана̄бха̄вато та̄дисе суттантапит̣аке сан̇гахо йутто, на пана сабха̄вадхамманиддесабхӯте йатха̄дхаммаса̄сане абхидхаммапит̣акети джа̄така̄дӣнам̣ суттапарийа̄паннатам̣ ваданти. таттха йуттам̣ вича̄ретва̄ гахетаббам̣. кхуддаканика̄йасса сесаника̄йа̄нам̣ вийа апа̄кат̣атта̄ сесе т̣хапетва̄ кхуддаканика̄йам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассенто ‘‘таттха кхуддаканика̄йо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха̄ти тесу ника̄йесу. таттха̄ти кхуддаканика̄йе.
евам̣ нимиттапайоджанака̄ладесака̄ракакаран̣аппака̄рехи пат̣хамамаха̄сан̇гӣтим̣ дассетва̄ ида̄ни таттха ваваттха̄питесу дхаммавинайесу на̄наппака̄ракосаллаттхам̣ екавидха̄дибхеде дассетум̣ ‘‘тадетам̣ саббампӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ануттарам̣ самма̄самбодхинти еттха ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣ магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччати. паччавеккхантена ва̄ти уда̄на̄дивасена паваттадхаммам̣ сандха̄йа̄ха. вимуттирасанти арахаттапхаласса̄дам̣ вимуттисампаттикам̣ ва̄ аггапхаланиппха̄данато, вимуттикиччам̣ ва̄ килеса̄нам̣ аччантавимуттисампа̄данато.
кин̃ча̄пи ависесена саббампи буддхавачанам̣ килесавинайанена винайо, йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йапатана̄дито дха̄ран̣ена дхаммо ча хоти, идха̄дхиппете пана дхаммавинайе ниддха̄ретум̣ ‘‘таттха винайапит̣ака’’нтиа̄дима̄ха. кхандха̄дивасена сабха̄вадхаммадесана̄ба̄хуллато а̄ха ‘‘авасесам̣ буддхавачанам̣ дхаммо’’ти. атха ва̄ йадипи дхаммойева винайо парийаттиа̄дибха̄вато, татха̄пи винайасаддасаннидха̄но абхинна̄дхикаран̣абха̄вена пайутто дхаммасаддо винайатантивипарӣтам̣ тантим̣ дӣпети йатха̄ ‘‘пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ро, гобалӣбадда’’нтиа̄ди.
анекаджа̄тисам̣са̄ранти айам̣ га̄тха̄ бхагавата̄ аттано саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ арахаттаппаттим̣ паччавеккхантена екӯнавӣсатимасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асса анантарам̣ бха̄сита̄. тена̄ха ‘‘идам̣ пат̣хамабуддхавачана’’нти. идам̣ кира саббабуддхехи авиджахитауда̄нам̣. айамасса сан̇кхепаттхо (дха. па. ат̣т̣ха. 2.154) – ахам̣ имасса аттабха̄вагехасса ка̄ракам̣ тан̣ха̄вад̣д̣хаким̣ гавесанто йена н̃а̄н̣ена там̣ дат̣т̣хум̣ сакка̄, тасса бодхин̃а̄н̣ассаттха̄йа дӣпан̇карапа̄дамӯле ката̄бхинӣха̄ро еттакам̣ ка̄лам̣ анекаджа̄тисам̣са̄рам̣ анекаджа̄тисатасахассасан̇кхйам̣ сам̣са̄рават̣т̣ам̣ аниббисам̣ аниббисанто там̣ н̃а̄н̣ам̣ авинданто алабхантойева сандха̄виссам̣ сам̣сарим̣. йасма̄ джара̄бйа̄дхимаран̣амиссата̄йа джа̄ти на̄меса̄ пунаппунам̣ упагантум̣ дуккха̄, на ча са̄ тасмим̣ адит̣т̣хе ниваттати, тасма̄ там̣ гавесанто сандха̄виссанти аттхо.
дит̣т̣хосӣти ида̄ни майа̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхантена дит̣т̣хо аси. пуна геханти пуна имам̣ аттабха̄васан̇кха̄там̣ мама гехам̣ на ка̄хаси на кариссаси. тава сабба̄ анавасеса̄ килесапха̄сука̄ майа̄ бхагга̄. имасса тайа̄ катасса аттабха̄вагехасса кӯт̣ам̣ авиджджа̄сан̇кха̄там̣ кан̣н̣икаман̣д̣алам̣ висан̇кхатам̣ виддхам̣ситам̣. висан̇кха̄рам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена гатам̣ анупавит̣т̣хам̣ ида̄ни мама читтам̣, ахан̃ча тан̣ха̄нам̣ кхайасан̇кха̄там̣ арахаттамаггам̣ арахаттапхалам̣ ва̄ аджджхага̄ адхигато паттосмӣти аттхо. ган̣т̣хипадесу пана ‘‘висан̇кха̄рагатанти читтамева тан̣ха̄нам̣ кхайасан̇кха̄там̣ арахаттамаггам̣ арахаттапхалам̣ ва̄ аджджхага̄ адхигато патто’’ти евампи аттхо вутто. айам̣ манаса̄ паваттитадхамма̄нам̣ а̄ди. ‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄ти айам̣ пана ва̄ча̄йа паваттитадхамма̄нам̣ а̄дӣ’’ти ваданти. антоджаппанавасена кира бхагава̄ ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ра’’нтиа̄дима̄ха.
кечӣти кхандхакабха̄н̣ака̄. пат̣хамам̣ вутто пана дхаммападабха̄н̣ака̄нам̣ адхиппа̄йоти ведитаббо. еттха ча кхандхакабха̄н̣ака̄ ваданти ‘‘дхаммападабха̄н̣ака̄нам̣ га̄тха̄ манаса̄ деситатта̄ тада̄ махато джанасса упака̄ра̄йа на хоти, амха̄кам̣ пана га̄тха̄ вачӣбхедам̣ катва̄ деситатта̄ тада̄ сун̣анта̄нам̣ девабрахма̄нам̣ упака̄ра̄йа ахоси, тасма̄ идамева пат̣хамабуддхавачана’’нти. дхаммападабха̄н̣ака̄ пана ‘‘десана̄йа джанасса упака̄ра̄нупака̄рабха̄во лаккхан̣ам̣ на хоти, бхагавата̄ манаса̄ деситатта̄йева идам̣ пат̣хамабуддхавачана’’нти ваданти, тасма̄ убхайампи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вируддхам̣ на хотӣти ведитаббам̣. нану ча йади ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ра’’нти манаса̄ деситам̣, атха касма̄ дхаммападаат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. па. ат̣т̣ха. 2.153-154) ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ранти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ бодхируккхамӯле нисинно уда̄навасена уда̄нетва̄ апарабха̄ге а̄нандаттхерена пут̣т̣хо катхесӣ’’ти вуттанти? таттха̄пи манаса̄ уда̄нетва̄ти еваматтхо гахетаббо. атха ва̄ манаса̄ва деситанти евам̣ гахан̣е ким̣ ка̄ран̣анти че? йади вачӣбхедам̣ катва̄ деситам̣ сийа̄, уда̄напа̄л̣ийам̣ а̄рул̣хам̣ бхавеййа, тасма̄ уда̄напа̄л̣ийам̣ ана̄рул̣хабха̄войева вачӣбхедам̣ акатва̄ манаса̄ деситабха̄ве ка̄ран̣анти ваданти.
йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄ти еттха итисаддо а̄диаттхо. тена ‘‘а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса, атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄. йато паджа̄на̄ти сахетудхамма’’нти а̄дига̄тха̄ттайам̣ сан̇ган̣ха̄ти. уда̄нага̄тханти пана джа̄тийа̄ екавачанам̣, таттха̄пи пат̣хамага̄тхам̣йева ва̄ гахетва̄ вуттанти ведитаббам̣. еттха пана йам̣ ваттаббам̣, там̣ кхандхаке а̄ви бхависсати. па̄т̣ипададивасети идам̣ ‘‘саббан̃н̃убха̄ваппаттасса̄’’ти на етена самбандхитаббам̣, ‘‘паччавеккхантасса уппанна̄’’ти етена пана самбандхитаббам̣. виса̄кхапун̣н̣ама̄йамева хи бхагава̄ паччӯсасамайе саббан̃н̃утам̣ паттоти. соманассамайан̃а̄н̣ена̄ти соманассасампайуттан̃а̄н̣ена. а̄мантайа̄мӣти ниведайа̄ми, бодхемӣти аттхо. вайадхамма̄ти аниччалаккхан̣амукхена дуккха̄натталаккхан̣ампи сан̇кха̄ра̄нам̣ вибха̄вети ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15) вачанато. лаккхан̣аттайавибха̄вананайенева тада̄рамман̣ам̣ випассанам̣ дассенто саббатиттхийа̄нам̣ ависайабхӯтам̣ буддха̄вен̣икам̣ чатусаччакаммат̣т̣ха̄на̄дхит̣т̣ха̄нам̣ авипарӣтам̣ нибба̄нага̄миним̣ пат̣ипадам̣ пака̄сетӣти дат̣т̣хаббам̣. ида̄ни таттха самма̄пат̣ипаттийам̣ нийоджети ‘‘аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти. атха ва̄ ‘‘вайадхамма̄ сан̇кха̄ра̄’’ти етена сан̇кхепена сам̣веджетва̄ ‘‘аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти сан̇кхепенева ниравасесам̣ самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. аппама̄дападан̃хи сиккхаттайасан̇гахитам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ са̄санам̣ парийа̄дийитва̄ тит̣т̣хатӣти. антарети антара̄л̣е, вемаджджхети аттхо.
суттантапит̣аканти еттха йатха̄ каммамева каммантам̣, евам̣ суттамева суттантанти ведитаббам̣. асан̇гӣтанти сан̇гӣтиккхандхакакатха̄ваттхуппакаран̣а̄ди. кечи пана ‘‘субхасуттампи пат̣хамасан̇гӣтийам̣ асан̇гӣта’’нти ваданти, там̣ на йуджджати. ‘‘пат̣хамасан̇гӣтито пуретарамева хи а̄йасмата̄ а̄нандаттхерена джетаване вихарантена субхасса ма̄н̣авасса десита’’нти а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣. субхасуттам̣ пана ‘‘евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ а̄йасма̄ а̄нандо са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме ачирапариниббуте бхагаватӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.444) а̄гатам̣. таттха ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дивачанам̣ пат̣хамасан̇гӣтийам̣ а̄йасмата̄ а̄нандаттхеренева ваттум̣ йуттарӯпам̣ на хоти. на хи а̄нандаттхеро сайамева субхасуттам̣ десетва̄ ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дӣни вадати. евам̣ пана ваттаббам̣ сийа̄ ‘‘екамида̄хам̣, бханте, самайам̣ са̄ваттхийам̣ вихара̄ми джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти, тасма̄ дутийататийасан̇гӣтика̄ракехи ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дина̄ субхасуттам̣ сан̇гӣтима̄ропитам̣ вийа диссати. атха а̄чарийадхаммапа̄латтхерасса евамадхиппа̄йо сийа̄ ‘‘а̄нандаттхеренева вуттампи субхасуттам̣ пат̣хамасан̇гӣтим̣ а̄ропетва̄ тантим̣ т̣хапетука̄мехи маха̄кассапаттхера̄дӣхи ан̃н̃есу суттесу а̄гатанайенева ‘евам̣ ме сута’нтиа̄дина̄ танти т̣хапита̄’’ти, евам̣ сати йуджджеййа. атха ва̄ а̄йасма̄ а̄нандаттхеро субхасуттам̣ сайам̣ десентопи са̄ман̃н̃апхала̄дӣсу бхагавата̄ деситанайенева десесӣти бхагавато саммукха̄ ладдханайе т̣хатва̄ деситатта̄ бхагавата̄ деситам̣ дхаммам̣ аттани адаханто ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дима̄ха̄ти евамадхиппа̄йо ведитаббо.
убхайа̄ни па̄тимоккха̄нӣти бхиккхубхиккхунӣпа̄тимоккхавасена. две вибхан̇га̄нӣти бхиккхубхиккхунӣвибхан̇гавасенева две вибхан̇га̄ни. два̄вӣсати кхандхака̄нӣти маха̄ваггачӯл̣аваггесу а̄гата̄ни два̄вӣсати кхандхака̄ни. сол̣асапарива̄ра̄ти сол̣асахи парива̄рехи упалаккхитатта̄ сол̣асапарива̄ра̄ти вуттам̣. татха̄ хи парива̄рапа̄л̣ийам̣ ‘‘йам̣ тена бхагавата̄ джа̄ната̄ пассата̄ арахата̄ самма̄самбуддхена пат̣хамам̣ па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нтиа̄дина̄ (пари. 1) пан̃н̃аттива̄ро, тато парам̣ ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исеванто кати а̄паттийо а̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ (пари. 157) ката̄паттива̄ро, ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исевантасса а̄паттийо чатуннам̣ випаттӣнам̣ кати випаттийо бхаджантӣ’’тиа̄диппабхедо (пари. 182) випаттива̄ро, ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исевантасса а̄паттийо саттаннам̣ а̄паттиккхандха̄нам̣ катихи а̄паттиккхандхехи сан̇гахита̄’’тиа̄диппабхедо (пари. 183) сан̇гахава̄ро, ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исевантасса а̄паттийо чханнам̣ а̄паттисамут̣т̣ха̄на̄нам̣ катихи самут̣т̣ха̄нехи самут̣т̣хантӣ’’тиа̄дина̄ (пари. 184) самут̣т̣ха̄нава̄ро, ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исевантасса а̄паттийо чатуннам̣ адхикаран̣а̄нам̣ катамам̣ адхикаран̣а’’нтиа̄дина̄ (пари. 185) адхикаран̣ава̄ро, ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исевантасса а̄паттийо саттаннам̣ саматха̄нам̣ катихи саматхехи саммантӣ’’тиа̄диппабхедо (пари. 186) саматхава̄ро, таданантарам̣ самуччайава̄ро ча̄ти ат̣т̣ха ва̄ра̄ вутта̄. тато парам̣ ‘‘метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исеванапаччайа̄ па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нтиа̄дина̄ (пари. 188) найена пуна паччайавасена еко пан̃н̃аттива̄ро, тасса васена пуримасадиса̄ ева ката̄паттива̄ра̄дайо сатта ва̄ра̄ти евам̣ апарепи ат̣т̣ха ва̄ра̄ вутта̄. ити има̄ни ат̣т̣ха, пурима̄нипи ат̣т̣ха̄ти маха̄вибхан̇ге сол̣аса ва̄ра̄ дассита̄. тато парам̣ тенева найена бхиккхунивибхан̇гепи сол̣аса ва̄ра̄ а̄гата̄ти имехи сол̣асахи ва̄рехи упалаккхитатта̄ сол̣асапарива̄ра̄ти вуччати. поттхакесу пана каттхачи ‘‘парива̄ро’’ти еттакамева диссати, бахӯсу пана поттхакесу дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ абхидхаммат̣т̣хакатха̄йан̃ча ‘‘сол̣асапарива̄ра̄’’ти евамева вуттатта̄ айампи па̄т̣хо на сакка̄ пат̣иба̄хитунти тассеваттхо вутто.
брахмаджа̄ла̄дичатуттим̣сасуттасан̇гахоти брахмаджа̄ласутта̄дӣни чатуттим̣са сутта̄ни сан̇гайханти еттха, етена̄ти ва̄ брахмаджа̄ла̄дичатуттим̣сасуттасан̇гахо. вуттаппама̄н̣а̄нам̣ ва̄ сутта̄нам̣ сан̇гахо етасса̄ти брахмаджа̄ла̄дичатуттим̣сасуттасан̇гахоти. евам̣ сесесупи ведитаббам̣.
вивидхависесанайатта̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘вивидха̄ хӣ’’тиа̄ди. дал̣хӣкаммаситхилакаран̣аппайоджана̄ти йатха̄ккамам̣ локаваджджесу сиккха̄падесу дал̣хӣкаммаппайоджана̄, пан̣н̣аттиваджджесу ситхилакаран̣аппайоджана̄ти ведитаббам̣. аджджха̄ча̄раниседханатоти сан̃н̃амавелам̣ атибхавитва̄ паватто а̄ча̄ро аджджха̄ча̄ро, вӣтиккамо, тасса ниседханатоти аттхо. тена̄ти вивидханайатта̄дихетуна̄. етанти ‘‘вивидхависесанайатта̄’’тиа̄дига̄тха̄вачанам̣. етасса̄ти винайасса. итарам̣ пана̄ти суттам̣.
ида̄ни аттха̄нам̣ сӯчанатотиа̄дига̄тха̄йа аттхам̣ пака̄сенто а̄ха ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄ди. аттаттхапараттха̄дибхедети йо там̣ суттам̣ саджджха̄йати сун̣а̄ти ва̄чети чинтети десети ча, суттена сан̇гахито сӣла̄диаттхо тассапи хоти, тена парасса са̄дхетаббато парассапи хотӣти тадубхайам̣ там̣ суттам̣ сӯчети дӣпети. татха̄ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхе локийалокуттараттхе ча̄ти евама̄дибхеде аттхе а̄дисаддена сан̇ган̣ха̄ти. аттхасаддо ча̄йам̣ хитапарийа̄йавачано, на бха̄ситаттхавачано. йади сийа̄, суттам̣ аттанопи бха̄ситаттхам̣ сӯчети парассапӣти айаматтхо вутто сийа̄, суттена ча йо аттхо пака̄сито, со тассева хоти, на тена параттхо сӯчито хотӣти. тена сӯчетаббасса параттхасса ниваттетаббасса абха̄ва̄ аттаггахан̣ан̃ча на каттаббам̣. аттаттхапараттхавинимуттасса бха̄ситаттхасса абха̄ва̄ а̄диггахан̣ан̃ча на каттаббам̣, тасма̄ йатха̄вуттасса хитапарийа̄йасса аттхасса сутте асамбхавато сутта̄дха̄расса пуггаласса васена аттаттхапараттха̄ вутта̄.
атха ва̄ суттам̣ анапеккхитва̄ йе аттаттха̄дайо аттхаппабхеда̄ ‘‘на хан̃н̃адаттхаттхи пасам̣сала̄бха̄’’ти етасса падасса ниддесе (маха̄ни. 63) вутта̄ аттаттхо, параттхо, убхайаттхо, дит̣т̣хадхаммико аттхо, сампара̄йико аттхо, утта̄но аттхо, гамбхӣро аттхо, гул̣хо аттхо, пат̣иччханно аттхо, неййо аттхо, нӣто аттхо, анаваджджо аттхо, никкилесо аттхо, вода̄но аттхо, параматтхоти, те аттхе суттам̣ сӯчетӣти аттхо гахетаббо. татха̄ хи кин̃ча̄пи суттанирапеккхам̣ аттаттха̄дайо вутта̄ суттаттхабха̄вена аниддит̣т̣хатта̄, тесу пана екопи аттхаппабхедо суттена дӣпетаббатам̣ на̄тиккамати, тасма̄ те аттхе суттам̣ сӯчетӣти вуччати. имасмин̃ча аттхавикаппе аттха-саддойам̣ бха̄ситаттхапарийа̄йопи хоти. еттха хи пуримака̄ пан̃ча аттхаппабхеда̄ хитапарийа̄йа̄, тато паре чха бха̄ситаттхабхеда̄, паччхимака̄ пана убхайасабха̄ва̄. таттха дурадхигамата̄йа вибха̄ване ага̄дхабха̄во гамбхӣро, на виват̣о гул̣хо, мӯлудака̄дайо вийа пам̣суна̄ аккхарасаннивеса̄дина̄ тирохито пат̣иччханно. ниддха̄ретва̄ н̃а̄петаббо неййо, йатха̄рутавасена ведитаббо нӣто. анаваджджаниккилесавода̄на̄ парийа̄йавасена вутта̄, кусалавипа̄какирийадхаммавасена ва̄. параматтхо нибба̄нам̣, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄во ева ва̄.
атха ва̄ аттана̄ ча аппиччхо хотӣти аттаттхам̣, аппиччха̄катхан̃ча паресам̣ катта̄ хотӣти параттхам̣ сӯчети. евам̣ ‘‘аттана̄ ча па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хотӣ’’тиа̄дӣни (а. ни. 4.99) сутта̄ни йоджетабба̄ни. винайа̄бхидхаммехи ча висесетва̄ суттасаддасса аттхо ваттаббо, тасма̄ венеййаджджха̄сайавасаппаватта̄йа десана̄йа аттахитапарахита̄дӣни са̄тисайам̣ пака̄сита̄ни хонти таппадха̄набха̄вато, на а̄н̣а̄дхаммасабха̄вавасаппаватта̄йа̄ти идамева аттха̄нам̣ сӯчанато суттанти вуттам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘еттакам̣ тасса бхагавато сутта̄гатам̣ суттапарийа̄панна’’нти (па̄чи. 655) ча ‘‘сакава̄де пан̃ча суттасата̄нӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) ча евама̄дӣсу суттасаддо упачаритоти гахетаббо.
суттесу а̄н̣а̄дхаммасабха̄ва̄ ча венеййаджджха̄сайам̣ ануваттанти, на винайа̄бхидхаммесу вийа венеййаджджха̄сайо а̄н̣а̄дхаммасабха̄ве, тасма̄ венеййа̄нам̣ екантахитапат̣ила̄бхасам̣ваттаника̄ суттантадесана̄ хотӣти ‘‘сувутта̄ четтха аттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘екантахитапат̣ила̄бхасам̣ваттаника̄ суттантадесана̄’’ти идампи венеййа̄нам̣ хитасампа̄пане суттантадесана̄йа таппарабха̄вам̣йева сандха̄йа вуттам̣. таппарабха̄во ча венеййаджджха̄сайа̄нуломато дат̣т̣хаббо. тенева̄ха ‘‘венеййаджджха̄сайа̄нуломена вуттатта̄’’ти. винайадесанам̣ вийа иссарабха̄вато а̄н̣а̄патит̣т̣ха̄панавасена адесетва̄ венеййа̄нам̣ аджджха̄сайа̄нуломена чарийа̄нурӯпам̣ вуттатта̄ деситатта̄ти аттхо.
анупуббасиккха̄дивасена ка̄лантаре абхиниппхаттим̣ дассенто а̄ха ‘‘сассамива пхала’’нти. пасаватӣти пхалати, ниппха̄детӣти аттхо. упа̄йасаман̇гӣнам̣йева ниппхаджджанабха̄вам̣ дассенто ‘‘дхену вийа кхӣра’’нти а̄ха. дхенутопи хи упа̄йаванта̄нам̣йева кхӣрапат̣ила̄бхо хоти. анупа̄йена хи ака̄ле аджа̄таваччхам̣ дхенум̣ доханто ка̄лепи ва̄ виса̄н̣ам̣ гахетва̄ доханто нева кхӣрам̣ пат̣илабхати. ‘‘сутта̄н̣а̄’’ти етасса аттхам̣ пака̄сетум̣ ‘‘сут̣т̣ху ча не та̄йатӣ’’ти вуттам̣.
суттасабха̄ганти суттасадисам̣. суттасабха̄гатам̣йева дассенто а̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. таччхака̄нам̣ суттанти вад̣д̣хакӣнам̣ ка̄л̣асуттам̣. пама̄н̣ам̣ хотӣти тадануса̄рена таччханато. еваметампи вин̃н̃ӯнанти йатха̄ ка̄л̣асуттам̣ паса̄ретва̄ сан̃н̃а̄н̣е кате гахетаббам̣ виссаджджетаббан̃ча пан̃н̃а̄йати, евам̣ вива̄десу уппаннесу сутте а̄нӣтаматте ‘‘идам̣ гахетаббам̣, идам̣ виссаджджетабба’’нти вин̃н̃ӯнам̣ па̄кат̣атта̄ вива̄до вӯпасамматӣти етампи суттам̣ вин̃н̃ӯнам̣ пама̄н̣ам̣ хотӣти аттхо. ида̄ни ан̃н̃атха̄пи суттасабха̄гатам̣ дассенто а̄ха ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди. суттам̣ вийа пама̄н̣атта̄ сан̇га̄хакатта̄ ча суттамива суттанти вуттам̣ хоти. еттха ча аттаттха̄дивидха̄не суттасса пама̄н̣абха̄во аттаттха̄дӣнам̣йева ча сан̇га̄хакаттам̣ йоджетаббам̣ тадаттхаппака̄санападха̄натта̄ суттасса. винайа̄бхидхаммехи висесаттан̃ча пуббе вуттанайенева йоджетаббам̣. етанти ‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато’’тиа̄дикам̣ аттхавачанам̣. етасса̄ти суттасса.
йанти йасма̄. еттха̄ти абхидхамме. абхиккамантӣти еттха абхи-саддо каманакирийа̄йа вуд̣д̣хибха̄вам̣ атирекатам̣ дӣпетӣти а̄ха ‘‘абхиккамантӣтиа̄дӣсу вуд̣д̣хийам̣ а̄гато’’ти. абхин̃н̃а̄та̄ти ад̣д̣хачанда̄дина̄ кеначи сан̃н̃а̄н̣ена н̃а̄та̄ пан̃н̃а̄та̄ па̄кат̣а̄ти аттхо. ад̣д̣хачанда̄дибха̄во хи раттийа̄ упалаккхан̣авасена сан̃н̃а̄н̣ам̣ хоти, йасма̄ ад̣д̣хо чандо, тасма̄ ат̣т̣хамӣ, йасма̄ ӯно, тасма̄ ча̄туддасӣ, йасма̄ пун̣н̣о, тасма̄ паннарасӣти. абхилаккхита̄ти еттха̄пи айамеваттхо ведитаббо. абхилаккхитасаддапарийа̄йо абхин̃н̃а̄тасаддоти а̄ха ‘‘абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄тиа̄дӣсу лаккхан̣е’’ти. еттха ча ва̄чакасаддантарасаннидха̄нена нипа̄та̄нам̣ тадаттхаджотакаматтатта̄ лаккхитасаддаттхаджотако абхисаддо лаккхан̣е ваттатӣти вутто. ра̄джа̄бхира̄джа̄ти ра̄джӯхи пӯджетум̣ арахо ра̄джа̄. пӯджитети пӯджа̄рахе.
абхидхаммети ‘‘супинантена суккависсат̣т̣хийа̄ ана̄паттибха̄вепи акусалачетана̄ упалаббхатӣ’’тиа̄дина̄ винайапан̃н̃аттийа̄ сан̇каравирахите дхамме. ‘‘пубба̄паравиродха̄бха̄вато дхамма̄нам̣йева ча ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите дхамме’’типи ваданти. ‘‘па̄н̣а̄типа̄то акусала’’нти евама̄дӣсу ча маран̣а̄дхиппа̄йасса джӣвитиндрийупаччхедакапайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ акусалам̣, на па̄н̣асан̇кха̄таджӣвитиндрийасса упаччхедасан̇кха̄то атипа̄то, татха̄ адиннасса парасантакасса а̄да̄насан̇кха̄та̄ вин̃н̃атти абйа̄като дхаммо, там̣вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ акусало дхаммоти евама̄дина̄пи ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите дхаммети аттхо ведитаббо. абхивинайети еттха ‘‘джа̄тарӯпараджатам̣ на пат̣иггахетабба’’нти ваданто винайе винети на̄ма. еттха ‘‘евам̣ пат̣игган̣хато па̄читтийам̣, евам̣ дуккат̣анти ваданто ча абхивинайе винети на̄ма̄’’ти ваданти. тасма̄ джа̄тарӯпараджатам̣ тхеййачиттена парасантакам̣ ган̣хантасса йатха̄ваттху па̄ра̄джикатхуллаччайадуккат̣есу ан̃н̃атарам̣, бхан̣д̣а̄га̄рикасӣсена ган̣хантасса па̄читтийам̣, аттаттха̄йа ган̣хантасса ниссаггийам̣ па̄читтийам̣. кевалам̣ лолата̄йа ган̣хантасса ана̄ма̄садуккат̣ам̣, рӯпийачхад̣д̣акасса самматасса ана̄паттӣти евам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите винайе пат̣ибало винетунти аттхо ведитаббо. абхиккантена̄ти еттха кантийа̄ адхикаттам̣ абхисаддо дӣпетӣти а̄ха ‘‘адхике’’ти.
нану ча ‘‘абхиккамантӣ’’ти еттха абхисаддо каманакирийа̄йа вуд̣д̣хибха̄вам̣ атирекатам̣ дӣпети, ‘‘абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄’’ти еттха н̃а̄н̣алаккхан̣акирийа̄нам̣ супа̄кат̣атта̄ висесам̣, ‘‘абхиккантена̄’’ти еттха кантийа̄ адхикаттам̣ висит̣т̣хатам̣ дӣпетӣти идам̣ та̄ва йуттам̣ кирийа̄висесакатта̄ упасаггасса, ‘‘абхира̄джа̄ абхивинайо’’ти пана пӯджитапариччхиннесу ра̄джавинайесу абхисаддо ваттатӣти катхаметам̣ йуджджеййа̄ти че? идха̄пи наттхи досо пӯджанапариччхеданакирийа̄дӣпанато, та̄хи ча кирийа̄хи ра̄джавинайа̄нам̣ йуттатта̄, тасма̄ еттха атима̄ла̄дӣсу атисаддо вийа абхисаддо саха са̄дханена кирийам̣ вадатӣти абхира̄джаабхивинайасадда̄ сиддха̄, евам̣ абхидхаммасадде абхисаддо саха са̄дханена вуд̣д̣хийа̄дикирийам̣ дӣпетӣти айаматтхо дасситоти дат̣т̣хаббам̣.
еттха ча̄ти абхидхамме. бха̄ветӣти читтасса вад̣д̣ханам̣ вуттам̣. пхаритва̄ти а̄рамман̣асса вад̣д̣ханам̣ вуттам̣. вуд̣д̣химантоти бха̄вана̄пхаран̣авуд̣д̣хӣхи вуд̣д̣химантопи дхамма̄ вутта̄ти аттхо. а̄рамман̣а̄дӣхӣти а̄рамман̣асампайуттакаммадва̄рапат̣ипада̄дӣхи. лаккхан̣ӣйатта̄ти сан̃джа̄нитаббатта̄. екантато локуттарадхамма̄нам̣йева пӯджа̄рахатта̄ ‘‘секкха̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ локуттара̄йева пӯджита̄ти дассита̄. сабха̄вапариччхиннатта̄ти пхусана̄дисабха̄вена париччхиннатта̄. адхика̄пи дхамма̄ вутта̄ти еттха ка̄ма̄вачарехи махантабха̄вато махаггата̄ дхамма̄пи адхика̄ на̄ма хонтӣти техи саддхим̣ адхика̄ дхамма̄ вутта̄.
йам̣ панеттха ависит̣т̣ханти еттха винайа̄дӣсу тӣсу ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣хесу йам̣ ависит̣т̣хам̣ сама̄нам̣, там̣ пит̣акасадданти аттхо. винайа̄дайо хи тайо садда̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аса̄дха̄ран̣атта̄ висит̣т̣ха̄ на̄ма, пит̣акасаддо пана техи тӣхипи са̄дха̄ран̣атта̄ ависит̣т̣хоти вуччати. ма̄ пит̣акасампада̄нена̄ти па̄л̣исампада̄навасена ма̄ ган̣хатха̄ти вуттам̣ хоти. куда̄лан̃ча пит̣акан̃ча куда̄лапит̣акам̣. таттха ку вуччати патхавӣ, тасса̄ да̄ланато вида̄ланато айомайо упакаран̣ависесо куда̄лам̣ на̄ма, та̄лапан̣н̣аветталата̄дӣхи като бха̄джанависесо пит̣акам̣ на̄ма, там̣ а̄да̄йа гахетва̄ти аттхо. йатха̄вуттена̄ти ‘‘евам̣ дувидхаттхена̄’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена.
десана̄са̄санакатха̄бхеданти еттха катхетабба̄нам̣ аттха̄нам̣ десака̄йаттена а̄н̣а̄дивидхина̄ абхисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄. са̄ситаббапуггалагатена йатха̄пара̄дха̄дина̄ са̄ситаббабха̄вена ануса̄санам̣ винайанам̣ са̄санам̣. катхетаббасса сам̣вара̄сам̣вара̄дино аттхасса катханам̣ вачанапат̣ибаддхата̄каран̣ам̣ катха̄ти вуччати. тасма̄ десита̄рам̣ бхагавантамапеккхитва̄ десана̄, са̄ситаббапуггалавасена са̄санам̣, катхетаббасса аттхасса васена катха̄ти еваметтха десана̄дӣнам̣ на̄на̄каран̣ам̣ ведитаббам̣. еттха ча кин̃ча̄пи десана̄дайо десетабба̄динирапеккха̄ на хонти, а̄н̣а̄дайо пана висесато десака̄диадхӣна̄ти там̣там̣висесайогавасена десана̄дӣнам̣ бхедо вутто. татха̄ хи а̄н̣а̄видха̄нам̣ висесато а̄н̣а̄раха̄дхӣнам̣ таттха косаллайогато. евам̣ воха̄рапараматтхавидха̄на̄ни ча видха̄йака̄дхӣна̄нӣти а̄н̣а̄дивидхино десака̄йаттата̄ вутта̄. апара̄дхаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ вийа дхамма̄нурӯпампи са̄санам̣ висесато, татха̄ винетаббапуггала̄пеккханти са̄ситаббапуггалавасена са̄санам̣ вуттам̣. сам̣вара̄сам̣варана̄марӯпа̄нам̣ вийа винивет̣хетабба̄йа дит̣т̣хийа̄пи катханам̣ сати ва̄ча̄ваттхусмим̣ на̄сатӣти висесато тададхӣнанти катхетаббасса аттхасса васена катха̄ вутта̄. бхедасаддо висум̣ висум̣ йоджетаббо ‘‘десана̄бхедам̣ са̄санабхедам̣ катха̄бхедан̃ча йатха̄рахам̣ паридӣпайе’’ти. бхеданти ча на̄наттанти аттхо. тесу пит̣акесу сиккха̄ ча паха̄на̄ни ча гамбхӣрабха̄во ча сиккха̄паха̄нагамбхӣрабха̄вам̣, тан̃ча йатха̄рахам̣ паридӣпайети аттхо. парийаттибхедан̃ча вибха̄вайети самбандхо.
парийаттибхеданти ча парийа̄пун̣анабхеданти аттхо. йахинти йасмим̣ винайа̄дике пит̣аке. йам̣ сампаттин̃ча випаттин̃ча йатха̄ па̄пун̣а̄ти, тампи саббам̣ вибха̄вайети самбандхо. атха ва̄ йам̣ парийаттибхедам̣ сампаттин̃ча випаттин̃ча̄пи йахим̣ йатха̄ па̄пун̣а̄ти, тампи саббам̣ вибха̄вайети йоджетаббам̣. еттха йатха̄ти йехи упа̄рамбха̄дихетупарийа̄пун̣ана̄диппака̄рехи упа̄рамбханиссаран̣адхаммакосакараккхан̣ахетупарийа̄пун̣анам̣ суппат̣ипатти дуппат̣ипаттӣти етехи пака̄рехӣти вуттам̣ хоти.
паридӣпана̄ вибха̄вана̄ ча̄ти хет̣т̣ха̄ вуттасса анурӯпато вуттам̣, аттхато пана екамева. а̄н̣а̄рахена̄ти а̄н̣ам̣ т̣хапетум̣ арахатӣти а̄н̣а̄рахо, бхагава̄. со хи самма̄самбуддхата̄йа маха̄ка̄рун̣иката̄йа ча авипарӣтахитопадесакабха̄вена пама̄н̣авачанатта̄ а̄н̣ам̣ пан̣етум̣ арахати, воха̄рапараматтха̄нампи самбхавато а̄ха ‘‘а̄н̣а̄ба̄хуллато’’ти. ито паресупи есева найо.
пат̣хаманти винайапит̣акам̣. пачура̄пара̄дха̄ сеййасакаттхера̄дайо. те хи досаба̄хуллато ‘‘пачура̄пара̄дха̄’’ти вутта̄. пачуро бахуко бахуло апара̄дхо досо вӣтиккамо йесам̣ те пачура̄пара̄дха̄. анекаджджха̄сайа̄тиа̄дӣсу а̄сайова аджджха̄сайо. со ча аттхато дит̣т̣хи н̃а̄н̣ан̃ча, пабхедато пана чатуббидхам̣ хоти. татха̄ хи пуббачарийавасена а̄йатим̣ сати паччайе уппаджджама̄на̄раха̄ сассатуччхедасан̇кха̄та̄ миччха̄дит̣т̣хи сачча̄нуломикан̃а̄н̣акаммассакатан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ самма̄дит̣т̣хи ча ‘‘а̄сайо’’ти вуччати. вуттан̃хетам̣ –
‘‘сассатуччхедадит̣т̣хи ча, кханти чева̄нуломика̄;
йатха̄бхӯтан̃ча йам̣ н̃а̄н̣ам̣, етам̣ а̄сайасан̃н̃ита’’нти.
идан̃ча чатуббидхам̣ а̄сайанти еттха сатта̄ нивасантӣти а̄сайоти вуччати. анусайа̄ ка̄мара̄габхавара̄гадит̣т̣хипат̣игхавичикиччха̄ма̄на̄виджджа̄васена сатта. мӯсикависам̣ вийа ка̄ран̣ала̄бхе уппаджджана̄раха̄ ана̄гата̄ килеса̄, атӣта̄ паччуппанна̄ ча татхева вуччанти. на хи ка̄лабхедена дхамма̄нам̣ сабха̄вабхедо аттхӣти. чарийа̄ти ра̄гачарийа̄дика̄ чха мӯлачарийа̄, антарабхедена анекавидха̄, сам̣саггавасена пана тесат̣т̣хи хонти. атха ва̄ чарийа̄ти чаритам̣, там̣ сучаритадуччаритавасена дувидхам̣. ‘‘адхимутти на̄ма ‘аджджева паббаджисса̄ми, аджджева арахаттам̣ ган̣хисса̄мӣ’тиа̄дина̄ танниннабха̄вена паваттама̄нам̣ саннит̣т̣ха̄на’’нти ган̣т̣хипадесу вуттам̣. а̄чарийадхаммапа̄латтхерена пана ‘‘сатта̄нам̣ пуббачарийавасена абхиручӣ’’ти вуттам̣. са̄ дувидха̄ хӣнапан̣ӣтабхедена. йатха̄нуломанти аджджха̄сайа̄дӣнам̣ анурӯпам̣. ахам̣ мама̄ти сан̃н̃иноти дит̣т̣хима̄натан̣ха̄васена ахам̣ мама̄ти евам̣ паваттасан̃н̃ино. йатха̄дхамманти наттхеттха атта̄ аттанийам̣ ва̄, кевалам̣ дхаммаматтаметанти евам̣ дхаммасабха̄ва̄нурӯпанти аттхо.
сам̣вара̄сам̣вароти еттха сам̣варан̣ам̣ сам̣варо, ка̄йава̄ча̄хи авӣтиккамо. маханто сам̣варо асам̣варо. вуд̣д̣хиаттхо хи айам̣ а-ка̄ро йатха̄ ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти, тасма̄ кхуддако маханто ча сам̣вароти аттхо. дит̣т̣хивинивет̣хана̄ти дит̣т̣хийа̄ вимочанам̣. адхисӣласиккха̄дӣнам̣ вибха̄го парато пат̣хамапа̄ра̄джикасам̣ван̣н̣ана̄йа а̄ви бхависсати. суттантапа̄л̣ийам̣ ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’тиа̄дина̄ сама̄дхидесана̄ба̄хуллато ‘‘суттантапит̣аке адхичиттасиккха̄’’ти вуттам̣. вӣтиккамаппаха̄нам̣ килеса̄нанти сам̣килесадхамма̄нам̣ каммакилеса̄нам̣ ва̄ йо ка̄йавачӣдва̄рехи вӣтиккамо, тасса паха̄нам̣. анусайавасена санта̄не ануваттанта̄ килеса̄ ка̄ран̣ала̄бхе парийут̣т̣хита̄пи сӣлабхедавасена вӣтиккамитум̣ на лабхантӣти а̄ха ‘‘вӣтиккамапат̣ипаккхатта̄ сӣласса̄’’ти. парийут̣т̣ха̄наппаха̄нанти ока̄сада̄навасена килеса̄нам̣ читте кусалаппаваттим̣ парийа̄дийитва̄ ут̣т̣ха̄нам̣ парийут̣т̣ха̄нам̣, тасса паха̄нам̣ читтасанта̄несу уппаттивасена килеса̄нам̣ парийут̣т̣ха̄насса паха̄нанти вуттам̣ хоти. анусайаппаха̄нанти аппахӣнабха̄вена санта̄не ану ану сайанака̄ ка̄ран̣ала̄бхе уппаттиараха̄ анусайа̄. те пана анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ ладдха̄ уппаджджана̄раха̄ тха̄магата̄ ка̄мара̄га̄дайо сатта килеса̄, тесам̣ паха̄нам̣ анусайаппаха̄нам̣. те ча саббасо арийамаггапан̃н̃а̄йа пахӣйантӣти а̄ха ‘‘анусайапат̣ипаккхатта̄ пан̃н̃а̄йа̄’’ти.
тадан̇гаппаха̄нанти дӣпа̄локенева тамасса да̄на̄дипун̃н̃акирийаваттхугатена тена тена кусалан̇гена тасса тасса акусалан̇гасса паха̄нам̣ ‘‘тадан̇гаппаха̄на’’нти вуччати. идха пана тена тена сусӣлйан̇гена тасса тасса дуссӣлйан̇гасса паха̄нам̣ ‘‘тадан̇гаппаха̄на’’нти ведитаббам̣. виккхамбханасамауччхедаппаха̄на̄нӣти еттха упача̄раппана̄бхедена сама̄дхина̄ паваттинива̄ран̣ена гхат̣аппаха̄ренева джалатале сева̄ласса тесам̣ тесам̣ нӣваран̣а̄нам̣ дхамма̄нам̣ виккхамбханавасена паха̄нам̣ виккхамбханаппаха̄нам̣. чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ там̣там̣маггавато санта̄не самудайапаккхикасса килесаган̣асса аччантам̣ аппаваттисан̇кха̄тасамуччхедавасена паха̄нам̣ самуччхедаппаха̄нам̣. дуччаритасам̣килесасса паха̄нанти ка̄йадуччарита̄ди дут̣т̣ху чаритам̣, килесехи ва̄ дӯситам̣ чаританти дуччаритам̣. тадева йаттха уппаннам̣, там̣ санта̄нам̣ самма̄ килесети ба̄дхайати упата̄пети ча̄ти сам̣килесо, тасса паха̄нам̣, ка̄йавачӣдуччаритавасена паваттасам̣килесасса тадан̇гавасена паха̄нанти вуттам̣ хоти. сама̄дхисса ка̄маччхандапат̣ипаккхатта̄ суттантапит̣аке тан̣ха̄сам̣килесасса паха̄нам̣ вуттам̣. атта̄дивинимуттасабха̄вадхаммаппака̄санато абхидхаммапит̣аке дит̣т̣хисам̣килесасса паха̄нам̣ вуттам̣.
екамекасмин̃четтха̄ти етесу тӣсу пит̣акесу екамекасмим̣ пит̣акети аттхо дат̣т̣хаббо. дхаммоти па̄л̣ӣти еттха пакат̣т̣ха̄нам̣ уккат̣т̣ха̄нам̣ сӣла̄диаттха̄нам̣ бодханато сабха̄ванируттибха̄вато буддха̄дӣхи бха̄ситатта̄ ча пакат̣т̣ха̄нам̣ вачанаппабандха̄нам̣ а̄л̣ӣти па̄л̣и, парийаттидхаммо. ‘‘дхаммоти па̄л̣ӣти еттха бхагавата̄ вуччама̄насса аттхасса воха̄расса ча дӣпано саддойева па̄л̣и на̄ма̄’’ти ган̣т̣хипадесу вуттам̣. абхидхаммат̣т̣хакатха̄йа ликхите сӣхал̣аган̣т̣хипаде пана идам̣ вуттам̣ – сабха̄ваттхасса сабха̄вавоха̄расса ча анурӯпавасена бхагавата̄ манаса̄ ваваттха̄пита̄ пан̣д̣атти па̄л̣ӣти вуччати. йади саддойева па̄л̣и сийа̄, па̄л̣ийа̄ десана̄йа ча на̄наттена бхавитаббам̣. манаса̄ ваваттха̄пита̄йа ча па̄л̣ийа̄ вачӣбхедакаран̣аматтам̣ т̣хапетва̄ десана̄йа на̄наттам̣ наттхи. татха̄ хи десанам̣ дассентена манаса̄ ваваттха̄пита̄йа па̄л̣ийа̄ десана̄ти вачӣбхедакаран̣аматтам̣ вина̄ па̄л̣ийа̄ саха десана̄йа анан̃н̃атха̄ вутта̄. татха̄ ча упари ‘‘десана̄ти пан̃н̃аттӣ’’ти вуттатта̄ десана̄йа анан̃н̃абха̄вена па̄л̣ийа̄ пан̣н̣аттибха̄во катхито хоти. апича йади па̄л̣ийа̄ ан̃н̃а̄йева десана̄ сийа̄, ‘‘па̄л̣ийа̄ ча па̄л̣иаттхасса ча десана̄йа ча йатха̄бхӯта̄вабодхо’’ти ваттаббам̣ сийа̄, евам̣ пана аватва̄ ‘‘па̄л̣ийа̄ ча па̄л̣иаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо’’ти вуттатта̄ па̄л̣ийа̄ десана̄йа ча анан̃н̃абха̄во дассито хоти. еван̃ча катва̄ упари ‘‘десана̄ на̄ма пан̃н̃аттӣ’’ти дассентена десана̄йа анан̃н̃абха̄вато па̄л̣ийа̄ пан̣н̣аттибха̄во катхитова хотӣти.
еттха ча ‘‘саддойева па̄л̣и на̄ма̄’’ти имасмим̣ паккхе дхаммассапи саддасабха̄ватта̄ дхаммадесана̄нам̣ ко висесоти че? тесам̣ тесам̣ аттха̄нам̣ бодхакабха̄вена н̃а̄то уггахан̣а̄дивасена ча пуббе ваваттха̄пито саддаппабандхо дхаммо, паччха̄ паресам̣ авабодханаттхам̣ паваттито тадаттхаппака̄сако саддо десана̄ти ведитаббам̣. атха ва̄ йатха̄вуттасаддасамут̣т̣ха̄пако читтуппа̄до десана̄ ‘‘десӣйати самут̣т̣ха̄пӣйати саддо етена̄’’ти катва̄ муса̄ва̄да̄дайо вийа. таттха̄пи хи муса̄ва̄да̄дисамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄да̄дисаддена вохарӣйати.
тӣсупи четесу ете дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄ти еттха па̄л̣иаттхо па̄л̣идесана̄ па̄л̣иаттхапат̣иведхо ча̄ти име тайо па̄л̣ивисайа̄ хонтӣти винайапит̣ака̄дӣнам̣ аттхасса десана̄йа пат̣иведхасса ча а̄дха̄рабха̄во йутто, пит̣ака̄ни пана па̄л̣ийойева̄ти тесам̣ дхаммасса а̄дха̄рабха̄во катхам̣ йуджджеййа̄ти че? па̄л̣исамуда̄йасса авайавапа̄л̣ийа̄ а̄дха̄рабха̄вато. авайавасса хи самуда̄йо а̄дха̄рабха̄вена вуччати йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти. еттха ча дхамма̄дӣнам̣ дуккхога̄хабха̄вато техи дхамма̄дӣхи винайа̄дайо гамбхӣра̄ти винайа̄дӣнампи чатуббидхо гамбхӣрабха̄во вуттойева, тасма̄ дхамма̄дайо ева дуккхога̄хатта̄ гамбхӣра̄, на винайа̄дайоти на чодетаббаметам̣ саммукхена висайависайӣмукхена ча винайа̄дӣнам̣йева гамбхӣрабха̄васса вуттатта̄. дхаммо хи винайа̄дайо, тесам̣ висайо аттхо, дхамматтхависайа̄ ча десана̄пат̣иведха̄ти. таттха пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣, десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа ча дуккхога̄хабха̄во ведитаббо. пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ там̣висайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄. дуккхена огайхантӣти дуккхога̄ха̄. екадесена ога̄хантехипи мандабуддхӣхи патит̣т̣ха̄ ладдхум̣ на сакка̄ти а̄ха ‘‘алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча̄’’ти. екамекасминти екекасмим̣ пит̣аке. еттха̄ти етесу пит̣акесу. ниддха̄ран̣е четам̣ бхуммавачанам̣.
ида̄ни хетухетупхала̄дӣнам̣ васенапи гамбхӣрабха̄вам̣ дассенто а̄ха ‘‘апаро найо’’тиа̄ди. хетӯти паччайо. со хи аттано пхалам̣ дахати видахатӣти дхаммоти вуччати. дхаммасаддасса четтха хетупарийа̄йата̄ катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди. нану ча ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти етена вачанена дхаммасса хетубха̄во катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти че? дхаммапат̣исамбхида̄ти етасса сама̄сападасса авайавападаттхам̣ дассентена ‘‘хетумхи н̃а̄н̣а’’нти вуттатта̄. ‘‘дхамме пат̣исамбхида̄ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти еттха хи ‘‘дхамме’’ти етасса аттхам̣ дассентена ‘‘хетумхӣ’’ти вуттам̣, ‘‘пат̣исамбхида̄’’ти етасса аттхам̣ дассентена ‘‘н̃а̄н̣а’’нти, тасма̄ хетудхаммасадда̄ екаттха̄ н̃а̄н̣апат̣исамбхида̄садда̄ ча̄ти имаматтхам̣ вадантена са̄дхито дхаммасса хетубха̄во. хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄ти етена вачанена са̄дхито аттхасса хетупхалабха̄вопи евамева дат̣т̣хаббо. хетуно пхалам̣ хетупхалам̣. тан̃ча йасма̄ хетуануса̄рена арӣйати адхигамӣйати сампа̄пун̣ӣйати, тасма̄ аттхоти вуччати.
йатха̄дхамманти еттха дхаммасаддо хетум̣ хетупхалан̃ча саббам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сабха̄вава̄чако хеса дхаммасаддо, на парийаттихетубха̄вава̄чако, тасма̄ йатха̄дхамманти йо йо авиджджа̄дисан̇кха̄ра̄дидхаммо, тасмим̣ тасминти аттхо. дхамма̄нурӯпам̣ ва̄ йатха̄дхаммам̣. десана̄пи хи пат̣иведхо вийа авипарӣтависайавибха̄ванато дхамма̄нурӯпам̣ паваттати, татойева ча авипарӣта̄бхила̄поти вуччати. дхамма̄бхила̄поти аттхабйан̃джанако авипарӣта̄бхила̄по. еттха ча абхилаппатӣти абхила̄поти саддо вуччати. етена ‘‘татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718) еттха вуттам̣ дхамманируттим̣ дассети саддасабха̄ватта̄ десана̄йа. татха̄ хи нируттипат̣исамбхида̄йа паритта̄рамман̣а̄дибха̄во пат̣исамбхида̄вибхан̇гапа̄л̣ийам̣ (вибха. 718 а̄дайо) вутто. ат̣т̣хакатха̄йан̃ча (вибха. ат̣т̣ха. 718) ‘‘там̣ сабха̄ванируттим̣ саддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ садда̄рамман̣ата̄ дассита̄. татха̄ хи имасса аттхасса айам̣ саддо ва̄чакоти вачанавачанаттхе ваваттхапетва̄ там̣там̣вачанаттхавибха̄ванавасена паваттито саддо десана̄ти вуччати. адхиппа̄йоти етена ‘‘десана̄ти пан̃н̃аттӣ’’ти етам̣ вачанам̣ дхамманирутта̄бхила̄пам̣ сандха̄йа вуттам̣, на тато винимуттам̣ пан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ти адхиппа̄йам̣ дассети. десӣйати аттхо етена̄ти хи десана̄, пака̄рена н̃а̄пӣйати етена, пака̄рато н̃а̄петӣти ва̄ пан̃н̃аттӣти дхамманирутта̄бхила̄по вуччати. евам̣ ‘‘десана̄ на̄ма саддо’’ти имасмим̣ паккхе айаматтхо ведитаббо. ‘‘десана̄ти пан̃н̃аттӣ’’ти еттха пан̃н̃аттива̄дино пана евам̣ ваданти – кин̃ча̄пи ‘‘дхамма̄бхила̄по’’ти еттха абхилаппатӣти абхила̄поти саддо вуччати, на пан̣н̣атти, татха̄пи садде вуччама̄не таданурӯпам̣ воха̄рам̣ гахетва̄ тена воха̄рена дӣпитасса аттхасса джа̄нанато садде катхите таданурӯпа̄ пан̣н̣аттипи ка̄ран̣ӯпача̄рена катхита̄йева хоти. атха ва̄ ‘‘дхамма̄бхила̄поти аттхо’’ти аватва̄ ‘‘дхамма̄бхила̄поти адхиппа̄йо’’ти вуттатта̄ десана̄ на̄ма саддо на хотӣти дӣпитамева̄ти.
ида̄ни пат̣иведхам̣ ниддисанто а̄ха ‘‘пат̣иведхоти абхисамайо’’ти. пат̣ивиджджхатӣти н̃а̄н̣ам̣ пат̣иведхоти вуччати. пат̣ивиджджханти етена̄ти ва̄ пат̣иведхо, абхисаметӣти абхисамайо, абхисаменти етена̄ти ва̄ абхисамайо. ида̄ни абхисамайаппабхедато абхисамайаппака̄рато а̄рамман̣ато сабха̄вато ча па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘со ча локийалокуттаро’’тиа̄дима̄ха. висайато асаммохато ча авабодхоти самбандхо. таттха висайато аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо на̄ма авиджджа̄дидхамма̄рамман̣о сан̇кха̄ра̄диаттха̄рамман̣о тадубхайапан̃н̃а̄пана̄рамман̣о локийо авабодхо. асаммохато аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо пана нибба̄на̄рамман̣о маггайутто йатха̄вуттадхамматтхапан̃н̃аттӣсу саммохавиддхам̣сано локуттаро абхисамайо. татха̄ хи ‘‘айам̣ хету, идамасса пхалам̣, айам̣ тадубхайа̄нурӯпо воха̄ро’’ти евам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена локийан̃а̄н̣ам̣ висайато пат̣ивиджджхати, локуттаран̃а̄н̣ам̣ пана хетухетупхала̄дӣсу саммохасса магган̃а̄н̣ена самуччхиннатта̄ асаммохато пат̣ивиджджхати. аттха̄нурӯпам̣ дхаммесӯти авиджджа̄ хету, сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄, сан̇кха̄ре уппа̄дети авиджджа̄ти евам̣ ка̄рийа̄нурӯпам̣ ка̄ран̣есӯти аттхо. атха ва̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раапун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раа̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ресу тӣсу апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расса сампайуттаавиджджа̄ паччайо, итаресам̣ йатха̄нурӯпантиа̄дина̄ ка̄рийа̄нурӯпам̣ ка̄ран̣есу пат̣иведхоти аттхо. дхамма̄нурӯпам̣ аттхесӯти ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ ка̄ран̣а̄нурӯпам̣ ка̄рийесу авабодхоти аттхо. пан̃н̃аттипатха̄нурӯпам̣ пан̃н̃аттӣсӯти пан̃н̃аттийа̄ вуччама̄надхамма̄нурӯпам̣ пан̣н̣аттӣсу авабодхоти аттхо.
йатха̄вуттехи дхамма̄дӣхи пит̣ака̄нам̣ гамбхӣрабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘ида̄ни йасма̄ етесу пит̣акесӯ’’тиа̄дима̄ха. дхаммаджа̄танти ка̄ран̣аппабхедо ка̄ран̣амева ва̄. аттхаджа̄танти ка̄рийаппабхедо ка̄рийамева ва̄. йа̄ ча̄йам̣ десана̄ти самбандхо. йо четтха̄ти ета̄су там̣там̣пит̣акагата̄су дхамматтхадесана̄су йо пат̣иведхоти аттхо. дуккхога̄ханти еттха авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ дхамматтха̄нам̣ дуппат̣ивиджджхата̄йа дуккхога̄хата̄. тесам̣ пан̃н̃а̄панасса дуккарабха̄вато десана̄йа пат̣иведханасан̇кха̄тасса пат̣иведхасса ча уппа̄данависайӣкаран̣а̄нам̣ асаккун̣еййата̄йа дуккхога̄хата̄ ведитабба̄. евампӣти писаддо пуббе вуттаппака̄рантарам̣ сампин̣д̣ети. еттха̄ти етесу тӣсу пит̣акесу. вуттаттха̄ти вутто сам̣ван̣н̣ито аттхо асса̄ти вуттаттха̄.
тӣсу пит̣акесӯти еттха ‘‘екекасми’’нти адхика̄рато пакаран̣ато ва̄ ведитаббам̣. парийаттибхедоти парийа̄пун̣анам̣ парийатти. парийа̄пун̣анава̄чако хеттха парийаттисаддо, на па̄л̣ипарийа̄йо, тасма̄ еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо ‘‘тӣсу пит̣акесу екекасмим̣ парийа̄пун̣анаппака̄ро дат̣т̣хаббо н̃а̄таббо’’ти. татойева ча ‘‘парийаттийо парийа̄пун̣анаппака̄ра̄’’ти тӣсупи ган̣т̣хипадесу вуттам̣. атха ва̄ тӣхи пака̄рехи парийа̄пун̣итабба̄ па̄л̣ийо ева парийаттӣти вуччанти, татойева ча ‘‘парийаттийо па̄л̣иккама̄’’ти абхидхаммат̣т̣хакатха̄йа ликхите сӣхал̣аган̣т̣хипаде вуттам̣. евампи хи алагаддӯпама̄парийа̄пун̣анайогато алагаддӯпама̄ парийаттӣти па̄л̣ипи сакка̄ ваттум̣, еван̃ча катва̄ ‘‘дуггахита̄ упа̄рамбха̄дихету парийа̄пут̣а̄ алагаддӯпама̄’’ти парато ниддесавачанампи упапаннам̣ хоти. таттха хи па̄л̣ийева дуггахита̄ парийа̄пут̣а̄ти ваттум̣ ват̣т̣ати. алагаддӯпама̄ти алагаддо алагаддаггахан̣ам̣ упама̄ етисса̄ти алагаддӯпама̄. алагаддасса гахан̣ан̃хеттха алагаддасаддена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘а̄пӯпико’’ти еттха апӯпасаддена апӯпакха̄данам̣ вийа алагаддаггахан̣ена гахитапарийатти упамӣйати, на пана алагаддена. ‘‘алагаддаггахан̣ӯпама̄’’ти ва̄ ваттаббе маджджхепадалопам̣ катва̄ ‘‘алагаддӯпама̄’’ти вуттам̣ ‘‘от̣т̣хамукхо’’тиа̄дӣсу вийа. алагаддоти четтха а̄сӣвисо вуччати. гадоти хи висасса на̄мам̣. тан̃ча тасса алам̣ парипун̣н̣ам̣ аттхи, тасма̄ алам̣ парийатто парипун̣н̣о гадо асса̄ти ануна̄сикалопам̣ дака̄ра̄гаман̃ча катва̄ ‘‘алагаддо’’ти вуччати. атха ва̄ алам̣ джӣвитахаран̣е саматтхо гадо асса̄ти алагаддо. ниссаран̣аттха̄ти ват̣т̣адуккхато ниссаран̣ам̣ аттхо пайоджанам̣ етисса̄ти ниссаран̣аттха̄. бхан̣д̣а̄га̄рикапарийаттӣти еттха бхан̣д̣а̄га̄ре нийутто бхан̣д̣а̄га̄рико, бхан̣д̣а̄га̄рико вийа бхан̣д̣а̄га̄рико, дхаммаратана̄нупа̄лако. ан̃н̃ам̣ аттхам̣ анапеккхитва̄ бхан̣д̣а̄га̄рикассева сато парийатти бхан̣д̣а̄га̄рикапарийатти.
дуггахита̄ти дут̣т̣ху гахита̄. дуггахитабха̄вамева вибха̄венто а̄ха ‘‘упа̄рамбха̄дихету парийа̄пут̣а̄’’ти, упа̄рамбха̄ итива̄даппамоккха̄дихету уггахита̄ти аттхо. ла̄бхасакка̄ра̄дихету парийа̄пун̣анампи еттхева сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣. вуттан̃хетам̣ алагаддасуттат̣т̣хакатха̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.239) –
‘‘йо хи буддхавачанам̣ ‘евам̣ чӣвара̄дӣни ва̄ лабхисса̄ми, чатупарисамаджджхе ва̄ мам̣ джа̄ниссантӣ’ти ла̄бхасакка̄ра̄дихету парийа̄пун̣а̄ти, тасса са̄ парийатти алагаддапарийатти на̄ма. евам̣ парийа̄пун̣анато хи буддхавачанам̣ апарийа̄пун̣итва̄ ниддоккаманам̣ варатара’’нти.