веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄
1. сеййатхиданти там̣ катамам̣, там̣ катханти ва̄ аттхо. анийаманиддесавачананти наттхи етасса нийамоти анийамо, ниддисӣйати аттхо етена̄ти ниддесо, вуччати етена̄ти вачанам̣, ниддесойева вачанам̣ ниддесавачанам̣, анийамасса ниддесавачанам̣ анийаманиддесавачанам̣, пат̣хамам̣ анийамитасса самайасса ниддесавачананти аттхо. ‘‘йена̄ти аватва̄ тена̄ти вуттатта̄ анийамам̣ катва̄ ниддит̣т̣хавачанам̣ анийаманиддесавачана’’нтипи ваданти. йам̣там̣садда̄нам̣ ниччасамбандхабха̄вато а̄ха ‘‘тасса сарӯпена авуттенапӣ’’тиа̄ди. таттха тасса̄ти ‘‘тена̄’’ти етасса. сарӯпена авуттенапӣти ‘‘йена̄’’ти евам̣ сарӯпато па̄л̣ийам̣ авуттенапи. аттхато сиддхена̄ти парабха̄ге са̄рипуттаттхерасса уппаджджанакапаривитаккасан̇кха̄тааттхато сиддхена. паривитакке хи сиддхе йена самайена паривитакко удапа̄дӣти идам̣ аттхато сиддхамева хоти. тенева̄ха ‘‘апарабха̄ге хи винайапан̃н̃аттийа̄чанахетубхӯто а̄йасмато са̄рипуттасса паривитакко сиддхо’’тиа̄ди. ‘‘тена̄’’ти ватва̄ тато тадаттхамева ‘‘йена̄’’ти аттхато вуччама̄натта̄ ‘‘йена̄’’ти айам̣ ‘‘тена̄’’ти етасса пат̣иниддесо на̄ма джа̄то. пат̣иниддесоти ча виттха̄раниддесоти аттхо.
апарабха̄ге хӣти еттха хи-саддо хетумхи, йасма̄ти аттхо. винайапан̃н̃аттийа̄чанахетубхӯтоти ‘‘етасса бхагава̄ ка̄ло, етасса сугата ка̄ло, йам̣ бхагава̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апеййа, уддисеййа па̄тимоккхам̣. йатхайидам̣ брахмачарийам̣ аддханийам̣ асса чират̣т̣хитика’’нти евам̣ паваттасса винайапан̃н̃аттийа̄чанасса ка̄ран̣абхӯтоти аттхо. паривитаккоти ‘‘катамеса̄нам̣ кхо буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ брахмачарийам̣ на чират̣т̣хитикам̣ ахоси, катамеса̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ брахмачарийам̣ чират̣т̣хитикам̣ ахосӣ’’ти евам̣ паватто паривитакко. йам̣там̣садда̄нам̣ ниччасамбандхоти а̄ха ‘‘тасма̄ йена самайена̄’’тиа̄ди. пуббе ва̄ паччха̄ ва̄ аттхато сиддхена̄ти пуббе ва̄ паччха̄ ва̄ уппаннааттхато сиддхена. пат̣иниддесо каттабботи етасса ‘‘йадида’’нти имина̄ самбандхо. ‘‘пат̣иниддесо каттаббо’’ти йадидам̣ йам̣ идам̣ видха̄нам̣, айам̣ саббасмим̣ винайе йуттӣти аттхо. атха ва̄ ‘‘пат̣иниддесо каттаббо’’ти йадидам̣ йа̄ айам̣ йутти, айам̣ саббасмим̣ винайе йуттӣти аттхо.
татридам̣ мукхаматтанидассананти тасса̄ йатха̄вуттайуттийа̄ паридӣпане идам̣ мукхаматтанидассанам̣, упа̄йаматтанидассананти аттхо. мукхам̣ два̄рам̣ упа̄йоти хи аттхато екам̣. ‘‘тена хи бхиккхаве бхиккхӯнам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апесса̄мӣ’’ти па̄л̣им̣ дассетва̄ таттха пат̣иниддесама̄ха ‘‘йена судинно’’тиа̄дина̄. тена̄ти хетуаттхе каран̣авачанатта̄ тасса пат̣иниддесопи та̄дисойева̄ти а̄ха ‘‘йасма̄ пат̣исевӣ’’ти. пуббе аттхато сиддхена̄ти пуббе уппаннаметхунадхаммапат̣исеванасан̇кха̄тааттхато сиддхена. паччха̄ аттхато сиддхена̄ти ран̃н̃а̄ адиннам̣ да̄рӯнам̣ а̄дийанасан̇кха̄тапаччха̄уппаннааттхато сиддхена. самайасаддоти етасса ‘‘диссатӣ’’ти имина̄ самбандхо.
самава̄йети паччайаса̄маггийам̣, ка̄ран̣асамава̄йети аттхо. кхан̣ети ока̄се. асса̄ти асса самайасаддасса самава̄йо аттхоти самбандхо. аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄ти еттха ка̄ло на̄ма упасан̇каманасса йуттапайуттака̄ло. самайо на̄ма тассева паччайаса̄маггӣ, аттхато таданурӯпам̣ сарӣрабалан̃чева таппаччайапариссайа̄бха̄во ча. упа̄да̄нам̣ на̄ма н̃а̄н̣ена тесам̣ гахан̣ам̣ саллаккхан̣ам̣, тасма̄ ка̄лан̃ча самайан̃ча пан̃н̃а̄йа гахетва̄ упадха̄ретва̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – саче амха̄кам̣ све гаманасса йуттака̄ло бхависсати, ка̄йе баламатта̄ чева пхариссати, гаманапаччайа̄ ча ан̃н̃о апха̄сувиха̄ро на бхависсати, атхетам̣ ка̄лан̃ча гаманака̄ран̣асамава̄йасан̇кха̄там̣ самайан̃ча упадха̄ретва̄ апи ева на̄ма све а̄гаччхеййа̄ма̄ти.
кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄, кхан̣о ева ча самайо. йо кхан̣оти ча самайоти ча вуччати, со екова̄ти хи аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. павуддхам̣ ванам̣ паванам̣, тасмим̣ паванасмим̣, ванасан̣д̣ети аттхо. самайопи кхо те бхадда̄ли аппат̣ивиддхо ахосӣти еттха самайоти сиккха̄падапӯран̣асса хету. бхадда̄лӣти тасса бхиккхуно на̄мам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – бхадда̄ли тайа̄ пат̣ивиджджхитаббайуттакам̣ етам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи, тампи те на пат̣ивиддхам̣ на саллаккхитанти. ким̣ там̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘бхагава̄ кхо’’тиа̄ди.
угга̄хама̄но тиа̄дӣсу ма̄ноти тасса парибба̄джакасса пакатина̄мам̣, кин̃чи кин̃чи пана уггахетум̣ саматтхата̄йа ‘‘угга̄хама̄но’’ти нам̣ сан̃джа̄нанти, тасма̄ ‘‘угга̄хама̄но’’ти вуччати. саман̣амун̣д̣ика̄йа путто саман̣амун̣д̣ика̄путто. со кира девадаттасса упат̣т̣ха̄ко. самайам̣ дит̣т̣хим̣ паваданти еттха̄ти самайаппава̄дако, тасмим̣ самайаппава̄даке, дит̣т̣хиппава̄дакети аттхо. тасмим̣ кира т̣ха̄не чан̇кӣта̄руккхапоккхараса̄типабхутайо бра̄хман̣а̄ ниган̣т̣ха̄челакапарибба̄джака̄дайо ча парибба̄джака̄ саннипатитва̄ аттано аттано самайам̣ дит̣т̣хим̣ паваданти катхенти дӣпенти, тасма̄ со а̄ра̄мо ‘‘самайаппава̄дако’’ти вуччати, свева тиндука̄чӣрасан̇кха̄та̄йа тимбаруруккхапантийа̄ париккхиттатта̄ ‘‘тиндука̄чӣра’’нти вуччати. ека̄ са̄ла̄ еттха̄ти екаса̄лако. йасма̄ панеттха пат̣хамам̣ ека̄ са̄ла̄ ката̄ ахоси, паччха̄ маха̄пун̃н̃ам̣ пот̣т̣хапа̄дапарибба̄джакам̣ нисса̄йа бахӯ са̄ла̄ ката̄, тасма̄ тамева екам̣ са̄ламупа̄да̄йа ладдхана̄мавасена ‘‘екаса̄лако’’ти вуччати. маллика̄йа пана пасенадиран̃н̃о девийа̄ уййа̄набхӯто со пуппхапхаласан̃чханно а̄ра̄моти катва̄ ‘‘маллика̄йа а̄ра̄мо’’ти сан̇кхйам̣ гато. тасмим̣ самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме. пат̣ивасатӣти тасмим̣ ва̄сапха̄сута̄йа васати.
дит̣т̣хе дхаммети паччаккхе аттабха̄ве. аттхоти вуд̣д̣хи. сампара̄йикоти каммакилесавасена сампаретаббато сампа̄пун̣итаббато сампара̄йо, паралоко. таттха нийутто сампара̄йико, паралокаттхо. аттха̄бхисамайа̄ти йатха̄вуттаубхайаттхасан̇кха̄тахитапат̣ила̄бха̄. сампара̄йикопи хи аттхо ка̄ран̣асса ниппханнатта̄ пат̣иладдхо на̄ма хотӣти таматтхадвайам̣ екато катва̄ ‘‘аттха̄бхисамайа̄’’ти вуттам̣. дхийа̄ пан̃н̃а̄йа ра̄ти ган̣ха̄тӣти дхӣро. атха ва̄ дхӣ пан̃н̃а̄ етасса аттхӣти дхӣро.
самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ти ма̄насса самма̄ паха̄нена. самма̄ти имина̄ ма̄насса аггамагган̃а̄н̣ена самуччхедаппаха̄нам̣ вуттам̣. дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хотиа̄дӣсу дуккхасаччасса пӣл̣анам̣ там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣, пӣл̣анамева аттхо пӣл̣анат̣т̣хо, ттхака̄расса т̣т̣хака̄рам̣ катва̄ вуттам̣. евам̣ сесесупи. самечча паччайехи катабха̄во сан̇кхатат̣т̣хо. санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридаханам̣. випарин̣а̄мо джара̄йа маран̣ена ча̄ти двидха̄ випарин̣а̄метаббата̄. абхисаметаббо пат̣ивиджджхитабботи абхисамайо, абхисамайова аттхо абхисамайат̣т̣хо, пӣл̣ана̄дӣни. та̄ни хи абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ ‘‘абхисамайат̣т̣хо’’ти вутта̄ни, абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти та̄нева пӣл̣ана̄дӣни абхисамайасса висайабха̄вӯпагаманаса̄ман̃н̃ато екаттена вутта̄ни.
еттха ча упасагга̄нам̣ джотакаматтатта̄ тасса тасса аттхасса ва̄чако самайасаддо ева̄ти самайасаддасса аттхуддха̄репи саупасагго абхисамайасаддо вутто. таттха сахака̄рӣка̄ран̣асанниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати маггабрахмачарийам̣ еттха тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. саменти еттха, етена ва̄ сам̣гаччханти дхамма̄ сахаджа̄тадхаммехи уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ ка̄ран̣ам̣ вийа ча парикаппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйати. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавена саха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхо. паччайантарасама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ там̣сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджханти. самити сан̇гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самасса ниродхасса йа̄нам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамо аппаваттӣти самайо, паха̄нам̣. н̃а̄н̣ена абхимукхам̣ самма̄ етаббо адхигантабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайасаддасса паватти ведитабба̄.
нану ча аттхаматтам̣ пат̣ичча садда̄ абхинивисанти, на екена саддена анеке аттха̄ абхидхӣйантӣти? саччаметам̣ саддависесе апеккхите. саддависесе хи апеккхийама̄не екена саддена анекаттха̄бхидха̄нам̣ на самбхавати. на хи йо ка̄латтхо самайасаддо, сойева самӯха̄диаттхам̣ вадати. еттха пана тесам̣ тесам̣ аттха̄нам̣ самайасаддавачанӣйата̄са̄ман̃н̃амупа̄да̄йа анекаттхата̄ самайасаддасса вутта̄. евам̣ саббаттха аттхуддха̄ре адхиппа̄йо ведитаббо. идха панасса ка̄ло аттхоти асса самайасаддасса идха ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато десадесака̄дӣнам̣ вийа нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.
упайогавачанена бхуммавачанена ча ниддесамакатва̄ идха каран̣авачанена ниддесе пайоджанам̣ ниддха̄ретука̄мо параммукхена чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети ‘‘еттха̄ха̄’’тиа̄ди. еттха ‘‘тена самайена̄’’ти имасмим̣ т̣ха̄не витан̣д̣ава̄дӣ а̄ха̄ти аттхо. атха̄ти чодана̄йа каттука̄матам̣ дӣпети, нанӯти имина̄ сама̄наттхо. касма̄ каран̣авачанена ниддесо катоти самбандхо. бхуммавачанена ниддесо катоти йоджетаббам̣. еттха̄пи ‘‘йатха̄’’ти идам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. таттха̄ти тесу сутта̄бхидхаммесу. татха̄ти упайогабхуммавачанехи. идха̄ти имасмим̣ винайе. ан̃н̃атха̄ти каран̣авачанена. аччантамева̄ти а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣, та̄ва аччантамева, нирантарамева̄ти аттхо. карун̣а̄виха̄рена̄ти парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. татха̄ хи карун̣а̄нида̄натта̄ десана̄йа идха парахитапат̣ипатти ‘‘карун̣а̄виха̄ро’’ти вутта̄, на пана карун̣а̄самаа̄паттивиха̄ро. на хи десана̄ка̄ле десетаббадхаммависайасса десана̄н̃а̄н̣асса саттависайа̄йа маха̄карун̣а̄йа сахуппатти самбхавати бхиннависайатта̄, тасма̄ карун̣а̄васена паватто парахитапаапаттисан̇кха̄то виха̄ро идха карун̣а̄виха̄роти ведитаббо. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхадӣпанаттхам̣ упайоганиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ аджджхетӣ’’ти.
адхикаран̣аттхоти а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣, сойеваттхо бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо. катхам̣ пана абхидхамме йатха̄вуттааттхадвайасамбхавоти а̄ха ‘‘адхикаран̣ан̃хӣ’’тиа̄ди. таттха ка̄ласан̇кха̄то аттхо ка̄латтхо, самӯхасан̇кха̄то аттхо самӯхаттхо. атха ва̄ ка̄ласаддасса аттхо ка̄латтхо, самӯхасаддасса аттхо самӯхаттхо. ко со? самайо. идам̣ вуттам̣ хоти – ка̄латтхо самӯхаттхо ча самайо таттха абхидхамме вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ адхикаран̣ам̣ а̄дха̄роти йасмим̣ ка̄ле дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева ка̄ле пун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо.
нану ча̄йам̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто ка̄ло самӯхо ча воха̄раматтако, со катхам̣ а̄дха̄ро таттха вуттадхамма̄нанти? на̄йам̣ досо. йатха̄ хи ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃атто тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то са̄йанхе гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃апӣйати ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄симхи самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евамидха̄пӣти дат̣т̣хаббам̣.
абхидхамме а̄дха̄раттхасамбхавам̣ дассетва̄ ида̄ни бха̄венабха̄валаккхан̣аттхасамбхавам̣ дассенто а̄ха ‘‘кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса̄’’тиа̄ди. таттха кхан̣о на̄ма ат̣т̣хаккхан̣авинимутто навамо буддхуппа̄дасан̇кха̄то кхан̣о, йа̄ни ва̄ панета̄ни ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ паваттатӣ’’ти (а. ни. 4.31) еттха патирӯпадесава̄со, саппурисӯпаниссайо, аттасамма̄пан̣идхи, пуббе ча катапун̃н̃ата̄ти чатта̄ри чакка̄ни вутта̄ни, та̄ни екаджджхам̣ катва̄ ока̄сат̣т̣хена кхан̣оти ведитаббо. та̄ни хи кусалуппаттийа̄ ока̄сабхӯта̄ни. самава̄йо на̄ма ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204; 3.421; сам̣. ни. 4.60) евама̄дина̄ ниддит̣т̣ха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дисан̇кха̄таса̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакаттена сан̣т̣хита̄ чаккхурӯпа̄дипаччайаса̄маггӣ. чаккхурӯпа̄дӣнан̃хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диса̄дха̄ран̣апхалам̣. хетӯти джанакахету. йатха̄вуттакхан̣асан̇кхаа̄тасса самава̄йасан̇кха̄тасса хетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена сатта̄йа тесам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ бха̄во сатта̄ лаккхӣйати вин̃н̃а̄йатӣти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евамидха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайе’’ти ча вутте ‘‘сатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти ан̃н̃акирийа̄йа самбандха̄бха̄ве падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄ пхасса̄дибхаванакирийа̄ ча лаккхӣйатӣти. айан̃хи таттха аттхо йасмим̣ йатха̄вутте кхан̣е паччайасамава̄йе хетумхи ча сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е паччайасамава̄йе хетумхи ча сати пхасса̄дайопи хонтӣти. тадаттхаджотанаттханти адхикаран̣аттхасса бха̄венабха̄валаккхан̣аттхасса ча дӣпанаттхам̣.
идха пана̄ти имасмим̣ винайе. хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхаватӣти ‘‘аннена васати, виджджа̄йа васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа хетуаттхо ‘‘пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа каран̣аттхо ча самбхавати. катхам̣ самбхаватӣти а̄ха ‘‘йо хи со’’тиа̄ди. тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена̄ти еттха пана там̣там̣ваттхувӣтиккамова сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ хету чева каран̣ан̃ча. татха̄ хи йада̄ бхагава̄ сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ пат̣хамамева тесам̣ тесам̣ таттха таттха там̣там̣сиккха̄падапан̃н̃аттихетубхӯтам̣ вӣтиккамам̣ апеккхама̄но вихарати, тада̄ там̣ там̣ вӣтиккамам̣ апеккхитва̄ тадаттхам̣ васатӣти сиддхо ваттхувӣтиккамасса хетубха̄во ‘‘аннена васати, аннам̣ апеккхитва̄ тадаттха̄йа васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа. сиккха̄падапан̃н̃аттика̄ле пана тенева пуббасиддхена вӣтиккамена сиккха̄падам̣ пан̃н̃апетӣти сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ са̄дхакатаматта̄ каран̣абха̄вопи вӣтиккамассева сиддхо ‘‘асина̄ чхиндатӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккамам̣ пана апеккхама̄но тенева саддхим̣ танниссайака̄лампи апеккхитва̄ вихаратӣти ка̄лассапи идха хетубха̄во вутто, сиккха̄падам̣ пан̃н̃апенто ча там̣ там̣ вӣтиккамака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄падам̣ пан̃н̃апетӣти вӣтиккаманиссайасса ка̄лассапи каран̣абха̄во вутто, тасма̄ имина̄ парийа̄йена ка̄лассапи хетубха̄во каран̣абха̄во ча лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена̄’’ти. ниппарийа̄йато пана вӣтиккамойева хетубхӯто каран̣абхӯто ча. со хи вӣтиккамаккхан̣е хету хутва̄ паччха̄ сиккха̄падапан̃н̃а̄пане каран̣ампи хотӣти.
сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайантоти вӣтиккамам̣ пуччхитва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхум̣ отин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена каран̣абхӯтена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто. сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄ноти татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ хетубхӯтам̣ там̣ там̣ ваттхум̣ вӣтиккамасамайам̣ апеккхама̄но тена самайена хетубхӯтена бхагава̄ таттха таттха виха̄сӣти аттхо. ‘‘сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но’’ти вачанато ‘‘тена самайена каран̣абхӯтена хетубхӯтена̄’’ти евам̣ ваттаббепи пат̣хамам̣ ‘‘хетубхӯтена̄’’ти вачанам̣ идха хетуаттхасса адхиппетатта̄ вуттам̣. бхагава̄ хи веран̃джа̄йам̣ вихаранто тхерасса сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄чанахетубхӯтам̣ паривитаккасамайам̣ апеккхама̄но тена самайена хетубхӯтена виха̄сӣти тӣсупи ган̣т̣хипадесу вуттам̣. ким̣ панеттха йуттичинта̄йа, а̄чарийасса идха камавачаниччха̄ наттхӣти еваметам̣ гахетаббам̣. тенева дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йампи (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.парибба̄джакакатха̄ван̣н̣ана̄) ‘‘тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена̄’’тиа̄дина̄ айамева ануккамо вутто. на хи таттха пат̣хамам̣ ‘‘хетубхӯтена̄’’ти вачанам̣ идха ‘‘тена самайена веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’ти еттха хетуаттхасса адхиппетабха̄вадӣпанаттхам̣ вуттам̣. ‘‘сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто хетубхӯтена каран̣абхӯтена самайена виха̄си, сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но хетубхӯтена самайена виха̄сӣти еваметтха самбандхо ка̄таббо’’типи ваданти. тадаттхаджотанаттханти хетуаттхасса каран̣аттхасса ва̄ дӣпанаттхам̣. идха̄ти имасмим̣ винайе. хоти четтха̄ти еттха имасмим̣ падесе йатха̄вуттаттхасан̇гахавасена айам̣ га̄тха̄ хоти. ан̃н̃атра̄ти сутта̄бхидхаммесу.
пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена висесо. тена суттавинайесу вибхаттивипарин̣а̄мо катоти дассети. парато аттхам̣ ван̣н̣айисса̄ма̄ти парато ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ а̄гатат̣т̣ха̄не ван̣н̣айисса̄ма. веран̃джа̄йанти еттха ‘‘баликараггахан̣ена джанасса пӣл̣а̄бха̄вато ниддосатта̄ вигато раджо асса̄ти веран̃джа̄, серива̄н̣иджаджа̄таке девадаттасса веруппаннападесе кататта̄ верам̣ еттха джа̄танти веран̃джа̄, павит̣т̣хапавит̣т̣хе нат̣асамаджджа̄дӣхи кха̄данӣйабходжанӣйа̄лан̇ка̄ра̄дӣхи ча вивидхехи упакаран̣ехи ран̃джанато вивидхехи ран̃джайатӣти веран̃джа̄, пат̣ипаккхе абхибхавитва̄ катабха̄вато верам̣ абхибхавитва̄ джа̄та̄ти веран̃джа̄, веран̃джасса на̄ма исино ассамат̣т̣ха̄не кататта̄ веран̃джа̄’’ти евама̄дина̄ кечи ван̣н̣айанти. ким̣ имина̄, на̄маматтаметам̣ тасса нагарасса̄ти дассенто а̄ха ‘‘веран̃джа̄ти ан̃н̃атарасса нагарассетам̣ адхивачана’’нти. самӣпаттхе бхуммавачананти ‘‘ган̇га̄йам̣ га̄во чаранти, кӯпе гаггакула’’нтиа̄дӣсу вийа. ависесена̄ти ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто вихарати. пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати. саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ анимиттам̣ четосама̄дхим̣ сама̄паджджитва̄ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу вийа саддантарасаннидха̄насиддхена висесапара̄масанена вина̄. атха ва̄ ависесена̄ти на висесена, виха̄рабха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти аттхо.
ирийа̄патха…пе… виха̄ресӯти ирийа̄патхавиха̄ро диббавиха̄ро брахмавиха̄ро арийавиха̄роти етесу чатӯсу виха̄ресу. таттха ирийанам̣ паваттанам̣ ирийа̄, ка̄йаппайого ка̄йикакирийа̄. тасса̄ паваттанупа̄йабха̄вато ирийа̄йа патхоти ирийа̄патхо, т̣ха̄нанисаджджа̄ди. на хи т̣ха̄нанисаджджа̄дӣхи аваттха̄хи вина̄ кан̃чи ка̄йикакирийам̣ паваттетум̣ сакка̄. т̣ха̄насаман̇гӣ ва̄ хи ка̄йена кин̃чи кареййа гамана̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ ва̄ти. вихаран̣ам̣, вихарати етена̄ти ва̄ виха̄ро, ирийа̄патхова виха̄ро ирийа̄патхавиха̄ро, со ча аттхато т̣ха̄нанисаджджа̄диа̄ка̄раппаватто чатусантатирӯпаппабандхова. диви бхаво диббо, таттха бахулаппаваттийа̄ брахмапа̄рисаджджа̄дидевалокабхавоти аттхо. таттха йо дибба̄нубха̄во тадаттха̄йа сам̣ваттатӣти ва̄ диббо, абхин̃н̃а̄бхинӣха̄равасена маха̄гатикатта̄ ва̄ диббо, диббо ча со виха̄ро ча̄ти диббавиха̄ро, диббабха̄ва̄вахо ва̄ виха̄ро диббавиха̄ро, махаггатаджджха̄на̄ни. а̄руппасама̄паттийопи хи еттхева сан̇гахам̣ гаччханти. неттийам̣ пана ‘‘чатассо а̄руппасама̄паттийо а̄нен̃джавиха̄ро’’ти вуттам̣, там̣ метта̄джха̄на̄дӣнам̣ брахмавиха̄рата̄ вийа та̄сам̣ бха̄вана̄висесабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄су пана диббабха̄ва̄вахаса̄ман̃н̃ато та̄пи ‘‘диббавиха̄ра̄’’твева вутта̄. брахма̄нам̣ виха̄ра̄ брахмавиха̄ра̄, брахма̄но ва̄ виха̄ра̄ брахмавиха̄ра̄, хитӯпасам̣хара̄дивасена паваттийа̄ брахмабхӯта̄ сет̣т̣хабхӯта̄ виха̄ра̄ти аттхо, метта̄джха̄на̄дика̄ чатассо аппаман̃н̃а̄йо. арийа̄ уттама̄ виха̄ра̄ти арийавиха̄ра̄, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ арийа̄нам̣ ва̄ виха̄ра̄ арийавиха̄ра̄, чатассо пхаласама̄паттийо. висесато пана рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣ чатассо аппаман̃н̃а̄йо чатуттхаджджха̄никапхаласама̄патти ча бхагавато диббабрахмаарийавиха̄ра̄.
ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣпаридӣпананти йатха̄вуттавиха̄ресу ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣. бхагава̄ хи лобхадосамохуссаннака̄ле локе тасса сака̄йа пат̣ипаттийа̄ винайанаттхам̣ диббабрахмааайавиха̄ре упасампаджджа вихарати. татха̄ хи йада̄ сатта̄ ка̄месу виппат̣ипаджджанти, тада̄ кира бхагава̄ диббена виха̄рена вихарати тесам̣ алобхакусаламӯлуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппева на̄ма имам̣ пат̣ипаттим̣ дисва̄ еттха ручим̣ уппа̄дента̄ ка̄месу вираджджеййу’’нти. йада̄ пана иссарийаттхам̣ саттесу виппат̣ипаджджанти, тада̄ пана брахмавиха̄рена вихарати тесам̣ адосакусаламӯлуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппева на̄ма имам̣ пат̣ипаттим̣ дисва̄ еттха ручим̣ уппа̄детва̄ адосена досам̣ вӯпасамеййу’’нти. йада̄ пана паббаджита̄ дхамма̄дхикаран̣ам̣ виваданти, тада̄ арийавиха̄рена вихарати тесам̣ амохакусаламӯлуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппева на̄ма имам̣ пат̣ипаттим̣ дисва̄ таттха ручим̣ уппа̄детва̄ амохена мохам̣ вӯпасамеййу’’нти. еван̃ча катва̄ имехи диббабрахмаарийавиха̄рехи сатта̄нам̣ вивидхам̣ хитасукхам̣ харати упахарати упанети джанети уппа̄детӣти ‘‘вихаратӣ’’ти вуччати.
ирийа̄патхавиха̄рена пана на када̄чи на вихарати там̣ вина̄ аттабха̄вапарихаран̣а̄бха̄вато, татойева ча диббавиха̄ра̄дӣнампи са̄дха̄ран̣о ирийа̄патхавиха̄роти а̄ха ‘‘идха пана̄’’тиа̄ди. ирийа̄патхасама̄йогапаридӣпананти итаравиха̄расама̄йогапаридӣпанасса висесавачанасса абха̄вато ирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанасса ча аттхасиддхатта̄ вуттам̣. асмим̣ пана паккхе вихаратӣти еттха ви-саддо виччхедаттхаджотано, харатӣти нети паваттетӣти аттхо, виччхиндитва̄ харатӣти вуттам̣ хоти. таттха касса кена виччхинданам̣, катхам̣ касса паваттананти антолӣначоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘со хӣ’’тиа̄ди. соти бхагава̄. йадипи бхагава̄ екенапи ирийа̄патхена чиратарам̣ ка̄лам̣ аттабха̄вам̣ паваттетум̣ саккоти, татха̄пи упа̄диннакасарӣрасса на̄ма айам̣ сабха̄воти дассетум̣ ‘‘екам̣ ирийа̄патхаба̄дхана’’нтиа̄ди вуттам̣. апарипатантанти апатантам̣. йасма̄ пана бхагава̄ йаттха каттхачи васанто винеййа̄нам̣ дхаммам̣ десенто на̄на̄сама̄паттӣхи ча ка̄лам̣ вӣтина̄менто васатӣти сатта̄нам̣ аттано ча вивидхам̣ хитасукхам̣ харати упанети, тасма̄ вивидхам̣ харатӣти вихаратӣти евампеттха аттхо ведитаббо.
нал̣ерупучимандамӯлети еттха ван̣н̣айанти – нал̣ерӯти тасмим̣ руккхе адхиваттхайаккхассетам̣ адхивачанам̣, тасма̄ тена адхиваттхо пучимандо ‘‘нал̣ерусса пучимандо нал̣ерупучимандо’’ти вуччати. атха ва̄ нал̣е рухатта̄ джа̄татта̄ нал̣еру. сусираметтха нал̣асаддена вуччати, тасма̄ руккхасусире джа̄татта̄ нал̣еру ча со пучимандо ча̄ти нал̣ерупучимандоти вуччати. нал̣аване рухатта̄ джа̄татта̄ ва̄ нал̣еру. нал̣аване кира со пучимандаруккхо джа̄то. урунал̣о пучимандо нал̣ерупучимандо. урусаддо четтха махантапарийа̄йо, нал̣асаддо сусирапарийа̄йо, тасма̄ махантена сусирена саманна̄гато пучимандо нал̣ерупучимандоти вуччатӣти. а̄чарийо пана киметтха бахубха̄ситена̄ти екамеваттхам̣ дассенто ‘‘нал̣еру на̄ма йаккхо’’тиа̄дима̄ха.
мӯла-саддо еттха самӣпавачано адхиппето, на мӯламӯла̄дӣсу ваттама̄ноти дассенто а̄ха ‘‘мӯланти самӣпа’’нтиа̄ди. ниппарийа̄йена са̄кха̄димато сан̇гха̄тасса суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дхане авайавависесе паваттама̄но мӯласаддо йасма̄ там̣садисесу танниссайе падесе ча рул̣хӣвасена парийа̄йато паваттати, тасма̄ ‘‘мӯла̄ни уддхареййа̄’’ти еттха ниппарийа̄йато мӯлам̣ адхиппетанти екена мӯласаддена висесетва̄ а̄ха ‘‘мӯламӯле диссатӣ’’ти йатха̄ ‘‘дуккхадуккхам̣, рӯпарӯпа’’нти ча. аса̄дха̄ран̣ахетумхӣти аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣е. лобхо хи лобхасахагатаакусалачиттуппа̄дассева хетутта̄ аса̄дха̄ран̣о, тасма̄ лобхасахагатачиттуппа̄да̄намева а̄вен̣ике несам̣ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханато мӯлат̣т̣хена упака̄раке паччайадхаммависесети аттхо. атха ва̄ йатха̄ алобха̄дайо кусала̄бйа̄катаса̄дха̄ран̣а̄, лобха̄дайо пана татха̄ на хонти акусалассева са̄дха̄ран̣атта̄ти аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ам̣. атха ва̄ а̄дӣсӯти еттха а̄ди-саддена алобха̄дӣнампи кусала̄бйа̄катамӯла̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. тесупи хи алобха̄дикусаламӯлам̣ акусала̄бйа̄катехи аса̄дха̄ран̣атта̄ аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ам̣, татха̄ алобха̄диабйа̄катамӯлампи итарадвайехи аса̄дха̄ран̣атта̄ти. нива̄тети ва̄тарахите падесе, ва̄тасса абха̄ве ва̄. патантӣти нипатанти, айамева ва̄ па̄т̣хо. раман̣ӣйоти манун̃н̃о. па̄са̄дикоти паса̄да̄вахо, паса̄даджанакоти аттхо. а̄дхипаччам̣ курума̄но вийа̄ти самбандхо.
таттха̄ти ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихарати нал̣ерупучимандамӯле’’ти йам̣ вуттам̣, таттха. сийа̄ти кассачи евам̣ паривитакко сийа̄, ваккхама̄на̄ка̄рена када̄чи чодеййа ва̄ти аттхо. йади та̄ва бхагава̄тиа̄дӣсу чодакасса̄йамадхиппа̄йо – ‘‘па̄т̣алипутте па̄са̄де васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа адхикаран̣а̄дхикаран̣ам̣ йади бхавеййа, тада̄ ‘‘веран̃джа̄йам̣ вихарати нал̣ерупучимандамӯле’’ти адхикаран̣адвайаниддесо йутто сийа̄, имесам̣ пана бхиннадесатта̄ на йутто убхайаниддесоти. атха таттха вихаратӣти йади нал̣ерупучимандамӯле вихарати. на ваттаббанти на̄на̄т̣ха̄набхӯтатта̄ веран̃джа̄нал̣ерупучимандамӯла̄нам̣ ‘‘тена самайена̄’’ти ча вуттатта̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни чодако тамева аттано адхиппа̄йам̣ ‘‘на хи сакка̄’’тиа̄дина̄ виварати. веран̃джа̄нал̣ерупучимандамӯла̄нам̣ бхӯмибха̄гавасена бхиннатта̄йева хи на сакка̄ убхайаттха тенева самайена вихаритум̣, ‘‘убхайаттха тенева самайена̄’’ти ча вуттатта̄ на̄на̄самайе виха̄ро ава̄ритоти ведитаббо.
итаро саббаметам̣ авипарӣтаматтхам̣ аджа̄нантена тайа̄ вуттанти дассенто ‘‘на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хабба’’нтиа̄дима̄ха. таттха етанти ‘‘веран̃джа̄йам̣ вихарати нал̣ерупучимандамӯле’’ти етам̣ вачанам̣. еванти ‘‘йади та̄ва бхагава̄’’тиа̄дина̄ йам̣ там̣ бхавата̄ чодитам̣, там̣ аттхато евам̣ на кхо пана дат̣т̣хаббам̣, на убхайаттха апуббам̣ ачаримам̣ виха̄радассанаттханти аттхо. ида̄ни аттана̄ йатха̄дхиппетам̣ авипарӣтаматтхам̣ тасса ча пат̣икаччева вуттабха̄вам̣ тена ча аппат̣ивиддхатам̣ пака̄сенто ‘‘нану авочумха самӣпаттхе бхуммавачана’’нтиа̄дима̄ха. гойӯтха̄нӣти гоман̣д̣ала̄ни. евампи нал̣ерупучимандамӯле вихаратиччева ваттаббам̣, на веран̃джа̄йанти, тасма̄ самӣпа̄дхикаран̣аттхавасена убхайатха̄ нида̄накиттане ким̣ пайоджананти чоданам̣ манаси нидха̄йа̄ха ‘‘гочарага̄манидассанаттха’’нтиа̄ди. асса̄ти бхагавато.
авассан̃четтха гочарага̄макиттанам̣ каттаббам̣. йатха̄ хи нал̣ерупучимандамӯлакиттанам̣ паббаджита̄нуггахакаран̣а̄дианекаппайоджанам̣, евам̣ гочарага̄макиттанампи гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣а̄дививидхаппайоджананти дассенто ‘‘веран̃джа̄киттанена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣анти тесам̣ таттха паччайаггахан̣ена упасан̇каманапайирупа̄сана̄дӣнам̣ ока̄сада̄нена дхаммадесана̄йа саран̣есу сӣлесу ча патит̣т̣ха̄панена йатхӯпаниссайам̣ упаривисеса̄дхигама̄ваханена ча гахат̣т̣ха̄нам̣ ануггахакаран̣ам̣. паббаджита̄нуггахакаран̣анти уггахапарипуччха̄нам̣ каммат̣т̣ха̄на̄нуйогасса ча анурӯпавасанат̣т̣ха̄напариггахенеттха паббаджита̄нам̣ ануггахакаран̣ам̣.
паччайаггахан̣енева паччайапарибхогасиддхито а̄ха ‘‘татха̄ пуримена…пе… виваджджананти. таттха пуримена̄ти веран̃джа̄вачанена. а̄хито ахам̣ма̄но еттха̄ти атта̄, аттабха̄во. тасса киламатхо килантабха̄во аттакиламатхо, аттапӣл̣а̄ аттадуккханти вуттам̣ хоти, тасса ануйого каран̣ам̣ аттакиламатха̄нуйого, упава̄сакан̣т̣ака̄пассайасеййа̄дина̄ аттано дуккхуппа̄дананти вуттам̣ хоти. тасса виваджджанам̣ аттакиламатха̄нуйогавиваджджанам̣. антога̄ме васанта̄нам̣ аниччханта̄нампи висабха̄гарӯпа̄диа̄рамман̣адассана̄дисамбхавато бахига̄ме патирӯпат̣т̣ха̄не васанта̄нам̣ тадабха̄вато а̄ха ‘‘паччхимена ваттхука̄маппаха̄нато’’тиа̄ди. таттха паччхимена̄ти нал̣ерупучимандамӯлавачанена. килесака̄масса ваттхубхӯтатта̄ рӯпа̄дайо пан̃ча ка̄магун̣а̄ ваттхука̄мо, тасса паха̄нам̣ ваттхука̄маппаха̄нам̣. ка̄масукхаллика̄нуйогавиваджджанупа̄йадассананти ваттхука̄месу килесака̄масам̣йуттасса сукхасса його ануйого анубхаво, тасса париваджджане упа̄йадассанам̣.
сайамева гочарага̄мам̣ упасан̇камитва̄ аттано дхаммассавана̄нурӯпабхаббапуггала̄нам̣ дассанато дхаммадесана̄йа ка̄ло сампатто на̄ма хотӣти дхаммадесана̄йа абхийого вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘пуримена ча дхаммадесана̄бхийога’’нти. дхаммадесана̄йа саусса̄хабха̄во дхаммадесана̄бхийого. бахига̄ме вивиттока̄се васантасса а̄кин̣н̣авиха̄ра̄бха̄вато ка̄йавивека̄дӣсу адхимутти таппон̣ата̄ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘паччхимена вивека̄дхимутти’’нти.
дхаммадесана̄бхийогавивека̄дхимуттӣнам̣ хетубхӯта̄ ева карун̣а̄пан̃н̃а̄ дхаммадесана̄йа упагаманасса тато апагаманасса ка̄ран̣абхӯта̄ хонтӣти а̄ха ‘‘пуримена карун̣а̄йа упагамана’’нтиа̄ди. карун̣а̄пан̃н̃а̄йева хи анантарадукасса хетӯ хонти. етена ча карун̣а̄йа упагаманам̣ на ла̄бха̄динимиттам̣, пан̃н̃а̄йа апагаманам̣ на виродха̄динимиттанти упагамана̄пагамана̄нам̣ нирупаккилесатам̣ вибха̄вибханти дат̣т̣хаббам̣. адхимуттатанти танниннабха̄вам̣. нирупалепананти анупалепанам̣ аналлӣйанам̣.
дхаммикасукха̄паричча̄ганимиттанти еттха дхаммикасукхам̣ на̄ма анаваджджасукхам̣. тан̃хи дхаммикам̣ ла̄бхам̣ пат̣ичча уппаннатта̄ ‘‘дхаммикасукха’’нти вуччати. уттаримануссадхамма̄бхийоганимиттам̣ пха̄сувиха̄ранти самбандхо. манусса̄нам̣ упака̄рабахулатанти паччайапат̣иггахан̣адхаммадесана̄дивасена упака̄рабахулатам̣. девата̄нам̣ упака̄рабахулатам̣ джанавивиттата̄йа. пачураджанавивиттан̃хи т̣ха̄нам̣ дева̄ упасан̇камитаббам̣ ман̃н̃анти. локе сам̣вад̣д̣хабха̄ванти а̄мисопабхогена сам̣вад̣д̣хитабха̄вам̣.
екапуггалоти еттха (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.170) екоти дутийа̄дипат̣иккхепаттхо ган̣анапариччхедо. пуггалоти саммутикатха̄, на параматтхакатха̄. буддхасса хи бхагавато дувидха̄ десана̄ саммутидесана̄ параматтхадесана̄ ча̄ти. айаматтхо пана хет̣т̣ха̄ виттха̄ритова̄ти идха на вуччати. еко ча со пуггало ча̄ти екапуггало. кенат̣т̣хена екапуггало? асадисат̣т̣хена гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хена асамасамат̣т̣хена. со хи дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄ваджджанам̣ а̄дим̣ катва̄ бодхисамбха̄рагун̣ехи чева буддхагун̣ехи ча сесамаха̄джанена асадисоти асадисат̣т̣хенапи екапуггало. йе часса те гун̣а̄, тепи ан̃н̃асатта̄нам̣ гун̣ехи висит̣т̣ха̄ти гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хенапи екапуггало. пуримака̄ самма̄самбуддха̄ саббасаттехи асама̄, техи саддхим̣ айамева еко рӯпака̄йагун̣ехи чева на̄мака̄йагун̣ехи ча самоти асамасамат̣т̣хенапи екапуггало. локети сатталоке.
уппаджджама̄но уппаджджатӣти идам̣ пана убхайампи виппакатавачанамева. уппаджджанто бахуджанахитаттха̄йа уппаджджати, на ан̃н̃ена ка̄ран̣ена̄ти евам̣ панеттха аттхо ведитаббо. еварӯпан̃четтха лаккхан̣ам̣ на сакка̄ етам̣ ан̃н̃ена саддалаккхан̣ена пат̣иба̄хитум̣. апича уппаджджама̄но на̄ма, уппаджджати на̄ма, уппанно на̄ма̄ти айаметтха бхедо ведитаббо. еса хи дӣпан̇карапа̄дамӯлато ладдхабйа̄каран̣о буддхака̄ракадхамме парийесанто даса па̄рамийо дисва̄ ‘‘име дхамма̄ майа̄ пӯретабба̄’’ти катасаннит̣т̣ха̄но да̄напа̄рамим̣ пӯрентопи уппаджджама̄но на̄ма. сӣлапа̄рамим̣…пе… упеккха̄па̄раминти има̄ даса па̄рамийо пӯрентопи, даса упапа̄рамийо пӯрентопи уппаджджама̄но на̄ма. даса параматтхапа̄рамийо пӯрентопи уппаджджама̄но на̄ма. пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджантопи уппаджджама̄но на̄ма. н̃а̄таттхачарийам̣ локаттхачарийам̣ буддхаттхачарийам̣ пӯрайама̄нопи уппаджджама̄но на̄ма. каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни буддхака̄раке дхамме маттхакам̣ па̄пентопи уппаджджама̄но на̄ма. вессантараттабха̄вам̣ паха̄йа туситапуре пат̣исандхим̣ гахетва̄ сат̣т̣хивассасатасахасса̄дхика̄ саттапан̣н̣а̄са вассакот̣ийо тит̣т̣хантопи уппаджджама̄но на̄ма. девата̄хи йа̄чито пан̃ча маха̄вилокана̄ни вилокетва̄ ма̄йа̄девийа̄ куччхисмим̣ пат̣исандхим̣ ган̣хантопи, анӯна̄дхике даса ма̄се габбхава̄сам̣ васантопи уппаджджама̄но на̄ма. екӯнатим̣са васса̄ни ага̄рамаджджхе тит̣т̣хантопи уппаджджама̄но на̄ма. ка̄месу а̄дӣнавам̣ неккхамме ча а̄нисам̣сам̣ дисва̄ ра̄хулабхаддасса джа̄тадивасе чханнасаха̄йо кан̣д̣акам̣ ассаварама̄руйха никкхамантопи уппаджджама̄но на̄ма. тӣн̣и раджджа̄ни атиккаманто аноманадитӣре паббаджантопи уппаджджама̄но на̄ма. чхаббасса̄ни маха̄падха̄нам̣ каронтопи уппаджджама̄но на̄ма. парипа̄кагате н̃а̄н̣е ол̣а̄рикам̣ а̄ха̄рам̣ а̄харантопи уппаджджама̄но на̄ма. са̄йанхасамайе виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ маха̄бодхиман̣д̣ам̣ а̄руйха ма̄рабалам̣ видхаметва̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссаритва̄ маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ парисодхетва̄ паччхимайа̄масаманантаре два̄дасан̇гам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломапат̣иломато саммаситва̄ сота̄паттимаггам̣ пат̣ивиджджхантопи уппаджджама̄но на̄ма. сота̄паттипхалаккхан̣епи сакада̄га̄мипхалаккхан̣епи ана̄га̄мипхалаккхан̣епи уппаджджама̄но на̄ма. арахаттамаггаккхан̣е пана уппаджджати на̄ма. арахаттапхалаккхан̣е уппанно на̄ма. буддха̄нан̃хи са̄вака̄нам̣ вийа на пат̣ипа̄т̣ийа̄ иддхивидхан̃а̄н̣а̄дӣни уппаджджанти, сахева пана арахаттамаггена сакалопи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄ди гун̣ара̄си а̄гатова на̄ма хоти, тасма̄ ниббаттасаббакиччатта̄ арахаттапхалаккхан̣е уппанно на̄ма хоти. имасмимпи сутте арахаттапхалаккхан̣ам̣йева сандха̄йа ‘‘уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. уппанно хотӣти айан̃хеттха аттхо.
бахуджанахита̄йа̄ти маха̄джанасса хитаттха̄йа уппаджджати. бахуджанасукха̄йа̄ти маха̄джанасса сукхаттха̄йа уппаджджати. лока̄нукампа̄йа̄ти сатталокасса анукампам̣ пат̣ичча уппаджджати. катарасатталокасса̄ти? йо татха̄гатасса дхаммадесанам̣ сутва̄ аматапа̄нам̣ пиви, дхаммам̣ пат̣ивиджджхи, тасса. бхагавата̄ хи маха̄бодхиман̣д̣е саттасатта̄хам̣ вӣтина̄метва̄ бодхиман̣д̣а̄ исипатанам̣ а̄гамма ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄ паббаджитена на севитабба̄’’ти дхаммачаккаппаваттанасуттанте (сам̣. ни. 3.5; маха̄ва. 13) десите а̄йасмата̄ ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхерена саддхим̣ ат̣т̣ха̄расакот̣исан̇кха̄ брахма̄но аматапа̄нам̣ пивим̣су, етасса сатталокасса анукампа̄йа уппанно. пан̃чамадивасе анатталаккхан̣асуттантапарийоса̄не пан̃чаваггийаттхера̄ арахатте патит̣т̣хахим̣су, етассапи сатталокасса анукампа̄йа уппанно. тато йасада̄ракаппамукхе пан̃чапан̣н̣а̄са пурисе арахатте патит̣т̣ха̄песи, тато каппа̄сикаванасан̣д̣е тим̣са бхаддаваггийе тайо магге ча пхала̄ни ча сампа̄песи, етассапи сатталокасса анукампа̄йа уппанно. гайа̄сӣсе а̄диттапарийа̄йапарийоса̄не (сам̣. ни. 4.28; маха̄ва. 54) джат̣иласахассам̣ арахатте патит̣т̣ха̄песи, тато лат̣т̣хиване бимбиса̄раппамукха̄ ека̄даса нахута̄ бра̄хман̣агахапатика̄ саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣су, екам̣ нахутам̣ саран̣есу патит̣т̣хитам̣. тирокут̣т̣аанумодана̄васа̄не (кху. па̄. 7. 1 а̄дайо) чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахассехи аматапа̄нам̣ пӣтам̣. суманама̄ла̄ка̄расама̄гаме чатура̄сӣтийа̄, дханапа̄ласама̄гаме дасахи па̄н̣асахассехи, кхадиран̇га̄раджа̄такасама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахассехи, джамбукаа̄джӣвакасама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ва, а̄нандасет̣т̣хисама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ва па̄н̣асахассехи аматапа̄нам̣ пӣтам̣. па̄са̄н̣акачетийе па̄ра̄йанасуттакатха̄дивасе (су. ни. 982 а̄дайо) чуддаса кот̣ийо аматапа̄нам̣ пивим̣су. йамакапа̄т̣иха̄рийадивасе вӣсати па̄н̣акот̣ийо, та̄ватим̣сабхаване пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ нисӣдитва̄ ма̄тарам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ саттаппакаран̣ам̣ абхидхаммам̣ десентасса асӣти па̄н̣акот̣ийо, деворохан̣е тим̣са па̄н̣акот̣ийо, саккапан̃хасуттанте (дӣ. ни. 2.344 а̄дайо) асӣти девасахасса̄ни аматапа̄нам̣ пивим̣су. маха̄самайасуттанте (дӣ. ни. 2.331 а̄дайо) ман̇галасутте (кху. па̄. 5.1 а̄дайо; су. ни. ман̇галасутта) чӯл̣ара̄хулова̄де (ма. ни. 3.416 а̄дайо) самачиттапат̣ипада̄йа̄ти (а. ни. 2.33) имесу чатӯсу т̣ха̄несу абхисамайаппаттасатта̄нам̣ париччхедо наттхи, етассапи сатталокасса анукампа̄йа уппанноти. йа̄ваджджадиваса̄ ито парампи ана̄гате имам̣ са̄санам̣ нисса̄йа саггамоккхамагге патит̣т̣хаханта̄нам̣ васенапи айаматтхо ведитаббо.
деваманусса̄нанти на кевалам̣ деваманусса̄нам̣йева, авасеса̄нам̣ на̄гасупан̣н̣а̄дӣнампи аттха̄йа хита̄йа сукха̄йева уппанно. сахетукапат̣исандхике пана маггапхаласаччхикирийа̄йа бхаббе пуггале дассетум̣ евам̣ вуттам̣. тасма̄ етесампи аттхаттха̄йа хитаттха̄йа сукхаттха̄йева уппанноти ведитаббо.
катамо екапуггалоти катхетукамйата̄пуччха̄. ида̄ни та̄йа пуччха̄йа пут̣т̣хам̣ екапуггалам̣ вибха̄венто ‘‘татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти а̄ха. тадаттхапариниппха̄дананти локаттханиппха̄данам̣, буддхакиччасампа̄дананти аттхо. пат̣хамам̣ лумбинӣване дутийам̣ бодхиман̣д̣ети лумбинӣване рӯпака̄йена джа̄то, бодхиман̣д̣е дхаммака̄йена. евама̄дина̄ти а̄ди-саддена веран̃джа̄киттанато рӯпака̄йасса анугган̣ханам̣ дассети, нал̣ерупучимандамӯлакиттанато дхаммака̄йасса. татха̄ пуримена пара̄дхӣнакирийа̄каран̣ам̣, дутийена атта̄дхӣнакирийа̄каран̣ам̣. пуримена ва̄ карун̣а̄киччам̣, итарена пан̃н̃а̄киччам̣, пуримена часса парама̄йа анукампа̄йа саманна̄гамам̣, паччхимена парама̄йа упеккха̄йа саманна̄гаманти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.
паччхимакоти гун̣ена паччхимако. а̄нандаттхерам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. сан̇кхйа̄йапӣти ган̣анатопи. дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ сан̇гхоти имаматтхам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇кха̄тасан̇гха̄тена саман̣аган̣ена̄’’ти. еттха пана ‘‘йа̄йам̣ дит̣т̣хи арийа̄ ниййа̄ника̄ ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа, татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324, 356, ма. ни. 1.492; 3.54) евам̣ вутта̄йа дит̣т̣хийа̄, ‘‘йа̄ни та̄ни сӣла̄ни акхан̣д̣а̄ни аччхидда̄ни асабала̄ни акамма̄са̄ни бхуджисса̄ни вин̃н̃уппасаттха̄ни апара̄мат̣т̣ха̄ни сама̄дхисам̣ваттаника̄ни, татха̄рӯпесу сӣлесу сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324; 356; ма. ни. 1.492; 3.54) евам̣ вутта̄нан̃ча сӣла̄нам̣ са̄ман̃н̃асан̇кха̄тена сан̇гхато сан̇гхат̣ито саметоти дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇кха̄тасан̇гха̄то, саман̣аган̣о. дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатоти вуттам̣ хоти. татха̄ хи ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̃чичча па̄н̣ам̣ джӣвита̄ воропеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти а̄дивачанато дит̣т̣хисӣла̄нам̣ нийатасабха̄ватта̄ сота̄панна̄пи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хата̄, пагева сакада̄га̄миа̄дайо. арийапуггала̄ хи йаттха каттхачи дӯре т̣хита̄пи аттано гун̣аса̄маггийа̄ сам̣хата̄йева. ‘‘татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихарати (дӣ. ни. 3.324, 356; ма. ни. 1.492; 3.54), татха̄рӯпесу сӣлесу сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324, 356; ма. ни. 1.492; 3.54) вачанато путхуджджана̄нампи дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄во лаббхатийева, идха пана арийасан̇гхойева адхиппето ‘‘йо таттха паччхимако, со сота̄панно’’ти вачанато. етена̄ти ‘‘пан̃чаматтехи бхиккхусатехӣ’’ти етена вачанена. асса̄ти пан̃чаматтасса бхиккхусатасса. нираббудотиа̄дӣнам̣ вачанаттхо парато ева а̄ви бхависсати.
ассосӣти еттха саванамупалаббхоти а̄ха ‘‘ассосӣти сун̣и упалабхӣ’’ти, ан̃н̃а̄сӣти аттхо. со ча̄йамупалаббхо саванавасенева̄ти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘сотадва̄расампаттавачананиггхоса̄нуса̄рена ан̃н̃а̄сӣ’’ти. авадха̄ран̣апхалатта̄ саддаппайогасса саббампи ва̄кйам̣ антогадха̄вадха̄ран̣анти а̄ха ‘‘кхоти падапӯран̣аматте нипа̄то’’ти. авадха̄ран̣аттхети пана имина̄ антогадха̄вадха̄ран̣епи саббасмим̣ ва̄кйе ит̣т̣хатовадха̄ран̣аттхам̣ кхосаддаггахан̣анти дассети. тамева ит̣т̣хатовадха̄ран̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘таттха авадха̄ран̣аттхена̄’’тиа̄ди. атха падапӯран̣аттхена кхосаддена ким̣пайоджананти а̄ха ‘‘падапӯран̣ена пана бйан̃джанасилит̣т̣хата̄маттамева̄’’ти. ‘‘ассосӣ’’ти хи падам̣ кхосадде гахите тена пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ вийа хонтам̣ пӯритам̣ на̄ма хоти, тена ча пуримапаччхимапада̄ни силит̣т̣ха̄ни хонти, на тасмим̣ аггахите, тасма̄ падапӯран̣ена бйан̃джанасилит̣т̣хата̄маттамева пайоджанам̣. матта-саддо четтха висесаниваттиаттхо, тенасса анаттхантарадӣпанатам̣ дассети, ева-саддена пана бйан̃джанасилит̣т̣хата̄йа екантикатам̣.
веран̃джоти еттха саддалаккхан̣а̄нуса̄рена аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘веран̃джа̄йам̣ джа̄то’’тиа̄ди. брахмам̣ ан̣атӣти еттха брахманти ведо вуччати, со пана мантабрахмакаппавасена тивидхо. таттха манта̄ падха̄намӯлабха̄ватойева ат̣т̣хака̄дӣхи павутта̄, итаре пана танниссайена джа̄та̄, тена падха̄нассева гахан̣ам̣. манте саджджха̄йатӣти ируведа̄дике мантасаттхе саджджха̄йатӣти аттхо. ируведа̄дайо хи гуттабха̄ситаббата̄йа ‘‘манта̄’’ти вуччанти. идамева хӣти авадха̄ран̣ена брахмато джа̄тотиа̄дикам̣ нируттим̣ пат̣иккхипати. джа̄тибра̄хман̣а̄нанти имина̄ ан̃н̃епи бра̄хман̣а̄ аттхӣти дассети. дувидха̄ хи бра̄хман̣а̄ джа̄тибра̄хман̣а̄ висуддхибра̄хман̣а̄ ча̄ти. ида̄ни таттха висуддхибра̄хман̣а̄нам̣ нируттим̣ дассенто а̄ха ‘‘арийа̄ пана̄’’тиа̄ди.
самитапа̄патта̄ти аччантам̣ анавасесато сава̄санам̣ самитапа̄патта̄. еван̃хи ба̄хиракаавӣтара̄гасеккха̄секкхапа̄пасаман̣ато бхагавато па̄пасаман̣ам̣ висеситам̣ хоти. вуттамеваттхам̣ уда̄харан̣ена вибха̄венто а̄ха ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди. еттха пана ‘‘ба̄хитапа̄поти бра̄хман̣о, самитапа̄патта̄ саман̣оти вуччатӣти идам̣ бхиннага̄тха̄саннисситапададвайам̣ екато гахетва̄ вутта’’нти ваданти. вуттан̃хетам̣ тӣсупи ган̣т̣хипадесу ‘‘самитатта̄ хи па̄па̄нам̣, саман̣оти павуччатӣти идам̣ вачанам̣ гахетва̄ ‘самитатта̄ саман̣оти вуччатӣ’ти вуттам̣. ба̄хитапа̄поти бра̄хман̣оти идам̣ пана ан̃н̃асмим̣ га̄тха̄бандхе вуттавачана’’нти. анекаттхатта̄ нипа̄та̄нам̣ идха ануссаванаттхе адхиппетоти а̄ха ‘‘кхалӯти ануссаванаттхе нипа̄то’’ти. джа̄тисамуда̄гатанти джа̄тийа̄ а̄гатам̣, джа̄тисиддханти вуттам̣ хоти. а̄лапанаматтанти пийа̄ла̄павачанаматтам̣. пийасамуда̄ха̄ра̄ хете бхоти ва̄ а̄вусоти ва̄ дева̄нампийа̄ти ва̄. бхова̄дӣ на̄ма со хотӣти йо а̄мантана̄дӣсу ‘‘бхо бхо’’ти ваданто вичарати, со бхова̄дӣ на̄ма хотӣти аттхо. сакин̃чаноти ра̄га̄дӣхи кин̃чанехи сакин̃чано. ра̄га̄дайо хи сатте кин̃ченти мадданти палибундхантӣти ‘‘кин̃чана̄нӣ’’ти вуччанти. манусса̄ кира гон̣ехи кхалам̣ мадда̄пента̄ ‘‘кин̃чехи капила, кин̃чехи ка̄л̣ака̄’’ти ваданти, тасма̄ мадданат̣т̣хо кин̃чанат̣т̣хоти ведитаббо.
готтавасена̄ти еттха гам̣ та̄йатӣти готтам̣. госаддена четтха абхидха̄нам̣ буддхи ча вуччати, тасма̄ еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. готамоти паваттама̄нам̣ абхидха̄нам̣ буддхин̃ча екам̣сикависайата̄йа та̄йати раккхатӣти готтам̣. йатха̄ хи буддхи а̄рамман̣абхӯтена аттхена вина̄ на ваттати, евам̣ абхидха̄нам̣ абхидхеййабхӯтена, тасма̄ со готтасан̇кха̄то аттхо та̄ни буддхиабхидха̄на̄ни та̄йати раккхатӣти вуччати. со пана ан̃н̃акулапарампара̄йа аса̄дха̄ран̣ам̣ тасса куласса а̄дипурисасамуда̄гатам̣ там̣кулапарийа̄паннаса̄дха̄ран̣ам̣ са̄ман̃н̃арӯпанти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча саман̣оти имина̄ сариккхакаджанехи бхагавато бахуматабха̄во дассито самитапа̄пата̄киттанато, готамоти имина̄ локийаджанехи ул̣а̄ракуласамбхӯтата̄дӣпанато. сакйасса суддходанамаха̄ра̄джасса путто сакйапутто. имина̄ ча удитодитавипулакхаттийакулавибха̄ванато вуттам̣ ‘‘идам̣ пана бхагавато учча̄кулапаадӣпана’’нти. саббакхаттийа̄нан̃хи а̄дибхӯтамаха̄самматамаха̄ра̄джато пат̣т̣ха̄йа асамбхиннам̣ ул̣а̄ратамам̣ сакйара̄джакулам̣. кеначи па̄риджун̃н̃ена анабхибхӯтоти н̃а̄типа̄риджун̃н̃абхогапа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначи па̄риджун̃н̃ена париха̄нийа̄ анабхибхӯто анаджджхоттхат̣о. татха̄ хи локана̄тхасса абхиджа̄тийам̣ тасса куласса на кин̃чи па̄риджун̃н̃ам̣, атха кхо вад̣д̣хийева. абхиниккхамане ча тато самиддхатамабха̄во локе па̄кат̣о пан̃н̃а̄то. тена ‘‘сакйакула̄ паббаджито’’ти идам̣ вачанам̣ бхагавато саддха̄паббаджитабха̄вапаридӣпанаттхам̣ вуттам̣ махантам̣ н̃а̄типариват̣т̣ам̣ махантан̃ча бхогаккхандхам̣ паха̄йа паббаджитабха̄васиддхито. тато паранти ‘‘веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’тиа̄ди.
иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе упайогавачананти иттхам̣ имам̣ пака̄рам̣ бхӯто а̄панноти иттамбхӯто, тасса а̄кхйа̄нам̣ иттхамбхӯта̄кхйа̄нам̣, сойева аттхо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхо. атха ва̄ иттхам̣ евам̣ пака̄ро бхӯто джа̄тоти евам̣ катханаттхо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхо, тасмим̣ упайогавачананти аттхо. еттха ча аббхуггатоти еттха абхи-саддо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхаджотако абхибхавитва̄ уггаманаппака̄расса дӣпанато. тена йогато ‘‘там̣ кхо пана бхавантам̣ готама’’нти идам̣ упайогавачанам̣ са̄миаттхепи сама̄нам̣ иттхамбхӯта̄кхйа̄надӣпанато ‘‘иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ ‘‘са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣ’’ти еттха абхисаддайогато иттхамбхӯта̄кхйа̄не упайогавачанам̣ катам̣, евамидха̄пи там̣ кхо пана бхавантам̣ готамам̣ абхи евам̣ калйа̄н̣о киттисаддо уггатоти абхисаддайогато иттхамбхӯта̄кхйа̄не упайогавачананти. ‘‘са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣ’’ти еттха хи ‘‘девадатто ма̄тарамабхи ма̄тари висайе ма̄туйа̄ ва̄ са̄дхӯ’’ти евам̣ адхикаран̣аттхе са̄миаттхе ва̄ бхуммавачанасса ва̄ са̄мивачанасса ва̄ пасан̇ге иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхаджотакена абхисаддена йоге упайогавачанам̣ катам̣. йатха̄ четтха ‘‘девадатто ма̄ту висайе ма̄тусамбандхӣ ва̄ са̄дхуттаппака̄раппатто’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати, евамидха̄пи ‘‘бхото готамасса самбандхӣ киттисаддо аббхуггато абхибхавитва̄ уггаманаппака̄раппатто’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати. таттха хи девадаттаггахан̣ам̣ вийа идха киттисаддаггахан̣ам̣, татха̄ таттха ‘‘ма̄тара’’нти вачанам̣ вийа идха ‘‘там̣ кхо пана бхавантам̣ готама’’нти вачанам̣, таттха са̄дхусаддаггахан̣ам̣ вийа идха уггатасаддаггахан̣ам̣ ведитаббам̣.
калйа̄н̣оти бхаддако. калйа̄н̣абха̄во часса калйа̄н̣агун̣ависайата̄йа̄ти а̄ха ‘‘калйа̄н̣агун̣асаманна̄гато’’ти, калйа̄н̣ехи гун̣ехи саманна̄гато там̣висайата̄йа йуттоти аттхо. там̣висайата̄ хеттха саманна̄гамо калйа̄н̣агун̣ависайата̄йа таннисситоти адхиппа̄йо. сет̣т̣хоти еттха̄пи есева найо. сет̣т̣хагун̣ависайата̄йа ева хи киттисаддасса сет̣т̣хата̄ ‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣ха’’нтиа̄дӣсу вийа. ‘‘бхагава̄ араха’’нтиа̄дина̄ гун̣а̄нам̣ сам̣киттанато садданӣйато ча киттисаддо ван̣н̣оти а̄ха ‘‘киттисаддоти китти ева̄’’ти. ван̣н̣ойева хи киттетаббато киттисадданӣйато саддоти ча вуччати. киттипарийа̄йо хи саддасаддо йатха̄ ‘‘ул̣а̄расадда̄ исайо, гун̣аванто тапассино’’ти. абхиттхаванавасена паватто саддо тхутигхосо, абхиттхавуда̄ха̄ро.
‘‘аббхуггато’’ти пана етасса аттхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ на дассито, тасма̄ тассаттхо евам̣ ведитаббо – аббхуггатоти абхибхавитва̄ уггато, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣агун̣е а̄раббха паваттатта̄ садевакам̣ локам̣ аджджхоттхаритва̄ паваттоти вуттам̣ хоти. кинти саддо аббхуггатоти а̄ха ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄ди. ито парам̣ пана ӣдисесу т̣ха̄несу йаттха йаттха па̄л̣ипа̄т̣хасса аттхо ваттаббо сийа̄, таттха таттха ‘‘па̄л̣ийам̣ пана̄’’ти ватва̄ аттхам̣ дассайисса̄ма, ида̄ни таттха падайоджана̄пуббакам̣ аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘итипи со бхагава̄тиа̄дӣсу пана айам̣ та̄ва йоджана̄’’тиа̄ди. со бхагава̄ти йо со саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо дева̄нам̣ атидево сакка̄нам̣ атисакко брахма̄нам̣ атибрахма̄ локана̄тхо бха̄гйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи бхагава̄ти ладдхана̄мо, со бхагава̄. бхагава̄ти хи идам̣ саттху на̄макиттанам̣. тена̄ха а̄йасма̄ дхаммасена̄пати ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ ката’’нтиа̄ди (маха̄ни. 84). парато пана бхагава̄ти гун̣акиттанамева. йатха̄ каммат̣т̣ха̄никена ‘‘араха’’нтиа̄дӣсу навасу т̣ха̄несу паччекам̣ итиписаддам̣ йоджетва̄ буддхагун̣а̄ ануссарӣйанти, евам̣ буддхагун̣асам̣киттакенапӣти дассенто ‘‘итипи арахам̣ итипи самма̄самбуддхо…пе… итипи бхагава̄’’ти а̄ха. еван̃хи сати ‘‘араха’’нтиа̄дӣхи навахи падехи йе садеваке локе ативийа па̄кат̣а̄ пан̃н̃а̄та̄ буддхагун̣а̄, те на̄наппака̄рато вибха̄вита̄ хонти. ‘‘итипетам̣ бхӯтам̣, итипетам̣ таччха’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.6) вийа хи идха ити-саддо а̄саннапаччаккхака̄ран̣аттхо, пи-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена ча тесам̣ гун̣а̄нам̣ бахубха̄во дӣпито, та̄ни ча гун̣асаллаккхан̣ака̄ран̣а̄ни саддха̄сампанна̄нам̣ вин̃н̃уджа̄тика̄нам̣ паччаккха̄ни хонтӣти та̄ни сам̣киттентена вин̃н̃уна̄ читтасса саммукхӣбхӯта̄нева катва̄ сам̣киттетабба̄нӣти дассенто ‘‘имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха.
‘‘суттантика̄нам̣ вачана̄наматтхам̣, сутта̄нурӯпам̣ паридӣпайантӣ’’ти хет̣т̣ха̄ вуттатта̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.125-128) сабба̄ка̄рато сам̣ван̣н̣итампи аттхам̣ идха̄пи виттха̄ретва̄ дассетука̄мо таттха пайоджанама̄ха ‘‘ида̄ни винайадхара̄на’’нтиа̄ди. таттха читтасампахам̣санаттханти читтасантосанаттхам̣, читтаппаса̄даджананаттханти вуттам̣ хоти. ‘‘а̄ракатта̄’’тиа̄дӣсу а̄ракатта̄ти сувидӯратта̄. арӣнанти килеса̄рӣнам̣. ара̄нанти сам̣са̄рачаккасса ара̄нам̣. хататта̄ти виддхам̣ситатта̄. паччайа̄дӣнанти чӣвара̄дипаччайа̄нан̃чева пӯджа̄висеса̄нан̃ча.
ида̄ни йатха̄вуттамеваттхам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘а̄рака̄ хи со’’тиа̄ди. дӯрата̄ на̄ма а̄санната̄ вийа упа̄да̄йупа̄да̄йа вуччатӣти парамуккам̣сагатам̣ дӯрабха̄вам̣ дассенто ‘‘сувидӯравидӯре т̣хито’’ти а̄ха, сут̣т̣ху видӯрабха̄венева видӯре т̣хитоти аттхо. со панасса килесехи дӯре т̣хитабха̄во, на падесавасена, атха кхо тесам̣ саббасо пахӣнатта̄ти дассенто а̄ха ‘‘маггена килеса̄нам̣ виддхам̣ситатта̄’’ти. нану ан̃н̃есампи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ те пахӣна̄ ева̄ти ануйогам̣ манаси катва̄ вуттам̣ ‘‘сава̄сана̄на’’нти. на хи т̣хапетва̄ бхагавантам̣ ан̃н̃е саха ва̄сана̄йа килесе паха̄тум̣ сакконти. етена ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато арахаттанти дасситам̣ хоти. ка̄ пана̄йам̣ ва̄сана̄ на̄ма? пахӣнакилесассапи аппахӣнакилесасса пайогасадисапайогахетубхӯто килесаниссито са̄маттхийависесо а̄йасмато пилиндаваччхасса васаласамуда̄ча̄ранимиттам̣ вийа. катхам̣ пана ‘‘а̄рака̄’’ти вутте ‘‘килесехӣ’’ти айаматтхо лаббхатӣти са̄ман̃н̃ачодана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато висесаттхина̄ ча висесасса анупайуджджитаббато ‘‘а̄рака̄сса хонти па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣни (ма. ни. 1.434) суттапада̄неттха уда̄харитабба̄ни. а̄рака̄ти четтха а̄-ка̄расса рассаттам̣, ка-ка̄расса ча хака̄рам̣ са̄нуса̄рам̣ катва̄ нируттинайена ‘‘араха’’нти падасиддхи ведитабба̄. йатха̄вуттассеваттхасса сукхаггахан̣аттхам̣ идаметтха вуччати –
‘‘со тато а̄рака̄ на̄ма, йасса йена̄саман̇гита̄;
асаман̇гӣ ча досехи, на̄тхо тена̄рахам̣ мато’’ти. (висуддхи. 1.125);
анаттхачаран̣ена килеса̄ ева арайоти килеса̄райо. арӣнам̣ хататта̄ ариха̄ти ваттаббе нируттинайена ‘‘араха’’нти вуттам̣. еттха̄пи йатха̄вуттассаттхасса сукхаггахан̣аттхам̣ идам̣ ведитаббам̣ –
‘‘йасма̄ ра̄га̄дисан̇кха̄та̄, саббепи арайо хата̄;
пан̃н̃а̄саттхена на̄тхена, тасма̄пи арахам̣ мато’’ти. (висуддхи. 1.126);
йан̃четам̣ сам̣са̄рачакканти самбандхо. ратхачаккасса на̄бхи вийа мӯла̄вайавабхӯтам̣ анто бахи ча самават̣т̣хитам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄двайанти вуттам̣ ‘‘авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхӣ’’ти. на̄бхийа̄ немийа̄ ча самбаддхаарасадиса̄ паччайапхалабхӯтехи авиджджа̄тан̣ха̄джара̄маран̣ехи самбаддха̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раапун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раа̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄ти вуттам̣ ‘‘пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄ра’’нти. таттха таттха бхаве парийантабха̄вена па̄кат̣ам̣ джара̄маран̣анти там̣ немит̣т̣ха̄нийам̣ катва̄ а̄ха ‘‘джара̄маран̣анемӣ’’ти. йатха̄ ратхачаккаппаваттийа̄ падха̄нака̄ран̣ам̣ аккхо, евам̣ сам̣са̄рачаккаппаваттийа̄ а̄савасамудайоти а̄ха ‘‘а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄’’ти. а̄сава̄ ева авиджджа̄дӣнам̣ ка̄ран̣атта̄ а̄савасамудайо. йатха̄ха ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103). випа̄какат̣атта̄рӯпаппабхедо ка̄мабхава̄дико тибхаво ева ратхо, тасмим̣ тибхаваратхе. аттано паччайехи самам̣, саббасо ва̄ а̄дито пат̣т̣ха̄йа йоджитанти сама̄йоджитам̣. а̄дирахитам̣ ка̄лам̣ паваттатӣти катва̄ ана̄дика̄лаппаваттам̣.
‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;
аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччатӣ’’ти. (висуддхи. 2.619; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.95 апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.60; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.199) –
евам̣ вуттасам̣са̄рова сам̣са̄рачаккам̣. анена̄ти бхагавата̄. бодхиман̣д̣ети бодхисан̇кха̄тасса н̃а̄н̣асса ман̣д̣абха̄ваппатте т̣ха̄не ка̄ле ва̄. бодхӣти пан̃н̃а̄, са̄ еттха ман̣д̣а̄ пасанна̄ джа̄та̄ти бодхиман̣д̣о. вӣрийапа̄дехӣти сам̣килесавода̄напаккхийесу саннирумбханасанниккхипанакиччата̄йа двидха̄ паваттети аттано вӣрийасан̇кха̄техи па̄дехи. сӣлапатхавийанти патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена сӣламева патхавӣ, тассам̣. патит̣т̣ха̄йа̄ти сампа̄данавасена патит̣т̣хахитва̄. саддха̄хаттхена̄ти анаваджджадхамма̄да̄наса̄дханато саддха̄ва хаттхо, тена. каммаккхайакаранти ка̄йакамма̄дибхедасса саббассапи каммасса кхайакаран̣ато каммаккхайакарам̣. н̃а̄н̣апхарасунти сама̄дхисила̄йам̣ суниситам̣ магган̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄.
евам̣ ‘‘ара̄нам̣ хататта̄’’ти еттха вуттам̣ арасан̇кха̄там̣ сам̣са̄рам̣ чаккам̣ вийа чакканти гахетва̄ аттхайоджанам̣ катва̄ ида̄ни пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ккаменапи там̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха анаматаггасам̣са̄рават̣т̣анти ану ану аматаггам̣ авин̃н̃а̄тапуббакот̣икам̣ сам̣са̄раман̣д̣алам̣. сеса̄ даса дхамма̄ти сан̇кха̄ра̄дайо джа̄типарийоса̄на̄ даса дхамма̄. катхам̣ тесам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ арабха̄воти а̄ха ‘‘авиджджа̄мӯлакатта̄ джара̄маран̣апарийантатта̄ ча̄’’ти. таттха авиджджа̄ мӯлам̣ падха̄нака̄ран̣ам̣ йесам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ те авиджджа̄мӯлака̄, тесам̣ бха̄во авиджджа̄мӯлакаттам̣. джара̄маран̣ам̣ парийантам̣ парийоса̄набхӯтам̣ етесанти джара̄маран̣апарийанта̄, сан̇кха̄ра̄дайо даса дхамма̄. тесам̣ бха̄во джара̄маран̣апарийантаттам̣. сан̇кха̄ра̄диджа̄типарийоса̄на̄нам̣ дасадхамма̄нам̣ авиджджа̄мӯлакатта̄ джара̄маран̣апарийоса̄натта̄ ча̄ти аттхо, на̄бхибхӯта̄йа авиджджа̄йа мӯлато немибхӯтена джара̄маран̣ена антато сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ самбандхатта̄ти адхиппа̄йо.
дуккха̄дӣсӯти дуккхасамудайаниродхамаггесу. ан̃н̃а̄н̣анти н̃а̄н̣аппат̣ипаккхатта̄ мохо ан̃н̃а̄н̣ам̣, на пана н̃а̄н̣ато ан̃н̃ам̣, напи н̃а̄н̣асса абха̄ваматтам̣. таттха дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣ йатха̄сабха̄ваппат̣иведха̄ппада̄нато таппат̣иччха̄данавасенева. еттха хи кин̃ча̄пи т̣хапетва̄ локуттарасаччадвайам̣ сесат̣т̣ха̄несу а̄рамман̣авасенапи авиджджа̄ уппаджджати, евам̣ сантепи пат̣иччха̄данавасенева идха адхиппета̄. са̄ хи уппанна̄ дуккхасаччам̣ пат̣иччха̄детва̄ тит̣т̣хати, йа̄тха̄васарасалаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхитум̣ на дети, татха̄ самудайам̣ ниродхам̣ магганти.
дуккханти четтха дуккхам̣ арийасаччам̣ адхиппетанти там̣ ка̄мабхава̄дивасена тидха̄ бхиндитва̄ татха̄ таппат̣иччха̄дикан̃ча авиджджам̣ тидха̄ катва̄ авиджджа̄дипаччайе тӣсу бхавесу сан̇кха̄ра̄дике пат̣ипа̄т̣ийа̄ дассенто ‘‘ка̄мабхаве ча авиджджа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ка̄мабхаве ча авиджджа̄ти ка̄мабхаве а̄дӣнавапат̣иччха̄дика̄ авиджджа̄. рӯпабхаве авиджджа̄ арӯпабхаве авиджджа̄ти еттха̄пи есева найо. ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нанти ка̄мабхӯмипарийа̄панна̄нам̣ пун̃н̃а̄пун̃н̃асан̇кха̄ра̄нам̣, ка̄мабхаве ва̄ ниппха̄детабба̄ йе пун̃н̃а̄пун̃н̃асан̇кха̄ра̄, тесам̣ ка̄мабхавӯпапаттиниббаттакасан̇кха̄ра̄нанти аттхо. сан̇кха̄ра̄ти четтха локийакусала̄кусалачетана̄ ведитабба̄. паччайо хотӣти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ та̄ва а̄рамман̣апаччайена чева упаниссайапаччайена ча̄ти двидха̄ паччайо хоти, апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ресу сахаджа̄тасса сахаджа̄та̄дивасена, асахаджа̄тасса анантарасаманантара̄дивасена, ана̄нантарасса пана а̄рамман̣авасена чева упаниссайавасена ча паччайо хоти. арӯпабхаве сан̇кха̄ра̄нанти а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣. паччайо хотӣти упаниссайапаччайавасенева. имасмин̃ча панаттхе еттха виттха̄рийама̄не атиппапан̃чо хоти, тасма̄ там̣ найидха виттха̄райисса̄ма. итаресӯти рӯпа̄рӯпабхавесу.
тин̣н̣ам̣ а̄йатана̄нанти чаккхусотамана̄йатана̄нам̣ гха̄на̄диттайасса таттха асамбхавато. екасса̄ти мана̄йатанасса итаресам̣ таттха асамбхавато. имина̄ найена тин̣н̣ам̣ пхасса̄нантиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо. чхаббидхасса пхассасса̄ти чаккхусампхассасотасампхассагха̄насампхассадживха̄сампхассака̄йасампхассаманосампхасса̄нам̣ васена чхаббидхасса пхассасса. чханнам̣ ведана̄нанти чаккхусампхассаджа̄ ведана̄, татха̄ сотасампхассаджа̄ гха̄насампхассаджа̄ дживха̄сампхассаджа̄ ка̄йасампхассаджа̄ маносампхассаджа̄ ведана̄ти има̄сам̣ чханнам̣ ведана̄нам̣. чханнам̣ тан̣ха̄ка̄йа̄нанти рӯпатан̣ха̄ саддатан̣ха̄ гандхатан̣ха̄ расатан̣ха̄ пхот̣т̣хаббатан̣ха̄ дхамматан̣ха̄ти имесам̣ чханнам̣ тан̣ха̄ка̄йа̄нам̣. таттха таттха са̄ са̄ тан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄дибхеда̄ таттха таттха ка̄мабхава̄дӣсу уппаджджанакатан̣ха̄.
са̄ тан̣ха̄димӯлика̄ катха̄ атисам̣кхитта̄ти там̣ упа̄да̄набхаве ча вибхаджитва̄ виттха̄ретва̄ дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ка̄ме парибхун̃джисса̄мӣти имина̄ ка̄матан̣ха̄паваттима̄ха, татха̄ саггасампаттим̣ анубхависса̄мӣтиа̄дӣхи. са̄ пана тан̣ха̄ йасма̄ бхусама̄да̄навасена паваттама̄на̄ ка̄мупа̄да̄нам̣ на̄ма хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ка̄мупа̄да̄напаччайа̄’’ти. татхева̄ти ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ ева. брахмалокасампаттинти рӯпӣбрахмалоке сампаттим̣. ‘‘саббепи тебхӯмака̄ дхамма̄ ка̄манӣйат̣т̣хена ка̄ма̄’’ти вачанато бхавара̄гопи ка̄мупа̄да̄намева̄ти катва̄ ‘‘ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ ева меттам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха меттам̣ бха̄ветӣти миджджати синийхатӣти метта̄, там̣ бха̄вети вад̣д̣хетӣти аттхо. атха ва̄ метта̄ етасса аттхӣти меттам̣, читтам̣, там̣сампайуттам̣ джха̄нам̣ ва̄, там̣ бха̄вети вад̣д̣хети уппа̄дети ва̄ти аттхо. карун̣ам̣ бха̄ветӣтиа̄дӣсупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо.
сесупа̄да̄намӯлика̄супӣти дит̣т̣хупа̄да̄насӣлаббатупа̄да̄нааттава̄дупа̄да̄намӯлика̄супи йоджана̄су есева найоти аттхо. таттха̄йам̣ йоджана̄ – идхекаччо ‘‘наттхи паралоко’’ти наттхикадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, со дит̣т̣хупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чаратӣтиа̄ди вуттанайена йоджетаббам̣. апаро ‘‘асукасмим̣ сампаттибхаве атта̄ уччхиджджатӣ’’ти уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, со татрӯпапаттийа̄ ка̄йена сучаритам̣ чаратӣтиа̄ди вуттанайенева йоджетаббам̣. апаро ‘‘рӯпӣ маномайо хутва̄ атта̄ уччхиджджатӣ’’ти рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ти саббам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. апаропи ‘‘арӯпабхаве уппаджджитва̄ атта̄ уччхиджджатӣ’’ти арӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ти саббам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. ета̄хийева аттава̄дупа̄да̄намӯлика̄пи йоджана̄ сам̣ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хаббам̣. евам̣ дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄давасенапи йоджана̄ ведитабба̄. апаро ‘‘сӣлена суддхи, ватена суддхӣ’’ти асуддхимаггам̣ ‘‘суддхимагго’’ти пара̄масанто сӣлаббатупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чаратӣтиа̄ди саббам̣ вуттанайенева йоджетаббам̣.
ида̄ни йва̄йам̣ сам̣са̄рачаккам̣ дассентена ‘‘ка̄мабхаве авиджджа̄ ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хотӣ’’тиа̄дина̄ авиджджа̄дӣнам̣ паччайабха̄во сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайуппаннабха̄во ча дассито, тамева пат̣исамбхида̄маггапа̄л̣им̣ а̄нетва̄ нигаманавасена дассенто ‘‘евамайа’’нтиа̄дима̄ха. таттха йатха̄ сан̇кха̄ра̄ хетуниббатта̄, евам̣ авиджджа̄пи ка̄ма̄сава̄дина̄ сахетука̄ ева̄ти а̄ха ‘‘убхопете хетусамуппанна̄’’ти. паччайапариггахети на̄марӯпасса паччайа̄нам̣ авиджджа̄дӣнам̣ париччхиджджа гахан̣е. ниппха̄детаббе бхуммам̣. пан̃н̃а̄ти кан̇кха̄витаран̣ависуддхисан̇кха̄та̄ пака̄рато джа̄нана̄. дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти тит̣т̣ханти еттха пхаладхамма̄ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣хити, ка̄ран̣ам̣, дхамма̄нам̣ т̣хити дхаммат̣т̣хити, дхаммат̣т̣хитийа̄ н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, паччайан̃а̄н̣анти аттхо, пат̣иччасамуппа̄да̄вабодхоти вуттам̣ хоти. ка̄ман̃четтха паччайапариггахе пан̃н̃а̄йева дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, сан̇кха̄ресу пана адит̣т̣хесу авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайабха̄во на сакка̄ дат̣т̣хунти ‘‘сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄’’ти паччайуппаннадхамма̄нампи гахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣. убхопете хетусамуппанна̄ти идам̣ пана убхиннампи паччайуппаннабха̄вам̣ дассетука̄мата̄йа вуттам̣. идан̃ча дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ йасма̄ аддхаттайе кан̇кха̄малавитаран̣авасена паваттати, тасма̄ ‘‘атӣтампи аддха̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. етена найена саббапада̄ни виттха̄ретабба̄нӣти етена найена ‘‘авиджджа̄ хетӯ’’тиа̄дина̄ авиджджа̄йам̣ вуттанайена ‘‘сан̇кха̄ра̄ хету, вин̃н̃а̄н̣ам̣ хетусамуппанна’’нтиа̄дина̄ саббапада̄ни виттха̄ретабба̄ни.
сам̣кхиппанти еттха авиджджа̄дайо вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча̄ти сан̇кхепо, хету випа̄ко ча. атха ва̄ хетувипа̄коти сам̣кхиппатӣти сан̇кхепо, авиджджа̄дайо вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча. сан̇кхепабха̄васа̄ман̃н̃ена пана екавачанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. те пана сан̇кхепа̄ атӣте хету, етарахи випа̄ко, етарахи хету, а̄йатим̣ випа̄коти евам̣ ка̄лавибха̄гена чатта̄ро джа̄та̄, тена̄ха ‘‘пуримасан̇кхепо четтха атӣто аддха̄’’тиа̄ди. паччуппанно аддха̄ти самбандхо. тан̣хупа̄да̄набхава̄ гахита̄ва хонтӣти еттха авиджджа̄гахан̣ена килесабха̄васа̄ман̃н̃ато тан̣хупа̄да̄на̄ гахита̄, сан̇кха̄раггахан̣ена каммабха̄васа̄ман̃н̃ато бхаво гахито, авиджджа̄сан̇кха̄ра̄нам̣ техи вина̄ сакичча̄каран̣ато ча тан̣хупа̄да̄набхава̄ гахита̄ва хонти. атха ва̄ авидва̄ паритассати, паритасито упа̄дийати, тассупа̄да̄напаччайа̄ бхаво, тасма̄ тан̣хупа̄да̄набхава̄пи гахита̄ хонти. татха̄ ча вуттам̣ –
‘‘пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄, а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄. никанти тан̣ха̄, упагаманам̣ упа̄да̄нам̣, четана̄ бхаво, ити име пан̃ча дхамма̄ пуримакаммабхавасмим̣ идха пат̣исандхийа̄ паччайа̄’’ти (пат̣и. ма. 1.47).
таттха (вибха. ат̣т̣ха. 242; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 1.1.47) пуримакаммабхавасминти пуриме каммабхаве, атӣтаджа̄тийам̣ каммабхаве карийама̄нети аттхо. мохо авиджджа̄ти йо тада̄ дуккха̄дӣсу мохо йена мӯл̣хо каммам̣ кароти, са̄ авиджджа̄. а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ти там̣ каммам̣ карото йа̄ пуримачетана̄йо, йатха̄ ‘‘да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти читтам̣ уппа̄детва̄ ма̄сампи сам̣ваччхарампи да̄нӯпакаран̣а̄ни саджджентасса уппанна̄ пуримачетана̄йо, пат̣игга̄хака̄нам̣ пана хаттхе даккхин̣ам̣ патит̣т̣ха̄пайато четана̄ бхавоти вуччати. ека̄ваджджанесу ва̄ чхасу джаванесу четана̄ а̄йӯханасан̇кха̄ра̄ на̄ма, саттама̄ бхаво. йа̄ ка̄чи ва̄ пана четана̄ бхаво, сампайутта̄ а̄йӯханасан̇кха̄ра̄ на̄ма. никанти тан̣ха̄ти йа̄ каммам̣ каронтасса тасса пхале упапаттибхаве ника̄мана̄ паттхана̄, са̄ тан̣ха̄ на̄ма. упагаманам̣ упа̄да̄нанти йам̣ каммабхавасса паччайабхӯтам̣ ‘‘идам̣ катва̄ асукасмим̣ на̄ма т̣ха̄не ка̄ме севисса̄ми уччхиджджисса̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена паваттам̣ упагаманам̣ гахан̣ам̣ пара̄масанам̣, идам̣ упа̄да̄нам̣ на̄ма. четана̄ бхавоти ‘‘там̣ каммам̣ карото йа̄ пурима̄ четана̄йо’’тиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттесу тӣсу аттхавикаппесу йа̄ четана̄ бхавоти вутта̄, са̄ четана̄ бхавоти еваматтхо ведитаббо.
ида̄ни саббепете авиджджа̄дайо дхамме двӣхи ват̣т̣ехи сан̇гахетва̄ дассетука̄мо а̄ха ‘‘име пан̃ча дхамма̄ атӣте каммават̣т̣а’’нти. еттха ча ниппарийа̄йато сан̇кха̄ра̄ бхаво ча каммам̣, авиджджа̄дайо пана каммасаха̄йата̄йа каммасариккхака̄ тадупака̄рака̄ ча̄ти камманти вутта̄. авиджджа̄дайо хи випа̄кадхаммадхаммата̄йа каммасариккхака̄ сахаджа̄такот̣ийа̄ упаниссайакот̣ийа̄ ча каммасса ча упака̄рака̄. каммамева ча ан̃н̃аман̃н̃асамбандхам̣ хутва̄ пунаппунам̣ париваттанат̣т̣хена каммават̣т̣ам̣. вин̃н̃а̄н̣а̄дайо пан̃ча̄ти вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ведана̄парийанта̄ пан̃ча етарахи ида̄ни имасмим̣ аттабха̄вети вуттам̣ хоти. авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ гахита̄ва хонтӣти еттха̄пи пуббе вийа килесакаммабха̄васа̄ман̃н̃ато тан̣хупа̄да̄наггахан̣ена авиджджа̄ гахита̄, бхаваггахан̣ена сан̇кха̄ра̄ гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ бхаве гахите тасса пуббабха̄га̄ там̣сампайутта̄ ва̄ сан̇кха̄ра̄ гахита̄ва хонти, тан̣хупа̄да̄наггахан̣ена ча там̣сампайутта̄ йа̄йа ва̄ мӯл̣хо каммам̣ кароти, са̄ авиджджа̄ва хотӣти тан̣хупа̄да̄набхаваггахан̣ена авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ гахита̄ва хонти. тенева вуттам̣ –
‘‘идха парипаккатта̄ а̄йатана̄нам̣ мохо авиджджа̄, а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄, никанти тан̣ха̄, упагаманам̣ упа̄да̄нам̣, четана̄ бхаво, ити име пан̃ча дхамма̄ идха каммабхавасмим̣ а̄йатим̣ пат̣исандхийа̄ паччайа̄’’ти (пат̣и. ма. 1.47).
таттха идха парипаккатта̄ а̄йатана̄нанти парипакка̄йатанасса каммакаран̣ака̄ле саммохо дассито. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.
вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄нам̣ джа̄тиджара̄бхан̇га̄ваттха̄ джа̄тиджара̄маран̣анти вутта̄ти аваттха̄нам̣ гахан̣ена аваттха̄ванта̄ гахита̄ва хонти тадавина̄бха̄ватоти а̄ха ‘‘джа̄тиджара̄маран̣а̄падесена вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ниддит̣т̣хатта̄’’ти. ападесена̄ти джа̄тиджара̄маран̣а̄нам̣ катханена. имети вин̃н̃а̄н̣а̄дайо. а̄йатим̣ випа̄кават̣т̣анти паччуппаннахетуто бха̄вӣнам̣ ана̄гата̄нам̣ гахитатта̄. тети авиджджа̄дайо. а̄ка̄ратоти сарӯпато авутта̄пи тасмим̣ тасмим̣ сан̇гахе а̄кирӣйанти авиджджа̄сан̇кха̄ра̄диггахан̣ехи пака̄сӣйантӣти а̄ка̄ра̄, атӣтахетуа̄дӣнам̣ ва̄ пака̄ра̄ а̄ка̄ра̄. тато а̄ка̄рато. вӣсативидха̄ хонтӣти атӣте хетупан̃чака̄дибхедато вӣсативидха̄ хонти.
сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нан̃четтха антара̄ еко сандхӣти хетуто пхаласса авиччхедаппаваттибха̄вато хетупхаласса самбандхабхӯто еко сандхи, татха̄ бхаваджа̄тӣнамантара̄. ведана̄тан̣ха̄намантара̄ пана пхалато хетуно авиччхедаппаваттибха̄вато пхалахетусамбандхабхӯто еко сандхи. пхалабхӯтопи хи дхаммо ан̃н̃асса хетусабха̄васса дхаммасса паччайо хотӣти.
итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. тена̄ха ‘‘чатусан̇кхепа’’нтиа̄ди. сабба̄ка̄ратоти идха вуттехи ча авуттехи ча пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге анантанайасамантапат̣т̣ха̄на̄дӣсу ча а̄гатехи саббехи а̄ка̄рехи. джа̄на̄тӣти авабуджджхати. пассатӣти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ачаккхуна̄ паччаккхато пассати. ан̃н̃а̄ти пат̣ивиджджхатӣти тесам̣йева вевачанам̣. танти там̣ джа̄нанам̣. н̃а̄тат̣т̣хена̄ти йатха̄сабха̄вато джа̄нанат̣т̣хена. паджа̄нанат̣т̣хена̄ти аничча̄дӣхи пака̄рехи пат̣ивиджджханат̣т̣хена.
ида̄ни йадаттхамидам̣ бхавачаккам̣ идха̄нӣтам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘имина̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха те дхаммети те авиджджа̄дике дхамме. йатха̄бхӯтам̣ н̃атва̄ти маха̄ваджиран̃а̄н̣ена йа̄тха̄вато джа̄нитва̄. ниббиндантоти балававипассана̄йа ниббинданто. вираджджанто вимуччантоти арийамаггехи вираджджанто вимуччанто. аре ханӣти самбандхо. таттха йада̄ бхагава̄ вираджджати вимуччати, тада̄ аре ханати на̄ма. тато парам̣ пана абхисамбуддхаккхан̣ам̣ гахетва̄ вуттам̣ ‘‘хани вихани виддхам̣сесӣ’’ти. евампи ара̄нам̣ хататта̄ араханти евам̣ имина̄пи пака̄рена йатха̄вуттасам̣са̄рачаккасса сан̇кха̄ра̄диара̄нам̣ хататта̄ арахам̣. еттхедам̣ вуччати –
‘‘ара̄ сам̣са̄рачаккасса, хата̄ н̃а̄н̣а̄сина̄ йато;
локана̄тхена тенеса, араханти павуччатӣ’’ти. (висуддхи. 1.128);
аггадаккхин̣еййатта̄ти уттамадаккхин̣еййабха̄вато. чаккаваттино ачетане чаккаратане уппанне таттхева локо пӯджам̣ кароти, ан̃н̃аттха пӯджа̄висеса̄ паччхиджджанти, киман̇гам̣ пана самма̄самбуддхе уппаннети дассенто ‘‘уппанне татха̄гате’’тиа̄дима̄ха. ‘‘екекам̣ дхаммаккхандхам̣ екекавиха̄рена пӯджесса̄мӣ’’ти вуттепи саттха̄рам̣йева уддисса кататта̄ ‘‘бхагавантам̣ уддисса̄’’тиа̄ди вуттам̣. ко пана ва̄до ан̃н̃есам̣ пӯджа̄висеса̄нанти йатха̄вуттато ан̃н̃есам̣ амахесаккхехи девамануссехи карийама̄на̄нам̣ на̄тиул̣а̄ра̄нам̣ пӯджа̄висеса̄нам̣ арахабха̄ве ка̄ на̄ма катха̄. паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄пи араханти йатха̄вуттачӣвара̄дипаччайа̄нам̣ пӯджа̄висесасса ча аггадаккхин̣еййабха̄вена ануччхавикатта̄пи арахам̣. имассапи аттхасса сукхаггахан̣аттхам̣ идам̣ вуччати –
‘‘пӯджа̄висесам̣ саха паччайехи,
йасма̄ айам̣ арахати локана̄тхо;
аттха̄нурӯпам̣ араханти локе,
тасма̄ джино арахати на̄мамета’’нти. (висуддхи. 1.129);
асилокабхайена̄ти акиттибхайена, айасабхайена гараха̄бхайена̄ти вуттам̣ хоти. рахо па̄пам̣ каронтӣти ‘‘ма̄ нам̣ кочи джан̃н̃а̄’’ти рахаси па̄пам̣ каронти. евамеса на када̄чи каротӣти еса бхагава̄ па̄пахетӯнам̣ бодхиман̣д̣ейева суппахӣнатта̄ када̄чипи евам̣ на кароти. хоти четтха –
‘‘йасма̄ наттхи рахо на̄ма, па̄пакаммесу та̄дино;
раха̄бха̄вена тенеса, арахам̣ ити виссуто’’ти. (висуддхи. 1.130);
ида̄ни сукхаггахан̣аттхам̣ йатха̄вуттаматтхам̣ саббампи сан̇гахетва̄ дассенто а̄ха ‘‘хоти четтха̄’’тиа̄ди. килеса̄рӣна со мунӣти еттха га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ ниггахӣталопо дат̣т̣хаббо, килеса̄рӣнам̣ хататта̄ти аттхо. паччайа̄дӣна ча̄рахоти еттха̄пи ниггахӣталопо вуттанайенева дат̣т̣хаббо.
араханти еттха айамапаропи найо дат̣т̣хаббо – а̄рака̄ти арахам̣, сувидӯрабха̄вато иччева аттхо. куто пана сувидӯрабха̄ватоти? йе абха̄витака̄йа̄ абха̄витасӣла̄ абха̄витачитта̄ абха̄витапан̃н̃а̄, тато ева аппахӣнара̄гадосамоха̄ арийадхаммасса аковида̄ арийадхамме авинӣта̄ арийадхаммасса адасса̄вино аппат̣ипанна̄ миччха̄пат̣ипанна̄ ча, тато сувидӯрабха̄вато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘сан̇гха̄т̣икан̣н̣е чепи ме, бхиккхаве, бхиккху гахетва̄ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхо асса па̄де па̄дам̣ никкхипанто, со ча хоти абхиджджха̄лу ка̄месу тиббаса̄ра̄го бйа̄панначитто падут̣т̣хаманасан̇каппо мут̣т̣хассати асампаджа̄но асама̄хито виббхантачитто па̄катиндрийо, атха кхо со а̄рака̄ва майхам̣, ахан̃ча тасса. там̣ кисса хету? дхамман̃хи со, бхиккхаве, бхиккху на пассати, дхаммам̣ апассанто на мам̣ пассатӣ’’ти (итиву. 92).
йатха̄вуттапуггала̄ хи сачепи са̄йам̣па̄там̣ саттху сантика̄вачара̄ва сийум̣, на те та̄вата̄ ‘‘саттху сантика̄’’ти ваттабба̄, татха̄ саттха̄пи несам̣. ити асаппуриса̄нам̣ а̄рака̄ дӯрети арахам̣. тенедам̣ вуччати –
‘‘самма̄ на пат̣ипаджджанти, йе нихӣна̄сайа̄ нара̄;
а̄рака̄ техи бхагава̄, дӯре тена̄рахам̣ мато’’ти.
татха̄ а̄рака̄ти арахам̣, а̄саннабха̄ватоти аттхо. куто пана а̄саннабха̄ватоти? йе бха̄витака̄йа̄ бха̄витасӣла̄ бха̄витачитта̄ бха̄витапан̃н̃а̄, тато ева пахӣнара̄гадосамоха̄ арийадхаммасса ковида̄ арийадхамме сувинӣта̄ арийадхаммасса дасса̄вино самма̄пат̣ипанна̄, тато а̄саннабха̄вато. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘йоджанасате чепи ме, бхиккхаве, бхиккху вихареййа, со ча хоти анабхиджджха̄лу ка̄месу на тиббаса̄ра̄го абйа̄панначитто ападут̣т̣хаманасан̇каппо упат̣т̣хитассати сампаджа̄но сама̄хито екаггачитто сам̣вутиндрийо, атха кхо со сантикева майхам̣, ахан̃ча тасса. там̣ кисса хету? дхамман̃хи со, бхиккхаве, бхиккху пассати, дхаммам̣ пассанто мам̣ пассатӣ’’ти (итиву. 92).
татха̄рӯпа̄ хи пуггала̄ саттху йоджанасатантарика̄пи хонти, на та̄вата̄ те ‘‘саттху дӯрача̄рино’’ти ваттабба̄, татха̄ саттха̄пи несам̣. ити саппуриса̄нам̣ а̄рака̄ а̄саннети арахам̣. тенедам̣ вуччати –
‘‘йе самма̄ пат̣ипаджджанти, суппан̣ӣта̄дхимуттика̄;
а̄рака̄ техи а̄санне, тена̄пи арахам̣ джино’’ти.
йе име ра̄га̄дайо па̄падхамма̄ йасмим̣ санта̄не уппаджджанти, тасса дит̣т̣хадхаммикампи сампара̄йикампи анаттхам̣ а̄ваханти, нибба̄нага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа екам̣сенева уджувипаччанӣкабхӯта̄ ча, те аттахитам̣ парахитан̃ча парипӯретум̣ самма̄ пат̣ипаджджантехи са̄дхӯхи дӯрато рахитабба̄ париччаджитабба̄ паха̄табба̄ти раха̄ на̄ма, те ча йасма̄ бхагавато бодхимӯлейева арийамаггена саббасо пахӣна̄ сусамуччхинна̄. йатха̄ха –
‘‘татха̄гатасса кхо, бра̄хман̣а, ра̄го пахӣно досо мохо, саббепи па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ пахӣна̄ уччхиннамӯла̄ та̄ла̄ваттхуката̄ анабха̄вам̣ката̄ а̄йатим̣ ануппа̄дадхамма̄’’ти (па̄ра̄. 9).
тасма̄ саббасо на санти етасса раха̄ти арахоти ваттаббе ока̄расса са̄нуса̄рам̣ ака̄ра̄десам̣ катва̄ ‘‘араха’’нти вуттам̣. тенедам̣ вуччати –
‘‘па̄падхамма̄ раха̄ на̄ма, са̄дхӯхи рахитаббато;
тесам̣ сут̣т̣ху пахӣнатта̄, бхагава̄ арахам̣ мато’’ти.
йе те саббасо парин̃н̃а̄таккхандха̄ пахӣнакилеса̄ бха̄витамагга̄ саччхикатаниродха̄ араханто кхӣн̣а̄сава̄, йе ча секха̄ аппаттама̄наса̄ ануттарам̣ йогаккхемам̣ паттхайама̄на̄ вихаранти, йе ча парисуддхаппайога̄ калйа̄н̣аджджха̄сайа̄ саддха̄сӣласута̄дигун̣асампанна̄ пуггала̄, техи на рахитаббо на париччаджитаббо, те ча бхагавата̄ти арахам̣. татха̄ хи арийапуггала̄ саттха̄ра̄ дит̣т̣хадхаммасса паччаккхакаран̣ато саттху дхаммасарӣрена авирахита̄ва хонти. йатха̄ха а̄йасма̄ пин̇гийо –
‘‘пасса̄ми нам̣ манаса̄ чаккхуна̄ва,
раттиндивам̣ бра̄хман̣а аппаматто;
намассама̄но вивасеми раттим̣,
тенева ман̃н̃а̄ми авиппава̄сам̣.
‘‘саддха̄ ча пӣти ча мано сати ча,
на̄пентиме готамаса̄санамха̄;
йам̣ йам̣ дисам̣ ваджати бхӯрипан̃н̃о,
са тена тенева натохамасмӣ’’ти. (су. ни. 1148-1149);
тенева ча те ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ на уддисанти. йатха̄ха –
‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ уддисеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (ма. ни. 3.128; а. ни. 1.276).
калйа̄н̣апутхуджджана̄пи йебхуййена саттхари ниччаласаддха̄ ева хонти. ити суппат̣ипаннехи пурисависесехи авирахитаббато тесан̃ча авираханато на санти етасса раха̄ париччаджанака̄, наттхи ва̄ етасса раха̄ са̄дхӯхи париччаджитаббата̄ти арахам̣. тенедам̣ вуччати –
‘‘йе саччхикатасаддхамма̄, арийа̄ суддхагочара̄;
на техи рахито хоти, на̄тхо тена̄рахам̣ мато’’ти.
рахоти ча гаманам̣ вуччати, бхагавато ча на̄на̄гатӣсу париббхаманасан̇кха̄там̣ сам̣са̄ре гаманам̣ наттхи каммаккхайакарена арийамаггена бодхимӯлейева саббасо сасамбха̄расса каммават̣т̣асса виддхам̣ситатта̄. йатха̄ха –
‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;
йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;
те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);
евам̣ наттхи етасса рахо гаманам̣ гатӣсу пачча̄джа̄тӣтипи арахам̣. тенедам̣ вуччати –
‘‘рахо ва̄ гаманам̣ йасса, сам̣са̄ре наттхи саббасо;
пахӣнаджа̄тимаран̣о, арахам̣ сугато мато’’ти.
па̄сам̣сатта̄ ва̄ бхагава̄ арахам̣. аккхарачинтака̄ хи пасам̣са̄йам̣ арахасаддам̣ ван̣н̣енти. па̄сам̣сабха̄во ча бхагавато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ато йатха̄бхуччагун̣а̄дхигато садеваке локе суппатит̣т̣хито. татха̄ хеса ануттарена сӣлена ануттарена сама̄дхина̄ ануттара̄йа пан̃н̃а̄йа ануттара̄йа вимуттийа̄ асамо асамасамо аппат̣имо аппат̣ибха̄го аппат̣ипуггалоти евам̣ тасмим̣ тасмим̣ гун̣е вибхаджитва̄ вуччама̄не пан̣д̣итапурисехи девехи брахмехи бхагавата̄ ва̄ пана парийоса̄петум̣ асаккун̣еййарӯпо. ити па̄сам̣сатта̄пи бхагава̄ арахам̣. тенедам̣ вуччати –
‘‘гун̣ехи садисо наттхи, йасма̄ локе садеваке;
тасма̄ па̄сам̣сийатта̄пи, арахам̣ двипадуттамо’’ти.
саббасан̇гахавасена пана –
а̄рака̄ мандабуддхӣнам̣, а̄рака̄ ча виджа̄натам̣;
раха̄нам̣ суппахӣнатта̄, видӯнамарахеййато;
бхавесу ча раха̄бха̄ва̄, па̄сам̣са̄ арахам̣ джиноти.
етта̄вата̄ ча ‘‘араха’’нти падасса саббасо аттхо вибхатто хоти.
ида̄ни самма̄самбуддхоти имасса аттхам̣ вибхаджитва̄ дассенто а̄ха ‘‘самма̄ са̄ман̃ча̄’’тиа̄ди. таттха самма̄ти авипарӣтам̣. са̄манти сайамева, апаранеййо хутва̄ти аттхо. самбуддхоти хи еттха сам̣-саддо сайанти етасса аттхасса бодхакоти дат̣т̣хаббо. саббадхамма̄нанти анавасеса̄нам̣ неййадхамма̄нам̣. катхам̣ панеттха саббадхамма̄нанти айам̣ висесо лаббхатӣти? екадесасса аггахан̣ато. падесаггахан̣е хи асати гахетаббасса ниппадесата̄ва вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. еван̃ча катва̄ аттхависесанапеккха̄ каттари ева буддхасаддасиддхи ведитабба̄ каммавачаниччха̄йа абха̄вато. ‘‘самма̄ са̄ман̃ча буддхатта̄ самма̄самбуддхо’’ти еттакамева хи идха саддато лаббхати, ‘‘саббадхамма̄на’’нти идам̣ пана аттхато лаббхама̄нам̣ гахетва̄ вуттам̣. на хи буджджханакирийа̄ ависайа̄ йуджджати.
ида̄ни тасса̄ висайам̣ ‘‘саббадхамме’’ти са̄ман̃н̃ато вуттам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘абхин̃н̃еййе дхамме’’тиа̄ди вуттам̣. таттха абхин̃н̃еййети аничча̄дито лаккхан̣араса̄дито ча абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄нитаббе чатусаччадхамме. абхин̃н̃еййато буддхоти абхин̃н̃еййабха̄вато буджджхи, пуббабха̄ге випассана̄пан̃н̃а̄дӣхи адхигамаккхан̣е маггапан̃н̃а̄йа апарабха̄ге саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дӣхи ан̃н̃а̄сӣти аттхо. ито паресупи есева найо. парин̃н̃еййе дхаммети аничча̄дивасена париджа̄нитаббам̣ дуккхам̣ арийасаччама̄ха. паха̄таббети самудайапаккхийе. саччхика̄таббети нибба̄нам̣ сандха̄йа̄ха. бахувачананиддесо панеттха сопа̄дисеса̄дикам̣ парийа̄йасиддхам̣ бхедамапеккхитва̄ като, уддесо ва̄ айам̣ чатусаччадхамма̄нампи. татха̄ хи ваккхати ‘‘чаккху дуккхасачча’’нтиа̄ди. уддесо ча авиниччхитаттхапариччхедасса дхаммасса васена карӣйати. уддесена хи уддисийама̄на̄нам̣ аттхита̄маттам̣ вуччати, на париччхедоти апариччхедена бахувачанена вуттам̣ йатха̄ ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄, асан̇кхата̄ дхамма̄’’ти. саччхика̄таббети ва̄ пхалавимуттӣнампи гахан̣ам̣, на нибба̄нассева̄ти бахувачананиддесо като. еван̃ча бха̄ветаббети еттха джха̄на̄нампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. тенева ча̄ха̄ти селабра̄хман̣асса аттано буддхабха̄вам̣ са̄дхенто евама̄ха.
ким̣ пана бхагава̄ сайамева аттано самма̄самбуддхабха̄вам̣ са̄дхетӣти? са̄дхети маха̄карун̣а̄йа ан̃н̃есам̣ ависайато. таттха ‘‘екомхи самма̄самбуддхо, сабба̄бхибхӯ саббавидӯхамасмӣ’’тиа̄дӣни (ма. ни. 2.341; маха̄ва. 11) суттапада̄ни, идамева ча ‘‘абхин̃н̃еййа’’нтиа̄ди суттападам̣ етасса аттхасса са̄дхакам̣. таттха абхин̃н̃еййанти имина̄ дуккхасаччама̄ха, бха̄ветаббанти маггасаччам̣. ча-саддо панеттха авуттасамуччайаттхо, тена саччхика̄таббасса гахан̣ам̣ ведитаббам̣. атха ва̄ абхин̃н̃еййанти имина̄ва па̄рисесан̃а̄йена парин̃н̃еййадхамме саччхика̄таббадхамме ча дассети. тасма̄ буддхосмӣти йасма̄ чатта̄ри сачча̄ни майа̄ буддха̄ни, саччавинимуттан̃ча кин̃чи н̃еййам̣ наттхи, тасма̄ саббампи н̃еййам̣ буддхосми, аббхан̃н̃а̄синти аттхо. селасуттат̣т̣хакатха̄йам̣ пана идам̣ вуттам̣ –
‘‘абхин̃н̃еййанти виджджа̄ ча вимутти ча. бха̄ветаббам̣ маггасаччам̣. паха̄таббам̣ самудайасаччам̣. хетувачанена пана пхаласиддхито тесам̣ пхала̄ни ниродхасаччадуккхасачча̄нипи вутта̄нева хонти. евам̣ саччхика̄таббам̣ саччхикатам̣, парин̃н̃а̄таббам̣ парин̃н̃а̄танти идампеттха сан̇гахитамева̄ти чатусаччабха̄ванам̣ чатусаччабха̄вана̄пхалан̃ча вимуттим̣ дассенто ‘буджджхитаббам̣ буджджхитва̄ буддхо джа̄тосмӣ’ти йуттахетуна̄ буддхабха̄вам̣ са̄дхетӣ’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 2.399).
таттха виджджа̄ти маггавиджджа̄ вутта̄ уккат̣т̣ханиддесена. вимуттӣти пхалавимутти. ка̄ман̃четтха маггавиджджа̄пи бха̄ветаббабха̄вена гахита̄, саббепи пана сабха̄вадхамма̄ абхин̃н̃еййа̄ти виджджа̄йа абхин̃н̃еййабха̄во вутто. имина̄ва найена саббесампи абхин̃н̃еййабха̄во вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. пхалена вина̄ хетубха̄вассева абха̄вато хетувачанена пхаласиддхи вутта̄ти ведитаббам̣. ниродхасса хи сампа̄панена маггасса хетубха̄во, дуккхасса ниббаттанена тан̣ха̄йа самудайабха̄воти.
евам̣ саччавасена са̄ман̃н̃ато вуттаматтхам̣ два̄ра̄рамман̣ехи саддхим̣ два̄раппаваттадхаммехи чева кхандха̄дӣхи ча саччавасенева вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. мӯлака̄ран̣абха̄вена̄ти сантесупи авиджджа̄дӣсу ан̃н̃есу ка̄ран̣есу тесампи мӯлабхӯтака̄ран̣абха̄вена. тан̣ха̄ хи каммасса вичиттабха̄вахетуто саха̄йабха̄вӯпагаманато ча дуккхавичиттата̄йа падха̄нака̄ран̣ам̣. самут̣т̣ха̄пика̄ти уппа̄дика̄. пуриматан̣ха̄ти пуримабхавасиддха̄ тан̣ха̄. убхиннанти чаккхусса там̣самудайасса ча. аппаваттӣти аппаваттинимиттам̣. ниродхаппаджа̄нана̄ти саччхикирийа̄бхисамайавасена ниродхасса пат̣ивиджджхана̄. екекападуддха̄рена̄ти ‘‘чаккхум̣ чаккхусамудайо чаккхуниродхо’’тиа̄дина̄ екекакот̣т̣ха̄саниддха̄ран̣ена. тан̣ха̄йапи парин̃н̃еййабха̄васаббха̄вато упа̄да̄наккхандхогадхатта̄ сан̇кха̄радуккхабха̄вато ча дуккхасаччасан̇гахам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпатан̣ха̄дайо чха тан̣ха̄ка̄йа̄’’ти вуттам̣, тасма̄ ваттама̄набхаве тан̣ха̄ кхандхапарийа̄паннатта̄ сан̇кха̄радуккхабха̄вато ча дуккхасаччам̣. йасмим̣ пана аттабха̄ве са̄ уппаджджати, тасса аттабха̄васса мӯлака̄ран̣абха̄вена самут̣т̣ха̄пика̄ пуримабхавасиддха̄ тан̣ха̄ самудайасаччанти гахетабба̄.
касин̣а̄нӣти касин̣а̄рамман̣икаджджха̄на̄ни. дваттим̣са̄ка̄ра̄ти дваттим̣са кот̣т̣ха̄са̄ тада̄рамман̣аджджха̄на̄ни ча. нава бхава̄ти ка̄мабхаво рӯпабхаво арӯпабхаво сан̃н̃ӣбхаво асан̃н̃ӣбхаво невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣбхаво екавока̄рабхаво чатувока̄рабхаво пан̃чавока̄рабхавоти нава бхава̄. таттха бхаватӣти бхаво, ка̄мара̄гасан̇кха̄тена ка̄мена йутто бхаво, ка̄масан̇кха̄то ва̄ бхаво ка̄мабхаво, ека̄даса ка̄ма̄вачарабхӯмийо. ка̄ме паха̄йа рӯпара̄гасан̇кха̄тена рӯпена йутто бхаво, рӯпасан̇кха̄то ва̄ бхаво рӯпабхаво, сол̣аса рӯпа̄вачарабхӯмийо. ка̄ман̃ча рӯпан̃ча паха̄йа арӯпара̄гасан̇кха̄тена арӯпена йутто бхаво, арӯпасан̇кха̄то ва̄ бхаво арӯпабхаво, чатассо а̄руппабхӯмийо. сан̃н̃а̄ватам̣ бхаво сан̃н̃ӣбхаво, сан̃н̃а̄ ва̄ еттха бхаве аттхӣти сан̃н̃ӣбхаво, со ка̄мабхаво ча асан̃н̃ӣбхавамутто рӯпабхаво ча невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣбхавамутто арӯпабхаво ча хоти. на сан̃н̃ӣбхаво асан̃н̃ӣбхаво, со рӯпабхавекадесо. ол̣а̄рикатта̄бха̄вато невасан̃н̃а̄, сукхуматтасса саббха̄вато на̄сан̃н̃а̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄, та̄йа йутто бхаво невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхаво. атха ва̄ ол̣а̄рика̄йа сан̃н̃а̄йа абха̄ва̄ сукхума̄йа ча бха̄ва̄ невасан̃н̃а̄ на̄сан̃н̃а̄ асмим̣ бхавети невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхаво, со арӯпабхавекадесо. екена рӯпаккхандхена вокин̣н̣о бхаво, екена ва̄ вока̄ро асса бхавасса̄ти екавока̄рабхаво, со асан̃н̃ӣбхаво. чатӯхи арӯпаккхандхехи вокин̣н̣о бхаво, чатӯхи ва̄ вока̄ро асса бхавасса̄ти чатувока̄рабхаво, со арӯпабхаво ева. пан̃чахи кхандхехи вокин̣н̣о бхаво, пан̃чахи ва̄ вока̄ро асса бхавасса̄ти пан̃чавока̄рабхаво, со ка̄мабхаво ча рӯпабхавекадесо ча хоти. вока̄роти ва̄ кхандха̄наметамадхивачанам̣, тасма̄ еко вока̄ро асса бхавасса̄ти екавока̄рабхавоти евама̄дина̄петтха аттхо ведитаббо. чатта̄ри джха̄на̄нӣти аггахита̄рамман̣ависеса̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни. випа̄каджджха̄на̄нам̣ ва̄ етам̣ гахан̣ам̣. еттха ча кусаладхамма̄нам̣ упаниссайабхӯта̄ тан̣ха̄самут̣т̣ха̄пика̄ пуриматан̣ха̄ти ведитабба̄. кирийадхамма̄нам̣ пана йаттха те кирийадхамма̄ уппаджджанти, тасса аттабха̄васса ка̄ран̣абхӯта̄ тан̣ха̄. ануломатоти еттха ‘‘сан̇кха̄ра̄ дуккхасаччам̣, авиджджа̄ самудайасачча’’нти имина̄ ануккамена йоджетаббам̣.
анубуддхоти буджджхитаббадхаммасса анурӯпато буддхо. тена̄ти йасма̄ са̄ман̃н̃ато висесато ча екекападуддха̄рена саббадхамме буддхо, тасма̄ вуттам̣. ким̣ вуттанти а̄ха ‘‘самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄’’ти, саббассапи н̃еййасса сабба̄ка̄рато авипарӣтам̣ сайамева абхисамбуддхатта̄ти аттхо. имина̄сса паропадесарахитасса сабба̄ка̄рена саббадхамма̄вабодханасаматтхасса а̄кан̇кхаппат̣ибаддхавуттино ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса адхигамо дассито.
нану ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато ан̃н̃ам̣ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ‘‘чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни буддхан̃а̄н̣а̄нӣ’’ти вачанам̣ вируджджхеййа̄ти? на вируджджхати висайаппаваттибхедавасена ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣абха̄вадассанаттхам̣ екассева н̃а̄н̣асса двидха̄ вуттатта̄. екамева хи там̣ н̃а̄н̣ам̣ анавасесасан̇кхата̄сан̇кхатасаммутидхаммависайата̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха ча а̄варан̣а̄бха̄вато ниссан̇гача̄рамупа̄да̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти вуттам̣. йатха̄ха пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.119) ‘‘саббам̣ сан̇кхатамасан̇кхатам̣ анавасесам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а’’нтиа̄ди. тасма̄ наттхи несам̣ аттхато бхедо, екантена четам̣ евамиччхитаббам̣. ан̃н̃атха̄ саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣а̄нам̣ са̄дха̄ран̣ата̄ асаббадхамма̄рамман̣ата̄ ча а̄паджджеййа. на хи бхагавато н̃а̄н̣асса ан̣уматтампи а̄варан̣ам̣ аттхи, ана̄варан̣ан̃а̄н̣асса асаббадхамма̄рамман̣абха̄ве йаттха там̣ на паваттати, таттха̄варан̣асаббха̄вато ана̄варан̣абха̄войева на сийа̄. атха ва̄ пана хоту ан̃н̃амева ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато, идха пана саббаттха аппат̣ихатавуттита̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева адхиппетам̣, тасса ча̄дхигаманена бхагава̄ саббан̃н̃ӯ саббавидӯ самма̄самбуддхоти ча вуччати на саким̣йева саббадхамма̄вабодханато. татха̄ ча вуттам̣ пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.162) ‘‘вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ саччхика̄ пан̃н̃атти йадидам̣ буддхо’’ти. саббадхамма̄вабодханасаматтхан̃а̄н̣асамадхигамена хи бхагавато санта̄не анавасесадхамме пат̣ивиджджхитум̣ саматтхата̄ ахосӣти.
еттха̄ха – ким̣ панидам̣ н̃а̄н̣ам̣ паваттама̄нам̣ саким̣йева саббасмим̣ висайе паваттати, уда̄ху камена̄ти. кин̃четтха – йади та̄ва саким̣йева саббасмим̣ висайе паваттати, атӣта̄на̄гатапаччуппаннааджджхаттабахиддха̄дибхедабхинна̄нам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣ асан̇кхатасаммутидхамма̄нан̃ча екаджджхам̣ упат̣т̣ха̄не дӯрато читтапат̣ам̣ пеккхантасса вийа пат̣ивибха̄гена̄вабодхо на сийа̄, татха̄ сати ‘‘саббе дхамма̄ анатта̄’’ти випассанта̄нам̣ анатта̄ка̄рена вийа саббадхамма̄ анирӯпитарӯпена бхагавато н̃а̄н̣асса висайа̄ хонтӣти а̄паджджати. йепи ‘‘саббан̃еййадхамма̄нам̣ т̣хиталаккхан̣ависайам̣ викаппарахитам̣ саббака̄лам̣ буддха̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ паваттати, тена те саббавидӯти вуччанти, еван̃ча катва̄ ‘чарам̣ сама̄хито на̄го, тит̣т̣хантопи сама̄хито’ти идампи вачанам̣ сувуттам̣ хотӣ’’ти ваданти, тесампи вуттадоса̄ на̄тиватти, т̣хиталаккхан̣а̄рамман̣ата̄йа ча атӣта̄на̄гатасаммутидхамма̄нам̣ тадабха̄вато екадесависайамева бхагавато н̃а̄н̣ам̣ сийа̄, тасма̄ саким̣йева н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти на йуджджати.
атха камена саббасмим̣ висайе н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти. евампи на йуджджати. на хи джа̄тибхӯмисабха̄ва̄дивасена диса̄десака̄ла̄дивасена ча анекабхедабхинне н̃еййе камена гайхама̄не тасса анавасесаппат̣иведхо самбхавати апарийантабха̄вато н̃еййасса. йе пана ‘‘аттхасса ависам̣ва̄данато н̃еййасса екадесам̣ паччаккхам̣ катва̄ сесепи еванти адхимуччитва̄ ваваттха̄панена саббан̃н̃ӯ бхагава̄, тан̃ча н̃а̄н̣ам̣ на анума̄нан̃а̄н̣ам̣ сам̣сайа̄бха̄вато. сам̣сайа̄нубаддхан̃хи локе анума̄нан̃а̄н̣а’’нти ваданти, тесампи там̣ на йуттам̣. саббасса хи аппаччаккхабха̄ве аттха̄висам̣ва̄данена н̃еййасса екадесам̣ паччаккхам̣ катва̄ сесепи еванти адхимуччитва̄ ваваттха̄панасса асамбхавато. йан̃хи там̣ сесам̣, там̣ аппаччаккханти.
атха тампи паччаккхам̣ тасса сесабха̄во ева на сийа̄ти? саббаметам̣ ака̄ран̣ам̣. касма̄? ависайавича̄ран̣абха̄вато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘буддхависайо, бхиккхаве, ачинтеййо на чинтетаббо, йо чинтеййа, умма̄дасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти (а. ни. 4.77). идам̣ панеттха саннит̣т̣ха̄нам̣ – йам̣ кин̃чи бхагавата̄ н̃а̄тум̣ иччхитам̣ сакалам̣ екадесо ва̄, таттха таттха аппат̣ихатавуттита̄йа паччаккхато н̃а̄н̣ам̣ паваттати ниччасама̄дха̄нан̃ча виккхепа̄бха̄вато. н̃а̄тум̣ иччхитасса ча сакаласса ависайабха̄ве тасса а̄кан̇кхаппат̣ибаддхавуттита̄ на сийа̄, екантеневасса̄ иччхитабба̄ ‘‘саббе дхамма̄ буддхасса бхагавато а̄ваджджанаппат̣ибаддха̄ а̄кан̇кхаппат̣ибаддха̄ манасика̄раппат̣ибаддха̄ читтуппа̄даппат̣ибаддха̄’’ти (маха̄ни. 69; пат̣и. ма. 3.5) вачанато. атӣта̄на̄гатависайампи бхагавато н̃а̄н̣ам̣ анума̄на̄гаматаккагахан̣авирахитатта̄ паччаккхамева.
нану ча етасмимпи паккхе йада̄ сакалам̣ н̃а̄тум̣ иччхитам̣, тада̄ саким̣йева сакалависайата̄йа анирӯпитарӯпена бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттеййа̄ти вуттадоса̄ на̄тиваттийева̄ти? на, тасса висодхитатта̄. висодхито хи со буддхависайо ачинтеййоти. ан̃н̃атха̄ пачураджанан̃а̄н̣асама̄навуттита̄йа буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ н̃а̄н̣асса ачинтеййата̄ на сийа̄, тасма̄ сакаладхамма̄рамман̣ампи там̣ екадхамма̄рамман̣ам̣ вийа суваваттха̄питейева те дхамме катва̄ паваттатӣти идаметтха ачинтеййам̣, ‘‘йа̄ватакам̣ н̃еййам̣, та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣. йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, та̄ватакам̣ н̃еййам̣. н̃еййапарийантикам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ н̃еййа’’нти (пат̣и. ма. 3.5) евамекаджджхам̣ висум̣ саким̣ камена ва̄ иччха̄нурӯпам̣ самма̄ са̄мам̣ саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо.
виджджа̄хӣти еттха виндийам̣ виндатӣти виджджа̄, йа̄тха̄вато упалаббхатӣти аттхо. аттано ва̄ пат̣ипаккхасса виджджханат̣т̣хена виджджа̄, тамоккхандха̄дикасса пада̄ланат̣т̣хена̄ти аттхо. тато ева аттано висайасса видитакаран̣ат̣т̣хенапи виджджа̄. сампаннатта̄ти саманна̄гататта̄ парипун̣н̣атта̄ ва̄, авикалатта̄ти аттхо. татра̄ти амбат̣т̣хасутте. маномайиддхийа̄ти еттха ‘‘идха бхиккху имамха̄ ка̄йа̄ ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄ти рӯпим̣ маномайам̣ саббан̇гапаччан̇гам̣ ахӣниндрийа’’нти (дӣ. ни. 1.236) имина̄ найена а̄гата̄ иддхи сарӣраббхантаре ан̃н̃ассева джха̄наманена ниббаттатта̄ маномайасса сарӣрасса ниббаттивасена паватта̄ маномайиддхи на̄ма. чха абхин̃н̃а̄ти а̄саваккхайан̃а̄н̣ена саддхим̣ иддхивидха̄дика̄ пан̃ча̄бхин̃н̃а̄йо. тиссаннам̣ ат̣т̣ханнан̃ча виджджа̄нам̣ таттха таттха сутте гахан̣ам̣ венеййаджджха̄сайавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣. сатта саддхамма̄ на̄ма саддха̄ хирӣ оттаппам̣ ба̄хусаччам̣ вӣрийам̣ сати пан̃н̃а̄ ча. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘идха бхиккху саддхо хоти, хирима̄, оттаппӣ, бахуссуто, а̄раддхавӣрийо, упат̣т̣хитассати, пан̃н̃ава̄ хотӣ’’ти (дӣ. ни. 3.330). чатта̄ри джха̄на̄нӣти йа̄ни ка̄ничи чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни.
касма̄ панеттха сӣла̄дайойева паннараса ‘‘чаран̣а’’нти вутта̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘имейева хӣ’’тиа̄ди. тена тесам̣ сиккхаттайасан̇гахато нибба̄нупагамане екам̣сато са̄дханабха̄вама̄ха. ида̄ни тадаттхаса̄дхана̄йа а̄гамам̣ дассенто ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дима̄ха. бхагава̄тиа̄ди вуттассеваттхасса нигаманавасена вуттам̣. нану ча̄йам̣ виджджа̄чаран̣асампада̄ са̄вакесупи лаббхатӣти? кин̃ча̄пи лаббхати, на пана татха̄, йатха̄ бхагаватоти дассетум̣ ‘‘таттха виджджа̄сампада̄’’тиа̄ди вуттам̣. а̄саваккхайавиджджа̄йа саббан̃н̃убха̄васиддхито а̄ха ‘‘виджджа̄сампада̄ бхагавато саббан̃н̃утам̣ пӯретва̄ т̣хита̄’’ти. чатӯсу джха̄несу антогадхабха̄вена чаран̣адхаммапарийа̄паннатта̄ карун̣а̄брахмавиха̄расса йатха̄рахам̣ тасса ча маха̄карун̣а̄сама̄паттивасена аса̄дха̄ран̣асабха̄васса бхагавати упалаббханато а̄ха ‘‘чаран̣асампада̄ маха̄ка̄рун̣икатам̣ пӯретва̄ т̣хита̄’’ти. йатха̄ сатта̄нам̣ анаттхам̣ париваджджетва̄ аттхе нийоджанам̣ пан̃н̃а̄йа вина̄ на хоти, евам̣ несам̣ аттха̄наттхаджа̄нанам̣ саттху карун̣а̄йа вина̄ на хотӣти убхайампи убхайаттха сакиччакамева сийа̄. йаттха пана йасса̄ падха̄набха̄во, там̣ дассетум̣ ‘‘со саббан̃н̃ута̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. йатха̄ там̣ виджджа̄чаран̣асампанноти еттха танти нипа̄таматтам̣, йатха̄ ан̃н̃опи виджджа̄чаран̣асампанно нийоджети, татха̄ айанти аттхо. тена виджджа̄чаран̣асампаннассева̄йам̣ а̄вен̣ика̄ пат̣ипаттӣти дассети. са̄ пана̄йам̣ саттху виджджа̄чаран̣асампада̄ са̄санасса ниййа̄никата̄йа са̄вака̄нам̣ самма̄пат̣ипаттийа̄ екантака̄ран̣анти дассетум̣ ‘‘тенасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аттантапа̄дайоти а̄ди-саддена парантапаубхайантапа̄ гахита̄. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
еттха ча виджджа̄сампада̄йа саттху пан̃н̃а̄махаттам̣ пака̄ситам̣ хоти, чаран̣асампада̄йа карун̣а̄махаттам̣. тесу пан̃н̃а̄йа бхагавато дхаммараджджаппатти, карун̣а̄йа дхаммасам̣вибха̄го. пан̃н̃а̄йа сам̣са̄радуккханиббида̄, карун̣а̄йа сам̣са̄радуккхасаханам̣. пан̃н̃а̄йа парадуккхапариджа̄нанам̣, карун̣а̄йа парадуккхапатика̄ра̄рамбхо. пан̃н̃а̄йа паринибба̄на̄бхимукхабха̄во, карун̣а̄йа тададхигамо. пан̃н̃а̄йа сайам̣ таран̣ам̣, карун̣а̄йа паресам̣ та̄ран̣ам̣. пан̃н̃а̄йа буддхабха̄васиддхи, карун̣а̄йа буддхакиччасиддхи. карун̣а̄йа ва̄ бодхисаттабхӯмийам̣ сам̣са̄ра̄бхимукхабха̄во, пан̃н̃а̄йа таттха анабхирати, татха̄ карун̣а̄йа паресам̣ абхим̣са̄панам̣, пан̃н̃а̄йа сайам̣ парехи абха̄йанам̣. карун̣а̄йа парам̣ раккханто атта̄нам̣ раккхати, пан̃н̃а̄йа атта̄нам̣ раккханто парам̣ раккхати. татха̄ карун̣а̄йа апарантапо, пан̃н̃а̄йа анаттантапо, тена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу чатуттхапуггалабха̄во сиддхо хоти. татха̄ карун̣а̄йа локана̄тхата̄, пан̃н̃а̄йа аттана̄тхата̄. карун̣а̄йа часса нинната̄бха̄во, пан̃н̃а̄йа уннама̄бха̄во. татха̄ карун̣а̄йа саббасаттесу джанита̄нуггахо, пан̃н̃а̄нугататта̄ на ча на саббаттха вираттачитто, пан̃н̃а̄йа саббадхаммесу вираттачитто, карун̣а̄нугататта̄ на ча на саббасатта̄нуггаха̄йа паватто. йатха̄ хи карун̣а̄ бхагавато синехасокавирахита̄, евам̣ пан̃н̃а̄ ахам̣ка̄рамамам̣ка̄равинимутта̄ти ан̃н̃аман̃н̃ависодхита̄ парамависуддха̄ гун̣ависеса̄ виджджа̄чаран̣асампада̄хи пака̄сита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
ида̄ни сугатоти имасса аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘собханагаманатта̄’’тиа̄ди. ‘‘гате т̣хите’’тиа̄дӣсу гаманампи гатанти вуччатӣти а̄ха ‘‘гаманампи хи гатанти вуччатӣ’’ти. собхананти субхам̣, субхабха̄во висуддхата̄йа, висуддхата̄ досавигамена̄ти а̄ха ‘‘парисуддхаманаваджджа’’нти. гаманан̃ча на̄ма бахувидханти идха̄дхиппетам̣ гаманам̣ дассенто ‘‘арийамагго’’ти а̄ха. со хи нибба̄насса гати адхигамоти ча катва̄ гатам̣ гамананти ча вуччати. ида̄ни тассева гамане ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘тена хеса̄’’тиа̄ди вуттам̣. кхемам̣ дисанти нибба̄нам̣. асаджджама̄ноти парипантха̄бха̄вена сугатигаманепи асаджджанто сан̇гам̣ акаронто, пагева итараттха. атха ва̄ ека̄сане нисӣдитва̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄васенева чатуннампи магга̄нам̣ пат̣иладдхабха̄вато асаджджама̄но абаджджханто гато. йам̣ гаманам̣ гаччханто саббагаманаттхам̣ а̄вахати, саббан̃ча ануттарам̣ сампаттим̣ а̄вахати, тадева собханам̣ на̄ма, тена ча бхагава̄ гатоти а̄ха ‘‘ити собханагаманатта̄ сугато’’ти собханаттхо сусаддоти катва̄.
асундара̄нам̣ дуккха̄нам̣ сан̇кха̄раппаваттӣнам̣ абха̄вато аччантасукхатта̄ екантато сундарам̣ на̄ма асан̇кхата̄ дха̄тӯти а̄ха ‘‘сундаран̃чеса т̣ха̄нам̣ гато аматам̣ нибба̄на’’нти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нти (ма. ни. 2.215; дха. па. 203-204). самма̄ти сут̣т̣ху. сут̣т̣ху гаманан̃ча на̄ма пат̣ипаккхена анабхибхӯтасса гамананти а̄ха ‘‘пахӣне килесе пуна апачча̄гаччханто’’ти, пахӣна̄нам̣ пуна асамуда̄ча̄равасена апачча̄гаччханто. вуттамеваттхам̣ а̄гамам̣ дассетва̄ вибха̄венто а̄ха ‘‘вуттан̃чета’’нтиа̄ди. етанти тена тена маггена пахӣнакилеса̄нам̣ пуна апачча̄гаманам̣, идан̃ча сикха̄ппаттам̣ самма̄гаманам̣, йа̄йа а̄гаманӣйапат̣ипада̄йа сиддхам̣, са̄пи самма̄гаманамева̄ти евампи бхагава̄ сугатоти дассетум̣ ‘‘самма̄ ва̄ а̄гато’’тиа̄ди вуттам̣. самма̄пат̣ипаттийа̄ти самма̄самбодхийа̄ сампа̄пане авипарӣтапат̣ипаттийа̄. саббалокасса хитасукхамева каронта̄ти етена маха̄бодхийа̄ пат̣ипада̄ авибха̄гена саббасатта̄нам̣ саббада̄ хитасукха̄вахабха̄венева паваттатӣти дассети. сассатам̣ уччхеданти име анте анупагаччханто гатоти етена пат̣иччасамуппа̄дагатим̣ дассети. ка̄масукхам̣ аттакиламатханти име анупагаччханто гатоти етена арийамаггагатим̣ дассети.
татра̄ти йуттат̣т̣ха̄не йуттассева бха̄сане. ниппха̄детаббе са̄дхетаббе четам̣ бхуммам̣. абхӯтанти абхӯтаттхам̣. аттхамукхена хи ва̄ча̄йа абхӯтата̄ бхӯтата̄ ва̄. атаччханти тассева вевачанам̣. анаттхасам̣хитанти дит̣т̣хадхаммикена сампара̄йикена ва̄ анаттхена сам̣хитам̣ анаттхасам̣хитам̣, анаттха̄вахам̣. на аттхоти анаттхо, аттхасса пат̣ипаккхо абха̄во ча, тена сам̣хитам̣, писун̣ава̄чам̣ сампхаппала̄пан̃ча̄ти аттхо. еваметтха чатуббидхассапи вачӣдуччаритасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. еттха ча пат̣хама̄ ва̄ча̄ сӣлавантам̣ ‘‘дуссӣло’’ти, ачан̣д̣а̄ла̄дим̣ ‘‘чан̣д̣а̄ло’’тиа̄дина̄ бха̄сама̄насса дат̣т̣хабба̄. дутийа̄ дуссӣлам̣ ‘‘дуссӣло’’ти, чан̣д̣а̄ла̄димева ‘‘чан̣д̣а̄ло’’тиа̄дина̄ авинайена бха̄сама̄насса. татийа̄ нерайика̄дикасса нерайика̄дибха̄вавибха̄ванӣкатха̄ йатха̄ ‘‘а̄па̄йико девадатто нерайико’’тиа̄дика̄. чатуттхӣ ‘‘ведавихитена йан̃н̃авидхина̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дикатам̣ сугатим̣ а̄вахатӣ’’ти локасса бйа̄моханакатха̄. пан̃чамӣ бхӯтена песун̃н̃упасам̣ха̄ра̄ катха̄. чхат̣т̣ха̄ йуттапаттат̣т̣ха̄не паваттита̄ да̄насӣла̄дикатха̄ ведитабба̄. евам̣ самма̄ гадатта̄ти йатха̄вуттам̣ абхӯта̄дим̣ ваджджетва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ пийам̣ мана̄пам̣ тато ева самма̄ сут̣т̣ху гаданато сугато. а̄па̄тхагаманаматтена кассачи аппийампи хи бхагавато вачанам̣ пийам̣ мана̄памева аттхасиддхийа̄ локасса хитасукха̄вахатта̄. еттха пана да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘сугато’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
апаро найо – собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣ бхаддакам̣. татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанаппат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбитакхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣икакут̣ила̄кулата̄дидосавирахитам̣ вила̄ситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхи анаваджджата̄йа сатта̄нам̣ хитасукха̄вахата̄йа ча собханамева. атха ва̄ сайамбхӯн̃а̄н̣ена сакалампи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто самма̄ гато авагатоти сугато. татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато. локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. татха̄ йам̣ имасса садевакасса локасса дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ н̃а̄там̣ анувичаритам̣ манаса̄, саббам̣ там̣ хаттхатале а̄малакам̣ вийа самма̄ паччаккхато гато аббхан̃н̃а̄сӣти сугато.
ида̄ни локавидӯти имасса аттхам̣ пака̄сенто а̄ха ‘‘саббатха̄ видиталокатта̄’’тиа̄ди. таттха саббатха̄ти саббаппака̄рена, йо йо локо йена йена пака̄рена ведитаббо, тена тена пака̄рена̄ти аттхо. те пана пака̄ре дассетум̣ ‘‘сабха̄вато’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сабха̄ватоти дуккхасабха̄вато. саббо хи локо дуккхасабха̄во. йатха̄ха ‘‘сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти. самудайатоти йато самудети, тато тан̣ха̄дито. ниродхатоти йаттха со нируджджхати, тато висан̇кха̄рато. ниродхӯпа̄йатоти йена видхина̄ со ниродхо паттаббо, тато арийамаггато ито ан̃н̃асса пака̄расса абха̄ва̄. ити ‘‘саббатха̄ локам̣ аведӣ’’ти ватва̄ тадаттхаса̄дхакам̣ суттам̣ дассенто ‘‘йаттха кхо, а̄вусо’’тиа̄дима̄ха. идан̃ча суттам̣ ‘‘йаттха кхо, бханте, на джа̄йати…пе… на упападжджати, сакка̄ ну кхо со, бханте, гаманена локасса анто н̃а̄тум̣ ва̄ дат̣т̣хум̣ ва̄ па̄пун̣итум̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 1.107; а. ни. 4.45) ока̄салокасса гатим̣ сандха̄йа рохитадевапуттена пут̣т̣хо бхагава̄ абха̄си. таттха на джа̄йатӣтиа̄дина̄ уджукам̣ джа̄тиа̄дӣни пат̣иккхипитва̄ на чавати на упападжджатӣти пададвайена апара̄парам̣ чаванупапатана̄ни пат̣иккхипати. кечи пана ‘‘на джа̄йатӣтиа̄ди габбхасеййака̄дивасена вуттам̣, итарам̣ опапа̄тикавасена̄’’ти ваданти. танти джа̄тиа̄дирахитам̣. гаманена̄ти падаса̄ гаманена. локассантанти сан̇кха̄ралокасса антабхӯтам̣ нибба̄нам̣. н̃а̄теййанти джа̄нитаббам̣. дат̣т̣хеййанти дат̣т̣хаббам̣. паттеййанти паттаббам̣. ‘‘н̃а̄та̄йам̣ дит̣т̣ха̄йам̣ патта̄йа’’нти ва̄ па̄т̣хо, таттха гаманена локассантам̣ н̃а̄та̄ айам̣ дит̣т̣ха̄ айам̣ патта̄ айанти на вада̄мӣти аттхо. айанти нибба̄наттхико.
ка̄мам̣ падаса̄ гаманена гантва̄ локассантам̣ н̃а̄тум̣ дат̣т̣хум̣ паттум̣ ва̄ на сакка̄, апи ча паримитапариччхиннат̣т̣ха̄не там̣ пан̃н̃а̄петва̄ дассемӣти дассенто ‘‘апи ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бйа̄маматте кал̣еварети бйа̄маппама̄н̣е аттабха̄ве. имина̄ рӯпаккхандхам̣ дассети. сасан̃н̃имхӣти сан̃н̃а̄йа сахите. имина̄ сан̃н̃а̄сӣсена ведана̄дайо тайо кхандхе дассети сан̃н̃а̄сахитатта̄ ева. саманакети савин̃н̃а̄н̣акети аттхо. имина̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхам̣ дассети, авин̃н̃а̄н̣аке пана утусамут̣т̣ха̄нарӯпасамуда̄йаматте пан̃н̃а̄петум̣ на сакка̄ти адхиппа̄йо. локанти кхандха̄дилокам̣. локаниродханти тасса локасса нируджджханам̣ нибба̄намева ва̄. нибба̄нампи хи кхандхе пат̣ичча пан̃н̃а̄панато сарӣрасмим̣йева пан̃н̃а̄пети. адесампи хи там̣ йесам̣ ниродхо, тесам̣ васена десатопи упача̄равасена ниддисӣйати йатха̄ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ пахӣйама̄на̄ пахӣйати, еттха нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.401; ма. ни. 1.134; вибха. 204).
гаманена̄ти па̄катикагаманена. локассантоти сан̇кха̄ралокасса анто антакирийа̄йа хетубхӯтам̣ нибба̄нам̣. куда̄чананти када̄чипи. аппатва̄ти аггамаггена анадхигантва̄. памочананти памутти ниссаран̣ам̣. тасма̄ти йасма̄ локантам̣ аппатва̄ ват̣т̣адуккхато мутти наттхи, тасма̄. хавети нипа̄таматтам̣. локавидӯти сабха̄ва̄дито саббам̣ локам̣ виджа̄нанто. сумедхоти сундарапан̃н̃о. локантагӯти парин̃н̃а̄бхисамайена локам̣ видитва̄ паха̄на̄бхисамайена локантагӯ. маггабрахмачарийасса паринит̣т̣хитатта̄ вуситабрахмачарийо. саббесам̣ килеса̄нам̣ самитатта̄ чатусаччадхамма̄нам̣ ва̄ абхисамитатта̄ самита̄вӣ. на̄сӣсатӣти на паттхети, йатха̄ имам̣ локам̣, евам̣ паран̃ча локам̣ на̄сӣсати аппат̣исандхикатта̄.
евам̣ йадипи локавидута̄ анавасесато дассита̄ сабха̄ва̄дито дасситатта̄, локо пана екадесенева вуттоти там̣ анавасесато дассетум̣ ‘‘апи ча тайо лока̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха индрийабаддха̄нам̣ кхандха̄нам̣ самӯхо санта̄но ча сатталоко. рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа сатто, локӣйати еттха кусала̄кусалам̣ таббипа̄ко ча̄ти локо. аниндрийабаддха̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ самӯхо санта̄но ча ока̄салоко локӣйанти еттха джан̇гама̄ тха̄вара̄ ча тесан̃ча ока̄сабхӯтоти катва̄. тада̄дха̄рата̄йа хеса ‘‘бха̄джаналоко’’типи вуччати. убхайепи кхандха̄ сан̇кха̄ралоко паччайехи сан̇кхарӣйанти луджджанти палуджджанти ча̄ти. а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти паччайат̣т̣хитика̄, паччайа̄йаттавуттика̄ти аттхо. паччайаттхо хеттха а̄ха̄расаддо ‘‘айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ ка̄маччхандасса уппа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.232) вийа. еван̃хи ‘‘саббе сатта̄’’ти имина̄ асан̃н̃асатта̄пи париггахита̄ хонти. са̄ пана̄йам̣ а̄ха̄рат̣т̣хитиката̄ ниппарийа̄йато сан̇кха̄радхаммо, на саттадхаммоти а̄ха ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кха̄ралоко ведитаббо’’ти.