намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
винайапит̣аке
са̄раттхадӣпанӣ-т̣ӣка̄ (пат̣хамо бха̄го)
гантха̄рамбхакатха̄
маха̄ка̄рун̣икам̣ буддхам̣, дхамман̃ча вималам̣ варам̣;
ванде арийасан̇гхан̃ча, даккхин̣еййам̣ ниран̇ган̣ам̣.
ул̣а̄рапун̃н̃атеджена, катва̄ саттувимадданам̣;
паттараджджа̄бхисекена, са̄сануджджотанаттхина̄.
нисса̄йа сӣхал̣индена, йам̣ параккамаба̄хуна̄;
катва̄ ника̄йаса̄маггим̣, са̄санам̣ сувисодхитам̣.
кассапам̣ там̣ маха̄тхерам̣, сан̇гхасса парин̣а̄йакам̣;
дӣпасмим̣ тамбапан̣н̣имхи, са̄санодайака̄ракам̣.
пат̣ипаттипара̄дхӣнам̣, сада̄ран̃н̃анива̄синам̣;
па̄кат̣ам̣ гагане чанда-ман̣д̣алам̣ вийа са̄сане.
сан̇гхасса питарам̣ ванде, винайе сувиса̄радам̣;
йам̣ нисса̄йа васантохам̣, вуддхиппаттосми са̄сане.
анутхерам̣ маха̄пун̃н̃ам̣, сумедхам̣ сутивиссутам̣;
авикхан̣д̣итасӣла̄ди-парисуддхагун̣одайам̣.
бахуссутам̣ сатимантам̣, дантам̣ сантам̣ сама̄хитам̣;
нама̄ми сираса̄ дхӣрам̣, гарум̣ ме ган̣ава̄чакам̣.
а̄гата̄гаматаккесу, саддасаттханайан̃н̃усу;
йассантева̄сибхиккхӯсу, са̄санам̣ суппатит̣т̣хитам̣.
винайат̣т̣хакатха̄йа̄хам̣, лӣнаса̄раттхадӣпаним̣;
карисса̄ми сувин̃н̃еййам̣, парипун̣н̣амана̄кулам̣.
пора̄н̣ехи катам̣ йам̣ ту, лӣнаттхасса пака̄санам̣;
на там̣ саббаттха бхиккхӯнам̣, аттхам̣ са̄дхети саббасо.
дувин̃н̃еййасабха̄ва̄йа, сӣхал̣а̄йа нируттийа̄;
ган̣т̣хипадесванекесу, ликхитам̣ кин̃чи каттхачи.
ма̄гадхика̄йа бха̄са̄йа, а̄рабхитва̄пи кеначи;
бха̄сантарехи саммиссам̣, ликхитам̣ кин̃чидева ча.
аса̄рагантхабха̄ропи, таттхева баху диссати;
а̄кулан̃ча катам̣ йаттха, сувин̃н̃еййампи аттхато.
тато апарипун̣н̣ена, та̄дисенеттха саббасо;
катхаматтхам̣ виджа̄нанти, на̄на̄десанива̄сино.
бха̄сантарам̣ тато хитва̄, са̄рама̄да̄йа саббасо;
ана̄кулам̣ карисса̄ми, парипун̣н̣авиниччхайанти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
винайасам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайам̣ намасситука̄мо тасса висит̣т̣хагун̣айогасандассанаттхам̣ ‘‘йо каппакот̣ӣхипӣ’’тиа̄дима̄ха. висит̣т̣хагун̣айогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетаматтхам̣ са̄дхети. еттха ча сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣аппайоджанам̣ таттха таттха бахудха̄ папан̃ченти а̄чарийа̄. татха̄ хи ван̣н̣айанти –
‘‘сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахан̣адха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттхам̣. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи сама̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄’’ти.
майам̣ пана идха̄дхиппетамева пайоджанам̣ дассайисса̄ма. тасма̄ сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттханти ведитаббам̣. идамева хи пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати –
‘‘иччевамаччантанамассанеййам̣,
намассама̄но ратанаттайам̣ йам̣;
пун̃н̃а̄бхисандам̣ випулам̣ алаттхам̣,
тасса̄нубха̄вена хатантара̄йо’’ти.
ратанаттайапан̣а̄макаран̣ена четтха йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панам̣ ратанаттайапӯджа̄йа пан̃н̃а̄па̄т̣авабха̄вато, та̄йа пан̃н̃а̄па̄т̣аван̃ча ра̄га̄дималавидхаманато. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 11.11).
тасма̄ ратанаттайапӯджанена виккха̄литамала̄йа пан̃н̃а̄йа па̄т̣авасиддхи.
атха ва̄ ратанаттайапӯджанасса пан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄насама̄дхихетутта̄ пан̃н̃а̄па̄т̣авам̣. вуттан̃хи тасса сама̄дхихетуттам̣ –
‘‘евам̣ уджугатачитто кхо, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йати, пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведийати, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (а. ни. 11.11.).
сама̄дхисса ча пан̃н̃а̄йа падат̣т̣ха̄набха̄во вуттойева ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 4.99; ми. па. 2.1.14). тато евам̣ пат̣убхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа пат̣ин̃н̃а̄махаттакатам̣ кхедамабхибхуййа анантара̄йена сам̣ван̣н̣анам̣ сама̄пайиссати. тена вуттам̣ ‘‘анантара̄йена парисама̄панаттха’’нти.
атха ва̄ ратанаттайапӯджа̄йа а̄йуван̣н̣асукхабалавад̣д̣ханато анантара̄йена парисама̄панам̣ ведитаббам̣. ратанаттайапан̣а̄мена хи а̄йуван̣н̣асукхабала̄ни вад̣д̣ханти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘абхива̄данасӣлисса, ниччам̣ вуд̣д̣ха̄пача̄йино;
чатта̄ро дхамма̄ вад̣д̣ханти, а̄йу ван̣н̣о сукхам̣ бала’’нти. (дха. па. 109);
тато а̄йуван̣н̣асукхабалавуд̣д̣хийа̄ хотева ка̄рийанит̣т̣ха̄намити вуттам̣ ‘‘анантара̄йена парисама̄панаттха’’нти.
атха ва̄ ратанаттайага̄равасса пат̣ибха̄на̄париха̄на̄вахатта̄. апариха̄на̄вахан̃хи тӣсупи ратанесу га̄равам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘саттиме, бхиккхаве, апариха̄нийа̄ дхамма̄. катаме сатта? саттхуга̄равата̄ дхаммага̄равата̄ сан̇гхага̄равата̄ сиккха̄га̄равата̄ сама̄дхига̄равата̄ калйа̄н̣амиттата̄ совачассата̄’’ти (а. ни. 7.34).
хотева ча тато пат̣ибха̄на̄париха̄нена йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тапарисама̄панам̣.
атха ва̄ паса̄даваттхӯсу пӯджа̄йа пун̃н̃а̄тисайабха̄вато. вуттан̃хи тасса пун̃н̃а̄тисайаттам̣ –
‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато, буддхе йадива са̄ваке;
папан̃часаматикканте, тин̣н̣асокапариддаве.
‘‘те та̄дисе пӯджайато, ниббуте акутобхайе;
на сакка̄ пун̃н̃ам̣ сан̇кха̄тум̣, иметтамапи кеначӣ’’ти. (дха. па. 195-196; апа. тхера 1.10.1-2);
пун̃н̃а̄тисайо ча йатха̄дхиппетапарисама̄панупа̄йо. йатха̄ха –
‘‘еса деваманусса̄нам̣, саббака̄мададо нидхи;
йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти. (кху. па̄. 8.10);
упа̄йесу ча пат̣ипаннасса хотева ка̄рийанит̣т̣ха̄нам̣. ратанаттайапӯджа̄ хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасам̣буддхийа̄ апаримеййаппабхаво пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. тасма̄ сувуттам̣ ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттханти ведитабба’’нти.
евам̣ пана саппайоджанам̣ ратанаттайаванданам̣ каттука̄мо пат̣хамам̣ та̄ва бхагавато ванданам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘йо каппа…пе… маха̄ка̄рун̣икасса тасса̄’’ти а̄ха. еттха пана йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ йасма̄ карун̣а̄ппадха̄на̄, на суттантадесана̄ вийа карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, тасма̄ карун̣а̄ппадха̄намева бхагавато тхоманам̣ а̄раддхам̣. еса̄ хи а̄чарийасса пакати, йадидам̣ а̄рамбха̄нурӯпатхомана̄. тенева суттантадесана̄йа сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ‘‘карун̣а̄сӣталахадайам̣, пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄нам̣, абхидхаммадесана̄йа сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ‘‘карун̣а̄ вийа саттесу, пан̃н̃а̄ йасса махесино’’ти пан̃н̃а̄ппадха̄нан̃ча тхоманам̣ а̄раддхам̣. карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ хи суттантадесана̄ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайа̄дхимуттичарийа̄дибхедапариччхинданасаматтха̄йа пан̃н̃а̄йа саттесу ча маха̄карун̣а̄йа таттха са̄тисайаппаваттито. суттантадесана̄йа хи маха̄карун̣а̄сама̄паттибахуло венеййасанта̄несу тададжджха̄сайа̄нуломена гамбхӣраматтхападам̣ патит̣т̣ха̄песи. абхидхаммадесана̄ ча кевалам̣ пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ параматтхадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вапат̣иведхасаматтха̄йа пан̃н̃а̄йа таттха са̄тисайаппаваттито.
винайадесана̄ пана а̄сайа̄динирапеккхам̣ кевалам̣ карун̣а̄йа па̄катикасаттенапи асотабба̄рахам̣ сун̣анто апуччхитабба̄рахам̣ пуччханто аваттабба̄рахан̃ча ваданто бхагава̄ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апесӣти карун̣а̄ппадха̄на̄. татха̄ хи уккам̣сапарийантагатахироттаппопи бхагава̄ локийаса̄дхуджанехипи парихаритабба̄ни ‘‘сикхаран̣ӣсӣ’’тиа̄дӣни вачана̄ни йатха̄пара̄дхан̃ча гарахавачана̄ни винайапит̣акадесана̄йа маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо маха̄парисамаджджхе абха̄си, там̣там̣сиккха̄падапан̃н̃аттика̄ран̣а̄пеккха̄йа веран̃джа̄дӣсу са̄рӣрикан̃ча кхедаманубхоси. тасма̄ кин̃ча̄пи бхӯмантарапаччайа̄ка̄расамайантаракатха̄нам̣ вийа винайапан̃н̃аттийа̄пи самут̣т̣ха̄пика̄ пан̃н̃а̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа атисайакиччаватӣ, карун̣а̄йа киччам̣ пана татопи адхиканти карун̣а̄ппадха̄на̄ винайадесана̄. карун̣а̄бйа̄па̄ра̄дхиката̄йа хи десана̄йа карун̣а̄ппадха̄ната̄. тасма̄ а̄рамбха̄нурӯпам̣ карун̣а̄ппадха̄намева еттха тхоманам̣ катанти ведитаббам̣.
карун̣а̄ггахан̣ена ча апаримеййаппабха̄ва̄ саббепи буддхагун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄ там̣мӯлакатта̄ сесабуддхагун̣а̄нам̣. маха̄карун̣а̄йа ва̄ чхасу аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣есу ан̃н̃атаратта̄ там̣сахачаритасеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄нампи гахан̣асаббха̄вато саббепи буддхагун̣а̄ найато дассита̄ва хонти. есойева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо йадидам̣ найагга̄хо. ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425);
тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхеренапи буддхагун̣апариччхеданам̣ патиануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апича ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣. тасма̄ ‘‘йо каппакот̣ӣхипӣ’’тиа̄дина̄ карун̣а̄мукхена сан̇кхепато сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавӣти дат̣т̣хаббам̣. айаметтха самуда̄йаттхо.
айам̣ пана авайаваттхо – йоти анийамавачанам̣. тасса ‘‘на̄тхо’’ти имина̄ самбандхо. ‘‘каппакот̣ӣхипӣ’’тиа̄дина̄ пана йа̄йа карун̣а̄йа со ‘‘маха̄ка̄рун̣ико’’ти вуччати, тасса̄ васена каппакот̣иган̣ана̄йапи аппамеййам̣ ка̄лам̣ локахитаттха̄йа атидуккарам̣ каронтасса бхагавато дуккха̄нубхаванам̣ дассети. карун̣а̄йа баленева хи со бхагава̄ хаттхагатампи нибба̄нам̣ паха̄йа сам̣са̄рапан̇ке нимуггам̣ саттаника̄йам̣ тато самуддхаран̣аттхам̣ чинтетумпи асаккун̣еййам̣ найанаджӣвитапуттабхарийада̄на̄дикам̣ атидуккарамака̄си. каппакот̣ӣхипи аппамеййам̣ ка̄ланти каппакот̣иган̣ана̄йапи ‘‘еттака̄ каппакот̣ийо’’ти паметум̣ асаккун̣еййам̣ ка̄лам̣, каппакот̣иган̣анавасенапи париччхиндитумасаккун̣еййатта̄ апариччхинна̄ни каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄нӣти вуттам̣ хоти. каппакот̣ивасенева хи со ка̄ло аппамеййо, асан̇кхйеййавасена пана париччхиннойева. ‘‘каппакот̣ӣхипӣ’’ти аписаддо каппакот̣ивасенапи та̄ва паметум̣ на сакка̄, пагева вассаган̣ана̄йа̄ти дассети. ‘‘аппамеййам̣ ка̄ла’’нти аччантасам̣йоге упайогавачанам̣ ‘‘ма̄самадхӣте, дивасам̣ чаратӣ’’тиа̄дӣсу вийа. каронто атидуккара̄нӣти пан̃чамаха̄паричча̄га̄дӣни атидуккара̄ни каронто. еваматидуккара̄ни каронто ким̣ виндӣти че? кхедам̣ гато, ка̄йикам̣ кхедамупагато, париссамам̣ паттоти аттхо, дуккхаманубхавӣти вуттам̣ хоти. дуккхан̃хи кхиджджати сахитумасаккун̣еййанти ‘‘кхедо’’ти вуччати. локахита̄йа̄ти ‘‘анаматагге сам̣са̄ре ват̣т̣адуккхена аччантапӣл̣итам̣ сатталокам̣ тамха̄ дуккхато мочетва̄ нибба̄насукхабха̄гийам̣ карисса̄мӣ’’ти евам̣ сатталокасса хитакаран̣аттха̄йа̄ти аттхо. асса ча ‘‘атидуккара̄ни каронто’’ти имина̄ самбандхо. локахита̄йа кхедам̣ гатоти йоджана̄йапи наттхи досо. маха̄ган̣т̣хипадепи хи ‘‘атидуккара̄ни каронто кхедам̣ гато, киматтханти че? локахита̄йа̄’’ти вуттам̣.
йам̣ пана евам̣ йоджанам̣ асамбха̄вентена кеначи вуттам̣ ‘‘на хи бхагава̄ локахита̄йа сам̣са̄радуккхаманубхавати. на хи кассачи дуккха̄нубхаванам̣ локасса упака̄рам̣ а̄вахатӣ’’ти, там̣ тасса матиматтам̣. евам̣ йоджана̄йапи атидуккара̄ни каронтасса бхагавато дуккха̄нубхаванам̣ локахитакаран̣аттха̄йа̄ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати, на ту дуккха̄нубхаваненева локахитасиддхӣти. пат̣хамам̣ вуттайоджана̄йапи хи на дуккаракаран̣аматтена локахитасиддхи. на хи дуккарам̣ каронто кан̃чи саттам̣ маггапхала̄дӣсу патит̣т̣ха̄пети, атха кхо та̄дисам̣ атидуккарам̣ катва̄ саббан̃н̃убха̄вам̣ саччхикатва̄ ниййа̄никадхаммадесана̄йа маггапхала̄дӣсу сатте патит̣т̣ха̄пенто локасса хитам̣ са̄дхети.
ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рабха̄джанавасена тивидхо локо, хитакаран̣асса пана адхиппетатта̄ там̣висайассева сатталокасса васена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни там̣випа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. каттхачи пана ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дӣсу самӯхаттхопи локасаддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. йам̣ панеттха кеначи вуттам̣ ‘‘имина̄ сатталокан̃ча джа̄тилокан̃ча сан̇ган̣ха̄ти, тасма̄ тасса сатталокасса идхалокапаралокахитам̣, атиккантапаралока̄нам̣ ва̄ уччхинналокасамудайа̄нам̣ идха джа̄тилоке ока̄салоке ва̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расан̇кха̄тан̃ча хитам̣ сампин̣д̣етва̄ локасса, лока̄нам̣, локе ва̄ хитанти сарӯпекасесам̣ катва̄ локахитамиччева̄ха̄’’ти, на там̣ са̄рато паччетаббам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расан̇кхаа̄тахитассапи сатталокависайатта̄, сатталокаггахан̣енева уччхиннамӯла̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нампи сан̇гахитатта̄.
саббаттха ‘‘кеначӣ’’ти вутте ‘‘ваджирабуддхит̣ӣка̄ка̄рена̄’’ти гахетаббам̣. ‘‘маха̄ган̣т̣хипаде’’ти ва̄ ‘‘маджджхимаган̣т̣хипаде’’ти ва̄ ‘‘чӯл̣аган̣т̣хипаде’’ти ва̄ вутте ‘‘сӣхал̣аган̣т̣хипадесӯ’’ти гахетаббам̣. кевалам̣ ‘‘ган̣т̣хипаде’’ти вутте ‘‘ма̄гадхабха̄са̄йа ликхите ган̣т̣хипаде’’ти гахетаббам̣.
на̄тхоти локапат̣исаран̣о, локаса̄мӣ локана̄йакоти вуттам̣ хоти. татха̄ хи сабба̄наттхапааха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантупака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ екапат̣исаран̣о патит̣т̣ха̄. атха ва̄ на̄тхатӣти на̄тхо, венеййа̄нам̣ хитасукхам̣ метта̄йанавасена а̄сӣсати паттхетӣти аттхо. атха ва̄ на̄тхати венеййагате килесе упата̄петӣти аттхо, на̄тхатӣти ва̄ йа̄чатӣти аттхо. бхагава̄ хи ‘‘са̄дху, бхиккхаве, бхиккху ка̄лена ка̄лам̣ аттасампаттим̣ паччавеккхеййа̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 8.7) сатта̄нам̣ там̣ там̣ хитапат̣ипаттим̣ йа̄читва̄пи карун̣а̄йа самусса̄хито те таттха нийоджети. парамена ва̄ читтиссарийена саманна̄гато саббасатте ӣсати абхибхаватӣти парамиссаро бхагава̄ ‘‘на̄тхо’’ти вуччати. саббопи ча̄йаматтхо саддасаттха̄нуса̄рато ведитаббо.
маха̄ка̄рун̣икасса̄ти йо карун̣а̄йа кампитахадайатта̄ локахитаттхам̣ атидуккаракирийа̄йа анекаппака̄рам̣ та̄дисам̣ сам̣са̄радуккхаманубхавитва̄ а̄гато, тасса маха̄ка̄рун̣икасса̄ти аттхо. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. дуккхитесу ва̄ кирӣйати паса̄рӣйатӣти карун̣а̄. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхети, вина̄сети ва̄ парасса дуккханти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати виба̄дхетӣти. карун̣а̄йа нийуттоти ка̄рун̣ико йатха̄ ‘‘дова̄рико’’ти. йатха̄ хи два̄рат̣т̣ха̄нато ан̃н̃аттха ваттама̄нопи два̄рапат̣ибаддхаджӣвико пурисо два̄ра̄нативаттавуттита̄йа два̄ре нийуттоти ‘‘дова̄рико’’ти вуччати, евам̣ бхагава̄ метта̄дивасена карун̣а̄виха̄рато ан̃н̃аттха ваттама̄нопи карун̣а̄нативаттавуттита̄йа карун̣а̄йа нийуттоти ‘‘ка̄рун̣ико’’ти вуччати. маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа хи йа̄ва маха̄паринибба̄на̄ локахитаттхамева локана̄тха̄ тит̣т̣ханти. маханто ка̄рун̣икоти маха̄ка̄рун̣ико. сатипи бхагавато тадан̃н̃агун̣а̄нампи васена махантабха̄ве ка̄рун̣икасаддасаннидха̄нена вуттатта̄ карун̣а̄васенеттха махантабха̄во ведитаббо йатха̄ ‘‘маха̄веййа̄каран̣о’’ти. еван̃ча катва̄ ‘‘маха̄ка̄рун̣икасса̄’’ти имина̄ падена пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена саттху маха̄карун̣а̄ вутта̄ хоти.
атха ва̄ карун̣а̄ карун̣а̄йанам̣ сӣлам̣ пакати етасса̄ти ка̄рун̣ико, патхавӣпхасса̄дайо вийа каккхал̣апхусана̄дисабха̄ва̄ карун̣а̄йанасабха̄во сабха̄вабхӯтакарун̣оти аттхо. сесам̣ пуримасадисамева. атха ва̄ маха̄висайата̄йа маха̄нубха̄вата̄йа маха̄балата̄йа ча махатӣ карун̣а̄ти маха̄карун̣а̄. бхагавато хи карун̣а̄ ниравасесесу саттесу паваттати, паваттама̄на̄ ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ паваттати, дит̣т̣хадхаммика̄дибхедан̃ча махантамева сатта̄нам̣ хитасукхам̣ екантато ниппха̄дети, маха̄карун̣а̄йа нийуттоти маха̄ка̄рун̣икоти саббам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. атха ва̄ махатӣ пасаттха̄ карун̣а̄ асса аттхӣти маха̄ка̄рун̣ико. пӯджа̄вачано хеттха махантасаддо ‘‘маха̄пурисо’’тиа̄дӣсу вийа. пасаттха̄ ча бхагавато карун̣а̄ маха̄карун̣а̄сама̄паттивасенапи паваттито анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ти.
евам̣ карун̣а̄мукхена сан̇кхепато сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ тхометва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘асамбудха’’нтиа̄дима̄ха. таттха асамбудханти пуббака̄лакирийа̄ниддесо, тасса асамбуджджханто аппат̣ивиджджхантоти аттхо, йатха̄сабха̄вам̣ аппат̣ивиджджханатоти вуттам̣ хоти. хетуаттхо хеттха антасаддо ‘‘пат̣ханто нисӣдатӣ’’тиа̄дӣсу вийа. йанти пуббака̄лакирийа̄йа анийамато камманиддесо. буддханисевитанти тасса висесанам̣. таттха буддхасаддасса та̄ва ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 192) ниддесанайена аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо. аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхӯн̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхам̣ситаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха ‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.161). тена евам̣ нирупамаппабха̄вена буддхена нисевитам̣ гочара̄севана̄бха̄вана̄севана̄хи йатха̄рахам̣ нисевитам̣ анубхӯтанти аттхо.
таттха нибба̄нам̣ гочара̄севана̄васенева нисевитам̣, магго пана аттана̄ бха̄вито ча бха̄вана̄севана̄васена севито, парехи уппа̄дита̄ни пана маггапхала̄ни четопарийан̃а̄н̣а̄дина̄ йада̄ париджа̄на̄ти, аттана̄ уппа̄дита̄ни ва̄ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ена париччхиндати, тада̄ гочара̄севана̄васенапи севита̄ни хонтийева. еттха ча парийаттидхаммассапи парийа̄йато дхаммаггахан̣ена гахан̣е сати сопи десана̄саммасанан̃а̄н̣агочарата̄йа гочара̄севана̄йа севитоти сакка̄ гахетум̣. ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхигаччхати, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммассапи саччхикирийа̄йа саммасанапарийа̄йо лаббхатӣти йам̣ асамбудхам̣ асамбуджджханто асаччхикаронтоти аттхасамбхавато сопи идха вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. тампи ча аппат̣ивиджджханто бхава̄бхавам̣ гаччхати, парин̃н̃а̄тадхаммавинайо пана тадаттхапат̣ипаттийа̄ самма̄пат̣ипанно на чирассева дуккхассантам̣ кариссати. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йо имасмим̣ дхаммавинайе, аппаматто вихассати;
паха̄йа джа̄тисам̣са̄рам̣, дуккхассантам̣ кариссатӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.185; сам̣. ни. 1.185);
еттха ча кин̃ча̄пи маггапхаланибба̄на̄ни паччекабуддхабуддхаса̄вакехипи гочара̄севана̄дина̄ севита̄ни хонти, татха̄пи уккат̣т̣хапариччхедавасена ‘‘буддханисевита’’нти вуттам̣. кеначи пана буддхасаддасса са̄ман̃н̃ато буддха̄нубуддхапаччекабуддха̄нампи еттхева сан̇гахо вутто.
бхава̄бхаванти апарака̄лакирийа̄йа камманиддесо, бхавато бхаванти аттхо. атха ва̄ бхава̄бхаванти сугатидуггативасена хӣнапан̣ӣтавасена ча кхуддакам̣ махантан̃ча бхаванти аттхо. вуддхаттхопи хи а-ка̄ро диссати ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу вийа. тасма̄ абхавоти маха̄бхаво вуччати. атха ва̄ бхавоти вуддхи, абхавоти ха̄ни. бхавоти ва̄ сассатадит̣т̣хи, абхавоти уччхедадит̣т̣хи. вуттаппака̄ро бхаво ча абхаво ча бхава̄бхаво. там̣ бхава̄бхавам̣. гаччхатӣти апарака̄лакирийа̄ниддесо. джӣвалокоти сатталоко. джӣваггахан̣ена хи сан̇кха̄рабха̄джаналокам̣ ниваттети тасса бхава̄бхавагамана̄самбхавато. намо аттхӯти па̄т̣хасесо дат̣т̣хаббо.
авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣синоти дхаммависесанам̣. таттха авиндийам̣ виндатӣти авиджджа̄. пӯретум̣ айуттат̣т̣хена ка̄йадуччарита̄ди авиндийам̣ на̄ма, аладдхаббанти аттхо. таббипарӣтато ка̄йасучарита̄ди виндийам̣ на̄ма, там̣ виндийам̣ на виндатӣти ва̄ авиджджа̄, кхандха̄нам̣ ра̄сат̣т̣хам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатанат̣т̣хам̣, дха̄тӯнам̣ сун̃н̃атат̣т̣хам̣, индрийа̄нам̣ адхипатийат̣т̣хам̣, сачча̄нам̣ татхат̣т̣хам̣ авидитам̣ каротӣти ва̄ авиджджа̄, дуккха̄дӣнам̣ пӣл̣ана̄дивасена вуттам̣ чатуббидхам̣ аттхам̣ авидитам̣ каротӣтипи авиджджа̄, антавирахите сам̣са̄ре саббайонигатибхававин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сесу сатте джава̄петӣти ва̄ авиджджа̄, параматтхато авиджджама̄несупи иттхипуриса̄дӣсу джавати, виджджама̄несупи кхандха̄дӣсу на джаватӣти ва̄ авиджджа̄. са̄ а̄ди йесам̣ тан̣ха̄дӣнам̣ те авиджджа̄дайо, тейева килиссанти етехи сатта̄ти килеса̄, тейева ча сатта̄нам̣ бандханат̣т̣хена джа̄ласадиса̄ти джа̄лам̣, там̣ виддхам̣сети саббасо вина̄сети сӣлена̄ти авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сӣ. нану четтха сапарийаттико навалокуттарадхаммо адхиппето, таттха ча маггойева килесе виддхам̣сети, нетарети че? вуччате. маггассапи нибба̄нама̄гамма килесавиддхам̣санато нибба̄нампи килесе виддхам̣сети на̄ма, маггасса килесавиддхам̣санакиччам̣ пхалена ниппханнанти пхалампи ‘‘килесавиддхам̣сӣ’’ти вуччати. парийаттидхаммопи килесавиддхам̣санасса паччайатта̄ ‘‘килесавиддхам̣сӣ’’ти ваттумарахатӣти на кочи досо.
дхаммаварасса тасса̄ти пуббе анийамитасса нийамавачанам̣. таттха йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не чатӯсу апа̄йесу апатама̄не дха̄ретӣти дхаммо.
‘‘йе кечи дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄се, на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;
паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣, девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37) –
хи вуттам̣. сам̣са̄радуккхе ва̄ апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо маггапхалуппаттийа̄ саттаккхаттупарамата̄дивасена сам̣са̄расса париччхиннатта̄. апа̄йа̄диниббаттакакилесавиддхам̣санан̃четтха дха̄ран̣ам̣. еван̃ча катва̄ арийамагго тасса тадаттхасиддхихетута̄йа нибба̄нан̃ча̄ти убхайамева ниппарийа̄йато дха̄рети, арийапхалам̣ пана там̣самуччхиннакилесапат̣иппассамбханена таданугун̣ата̄йа, парийаттидхаммо тададхигамахетута̄йа̄ти убхайам̣ парийа̄йато дха̄ретӣти ведитаббам̣. вуттаппака̄ро дхаммойева аттано уттаритара̄бха̄вена варо паваро ануттароти дхаммаваро, тасса дхаммаварасса намо аттхӯти самбандхо. етта̄вата̄ четтха амхехи са̄раттхо пака̄сито. йам̣ панеттха кеначи папан̃читам̣, амхехи ча идха на дасситам̣, на там̣ са̄рато паччетаббам̣. ито паресупи евамева дат̣т̣хаббам̣. тасма̄ ито пат̣т̣ха̄йа еттакампи аватва̄ са̄раттхамева дассайисса̄ма. йаттха пана кеначи аччантавируддхам̣ ликхитам̣, тампи каттхачи дассайисса̄ма. еттха ча ‘‘авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сино’’ти етена сва̄ккха̄тата̄дӣхи дхаммам̣ тхомети, ‘‘дхаммаварасса̄’’ти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанато парипун̣н̣ата̄йа. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена пабха̄васампадам̣.
евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ тхометва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘гун̣ехӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘гун̣ехӣ’’ти падасса ‘‘йутто’’ти имина̄ самбандхо. ида̄ни йехи гун̣ехи йутто, те дассенто ‘‘сӣласама̄дхӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха чатупа̄рисуддхисӣла̄ди ‘‘сӣла’’нти вуччати. сама̄дхӣти пат̣хамаджджха̄на̄ди. сама̄дхисӣсена хи пат̣хамаджджха̄на̄дайо вутта̄. пан̃н̃а̄ти маггапан̃н̃а̄. вимутти ча вимуттин̃а̄н̣ан̃ча вимуттивимуттин̃а̄н̣анти ваттаббе екадесасарӯпекасесанайена ‘‘вимуттин̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. а̄дисаддапарийа̄йена пабхутисаддена ва̄ вимуттиггахан̣ам̣ ведитаббам̣. таттха вимуттӣти пхалам̣. вимуттин̃а̄н̣анти паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. пабхути-саддена чхал̣абхин̃н̃а̄чатупат̣исамбхида̄дайо гун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча сӣла̄дайо гун̣а̄ локийа̄ локуттара̄ ча йатха̄самбхавам̣ ниддит̣т̣ха̄ти ведитабба̄. йам̣ панеттха кеначи вуттам̣ ‘‘сӣла̄дайо кин̃ча̄пи локийалокуттара̄ йатха̄самбхавам̣ лаббханти, татха̄пи анте ‘арийасан̇гха’нти вачанато сӣла̄дайо чатта̄ро дхаммаккхандха̄ локуттара̄ва̄’’ти, там̣ тасса матиматтам̣. на хи арийасан̇гхасса локийагун̣ехипи тхомана̄йа кочи досо диссати, саббан̃н̃убуддхассапи та̄ва локийалокуттарагун̣ехи тхомана̄ хоти, киман̇гам̣ пана арийасан̇гхасса̄ти.
кусалаттхика̄нам̣ джана̄нам̣ пун̃н̃асса вуддхийа̄ кхеттасадисатта̄ кхеттанти а̄ха ‘‘кхеттам̣ джана̄нам̣ кусалаттхика̄на’’нти. кхиттам̣ бӣджам̣ махаппхалабха̄вакаран̣ена та̄йатӣти хи кхеттам̣, пуббан̣н̣а̄паран̣н̣авируханабхӯми, там̣садисатта̄ арийасан̇гхопи ‘‘кхетта’’нти вуччати. имина̄ арийасан̇гхасса ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄вам̣ дӣпети. ‘‘ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄’’ти хи вуттам̣. танти пуббе ‘‘йо’’ти анийамена вуттасса нийамавачанам̣. арийасан̇гханти еттха а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена саран̣анти аран̣ӣйато упагантаббато упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄. арийа̄нам̣ сан̇гхо самӯхоти арийасан̇гхо. атха ва̄ арийо ча со йатха̄вуттанайена сан̇гхо ча дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄ватоти арийасан̇гхо, ат̣т̣ха арийапуггала̄. там̣ арийасан̇гхам̣. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ нама̄мӣ’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣ нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто а̄ха ‘‘иччева’’мичча̄ди. иччевам̣ йатха̄вуттанайена аччантам̣ екантена намассанеййам̣ намасситаббам̣ ратанаттайам̣ намассама̄но ка̄йава̄ча̄читтехи вандама̄но ахам̣ випулам̣ йам̣ пун̃н̃а̄бхисандам̣ алаттханти самбандхо. таттха буддха̄дайо ратиджананат̣т̣хена ратанам̣. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджентасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –
‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти, уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 11.11).
читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33);
читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсуйева лаббхантӣти.
‘‘пун̃н̃а̄бхисанданти пун̃н̃ара̄сим̣ пун̃н̃аппаваттам̣ ва̄’’ти маха̄ган̣т̣хипаде вуттам̣. маджджхимаган̣т̣хипаде пана чӯл̣аган̣т̣хипаде ча ‘‘пун̃н̃а̄бхисанданти пун̃н̃а̄бхинисам̣са’’нтипи аттхо вутто. пун̃н̃а̄бхисанданти пун̃н̃анадим̣, пун̃н̃аппава̄ханти евам̣ панеттха аттхо ведитаббо. авиччхедена паваттийама̄нан̃хи пун̃н̃ам̣ абхисанданат̣т̣хена ‘‘пун̃н̃а̄бхисандо’’ти вуччати. тенева са̄раттхапака̄синийа̄ сам̣йуттаника̄йат̣т̣хакатха̄йа (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.1027) –
‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, пун̃н̃а̄бхисанда̄ кусала̄бхисанда̄ сукхасса̄ха̄ра̄. катаме чатта̄ро? идха, бхиккхаве, арийаса̄вако буддхе авеччаппаса̄дена саманна̄гато хоти ‘итипи со бхагава̄…пе… буддхо бхагава̄’ти, айам̣ пат̣хамо пун̃н̃а̄бхисандо кусала̄бхисандо сукхасса̄ха̄ро’’ти (сам̣. ни. 5.1027) –
евама̄дика̄йа па̄л̣ийа̄ аттхам̣ дассенто ‘‘пун̃н̃а̄бхисанда̄ кусала̄бхисанда̄ти пун̃н̃анадийо кусаланадийо’’ти вуттам̣. йам̣ пана ган̣т̣хипаде вуттам̣ ‘‘пун̃н̃а̄бхисанданти пун̃н̃апхала’’нти, там̣ на сундарам̣. на хи ратанаттайам̣ намассама̄но тасмим̣ кхан̣е пун̃н̃апхалам̣ алаттха, кинту анаппакам̣ пун̃н̃ара̄сим̣ тада̄ алабхи, тасса ча пхалам̣ паралокабха̄гӣ, дит̣т̣хадхамме ту антара̄йавигха̄то тасса ча пун̃н̃асса а̄нисам̣саматтакам̣, ‘‘тасса̄нубха̄вена хатантара̄йо’’ти ча вуттам̣, на ча пун̃н̃апхале ануппанне тасса̄нубха̄вена хатантара̄йабха̄во на сиджджхати, на четам̣ тасмим̣йева кхан̣е дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ ахоси. тасма̄ тасса махато пун̃н̃аппава̄хасса а̄нубха̄вена хатантара̄йоти айамева аттхо йуджджати. атха̄пи пан̣а̄макирийа̄йа джанитатта̄ пун̃н̃амева пун̃н̃апхаланти тасса̄дхиппа̄йо сийа̄, евам̣ сати йуджджеййа. со ча пун̃н̃аппава̄хо на аппаматтако, атха кхо махантойева̄ти дассенто а̄ха ‘‘випула’’нти, махантам̣ анаппаканти вуттам̣ хоти. алаттханти алабхим̣, па̄пун̣инти аттхо.
тасса̄нубха̄вена̄ти тасса йатха̄вуттасса пун̃н̃аппава̄хасса а̄нубха̄вена балена. хатантара̄йоти там̣там̣сампаттийа̄ вибандханавасена саттасанта̄насса антаре вемаджджхе ети а̄гаччхатӣти антара̄йо, дит̣т̣хадхаммика̄дианаттхо. пан̣а̄мапайоджане вуттавидхина̄ хато виддхасто антара̄йо упаддаво асса̄ти хатантара̄йо. асса ‘‘ван̣н̣айиссам̣ винайа’’нти имина̄ самбандхо, хатантара̄йо хутва̄ винайам̣ ван̣н̣айиссанти вуттам̣ хоти. етена тасса пун̃н̃аппава̄хасса аттано паса̄дасампаттийа̄ ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа упагха̄такаупаддава̄нам̣ ханане саматтхатам̣ дӣпети.
евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ракаран̣е пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса винайапит̣акасса аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса та̄ва бхагавато са̄санасса мӯлапатит̣т̣ха̄набха̄вам̣ дассетва̄ тампи тхоменто а̄ха ‘‘йасмим̣ т̣хите’’тиа̄ди. ат̣т̣хитасса сусан̣т̣хитасса бхагавато са̄санам̣ йасмим̣ т̣хите патит̣т̣хитам̣ хотӣти йоджетаббам̣. таттха йасминти йасмим̣ винайапит̣аке. т̣хитети па̄л̣ито ча аттхато ча анӯнам̣ хутва̄ ладжджӣпуггалесу паваттанат̣т̣хена т̣хитети аттхо. са̄сананти адхисӣлаадхичиттаадхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тасиккхаттайасан̇гахитам̣ са̄санам̣. ат̣т̣хитасса̄ти ка̄масукхалликаттакиламатха̄нуйогасан̇кха̄те антадвайе ат̣т̣хитасса̄ти аттхо. ‘‘аппатит̣т̣хам̣ кхва̄хам̣, а̄вусо, ана̄йӯхам̣ огхаматари’’нти (сам̣. ни. 1.1) хи вуттам̣. айан̃чаттхо тӣсупи сӣхал̣аган̣т̣хипадесу вуттойева. ган̣т̣хипаде пана ‘‘ат̣т̣хитасса̄ти париниббутассапи бхагавато’’ти вуттам̣.
патит̣т̣хитам̣ хотӣти тесуйева ладжджӣпуггалесу паваттанат̣т̣хена патит̣т̣хитам̣ хоти. сусан̣т̣хитасса̄ти еттха та̄ва тӣсупи ган̣т̣хипадесу идам̣ вуттам̣ ‘‘дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джанехи саманна̄гаманавасена сусан̣т̣ха̄насса̄ти аттхо. анена асса рӯпака̄йасампаттим̣ нидассетӣ’’ти. ган̣т̣хипаде пана ‘‘йатха̄т̣ха̄не патит̣т̣хитехи лаккхан̣ехи саманна̄гататта̄ рӯпака̄йена сусан̣т̣хито, ка̄йаван̇ка̄дирахитатта̄ та̄дилаккхан̣асаманна̄гататта̄ ча на̄мака̄йенапӣ’’ти вуттам̣. кеначи пана ‘‘чатубрахмавиха̄равасена саттесу сут̣т̣ху самма̄ ча т̣хитасса̄ти аттхавасена ва̄ сусан̣т̣хитасса. сусан̣т̣хитатта̄ хеса кевалам̣ сатта̄нам̣ дуккхам̣ апанетука̄мо хитам̣ упасам̣харитука̄мо сампаттийа̄ ча памудито апаккхапатито ча хутва̄ винайам̣ десети. тасма̄ имасмим̣ винайасам̣ван̣н̣ана̄дхика̄ре са̄руппа̄йа тхутийа̄ тхоменто а̄ха ‘сусан̣т̣хитасса̄’’’ти ватва̄ ‘‘ган̣т̣хипадесу вуттаттхо адхиппета̄дхика̄ра̄нурӯпо на хотӣ’’ти вуттам̣. айам̣ панеттха амха̄кам̣ кханти – йатха̄вуттака̄масукхаллика̄диантадвайе ат̣т̣хитатта̄йева маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа самма̄ т̣хитатта̄ сусан̣т̣хитасса̄ти еваматтхо гахетабботи. еван̃хи сати а̄рамбха̄нурӯпатхомана̄ ката̄ хоти йатха̄вуттаантадвайам̣ виваджджетва̄ маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа винайапан̃н̃аттийа̄йева йебхуййена пака̄санато.
танти пуббе ‘‘йасми’’нти анийаметва̄ вуттасса нийамавачанам̣, тасса ‘‘винайа’’нти имина̄ самбандхо. асаммиссанти бха̄ванапум̣саканиддесо, ника̄йантараладдхӣхи асаммиссам̣ катва̄ ана̄кулам̣ катва̄ ван̣н̣айиссанти вуттам̣ хоти. сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ анурӯпасса ка̄ламаттассапи дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасадисенапи дувин̃н̃еййабха̄вато кевалам̣ буддхависайам̣ винайапит̣акам̣ аттано балена ван̣н̣айисса̄мӣти вачанаматтампи ан̃н̃ехи ваттумасаккун̣еййатта̄ ‘‘нисса̄йа пубба̄чарийа̄нубха̄ва’’нти а̄ха. пубба̄чарийа̄нубха̄во на̄ма аттхато пубба̄чарийехи сам̣ван̣н̣ита̄ ат̣т̣хакатха̄, татойева ча ‘‘пубба̄чарийа̄нубха̄во ат̣т̣хакатха̄’’ти саббаттха ган̣т̣хипадесу вуттам̣. тасма̄ пубба̄чарийехи сам̣ван̣н̣итам̣ ат̣т̣хакатхам̣ нисса̄йа ван̣н̣айиссам̣, на аттанойева балам̣ нисса̄йа̄ти вуттам̣ хоти.
атха ‘‘пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄су виджджама̄на̄су пуна винайасам̣ван̣н̣ана̄йа ким̣ пайоджана’’нти йо вадеййа, тасса пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йа анӯнабха̄вам̣ аттано ча сам̣ван̣н̣ана̄йа пайоджанам̣ дассенто ‘‘ка̄ман̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. ка̄манти екантена, йатхиччхакам̣ ва̄, саббасоти вуттам̣ хоти, тасса ‘‘сам̣ван̣н̣ито’’ти имина̄ самбандхо. ка̄мам̣ сам̣ван̣н̣итойева, но на сам̣ван̣н̣итоти аттхо. кехи пана со винайо сам̣ван̣н̣итоти а̄ха ‘‘пубба̄чарийа̄сабхехӣ’’ти. маха̄кассапаттхера̄дайо пубба̄чарийа̄ ева акампийат̣т̣хена уттамат̣т̣хена ча а̄сабха̄, техи пубба̄чарийа̄сабхехӣти вуттам̣ хоти. кӣдиса̄ панете пубба̄чарийа̄ти а̄ха ‘‘н̃а̄н̣амбӯ’’тиа̄ди. аггамагган̃а̄н̣асан̇кха̄тена амбуна̄ салилена ниддхота̄ни ниссесато а̄йатим̣ ануппаттидхаммата̄па̄данена дхота̄ни виккха̄лита̄ни висодхита̄ни ра̄га̄дӣни тӣн̣и мала̄ни ка̄ма̄сава̄дайо ча чатта̄ро а̄сава̄ йехи те н̃а̄н̣амбуниддха̄тамала̄сава̄, техӣти аттхо. имина̄ ча на кевалам̣ етесу а̄чарийабха̄войева, атха кхо ра̄га̄дималарахита̄ кхӣн̣а̄сава̄ висуддхасатта̄ етети дассети.
кхӣн̣а̄савабха̄вепи на ете суккхавипассака̄, атха кхо еварӯпехипи а̄нубха̄вехи саманна̄гата̄ти дассенто а̄ха ‘‘висуддхавиджджа̄пат̣исамбхидехӣ’’ти. висуддха̄ аччантапарисуддха̄ виджджа̄ чатассо ча пат̣исамбхида̄ йесам̣ те висуддхавиджджа̄пат̣исамбхида̄, техи. екадесена пат̣исамбхидам̣ аппатта̄нам̣ арийа̄намева абха̄вато етехи адхигатапат̣исамбхида̄ пат̣утараладдхаппабхеда̄ти дассетум̣ висуддхаггахан̣ам̣ катам̣. виджджа̄ти тиссо виджджа̄, ат̣т̣ха виджджа̄ ва̄. таттха диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣ан̃ча̄ти има̄ тиссо виджджа̄. ат̣т̣ха виджджа̄ пана –
‘‘випассана̄н̃а̄н̣аманомайиддхи,
иддхиппабхедопи ча диббасотам̣;
парасса четопарийа̄йан̃а̄н̣ам̣,
пуббенива̄са̄нугатан̃ча н̃а̄н̣ам̣;
диббан̃ча чаккха̄савасан̇кхайо ча,
ета̄ни н̃а̄н̣а̄ни идхат̣т̣ха виджджа̄’’ти. –
евам̣ випассана̄н̃а̄н̣аманомайиддхӣхи саддхим̣ париггахита̄ чха абхин̃н̃а̄йева. аттхапат̣исамбхида̄ дхаммапат̣исамбхида̄ нируттипат̣исамбхида̄ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти чатассо пат̣исамбхида̄. таттха сан̇кхепато хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, хетухетупхала̄нурӯпам̣ воха̄ресу н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄, идам̣ н̃а̄н̣ам̣ имаматтхам̣ джотайатӣти имина̄ а̄ка̄рена хет̣т̣ха̄ вуттесу тӣсу н̃а̄н̣есу паваттан̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. ета̄сам̣ пана виттха̄ракатха̄ атипапан̃чабха̄вато идха на вуччати. пат̣исамбхида̄ппатта̄нам̣ саддхаммесу чхекабха̄вато а̄ха ‘‘саддхаммасам̣ван̣н̣анаковидехӣ’’ти. ‘‘пат̣исамбхида̄ппатта̄нампи дхаммесу абхийогавасена висесо хотӣти ладдхапат̣исамбхида̄су са̄тисайатам̣ дассетум̣ а̄ха̄’’типи ваданти. саддхаммасам̣ван̣н̣анаковидехӣти пит̣акаттайасан̇кха̄тасса саддхаммасса сам̣ван̣н̣ане саббасо аттхаппака̄сане ковидехи чхекехи, кусалехӣти аттхо.
килесаджа̄лам̣ париккха̄раба̄хуллам̣ ва̄ сам̣ликхати танум̣ каротӣти саллекхо. идха пана кхӣн̣а̄сава̄дхика̄ратта̄ париккха̄раба̄хулласса салликханавасенева аттхо гахетаббо, татойева ча ган̣т̣хипаде ‘‘саллекхийе паримитапариккха̄равуттийа̄’’ти аттхо вутто. саллекхасса бха̄во саллекхийам̣, тасмим̣ саллекхийе, саллекхапат̣ипаттийанти вуттам̣ хоти. носулабхӯпамехӣти асулабхӯпамехи саллекхапат̣ипаттийа̄ асукасадиса̄ти тесам̣ упама̄йа ануччхавикапуггала̄нам̣ дуллабхатта̄ наттхи сулабха̄ упама̄ етесанти носулабхӯпама̄. маха̄виха̄расса̄ти читталапаббатаабхайагирисесаника̄йадвайам̣ пат̣иккхипати. дхаджӯпамехӣти ратхасса сан̃джа̄нанахетукам̣ ратхе баддхадхаджам̣ вийа аджа̄нанта̄нам̣ ‘‘асукехи ча асукехи ча тхерехи нива̄сито маха̄виха̄ро на̄ма̄’’ти евам̣ маха̄виха̄расса сан̃джа̄нанахетутта̄ маха̄виха̄расса дхаджӯпамехи. сам̣ван̣н̣итоти самма̄ анӯнам̣ катва̄ ван̣н̣ито. сам̣ван̣н̣ито айам̣ винайоти падаччхедо ка̄таббо. читтехи найехӣти анекаппабхеданайатта̄ вичиттехи найехи. самбуддхаваранвайехӣти саббан̃н̃убуддхаварам̣ анугатехи, бхагавато адхиппа̄йа̄нугатехи найехӣти вуттам̣ хоти. атха ва̄ буддхаварам̣ анугатехи пубба̄чарийа̄сабхехӣти самбандхо ка̄таббо.
евам̣ пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йа анӯнабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа пайоджанависесам̣ дассетум̣ ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄’’тиа̄дима̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти – кин̃ча̄пи пубба̄чарийа̄сабхехи йатха̄вуттагун̣ависит̣т̣хехи айам̣ винайо саббасо ван̣н̣ито, татха̄пи тесам̣ еса̄ сам̣ван̣н̣ана̄ сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ бха̄са̄йа сан̇кхататта̄ рачитатта̄ дӣпантаре бхиккхуджанасса сӣхал̣адӣпато ан̃н̃адӣпава̄сино бхиккхуган̣асса кин̃чи аттхам̣ пайоджанам̣ йасма̄ на̄бхисамбхун̣а̄ти на сампа̄дети на са̄дхети, тасма̄ имам̣ сам̣ван̣н̣анам̣ па̄л̣инайа̄нурӯпам̣ катва̄ буддхасириттхерена аджджхит̣т̣хо ида̄ни сама̄рабхиссанти. таттха сам̣ван̣н̣ийати аттхо ета̄йа̄ти сам̣ван̣н̣ана̄, ат̣т̣хакатха̄. са̄ пана дхаммасан̇га̄хакаттхерехи пат̣хамам̣ тӣн̣и пит̣ака̄ни сан̇га̄йитва̄ тасса аттхаван̣н̣ана̄нурӯпенева ва̄чана̄маггам̣ а̄ропитатта̄ тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣хойева буддхавачанасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄бхӯто катха̄магго. сойева ча маха̄махиндаттхерена тамбапан̣н̣идӣпам̣ а̄бхато, паччха̄ тамбапан̣н̣ийехи маха̄тхерехи ника̄йантараладдхӣхи сан̇карапарихаран̣аттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапито. тена̄ха ‘‘сӣхал̣адӣпакена̄’’тиа̄ди. сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро. там̣вам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄нам̣ тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпассапи сӣхал̣абха̄во ведитаббо, тасмим̣ сӣхал̣адӣпе бхӯтатта̄ сӣхал̣адӣпакена ва̄кйена вачанена, сӣхал̣абха̄са̄йа̄ти вуттам̣ хоти.
па̄л̣инайа̄нурӯпанти па̄л̣инайасса анурӯпам̣ катва̄, ма̄гадхабха̄са̄йа париваттитва̄ти вуттам̣ хоти. аджджхесананти гарут̣т̣ха̄нийам̣ пайирупа̄ситва̄ гарутарам̣ пайоджанам̣ уддисса абхипаттхана̄ аджджхесана̄, там̣ аджджхесанам̣, а̄йа̄чананти аттхо. тасса ‘‘самануссаранто’’ти имина̄ самбандхо. касса аджджхесананти а̄ха ‘‘буддхасиривхайасса тхерасса̄’’ти. буддхасирӣти авхайо на̄мам̣ йасса сойам̣ буддхасиривхайо, тасса, иттханна̄масса тхерасса аджджхесанам̣ самма̄ а̄дарена самануссаранто хадайе т̣хапентоти аттхо.
ида̄ни аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа каран̣аппака̄рам̣ дассенто ‘‘сам̣ван̣н̣анам̣ тан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тан̃ча ида̄ни вуччама̄нам̣ сам̣ван̣н̣анам̣ сама̄рабханто сакала̄йапи маха̄ат̣т̣хакатха̄йа идха гахетаббато маха̄ат̣т̣хакатхам̣ тасса̄ ида̄ни вуччама̄на̄йа сам̣ван̣н̣ана̄йа сарӣрам̣ катва̄ маха̄паччарийам̣ йо виниччхайо вутто, татхева курундӣна̄ма̄дӣсу виссута̄су ат̣т̣хакатха̄су йо виниччхайо вутто, татопи виниччхайато йуттаматтхам̣ апариччаджанто антогадхаттхерава̄дам̣ катва̄ сам̣ван̣н̣анам̣ сама̄рабхиссанти падаттхасамбандхо ведитаббо. еттха ча аттхо катхийати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, са̄йева ат̣т̣хакатха̄ ттхака̄расса т̣т̣хака̄рам̣ катва̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.17; 2.8) вийа. маха̄паччарийанти еттха паччарӣти ул̣умпам̣ вуччати, тасмим̣ нисӣдитва̄ кататта̄ тамева на̄мам̣ джа̄там̣. курундивалливиха̄ро на̄ма аттхи, таттха кататта̄ курундӣти на̄мам̣ джа̄танти ваданти. а̄дисаддена андхакат̣т̣хакатхам̣ сан̇кхепат̣т̣хакатхан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. виссута̄сӯти саббаттха паттхат̣а̄су, па̄кат̣а̄сӯти вуттам̣ хоти.
йуттаматтханти еттха та̄ва маджджхимаган̣т̣хипаде чӯл̣аган̣т̣хипаде ча идам̣ вуттам̣ ‘‘йуттаматтханти сам̣ван̣н̣етаббат̣т̣ха̄насса йуттаматтхам̣, на пана таттха айуттампи аттхӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. маха̄ган̣т̣хипаде панеттха на кин̃чи вуттам̣. кеначи пана ‘‘маха̄ат̣т̣хакатха̄найена винайайуттийа̄ ва̄ йуттаматтха’’нти вуттам̣, там̣ йуттам̣ вийа диссати маха̄паччариа̄дӣсупи каттхачи айуттасса̄пи аттхасса упари вибха̄ванато. ‘‘ат̣т̣хакатхам̣йева гахетва̄ сам̣ван̣н̣анам̣ карисса̄мӣ’’ти вутте ат̣т̣хакатха̄су вуттаттхерава̄да̄нам̣ ба̄хирабха̄во сийа̄ти тепи антокаттука̄мо ‘‘антогадхатхерава̄да’’нти а̄ха, тхерава̄депи антокатва̄ти вуттам̣ хоти. сам̣ван̣н̣ананти апарака̄лакирийа̄йа камманиддесо. пуббе вуттам̣ ту ‘‘сам̣ван̣н̣ана’’нти вачанам̣ таттхева ‘‘сама̄рабханто’’ти пуббака̄лакирийа̄йа каммабха̄вена йоджетаббам̣. самма̄ти ваттаббе га̄тха̄бандхавасена рассабха̄во катоти ведитаббо.
евам̣ каран̣аппака̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни сотӯхи пат̣ипаджджитаббавидхим̣ дассенто ‘‘там̣ ме’’тиа̄дима̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти – ида̄ни вуччама̄нам̣ там̣ мама сам̣ван̣н̣анам̣ дхаммападӣпасса татха̄гатасса дхаммам̣ са̄санадхаммам̣ па̄л̣идхаммам̣ ва̄ саккаччам̣ пат̣има̄найанта̄ пӯджента̄ тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, ачирапаббаджитатта̄ нава̄, тесам̣ маджджхе бхаватта̄ маджджхима̄ ча бхиккхӯ пасанначитта̄ йатха̄вуттанайена саппайоджанатта̄ упари ваккхама̄навидхина̄ пама̄н̣атта̄ ча саддахитва̄ пӣтисоманассайуттачитта̄ исса̄паката̄ ахутва̄ ниса̄менту сун̣антӯти. таттха дхаммаппадӣпасса̄ти дхаммойева саттасанта̄несу мохандхака̄равидхаманато падӣпасадисатта̄ падӣпо асса̄ти дхаммападӣпо, бхагава̄. тасса дхаммападӣпасса.
ида̄ни аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гамависуддхим̣ дассетва̄ пама̄н̣абха̄вам̣ дассенто ‘‘буддхена̄’’тиа̄дима̄ха. йатхева буддхена йо дхаммо ча винайо ча вутто, со тасса буддхасса йехи путтехи дхаммасена̄патиа̄дӣхи татхева н̃а̄то, тесам̣ буддхапутта̄нам̣ матимаччаджанта̄ сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ йасма̄ пуре ат̣т̣хакатха̄ акам̣сӯти айаметтха самбандхо. таттха дхаммоти сутта̄бхидхамме сан̇ган̣ха̄ти, винайоти сакалам̣ винайапит̣акам̣. етта̄вата̄ ча саббампи буддхавачанам̣ ниддит̣т̣хам̣ хоти. сакалан̃хи буддхавачанам̣ дхаммавинайавасена дувидхам̣ хоти. вуттоти па̄л̣ито ча аттхато ча буддхена бхагавата̄ вутто. на хи бхагавата̄ абйа̄катам̣ на̄ма тантипадам̣ аттхи, саббесам̣йева аттхо катхито, тасма̄ самма̄самбуддхенева тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ аттхаван̣н̣ана̄ккамопи бха̄ситоти дат̣т̣хаббам̣. таттха таттха бхагавата̄ паваттита̄ пакин̣н̣акадесана̄йева хи ат̣т̣хакатха̄. татхева н̃а̄тоти йатхева буддхена вутто, татхева екападампи екаккхарампи авина̄сетва̄ адхиппа̄йан̃ча авикопетва̄ н̃а̄то видитоти аттхо. тесам̣ матимаччаджанта̄ти тесам̣ буддхапутта̄нам̣ адхиппа̄йам̣ апариччаджанта̄. ат̣т̣хакатха̄ акам̣сӯти ат̣т̣хакатха̄йо акам̣су. каттхачи ‘‘ат̣т̣хакатха̄макам̣сӯ’’ти па̄т̣хо диссати, таттха̄пи сойеваттхо, ма-ка̄ро пана падасандхивасена а̄гатоти дат̣т̣хаббо. ‘‘ат̣т̣хакатха̄’’ти бахувачананиддесена маха̄паччарийа̄дикам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
тасма̄ти йасма̄ тесам̣ буддхапутта̄нам̣ адхиппа̄йам̣ авикопетва̄ пуре ат̣т̣хакатха̄ акам̣су, тасма̄ти аттхо. хӣти нипа̄таматтам̣ хетуаттхасса ‘‘тасма̄’’ти имина̄йева пака̄ситатта̄. йади ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ саббампи пама̄н̣ам̣, евам̣ сати таттха пама̄далекха̄пи пама̄н̣ам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘ваджджайитва̄на пама̄далекха’’нти. таттха пама̄далекханти апарабха̄ге поттхака̄рул̣хака̄ле памаджджитва̄ ликханавасена паваттам̣ пама̄дапа̄т̣хам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – пама̄дена сатим̣ апаччупат̣т̣хапетва̄ адинна̄да̄насса пуббапайоге ‘‘саччепи аликепи дуккат̣а’’нти вуттавачанасадисам̣ йам̣ ликхитам̣, там̣ ваджджайитва̄ апанетва̄ саббам̣ пама̄н̣анти. ваккхати хи таттха –
‘‘маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана саччепи аликепи дуккат̣амева вуттам̣, там̣ пама̄даликхитанти ведитаббам̣. на хи адинна̄да̄насса пуббапайоге па̄читтийат̣т̣ха̄не дуккат̣ам̣ на̄ма аттхӣ’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.94).
кесам̣ пама̄н̣анти а̄ха ‘‘сиккха̄су сага̄рава̄нам̣ идха пан̣д̣ита̄на’’нти. идха̄ти имасмим̣ са̄сане. пуна ‘‘йасма̄’’ти вачанасса ко самбандхоти че? еттха та̄ва маха̄ган̣т̣хипаде ган̣т̣хипаде ча на кин̃чи вуттам̣, маджджхимаган̣т̣хипаде пана чӯл̣аган̣т̣хипаде ча идам̣ вуттам̣ ‘‘йасма̄ пама̄н̣ам̣, тасма̄ ниса̄менту пасанначитта̄’’ти. евамасса самбандхо дат̣т̣хаббо. йасма̄ ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ пама̄н̣ам̣, тасма̄ идха вуттампи пама̄н̣амева̄ти па̄т̣хасесам̣ катва̄ ваджирабуддхиттхеро вадати. таттха идха̄ти имисса̄ самантапа̄са̄дика̄йа̄ти аттхо гахетаббо.
таттха ‘‘йасма̄’’ти вачанасса пат̣хамам̣ вуттасамбандхавасена ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ саббампи пама̄н̣анти са̄дхитатта̄ ида̄ни вуччама̄на̄пи сам̣ван̣н̣ана̄ кевалам̣ вачанаматтенева бхинна̄, аттхато пана ат̣т̣хакатха̄йева̄ти дассетум̣ ‘‘тато ча бха̄сантарамева̄’’тиа̄дима̄ха. паччха̄ вуттасамбандхавасена пана идха вуттампи касма̄ пама̄н̣анти че? йасма̄ вачанаматтам̣ т̣хапетва̄ еса̄пи ат̣т̣хакатха̄йева, тасма̄ пама̄н̣анти дассетум̣ ‘‘тато ча бха̄сантарамева̄’’тиа̄дима̄ха. евама̄кулам̣ дуббин̃н̃еййасабха̄ван̃ча катва̄ ган̣т̣хипадесу самбандхо дассито, ана̄кулавачано ча бхадантабуддхагхоса̄чарийо. на хи со евама̄кулам̣ катва̄ ваттумарахати, тасма̄ йатха̄дхиппетаматтхамана̄кулам̣ сувин̃н̃еййан̃ча катва̄ йатха̄т̣хитасса самбандхавасенева дассайисса̄ма. катхам̣? йасма̄ ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ пама̄н̣ам̣, тасма̄ саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти еваметтха самбандхо дат̣т̣хаббо. йади на̄ма ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ пама̄н̣ам̣, айам̣ пана ида̄ни вуччама̄на̄ касма̄ саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти а̄ха ‘‘тато ча бха̄сантарамева хитва̄’’тиа̄ди. идам̣ вуттам̣ хоти – йасма̄ ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ пама̄н̣ам̣, йасма̄ ча айам̣ сам̣ван̣н̣ана̄пи бха̄сантарапаричча̄га̄диматтависит̣т̣ха̄, аттхато пана абхинна̄ва, татойева ча пама̄н̣абхӯта̄ хессати, тасма̄ саккаччам̣ а̄дарам̣ катва̄ анусиккхитабба̄ти. татха̄ хи пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄нам̣ пама̄н̣абха̄во, имисса̄ ча сам̣ван̣н̣ана̄йа бха̄сантарапаричча̄га̄диматтависит̣т̣ха̄йа аттхато тато абхиннабха̄воти убхайампетам̣ саккаччам̣ анусиккхитаббабха̄вахетӯти дат̣т̣хаббам̣. на хи кевалам̣ пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄нам̣ сатипи пама̄н̣абха̄ве айам̣ сам̣ван̣н̣ана̄ тато бхинна̄ аттхато ан̃н̃а̄йева ча саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти ваттумарахати, на̄пи имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа татоабхиннабха̄вепи пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄нам̣ асати пама̄н̣абха̄ве айам̣ сам̣ван̣н̣ана̄ саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти ваттум̣ йуттарӯпа̄ хоти, тасма̄ йатха̄вуттанайена убхайампетам̣ саккаччам̣ анусиккхитаббабха̄вахетӯти дат̣т̣хаббам̣.
татоти ат̣т̣хакатха̄то. бха̄сантарамева хитва̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄. виттха̄рамагган̃ча сама̄сайитва̄ти пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄су упари вуччама̄нампи а̄нетва̄ таттха таттха папан̃читам̣ ‘‘н̃аттичатуттхена каммена акуппена т̣ха̄на̄рахена упасампанноти бхиккхӯ’’ти (па̄ра̄. 45) еттха апалокана̄дӣнам̣ чатуннампи камма̄нам̣ виттха̄ракатха̄ вийа та̄дисам̣ виттха̄рамаггам̣ сан̇кхипитва̄ ван̣н̣айисса̄ма̄ти адхиппа̄йо. татха̄ хи ваккхати –
‘‘еттха ча н̃аттичатуттхакаммам̣ екамева а̄гатам̣, имасмим̣ пана т̣ха̄не т̣хатва̄ чатта̄ри сан̇гхакамма̄ни нӣхаритва̄ виттха̄рато катхетабба̄нӣти саббаат̣т̣хакатха̄су вуттам̣, та̄ни ча ‘апалоканакаммам̣ н̃аттикаммам̣ н̃аттидутийакаммам̣ н̃аттичатуттхакамма’нти пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапетва̄ виттха̄рена кхандхакато парива̄ра̄васа̄не каммавибхан̇гато ча па̄л̣им̣ а̄харитва̄ катхита̄ни. та̄ни майам̣ парива̄ра̄васа̄не каммавибхан̇гейева ван̣н̣айисса̄ма. еван̃хи сати пат̣хамапа̄ра̄джикаван̣н̣ана̄ ча на бха̄рийа̄ бхависсати, йатха̄т̣хита̄йа ча па̄л̣ийа̄ ван̣н̣ана̄ сувин̃н̃еййа̄ бхависсати, та̄ни ча т̣ха̄на̄ни асун̃н̃а̄ни бхависсанти, тасма̄ анупадаван̣н̣анамева карома̄’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.45 бхиккхупадабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄).
виниччхайам̣ саббамасесайитва̄ти там̣там̣ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ саббампи виниччхайам̣ асесайитва̄ сесам̣ акатва̄, кин̃чиматтампи апариччаджитва̄ти вуттам̣ хоти. ван̣н̣итум̣ йуттарӯпам̣ хутва̄ ануккамена а̄гатам̣ па̄л̣им̣ апариччаджитва̄ сам̣ван̣н̣анато сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄су айуттат̣т̣ха̄не ван̣н̣итам̣ йатха̄т̣ха̄нейева сам̣ван̣н̣анато ча вуттам̣ ‘‘тантиккамам̣ кин̃чи авоккамитва̄’’ти, кин̃чи па̄л̣иккамам̣ анатиккамитва̄ ануккаменева ван̣н̣айисса̄ма̄ти адхиппа̄йо.
суттантика̄нам̣ вачана̄наматтханти суттантапа̄л̣ийам̣ а̄гата̄нампи вачана̄наматтхам̣. сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄су ‘‘суттантика̄нам̣ бха̄ро’’ти ватва̄ авутта̄нампи веран̃джакан̣д̣а̄дӣсу джха̄накатха̄а̄на̄па̄нассатисамаа̄дхиа̄дӣнам̣ суттантавачана̄наматтхам̣ там̣там̣сутта̄нурӯпам̣ саббасо паридӣпайисса̄мӣти адхиппа̄йо. хессатӣти бхависсати, карийиссатӣти ва̄ аттхо. еттха ча пат̣хамасмим̣ аттхавикаппе бха̄сантарапаричча̄га̄дикам̣ чатуббидхам̣ киччам̣ ниппха̄детва̄ суттантика̄нам̣ вачана̄наматтхам̣ паридӣпайантӣ айам̣ ван̣н̣ана̄ бхависсатӣти ван̣н̣ана̄йа васена сама̄накаттуката̄ ведитабба̄. паччхимасмим̣ аттхавикаппе пана хет̣т̣ха̄вуттабха̄сантарапаричча̄га̄дим̣ катва̄ суттантика̄нам̣ вачана̄наматтхам̣ паридӣпайантӣ айам̣ ван̣н̣ана̄ амхехи карийиссатӣти евам̣ а̄чарийавасена сама̄накаттуката̄ ведитабба̄. ван̣н̣ана̄пӣти еттха аписаддам̣ гахетва̄ ‘‘тасма̄пи саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти йоджетабба’’нти чӯл̣аган̣т̣хипаде вуттам̣. таттха пуббе вуттаппайоджанависесам̣ пама̄н̣абха̄ван̃ча сампин̣д̣етӣти адхиппа̄йо. маджджхимаган̣т̣хипаде пана ‘‘тасма̄ саккаччам̣ анусиккхитабба̄пӣ’’ти самбандхо вутто. еттха пана на кевалам̣ айам̣ ван̣н̣ана̄ хессати, атха кхо анусиккхитабба̄пӣти имаматтхам̣ сампин̣д̣етӣти адхиппа̄йо. еттха̄пи йатха̄т̣хитавасенева аписаддасса аттхо гахетабботи амха̄кам̣ кханти. идам̣ вуттам̣ хоти – йасма̄ ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ пама̄н̣ам̣, йасма̄ ча айам̣ ван̣н̣ана̄пи тато абхиннатта̄ пама̄н̣абхӯта̄йева хессати, тасма̄ саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ба̄хиранида̄накатха̄
ида̄ни ‘‘там̣ ван̣н̣айиссам̣ винайа’’нти пат̣ин̃н̃а̄татта̄ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тавинайасам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо сам̣варавинайапаха̄навинайа̄дивасена винайасса бахувидхатта̄ идха сам̣ван̣н̣етаббабха̄вена адхиппето та̄ва винайо ваваттхапетабботи дассенто а̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. таттха таттха̄ти та̄су га̄тха̄су. та̄ва-саддо пат̣хаманти имасмим̣ аттхе дат̣т̣хаббо. тена пат̣хамам̣ винайам̣ ваваттхапетва̄ паччха̄ тасса ван̣н̣анам̣ карисса̄мӣти дӣпети. ваваттхапетабботи нийаметаббо. тенетам̣ вуччатӣти йасма̄ ваваттхапетаббо, тена хетуна̄ етам̣ ‘‘винайо на̄ма̄’’тиа̄дикам̣ нийа̄макавачанам̣ вуччатӣти аттхо. асса̄ти винайасса. ма̄тика̄ти уддесо. со хи ниддесапада̄нам̣ джананӣт̣ха̄не т̣хитатта̄ ма̄та̄ вийа̄ти ма̄тика̄ти вуччати.
ида̄ни ван̣н̣етаббаматтхам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ дассенто а̄ха ‘‘вуттам̣ йена̄’’тиа̄ди. идам̣ вуттам̣ хоти – етам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’тиа̄динида̄навачанапат̣иман̣д̣итам̣ винайапит̣акам̣ йена пуггалена вуттам̣, йасмим̣ ка̄ле вуттам̣, йасма̄ ка̄ран̣а̄ вуттам̣, йена дха̄ритам̣, йена ча а̄бхатам̣, йесу патит̣т̣хитам̣, етам̣ йатха̄вуттавидха̄нам̣ ватва̄ тато ‘‘тена самайена̄’’тиа̄дипа̄т̣хасса аттхам̣ анекаппака̄рато дассайанто винайасса аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄мӣти. еттха ча ‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄’’ти идам̣ вачанам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’тиа̄динида̄навачанаматтам̣ апеккхитва̄ ваттука̄мопи висум̣ аватва̄ ‘‘нида̄нена а̄дикалйа̄н̣ам̣, ‘идамавоча̄’ти нигаманена парийоса̄накалйа̄н̣а’’нти ча вачанато нида̄нанигамана̄нипи саттхудесана̄йа анувидха̄натта̄ тадантогадха̄нева̄ти нида̄нассапи винайапа̄л̣ийам̣йева антогадхатта̄ ‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄’’ти идампи винайапит̣акасамбандхам̣йева катва̄ ма̄тикам̣ т̣хапеси. ма̄тика̄йа хи ‘‘ета’’нти вуттам̣ винайапит̣акам̣йева са̄ман̃н̃ато саббаттха самбандхамупагаччхати.
ида̄ни пана там̣ висум̣ нӣхаритва̄ дассенто ‘‘таттха вуттам̣ йена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти тесу ма̄тика̄падесу. атха касма̄ идамева вачанам̣ сандха̄йа вуттанти а̄ха ‘‘идан̃хӣ’’тиа̄ди. иданти ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’тиа̄дивачанам̣. хи-саддо йасма̄ти аттхе дат̣т̣хаббо, йасма̄ буддхасса бхагавато аттапаччаккхавачанам̣ на хоти, тасма̄ти вуттам̣ хоти. аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти аттано паччаккхам̣ катва̄ вуттавачанам̣ на хоти, бхагавата̄ вуттавачанам̣ на хотӣти адхиппа̄йо. ‘‘аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти а̄хачча бха̄ситам̣ на хотӣти адхиппа̄йо’’ти кеначи вуттам̣. ган̣т̣хипаде пана ‘‘аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти аттано дхарама̄нака̄ле вуттавачанам̣ на хотӣ’’ти ликхитам̣. тадубхайампи аттхато сама̄намева. ида̄ни пан̃хакаран̣ам̣ ватва̄ ануккамена йатха̄вуттапан̃хависсаджджанам̣ каронто ‘‘а̄йасмата̄’’тиа̄дима̄ха. имина̄ пуггалам̣ нийамети, ‘‘тан̃ча̄’’тиа̄дина̄ ка̄лам̣ нийамети. тан̃ча упа̄литтхерена вуттавачанам̣ ка̄лато пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттанти аттхо.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄
ида̄ни там̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтим̣ дассетука̄мо тасса̄ тантиа̄рул̣ха̄йа идха вачане ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма чеса̄…пе… ведитабба̄’’ти а̄ха. пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма чеса̄ти ча-саддо ӣдисесу т̣ха̄несу ваттаббасампин̣д̣анаттхо, тан̃ча пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣, еса̄ ча пат̣хамамаха̄сан̇гӣти евам̣ ведитабба̄ти вуттам̣ хоти. упан̃н̃а̄саттхо ва̄ ча-саддо. упан̃н̃а̄соти ча ва̄кйа̄рамбхо вуччати. еса̄ хи гантхака̄ра̄нам̣ пакати, йадидам̣ кин̃чи ватва̄ пуна парам̣ ваттума̄рабханта̄нам̣ часаддаппайого. йам̣ пана кеначи вуттам̣ ‘‘пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма ча̄ти еттха ча-саддо атирекаттхо, тена ан̃н̃а̄пи аттхӣти дӣпетӣ’’ти. тадева тасса гантхаккаме аковидатам̣ дассети. на хеттха часаддена атирекаттхо вин̃н̃а̄йати. йади четтха етадаттхойева ча-ка̄ро адхиппето сийа̄, евам̣ сати на каттаббойева пат̣хамасадденева ан̃н̃а̄сам̣ дутийа̄дисан̇гӣтӣнампи аттхибха̄васса дӣпитатта̄. дутийа̄дим̣ упа̄да̄йа хи пат̣хамасаддаппайого дӣгха̄дим̣ упа̄да̄йа расса̄дисаддаппайого вийа. йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти. етена там̣там̣сиккха̄пада̄нам̣ сутта̄нан̃ча а̄дипарийоса̄несу антарантара̄ ча самбандхавасена т̣хапитам̣ сан̇гӣтика̄равачанам̣ сан̇гахитам̣ хоти. маха̄висайатта̄ пӯджанӣйатта̄ ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти. нида̄накосаллаттханти нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣, таттха косаллам̣ нида̄накосаллам̣, тадаттханти аттхо.
сатта̄нам̣ дассана̄нуттарийасаран̣а̄дипат̣ила̄бхахетубхӯта̄су виджджама̄на̄супи ан̃н̃а̄су бхагавато кирийа̄су ‘‘буддхо бодхеййа’’нти пат̣ин̃н̃а̄йа ануломанато венеййа̄нам̣ маггапхалуппаттихетубхӯта̄ кирийа̄ ниппарийа̄йена буддхакиччанти а̄ха ‘‘дхаммачаккаппаваттанан̃хи а̄дим̣ катва̄’’ти. таттха саддхиндрийа̄дидхаммойева паваттанат̣т̣хена чакканти дхаммачаккам̣. атха ва̄ чакканти а̄н̣а̄, дхаммато анапетатта̄ дхамман̃ча там̣ чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена н̃а̄йена чаккантипи дхаммачаккам̣. йатха̄ха –
‘‘дхамман̃ча паваттети чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, чаккан̃ча паваттети дхамман̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена паваттетӣти дхаммачаккам̣, дхаммачарийа̄йа паваттетӣти дхаммачакка’’нтиа̄ди (пат̣и. ма. 2.40).
катабуддхакиччети катам̣ паринит̣т̣ха̄питам̣ буддхакиччам̣ йена, тасмим̣ катабуддхакичче бхагавати локана̄тхети самбандхо. етена буддхакаттаббасса кассачипи асеситабха̄вам̣ дассети. татойева хи со бхагава̄ париниббутоти. нану ча са̄вакехи винӣта̄пи винеййа̄ бхагавата̄йева винӣта̄ хонти, татха̄ хи са̄вакабха̄ситам̣ суттам̣ буддхавачананти вуччати, са̄вакавинеййа̄ ча на та̄ва винӣта̄ти? на̄йам̣ досо тесам̣ винайанӯпа̄йасса са̄вакесу т̣хапитатта̄. тенева̄ха –
‘‘на та̄ва̄хам̣ па̄пима паринибба̄йисса̄ми, йа̄ва на бхиккхӯ вийатта̄ винӣта̄ виса̄рада̄ бахуссута̄ а̄гата̄гама̄ дхаммадхара̄ винайадхара̄ ма̄тика̄дхара̄ уппаннам̣ параппава̄дам̣ сахадхаммена суниггахитам̣ ниггахетва̄ саппа̄т̣иха̄рийам̣ дхаммам̣ десессантӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.168).
‘‘кусина̄ра̄йа’’нтиа̄дина̄ бхагавато париниббутадесака̄лависесадассанам̣, ‘‘апариниббуто бхагава̄’’ти га̄хасса миччха̄бха̄вадассанаттхам̣ локе джа̄тасам̣вад̣д̣хабха̄вадассанаттхан̃ча. татха̄ хи мануссабха̄васса супа̄кат̣акаран̣аттхам̣ маха̄бодхисатта̄ чаримабхаве да̄рапариггаха̄дӣнипи каронтӣти. кусина̄ра̄йанти евам̣на̄маке нагаре. самӣпаттхе четам̣ бхуммавачанам̣. упаваттане малла̄нам̣ са̄лаванети тасса нагарасса упаваттанабхӯтам̣ маллара̄джӯнам̣ са̄лавануййа̄нам̣ дассети. таттха нагарам̣ пависитука̄ма̄ уййа̄нато упечча ваттанти гаччханти етена̄ти упаваттананти са̄лаванам̣ вуччати. йатха̄ хи анура̄дхапурасса тхӯпа̄ра̄мо даккхин̣апаччхимадиса̄йам̣, евам̣ там̣ уййа̄нам̣ кусина̄ра̄йа даккхин̣апаччхимадиса̄йа хоти. йатха̄ ча тхӯпа̄ра̄мато даккхин̣адва̄рена нагарам̣ пависанамагго па̄чӣнамукхо гантва̄ уттарена ниваттати, евам̣ уййа̄нато са̄лапанти па̄чӣнамукха̄ гантва̄ уттарена ниватта̄, тасма̄ там̣ ‘‘упаваттана’’нти вуччати. йамакаса̄ла̄намантарети йамакаса̄ла̄нам̣ вемаджджхе. таттха кира бхагавато пан̃н̃аттасса паринибба̄наман̃часса ека̄ са̄лапанти сӣсабха̄ге хоти, ека̄ па̄дабха̄ге, татра̄пи еко тарун̣аса̄ло сӣсабха̄гасса а̄санно хоти, еко па̄дабха̄гасса, тасма̄ ‘‘йамакаса̄ла̄намантаре’’ти вуттам̣. апи ча ‘‘йамакаса̄ла̄ на̄ма мӯлаккхандхавит̣апапаттехи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сиббетва̄ т̣хитаса̄ла̄’’типи маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣.
анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ти упа̄дӣйате каммакилесехӣти упа̄ди, випа̄каккхандха̄ кат̣атта̄ ча рӯпам̣. со пана упа̄ди килеса̄бхисан̇кха̄рама̄ранимматханена нибба̄наппаттийам̣ аноссат̣т̣хо, идха кхандхамаччума̄ранимматханена оссат̣т̣хо нисеситоти айам̣ анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту наттхи етисса̄ упа̄дисесоти катва̄. нибба̄надха̄тӯти четтха ниббутиматтам̣ адхиппетам̣, иттхамбхӯталаккхан̣е ча̄йам̣ каран̣аниддесо. паринибба̄нети паринибба̄нат̣т̣ха̄не, нимиттаттхе ва̄ бхуммавачанам̣, паринибба̄нахету саннипатита̄нанти аттхо. сан̇гхасса тхеро сан̇гхаттхеро. со пана сан̇гхо ким̣парима̄н̣оти а̄ха ‘‘саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄на’’нти. ниччаса̄пеккхатта̄ хи ӣдисесу сама̄со хотийева йатха̄ ‘‘девадаттасса гарукула’’нти. саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нанти ча сан̇гхаттхера̄нам̣йева саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нам̣. тада̄ хи ‘‘саннипатита̄ бхиккхӯ еттака̄’’ти пама̄н̣арахита̄. татха̄ хи вел̣увага̄ме ведана̄виккхамбханато пат̣т̣ха̄йа ‘‘на чирена бхагава̄ паринибба̄йиссатӣ’’ти сутва̄ тато тато а̄гатесу бхиккхӯсу екабхиккхупи пакканто на̄ма наттхи, тасма̄ ган̣анам̣ вӣтиватто сан̇гхо ахоси. а̄йасма̄ маха̄кассапо дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣти самбандхо.
таттха маха̄кассапоти махантехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ маханто кассапоти маха̄кассапо, апича кума̄ракассапаттхерам̣ упа̄да̄йа айам̣ маха̄тхеро ‘‘маха̄кассапо’’ти вуччати. атха киматтхам̣ а̄йасма̄ маха̄кассапо дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ усса̄хам̣ джанесӣти а̄ха ‘‘сатта̄хапариниббуте’’тиа̄ди. сатта аха̄ни сама̄хат̣а̄ни сатта̄хам̣, сатта̄хам̣ париниббутасса асса̄ти сатта̄хапариниббуто, бхагава̄, тасмим̣ сатта̄хапариниббуте бхагавати, бхагавато паринибба̄надивасато пат̣т̣ха̄йа сатта̄хе вӣтиваттети вуттам̣ хоти. субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена вуттавачанам̣ самануссарантоти самбандхо. таттха субхаддоти тасса на̄мам̣, вуд̣д̣хака̄ле пана паббаджитатта̄ вуд̣д̣хапаббаджитоти вуччати. ‘‘алам̣ а̄вусо’’тиа̄дина̄ тена вуттавачанам̣ нидассети. со хи сатта̄хапариниббуте бхагавати а̄йасмата̄ маха̄кассапаттхерена саддхим̣ па̄ва̄йа кусина̄рам̣ аддха̄намаггаппат̣ипаннесу пан̃чаматтесу бхиккхусатесу авӣтара̄ге бхиккхӯ антара̄магге дит̣т̣хаа̄джӣвакасса сантика̄ бхагавато паринибба̄нам̣ сутва̄ паттачӣвара̄ни чхад̣д̣етва̄ ба̄ха̄ паггайха на̄наппака̄рам̣ паридеванте дисва̄ евама̄ха.
касма̄ пана со евама̄ха? бхагавати а̄гха̄тена. айам̣ кира со кхандхаке (маха̄ва. 303) а̄гате а̄тума̄ваттхусмим̣ наха̄питапуббако вуд̣д̣хапаббаджито бхагавати кусина̄рато никкхамитва̄ ад̣д̣хател̣асехи бхиккхусатехи саддхим̣ а̄тумам̣ гаччханте ‘‘бхагава̄ а̄гаччхатӣ’’ти сутва̄ а̄гатака̄ле ‘‘йа̄гуда̄нам̣ карисса̄мӣ’’ти са̄ман̣ерабхӯмийам̣ т̣хите две путте етадавоча ‘‘бхагава̄ кира та̄та̄ а̄тумам̣ а̄гаччхати махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ ад̣д̣хател̣асехи бхиккхусатехи, гаччхатха тумхе та̄та̄ кхурабхан̣д̣ам̣ а̄да̄йа на̄л̣ийа̄ва̄пакена анугхаракам̣ анугхаракам̣ а̄хин̣д̣атха, лон̣ампи телампи тан̣д̣улампи кха̄данӣйампи сам̣харатха, бхагавато а̄гатасса йа̄гуда̄нам̣ карисса̄мӣ’’ти. те татха̄ акам̣су. атха бхагавати а̄тумам̣ а̄гантва̄ бхуса̄га̄ракам̣ павит̣т̣хе субхаддо са̄йанхасамайам̣ га̄мадва̄рам̣ гантва̄ мануссе а̄мантетва̄ ‘‘хаттхакаммаматтам̣ ме детха̄’’ти хаттхакаммам̣ йа̄читва̄ ‘‘ким̣ бханте карома̄’’ти вутте ‘‘идан̃чидан̃ча ган̣хатха̄’’ти саббӯпакаран̣а̄ни га̄ха̄петва̄ виха̄ре уддхана̄ни ка̄ретва̄ екам̣ ка̄л̣акам̣ ка̄са̄вам̣ нива̄сетва̄ та̄дисамева па̄рупитва̄ ‘‘идам̣ каротха, идам̣ каротха̄’’ти саббараттим̣ вича̄ренто сатасахассам̣ виссаджджетва̄ бходжджайа̄гун̃ча мадхугол̣акан̃ча пат̣ийа̄да̄песи. бходжджайа̄гу на̄ма бхун̃джитва̄ па̄таббайа̄гу, таттха саппимадхупха̄н̣итамаччхамам̣сапуппхапхалараса̄ди йам̣ кин̃чи кха̄данӣйам̣ на̄ма аттхи, там̣ саббам̣ пависати, кӣл̣итука̄ма̄нам̣ сӣсамаккханайогга̄ хоти сугандхагандха̄.
атха бхагава̄ ка̄лассева сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ бхиккхусан̇гхапаривуто пин̣д̣а̄йа чаритум̣ а̄тума̄бхимукхо па̄йа̄си. манусса̄ тасса а̄рочесум̣ ‘‘бхагава̄ пин̣д̣а̄йа га̄мам̣ пависати, тайа̄ касса йа̄гу пат̣ийа̄дита̄’’ти. со йатха̄ниваттхапа̄рутехева техи ка̄л̣акака̄са̄вехи екена хаттхена даббин̃ча кат̣аччхун̃ча гахетва̄ брахма̄ вийа даккхин̣аджа̄н̣уман̣д̣алам̣ бхӯмийам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ вандитва̄ ‘‘пат̣игган̣хату ме бханте бхагава̄ йа̄гу’’нти а̄ха. тато ‘‘джа̄нанта̄пи татха̄гата̄ пуччхантӣ’’ти кхандхаке (маха̄ва. 303) а̄гатанайена бхагава̄ пуччхитва̄ ча сутва̄ ча там̣ вуд̣д̣хапаббаджитам̣ вигарахитва̄ тасмим̣ ваттхусмим̣ акаппийасама̄да̄панасиккха̄падам̣ кхурабхан̣д̣апарихаран̣асиккха̄падан̃ча̄ти две сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апетва̄ ‘‘бхиккхаве анекакаппакот̣ийо бходжанам̣ парийесантехева вӣтина̄мита̄, идам̣ пана тумха̄кам̣ акаппийам̣, адхаммена уппаннабходжанам̣ имам̣ парибхун̃джитва̄ анека̄ни аттабха̄васахасса̄ни апа̄йесвева ниббаттиссанти, апетха ма̄ ган̣хатха̄’’ти бхиккха̄ча̄ра̄бхимукхо агама̄си, екабхиккхуна̄пи на кин̃чи гахитам̣.
субхаддо анаттамано хутва̄ ‘‘айам̣ ‘саббам̣ джа̄на̄мӣ’ти а̄хин̣д̣ати, саче на гахетука̄мо песетва̄ а̄рочетаббам̣ асса, пакка̄ха̄ро на̄ма саббачирам̣ тит̣т̣ханто сатта̄хаматтам̣ тит̣т̣хеййа, идан̃ча мама йа̄ваджӣвам̣ парийаттам̣ асса, саббам̣ тена на̄ситам̣, ахитака̄мо айам̣ майха’’нти бхагавати а̄гха̄там̣ бандхитва̄ дасабале дхарама̄не кин̃чи ваттум̣ на̄саккхи. евам̣ кирасса ахоси ‘‘айам̣ уччакула̄ паббаджито маха̄пурисо, саче кин̃чи ваккха̄ми, мамам̣йева сантаджджессатӣ’’ти. сва̄йам̣ аджджа маха̄кассапаттхерена саддхим̣ а̄гаччханто ‘‘париниббуто бхагава̄’’ти сутва̄ ладдхасса̄со вийа хат̣т̣хатут̣т̣хо евама̄ха. тхеро пана там̣ сутва̄ хадайе паха̄рам̣ вийа маттхаке патитасукка̄саним̣ вийа ман̃н̃и, дхаммасам̣вего часса уппаджджи ‘‘сатта̄хаматтапариниббуто бхагава̄, аджджа̄писса суван̣н̣аван̣н̣ам̣ сарӣрам̣ дхаратийева, дуккхена бхагавата̄ а̄ра̄дхитаса̄сане на̄ма евам̣ лахум̣ махантам̣ па̄пакасат̣ам̣ кан̣т̣ако уппанно, алам̣ кхо панеса па̄по вад̣д̣хама̄но ан̃н̃епи еварӯпе саха̄йе лабхитва̄ са̄санам̣ осакка̄пету’’нти.
тато тхеро чинтеси ‘‘саче кхо пана̄хам̣ имам̣ махаллакам̣ идхева пилотикам̣ нива̄сетва̄ чха̄рика̄йа окира̄петва̄ нӣхара̄песса̄ми, манусса̄ ‘саман̣асса готамасса сарӣре дхарама̄нейева са̄вака̄ вивадантӣ’ти амха̄кам̣ досам̣ дассессанти, адхива̄семи та̄ва. бхагавата̄ хи деситадхаммо асан̇гахитапуппхара̄сисадисо, таттха йатха̄ ва̄тена пахат̣апуппха̄ни йато ва̄ тато ва̄ гаччханти, евамева еварӯпа̄нам̣ васена гаччханте гаччханте ка̄ле винайе екам̣ две сиккха̄пада̄ни нассиссанти винассиссанти, сутте еко две пан̃хава̄ра̄ нассиссанти, абхидхамме екам̣ две бхӯмантара̄ни нассиссанти, евам̣ ануккамена мӯле нат̣т̣хе писа̄часадиса̄ бхависса̄ма, тасма̄ дхаммавинайасан̇гахам̣ карисса̄ми, евам̣ сати дал̣хасуттена сан̇гахитапуппха̄ни вийа айам̣ дхаммавинайо ниччало бхависсати. етадаттхан̃хи бхагава̄ майхам̣ тӣн̣и га̄вута̄ни паччуггаманам̣ ака̄си, тӣхи ова̄дехи упасампадам̣ ака̄си, ка̄йато чӣварапариваттанам̣ ака̄си, а̄ка̄се па̄н̣им̣ ча̄летва̄ чандопамапат̣ипадам̣ катхенто ман̃н̃ева саккхим̣ катва̄ катхеси, тиккхаттум̣ сакаласа̄санаратанам̣ пат̣иччха̄песи, ма̄дисе бхиккхумхи тит̣т̣хама̄не айам̣ па̄по са̄сане вад̣д̣хим̣ ма̄ алаттху, йа̄ва адхаммо на диппати, дхаммо на пат̣иба̄хӣйати, авинайо на диппати, винайо на пат̣иба̄хӣйати, адхаммава̄дино на балаванто хонти, дхаммава̄дино на дуббала̄ хонти, авинайава̄дино на балаванто хонти, винайава̄дино на дуббала̄ хонти, та̄ва дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йисса̄ми, тато бхиккхӯ аттано аттано пахонакам̣ гахетва̄ каппийа̄каппийе катхессанти, атха̄йам̣ па̄по сайамева ниггахам̣ па̄пун̣иссати, пуна сӣсам̣ уккхипитум̣ на саккхиссати, са̄санам̣ иддхан̃чева пхӣтан̃ча бхависсатӣ’’ти. чинтетва̄ со ‘‘евам̣ на̄ма майхам̣ читтам̣ уппанна’’нти кассачи ана̄рочетва̄ бхиккхусан̇гхам̣ самасса̄сетва̄ атха паччха̄ дха̄тубха̄джанадивасе дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанеси. тена вуттам̣ ‘‘а̄йасма̄ маха̄кассапо сатта̄хапариниббуте…пе… дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣ’’ти.
таттха аланти пат̣иккхепавачанам̣. а̄вусоти паридеванте бхиккхӯ а̄лапати. ма̄ сочиттха̄ти читте уппаннабалавасокена ма̄ сочиттха. ма̄ паридевиттха̄ти ва̄ча̄йа ма̄ паридевиттха ‘‘паридеванам̣ вила̄по’’ти вачанато. ида̄ни асочана̄дӣсу ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘сумутта̄ майа’’нтиа̄дима̄ха. тена маха̄саман̣ена̄ти ниссакке каран̣авачанам̣, тато маха̄саман̣ато сут̣т̣ху мутта̄ майанти аттхо, упаддута̄ ча хома тада̄ти адхиппа̄йо. хома̄ти ва̄ атӣтаттхе ваттама̄навачанам̣, ахумха̄ти аттхо, ануссаранто дхаммасам̣вегавасена̄ти адхиппа̄йо. дхаммасабха̄вачинта̄васена паваттам̣ сахоттаппан̃а̄н̣ам̣ дхаммасам̣вего. вуттан̃хетам̣ –