15. бхӯтага̄мавиниччхайакатха̄

75. евам̣ патхавивиниччхайам̣ катхетва̄ ида̄ни бхӯтага̄мавиниччхайам̣ катхетум̣ ‘‘бхӯтага̄мо’’тиа̄дима̄ха. таттха бхаванти ахувун̃ча̄ти бхӯта̄, джа̄йанти вад̣д̣ханти джа̄та̄ вад̣д̣хита̄ ча̄ти аттхо. га̄моти ра̄си, бхӯта̄нам̣ га̄моти бхӯтага̄мо, бхӯта̄ ева ва̄ га̄мо бхӯтага̄мо, патит̣т̣хитахаритатин̣аруккха̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. таттха ‘‘бхавантӣ’’ти имасса виваран̣ам̣ ‘‘джа̄йанти вад̣д̣хантӣ’’ти, ‘‘ахуву’’нти имасса ‘‘джа̄та̄ вад̣д̣хита̄’’ти. евам̣ бхӯта-саддо паччуппанна̄тӣтависайо хоти. тена̄ха вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. па̄читтийа 2.90) ‘‘бхавантӣти вад̣д̣ханти, ахувунти бабхувӯ’’ти. ида̄ни там̣ бхӯтага̄мам̣ дассенто ‘‘бхӯтага̄моти пан̃чахи бӣджехи джа̄та̄нам̣ руккхалата̄дӣнаметам̣ адхивачана’’нти а̄ха. лата̄дӣнанти а̄ди-саддена осадхигаччха̄дайо ведитабба̄.

ида̄ни та̄ни бӣджа̄ни сарӯпато дассенто ‘‘татрима̄ни пан̃ча бӣджа̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха мӯламева бӣджам̣ мӯлабӣджам̣. евам̣ сесесупи. атха ва̄ мӯлам̣ бӣджам̣ етасса̄ти мӯлабӣджам̣, мӯлабӣджато ва̄ ниббаттам̣ мӯлабӣджам̣. евам̣ сесесупи. таттха пат̣хамена виггахена бӣджага̄мо ева лаббхати, дутийататийехи бхӯтага̄мо. ида̄ни те бхӯтага̄ме сарӯпато дассенто ‘‘таттха мӯлабӣджам̣ на̄ма̄’’тйа̄дима̄ха. таттха тесу пан̃часу мӯлабӣджа̄дӣсу халидди…пе… бхаддамуттакам̣ мӯлабӣджам̣ на̄ма. на кевалам̣ има̄нийева мӯлабӣджа̄ни, атха кхо ито ан̃н̃а̄нипи йа̄ни ва̄ пана бхӯтага̄маджа̄та̄ни аттхи санти, мӯле джа̄йанти, мӯле сан̃джа̄йанти, етам̣ бхӯтага̄маджа̄там̣ мӯлабӣджам̣ на̄ма хотӣти йоджана̄. сесесупи есева найо. вуттан̃хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ (па̄чи. ат̣т̣ха. 91) ‘‘ида̄ни там̣ бхӯтага̄мам̣ вибхаджитва̄ дассенто ‘бхӯтага̄мо на̄ма пан̃ча бӣджаджа̄та̄нӣ’тиа̄дима̄ха̄’’ти. таттха бхӯтага̄мо на̄ма̄ти бхӯтага̄мам̣ уддхаритва̄ йасмим̣ сати бхӯтага̄мо хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘пан̃ча бӣджаджа̄та̄нӣти а̄ха̄’’ти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣. евам̣ сантепи ‘‘йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи аттхи, мӯле джа̄йантӣ’’тиа̄дӣни на саменти. на хи мӯлабӣджа̄дӣни мӯла̄дӣсу джа̄йанти. мӯла̄дӣсу джа̄йама̄на̄ни пана та̄ни бӣджаджа̄та̄ни, тасма̄ еваматтхаван̣н̣ана̄ ведитабба̄ – бхӯтага̄мо на̄ма̄ти вибхаджитаббападам̣. пан̃ча̄ти тасса вибха̄гапариччхедо. бӣджаджа̄та̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣, йато бӣджехи джа̄та̄ни бӣджаджа̄та̄ни, руккха̄дӣнам̣ етам̣ адхивачананти ча. йатха̄ ‘‘са̄лӣнам̣ чепи оданам̣ бхун̃джатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.76) са̄литан̣д̣ула̄нам̣ одано са̄лиоданоти вуччати, евам̣ бӣджато самбхӯто бхӯтага̄мо ‘‘бӣджа’’нти вуттоти ведитабботи ча.

пхал̣убӣджанти паббабӣджам̣. паччайантарасамава̄йе садисапхалуппаттийа̄ висесака̄ран̣абха̄вато вирухан̣асаматтхе са̄рапхале нирул̣хо бӣджа-саддо тадаттхасам̣сиддхийа̄ мӯла̄дӣсупи кесучи паваттатӣти мӯла̄дито ниваттанаттхам̣ екена бӣджасаддена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘бӣджа’’нти ‘‘рӯпарӯпам̣, дуккхадуккха’’нти ча йатха̄. ниддесе ‘‘йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи аттхи, мӯле джа̄йанти мӯле сан̃джа̄йантӣ’’ти еттха бӣджато ниббаттена бӣджам̣ дасситам̣, тасма̄ еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо – йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи аттхи, а̄лувакасерукамаланӣлуппалапун̣д̣арӣкакувалайакундапа̄т̣алимӯла̄дибхеде мӯле гаччхаваллируккха̄дӣни джа̄йанти сан̃джа̄йанти, та̄ни, йамхи мӯле джа̄йанти чева сан̃джа̄йанти ча, тан̃ча па̄л̣ийам̣ (па̄чи. 91) вуттахалидда̄ди ча, саббампи етам̣ мӯлабӣджам̣ на̄ма, етена ка̄рийопача̄рена ка̄ран̣ам̣ дасситанти дассети. еса найо кхандхабӣджа̄дӣсу. йева̄панакакхандхабӣджесу панеттха амба̄т̣акаиндаса̄ланухипа̄либхаддакакан̣ика̄ра̄дӣни кхандхабӣджа̄ни. амбила̄валличатурассавалликан̣авера̄дӣни пхал̣убӣджа̄ни. макачималлика̄суманаджайасумана̄дӣни аггабӣджа̄ни. амбаджамбупанасат̣т̣хиа̄дӣни бӣджабӣджа̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. бхӯтага̄ме бхӯтага̄масан̃н̃ӣ чхиндати ва̄ чхеда̄пети ва̄ти саттхака̄ни гахетва̄ сайам̣ ва̄ чхиндати, ан̃н̃ена ва̄ чхеда̄пети. бхиндати ва̄ бхеда̄пети ва̄ти па̄са̄н̣а̄дӣни гахетва̄ сайам̣ ва̄ бхиндати, ан̃н̃ена ва̄ бхеда̄пети. пачати ва̄ пача̄пети ва̄ти аггим̣ упасам̣харитва̄ сайам̣ ва̄ пачати, ан̃н̃ена ва̄ пача̄пети, па̄читтийам̣ хотӣти самбандхо. таттха а̄паттибхедам̣ дассенто ‘‘бхӯтага̄ман̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха бхӯтага̄мапаримочитанти бхӯтага̄мато вийоджитам̣.

76. сан̃чичча уккхипитум̣ на ват̣т̣атӣти еттха ‘‘сан̃чичча̄’’ти вуттатта̄ сарӣре лаггабха̄вам̣ н̃атва̄пи ут̣т̣хахати, ‘‘там̣ уддхарисса̄мӣ’’ти сан̃н̃а̄йа абха̄вато ват̣т̣ати. анантакаггахан̣ена са̄сапаматтика̄ гахита̄. на̄ман̃хетам̣ тасса̄ сева̄ладжа̄тийа̄. мӯлапан̣н̣а̄нам̣ абха̄вена ‘‘асампун̣н̣абхӯтага̄мо на̄ма̄’’ти вуттам̣. абхӯтага̄мамӯлатта̄ти еттха бхӯтага̄мо мӯлам̣ ка̄ран̣ам̣ етасса̄ти бхӯтага̄мамӯло, бхӯтага̄масса ва̄ мӯлам̣ ка̄ран̣анти бхӯтага̄мамӯлам̣. бӣджага̄мо хи на̄ма бхӯтага̄мато самбхавати, бхӯтага̄масса ча ка̄ран̣ам̣ хоти. айам̣ пана та̄дисо на хотӣти ‘‘абхӯтага̄мамӯлатта̄’’ти вуттам̣.

кин̃ча̄пи хи та̄лана̄л̣икера̄дӣнам̣ кха̄н̣у уддхам̣ авад̣д̣ханато бхӯтага̄масса ка̄ран̣ам̣ на хоти, татха̄пи бхӯтага̄масан̇кхйӯпагатаниббаттапан̣н̣амӯлабӣджато самбхӯтатта̄ бхӯтага̄мато уппанно на̄ма хотӣти бӣджага̄мена сан̇гахам̣ гаччхати. со бӣджага̄мена сан̇гахитоти авад̣д̣хама̄непи бхӯтага̄мамӯлатта̄ вуттам̣.

‘‘ан̇куре харите’’ти ватва̄ тамеваттхам̣ вибха̄вети ‘‘нӣлаван̣н̣е джа̄те’’ти, нӣлапан̣н̣асса ван̣н̣асадисе пан̣н̣е джа̄тети аттхо, ‘‘нӣлаван̣н̣е джа̄те’’ти ва̄ па̄т̣хо гахетаббо. амӯлакабхӯтага̄ме сан̇гахам̣ гаччхатӣти идам̣ на̄л̣икерасса а̄вен̣икам̣ катва̄ вадати. ‘‘па̄нӣйагхат̣а̄дӣнам̣ бахи сева̄ло удаке ат̣т̣хитатта̄ бӣджага̄ма̄нуломатта̄ ча дуккат̣аваттхӯ’’ти ваданти. кан̣н̣акампи аббоха̄рикамева̄ти нӣлаван̣н̣ампи аббоха̄рикамева.

77. селеййакам̣ на̄ма сила̄йа самбхӯта̄ ека̄ гандхаджа̄ти. пуппхитака̄лато пат̣т̣ха̄йа̄ти викаситака̄лато пабхути. ахиччхаттакам̣ ган̣хантоти викаситам̣ ган̣ханто. макул̣ам̣ пана руккхаттачам̣ акопентенапи гахетум̣ на ват̣т̣ати. ‘‘руккхаттачам̣ викопетӣти вуттатта̄ руккхе джа̄там̣ йам̣ кин̃чи ахиччхаттакам̣ руккхаттачам̣ авикопетва̄ маттхакато чхиндитва̄ гахетум̣ ват̣т̣атӣ’’ти ваданти, тадайуттам̣ ‘‘ахиччхаттакам̣ йа̄ва макул̣ам̣ хоти, та̄ва дуккат̣аваттхӯ’’ти вуттатта̄. руккхато муччитва̄ти еттха ‘‘йадипи кин̃чиматтам̣ руккхе аллӣна̄ хутва̄ тит̣т̣хати, руккхато гайхама̄на̄ пана руккхаччхавим̣ на викопети, ват̣т̣атӣ’’ти ваданти. алларуккхато на ват̣т̣атӣти еттха̄пи руккхаттачам̣ авикопетва̄ маттхакато таччхетва̄ гахетум̣ ват̣т̣атӣти ведитаббам̣. хаттхакуккуччена̄ти хаттхача̄паллена. па̄нӣйам̣ на ва̄сетаббанти идам̣ аттано аттха̄йа на̄митам̣ сандха̄йа вуттам̣. кевалам̣ анупасампаннасса аттха̄йа на̄мите пана паччха̄ тато лабхитва̄ на ва̄сетаббанти наттхи. вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. па̄читтийа 2.92) пана ‘‘па̄нӣйам̣ на ва̄сетаббанти идам̣ аттано пиванапа̄нӣйам̣ сандха̄йа вуттам̣, ан̃н̃есам̣ пана ват̣т̣ати ануггахитатта̄. тена̄ха аттана̄ кха̄дитука̄мена̄’’ти вуттам̣. ‘‘йесам̣ руккха̄нам̣ са̄кха̄ рухатӣти вуттатта̄ йесам̣ са̄кха̄ на рухати, таттха каппийакаран̣акиччам̣ наттхӣ’’ти ваданти. вимативиноданийампи ‘‘йесам̣ руккха̄нам̣ са̄кха̄ рухатӣти мӯлам̣ анота̄ретва̄ пан̣н̣аматтаниггаманаматтена̄пи вад̣д̣хати, таттха каппийампи акаронто чхиннана̄л̣икеравел̣удан̣д̣а̄дайо копетум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. ‘‘чан̇камитат̣т̣ха̄нам̣ дассесса̄мӣ’’ти вуттатта̄ кевалам̣ чан̇камана̄дхиппа̄йена ва̄ маггагамана̄дхиппа̄йена ва̄ аккамантасса, тин̣а̄нам̣ упари нисӣдана̄дхиппа̄йена нисӣдантасса ча досо наттхи.

78. саман̣акаппехӣти саман̣а̄нам̣ каппийавоха̄рехи. кин̃ча̄пи бӣджа̄дӣнам̣ аггина̄ пхут̣т̣хаматтена, накха̄дӣхи виликханаматтена ча авирул̣хидхаммата̄ на хоти, татха̄пи евам̣ катейева саман̣а̄нам̣ каппатӣти аггипариджита̄дайо саман̣авоха̄ра̄ на̄ма джа̄та̄, тасма̄ техи саман̣авоха̄рехи каран̣абхӯтехи пхалам̣ парибхун̃джитум̣ ануджа̄на̄мӣти адхиппа̄йо. абӣджаниббат̣т̣абӣджа̄нипи саман̣а̄нам̣ каппантӣти пан̃н̃аттапан̣н̣аттибха̄вато саман̣авоха̄ра̄иччева сан̇кхам̣ гата̄ни. атха ва̄ аггипариджита̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ каппийабха̄ватойева пан̃чахи саман̣акаппийабха̄васан̇кха̄техи ка̄ран̣ехи пхалам̣ парибхун̃джитум̣ ануджа̄на̄мӣти еваметтха адхиппа̄йо ведитаббо. аггипариджитантиа̄дӣсу ‘‘паричита’’нтипи пат̣ханти. абӣджам̣ на̄ма тарун̣аамбапхала̄ди. ниббат̣т̣абӣджам̣ на̄ма амбапанаса̄ди, йам̣ бӣджам̣ ниббат̣т̣етва̄ висум̣ катва̄ парибхун̃джитум̣ сакка̄ хоти. ниббат̣т̣етаббам̣ вийоджетаббам̣ бӣджам̣ йасмим̣, там̣ панаса̄ди ниббат̣т̣абӣджам̣ на̄ма. ‘‘каппийа’’нти ватва̄ва ка̄таббанти йо каппийам̣ кароти, тена каттаббапака̄рассева вуттатта̄ бхиккхуна̄ авуттепи ка̄тум̣ ват̣т̣атӣти на гахетаббам̣. пуна ‘‘каппийам̣ ка̄ретабба’’нти ка̄ра̄панасса пат̣хамамева катхитатта̄ бхиккхуна̄ ‘‘каппийам̣ карохӣ’’ти вуттейева анупасампаннена ‘‘каппийа’’нти ватва̄ аггипариджита̄ди ка̄таббанти гахетаббам̣. ‘‘каппийанти вачанам̣ пана йа̄йа ка̄йачи бха̄са̄йа ваттум̣ ват̣т̣атӣ’’ти ваданти. ‘‘каппийанти ватва̄ва ка̄табба’’нти вачанато пат̣хамам̣ ‘‘каппийа’’нти ватва̄ паччха̄ аггиа̄дина̄ пхусана̄ди ка̄таббанти ведитаббам̣. ‘‘пат̣хамам̣ аггимхи никкхипитва̄, накха̄дина̄ ва̄ виджджхитва̄ там̣ ануддхаритва̄ва каппийанти ваттум̣ ват̣т̣атӣ’’типи ваданти.

вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. па̄читтийа 2.92) пана ‘‘каппийанти ватва̄ва̄ти пуббака̄лакирийа̄васена вуттепи вачанаккхан̣ева аггисаттха̄дина̄ бӣджага̄ме ван̣ам̣ ка̄таббанти вачанато пана пуббе ка̄тум̣ на ват̣т̣ати, тан̃ча двидха̄ акатва̄ чхеданабхеданамева дассетаббам̣. каронтена ча бхиккхуна̄ ‘каппийам̣ карохӣ’ти йа̄йа ка̄йачи бха̄са̄йа вуттейева ка̄таббам̣. бӣджага̄мапаримочанаттхам̣ пуна каппийам̣ ка̄ретаббанти ка̄ра̄панасса пат̣хамамева адхикататта̄’’ти вуттам̣.

екасмим̣ бӣдже ва̄тиа̄дӣсу ‘‘екам̣йева ка̄ремӣти адхиппа̄йе сатипи ека̄баддхатта̄ саббам̣ катамева хотӣ’’ти ваданти. да̄рум̣ виджджхатӣти еттха ‘‘джа̄нитва̄пи виджджхати ва̄ виджджха̄пети ва̄, ват̣т̣атийева̄’’ти ваданти. бхаттаситтхе виджджхатӣти еттха̄пи есева найо. ‘‘там̣ виджджхати, на ват̣т̣атӣти раджджуа̄дӣнам̣ бха̄джанагатикатта̄’’ти ваданти. марӣчапакка̄дӣхи ча миссетва̄ти еттха бхаттаситтхасамбандхавасена ека̄баддхата̄ ведитабба̄, на пхала̄нам̣йева ан̃н̃аман̃н̃асамбандхавасена. ‘‘кат̣а̄хепи ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттатта̄ кат̣а̄хато нӣхат̣а̄йа мин̃джа̄йа ва̄ бӣдже ва̄ йаттха каттхачи виджджхитум̣ ват̣т̣ати ева. бхинда̄петва̄ каппийам̣ ка̄ра̄петаббанти бӣджато муттасса кат̣а̄хасса бха̄джанагатикатта̄ вуттам̣.

ити винайасан̇гахасам̣ван̣н̣ана̄бхӯте винайа̄лан̇ка̄ре

бхӯтага̄мавиниччхайакатха̄лан̇ка̄ро на̄ма

паннарасамо париччхедо.