намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

винайапит̣аке

винайа̄лан̇ка̄ра-т̣ӣка̄ (пат̣хамо бха̄го)

гантха̄рамбхакатха̄

муттаха̄ра̄динайага̄тха̄

йо локе локалоко варатарапарадо ра̄джара̄джаггаджан̃н̃о;

а̄ка̄са̄ка̄рака̄ро парамаратирато девадевантаваджджо.

сам̣са̄ра̄са̄раса̄ро сунаранаманато ма̄раха̄рантарат̣т̣хо;

лока̄лан̇ка̄рака̄ро атисатигатима̄ дхӣравӣраттараммо.

сӣханиваттананайага̄тха̄

сам̣са̄рачаккавиддхам̣сам̣, самбуддхам̣ там̣ сума̄насам̣;

сам̣нама̄ми сугун̣есам̣, сам̣деситасудуддасам̣.

анотаттодака̄ваттанайага̄тха̄

йена виддхам̣сита̄ па̄па̄, йена нибба̄пита̄ дара̄;

йена лока̄ ниссарисум̣, йена ча̄хам̣ нама̄ми там̣.

чатудӣпачаккаваттананайага̄тха̄

сан̇гхам̣ сасан̇гхам̣ нама̄ми, вантантаварадхаммаджам̣;

маггаггаманапхалат̣т̣хам̣, сусам̣сам̣ субхама̄насам̣.

абйапетачатупа̄даа̄дийамакага̄тха̄

винайам̣ винайам̣ са̄рам̣, сан̇гахам̣ сан̇гахам̣ карам̣;

чарийам̣ чарийам̣ ванде, парамам̣ парамам̣ сутам̣.

бйапетачатупа̄даа̄диантайамакага̄тха̄

пака̄ре бахупака̄ре, са̄гаре гун̣аса̄гаре;

гараво мама гараво, ванда̄ми абхиванда̄ми.

ваттхуттайе гантхака̄ре, гарӯсу са̄дарам̣ майа̄;

катена намакка̄рена, хитва̄ саббе упаддаве.

сиккха̄ка̄мехи дхӣрехи, джинаса̄санака̄рибхи;

бхиккхӯхи винайан̃н̃ӯхи, са̄дарам̣ абхийа̄чито.

ван̣н̣айисса̄ми винайа-сан̇гахам̣ пӣтивад̣д̣ханам̣;

бхиккхӯнам̣ венайика̄нам̣, йатха̄саттибалам̣ ахам̣.

пора̄н̣ехи ката̄ т̣ӣка̄, кин̃ча̄пи аттхи са̄ пана;

атисан̇кхепабха̄вена, на са̄дхети йатхиччхитам̣.

тасма̄ хи на̄на̄саттхехи, са̄рама̄да̄йа са̄дхукам̣;

на̄тисан̇кхепавиттха̄рам̣, кариссам̣ аттхаван̣н̣анам̣.

винайа̄лан̇ка̄рам̣ на̄ма, песала̄нам̣ памоданам̣;

имам̣ пакаран̣ам̣ саббе, самма̄ дха̄ренту са̄дхавоти.

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄

вивидхависесанайасаманна̄гатам̣ ка̄йава̄ча̄винайанакаран̣асаматтхам̣ ладжджипесалабхиккхӯнам̣ сам̣сайавиноданака̄ракам̣ йога̄вачарапуггала̄нам̣ сӣлависуддхисампа̄пакам̣ джинаса̄санавуд̣д̣хихетубхӯтам̣ пакаран̣амидама̄рабхитука̄мо айама̄чарийа̄сабхо пат̣хамам̣ та̄ва ратанаттайапан̣а̄мапан̣а̄ма̄рахабха̄ваабхидхеййакаран̣ахету каран̣аппака̄рапакаран̣а̄бхидха̄нанимиттапайоджана̄ни дассетум̣ ‘‘ваттхуттайам̣ намасситва̄’’тиа̄дима̄ха. еттха хи ваттхуттайам̣ намасситва̄ти имина̄ ратанаттайапан̣а̄мо вутто пан̣а̄метаббапан̣а̄мааттхадассанато. саран̣ам̣ саббапа̄н̣инанти имина̄ пан̣а̄ма̄рахабха̄во пан̣а̄махетудассанато. па̄л̣имуттавиниччхайанти абхидхеййо имасса пакаран̣асса аттхабха̄вато. виппакин̣н̣аманекаттха̄ти каран̣ахету теневака̄ран̣ена пакаран̣асса кататта̄. сама̄харитва̄ екаттха, дассайиссамана̄куланти каран̣аппака̄ро тена̄ка̄рена пакаран̣асса каран̣ато. пакаран̣а̄бхидха̄нам̣ пана сама̄харитасаддасса са̄маттхийато дасситам̣ сама̄харитва̄ дассаненева имасса пакаран̣асса винайасан̇гахаити на̄масса лабханато.

нимиттам̣ пана аджджхаттикаба̄хиравасена дувидхам̣. таттха аджджхаттикам̣ на̄ма карун̣а̄, там̣ дассанакирийа̄йа са̄маттхийато дасситам̣ тасмим̣ асати дассанакирийа̄йа абха̄вато. ба̄хирам̣ на̄ма сотуджанасамӯхо, там̣ йога̄вачарабхиккхӯнанти тасса карун̣а̄рамман̣абха̄вато. пайоджанам̣ пана дувидхам̣ пан̣а̄мапайоджанапакаран̣апайоджанавасена. таттха пан̣а̄мапайоджанам̣ на̄ма антара̄йависосанапаса̄даджанана̄дикам̣, там̣ саран̣ам̣ саббапа̄н̣инанти имасса са̄маттхийато дасситам̣ хетумхи сати пхаласса авина̄бха̄вато. вуттан̃хи абхидхаммат̣ӣка̄чарийена ‘‘гун̣ависесава̄ хи пан̣а̄ма̄рахо хоти, пан̣а̄ма̄рахе ча като пан̣а̄мо вуттаппайоджанасиддхикарова хотӣ’’ти (дха. са. мӯлат̣ӣ. 1). пакаран̣апайоджанампи дувидхам̣ мукхйа̄нусан̇гикавасена. тесу мукхйапайоджанам̣ на̄ма бйан̃джана̄нурӯпам̣ аттхасса пат̣ивиджджханам̣ пака̄санан̃ча аттха̄нурӯпам̣ бйан̃джанасса уддисанам̣ уддеса̄панан̃ча, там̣ винайе па̄т̣аваттха̄йа̄ти имина̄ вуттам̣. анусан̇гикапайоджанам̣ на̄ма сӣла̄дианупа̄да̄паринибба̄нанто аттхо, там̣ сама̄харитва̄ екаттха дассайиссанти имасса са̄маттхийена дасситам̣ екаттха сама̄харитва̄ дассане сати тадуггахапарипуччха̄дина̄ катапайогасса анантара̄йена тадаттхасиджджханатоти.

киматтхам̣ панеттха ратанаттайапан̣а̄ма̄дайо а̄чарийена ката̄, нану адхиппетагантха̄рамбхова ка̄табботи? вуччате – еттха ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ таббихатантара̄йо хутва̄ ана̄йа̄сена гантхапарисама̄панаттхам̣. пан̣а̄ма̄рахабха̄вавачанам̣ аттано йуттапаттака̄рита̄дассанаттхам̣, там̣ вин̃н̃ӯнам̣ тоса̄панаттхам̣, там̣ пакаран̣асса уггахан̣аттхам̣, там̣ саббасампаттиниппха̄данаттхам̣. абхидхеййакатханам̣ видита̄бхидхеййасса гантхасса вин̃н̃ӯнам̣ уггахадха̄ран̣а̄дивасена пат̣ипаджджанаттхам̣. каран̣ахетукатханам̣ ака̄ран̣е катасса ва̄йа̄масса ниппхалабха̄вато таппат̣иккхепанаттхам̣. каран̣аппака̄ракатханам̣ видитаппака̄расса гантхасса сотӯнам̣ уггахан̣а̄дӣсу ручиджананаттхам̣. абхидха̄надассанам̣ воха̄расукхаттхам̣. нимиттакатханам̣ а̄саннака̄ран̣адассанаттхам̣. пайоджанадассанам̣ дувидхапайоджанака̄мӣнам̣ сотӯнам̣ самусса̄хаджананаттханти.

ратанаттайапан̣а̄мапайоджанам̣ пана бахӯхи пака̄рехи виттха̄райанти а̄чарийа̄, там̣ таттха таттха вуттанайенева гахетаббам̣. идха пана гантхагарубха̄вамочанаттхам̣ ат̣т̣хакатха̄чарийехи адхиппетапайоджанамева катхайимха. вуттан̃хи ат̣т̣хакатха̄чарийена –

‘‘нипаччака̄рассетасса;

катасса ратанаттайе;

а̄нубха̄вена сосетва̄;

антара̄йе асесато’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄ 7);

айаметтха самуда̄йаттхо, айам̣ пана авайаваттхо – ахам̣ саббапа̄н̣ӣнам̣ саран̣ам̣ саран̣ӣбхӯтам̣ ваттхуттайам̣ намасса̄ми, намасситва̄ йога̄вачарабхиккхӯнам̣ винайе па̄т̣аваттха̄йа анекаттхавиппакин̣н̣ам̣ па̄л̣имуттавиниччхайам̣ екаттха сама̄харитва̄ ана̄кулам̣ катва̄ дассайиссам̣ дассайисса̄мӣти йоджана̄.

таттха васанти еттха̄ти ваттху. ким̣ там̣? буддха̄диратанам̣. тан̃хи йасма̄ саран̣агата̄ саппуриса̄ саран̣агаманасаман̇гино хутва̄ буддха̄диратанам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ тасмим̣ а̄рамман̣е васанти а̄васанти нивасанти, тасма̄ ‘‘ваттхӯ’’ти вуччати. а̄рамман̣ан̃хи а̄дха̄ро, а̄рамман̣икам̣ а̄дхеййоти. ито пара̄нипи ваттхусаддасса вачанаттха̄дӣни а̄чарийехи вутта̄ни, та̄нипи таттха таттха вуттанайенева ведитабба̄ни. идха пана гантхавиттха̄рапарихаран̣аттхам̣ еттакамева вуттанти ведитаббанти. тин̣н̣ам̣ самӯхоти тайам̣, тайо ам̣са̄ авайава̄ асса̄ти ва̄ тайам̣. ким̣ там̣? самуда̄йо. ваттхӯнам̣ тайанти ваттхуттайам̣. ким̣ там̣? буддха̄диратанаттайам̣. намасса̄мӣти намасситва̄, анаминти намасситва̄. буддха̄диратанан̃хи а̄рамман̣ам̣ катва̄ читтасса уппаджджанака̄ле тва̄-паччайо паччуппаннака̄лико хоти, тасма̄ пат̣хамо виггахо като, па̄л̣имуттавиниччхайам̣ екаттха дассанака̄ле атӣтака̄лико, тасма̄ дутийо виггахо. тенева ча ка̄ран̣ена аттхайоджана̄йапи паччуппаннака̄лаатӣтака̄лавасена йоджана̄ ката̄.

сарати хим̣сатӣти саран̣ам̣. ким̣ там̣? буддха̄диратанаттайам̣. тан̃хи саран̣агата̄нам̣ саппуриса̄нам̣ бхайам̣ санта̄сам̣ дуккхам̣ дуггативинипа̄там̣ сам̣килесам̣ сарати хим̣сати вина̄сети, тасма̄ ‘‘саран̣а’’нти вуччати. вуттан̃хи бхагавата̄ –

‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11),

‘‘евам̣ буддхам̣ саранта̄нам̣;

дхаммам̣ сан̇гхан̃ча бхиккхаво;

бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄;

ломахам̣со на хессатӣ’’ти ча. (сам̣. ни. 1.249);

йасма̄ пана ‘‘саран̣а’’нти идам̣ падам̣ ‘‘на̄тха’’нти падасса вевачанабхӯтам̣ китасуддхана̄мападам̣ хоти, на китаматтападам̣, тасма̄ дха̄тваттхо антонӣто. ‘‘сара хим̣са̄йа’’нти хи вуттам̣ хим̣саттхам̣ гахетва̄ саббапа̄н̣ӣнам̣ саран̣ам̣ хим̣сакам̣ ваттхуттайам̣ намасситва̄ вин̃н̃а̄йама̄не анит̣т̣хаппасан̇гато саббапа̄н̣ӣнам̣ саран̣ам̣ саран̣ӣбхӯтам̣ на̄тхабхӯтам̣ ваттхуттайам̣ намасситва̄ти вин̃н̃а̄йама̄нейева йуджджати, тенева ча ка̄ран̣ена аттхайоджана̄йампи татха̄ йоджана̄ ката̄. сабба-саддо ниравасесаттхава̄чакам̣ саббана̄мападам̣. саха авена йо ваттатӣти сабботи кате пана сакала-саддо вийа самуда̄йава̄чакам̣ сама̄сана̄мападам̣ хоти. па̄н̣о етесам̣ аттхӣти па̄н̣ино, па̄н̣оти четтха джӣвитиндрийам̣ адхиппетам̣. саббе па̄н̣ино саббапа̄н̣ино, тесам̣ саббапа̄н̣ӣнам̣. етта̄вата̄ ваттхуттайасса саббалокасаран̣абха̄вам̣, татойева ча намассана̄рахабха̄вам̣, намассана̄рахе ча ката̄йанамассанакирийа̄йа йатха̄дхиппетаттхасиддхикарабха̄вам̣, аттано кирийа̄йа ча кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.

евам̣ сахетукам̣ ратанаттайапан̣а̄мам̣ дассетва̄ ида̄ни пакаран̣а̄рамбхасса санимиттам̣ мукхйапайоджанам̣ дассетума̄ха ‘‘винайе па̄т̣аваттха̄йа, йога̄вачарабхиккхӯна’’нти. еттха ча винайе па̄т̣аваттха̄йа̄ти мукхйапайоджанадассанам̣, там̣дассанена ча анусан̇гикапайоджанампи вибха̄витамева хоти ка̄ран̣е сиддхе ка̄рийасса сиджджханато. йога̄вачарабхиккхӯнанти ба̄хиранимиттадассанам̣, тасмим̣ дассите аджджхаттиканимиттампи дӣпитамева хоти а̄рамман̣е н̃а̄те а̄рамман̣икасса н̃а̄таббато. таттха вивидха̄ найа̄ еттха̄ти винайо, дувидхапа̄тимоккхадувидхавибхан̇гапан̃чавидхапа̄тимоккхуддесапан̃чаа̄паттиккхандхасаттаа̄паттиккхандха̄дайо вивидха̄ анекаппака̄ра̄ найа̄ еттха сантӣти аттхо. атха ва̄ висеса̄ найа̄ еттха̄ти винайо, дал̣хӣкаммаситхилакаран̣апайоджана̄ анупан̃н̃аттинайа̄дайо висеса̄ найа̄ еттха сантӣти аттхо. атха ва̄ винетӣти винайо. ка̄йо винети ка̄йава̄ча̄йо, ити ка̄йава̄ча̄нам̣ винайанато винайо. вуттан̃хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ –

‘‘вивидхависесанайатта̄;

винайанато чева ка̄йава̄ча̄нам̣;

винайаттхавидӯхи айам̣;

винайо ‘винайо’ти аккха̄то’’ти. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄);

ко со? винайапит̣акам̣. тасмим̣ винайе. пат̣ати вийаттабха̄вам̣ гаччхатӣти пат̣у. ко со? пан̣д̣ито. пат̣уно бха̄во па̄т̣авам̣. ким̣ там̣? н̃а̄н̣ам̣. асати ка̄ран̣а̄нурӯпам̣ бхаватӣти аттхо. ко со? пайоджанам̣. па̄т̣авамева аттхо па̄т̣аваттхо, тасса па̄т̣аваттха̄йа, винайапит̣аке косаллан̃а̄н̣апайоджана̄йа̄ти вуттам̣ хоти. йун̃джанам̣ його, каммат̣т̣ха̄наманасика̄ро. авачарантӣти авачара̄, йоге авачара̄ йога̄вачара̄, каммат̣т̣ха̄ника̄ бхиккхӯ. сам̣са̄ре бхайам̣ иккхантӣти бхиккхӯ, йога̄вачара̄ ча те бхиккхӯ ча̄ти йога̄вачарабхиккхӯ, тесам̣ йога̄вачарабхиккхӯнам̣. етена винайе пат̣убха̄во на̄ма бхиккхӯнам̣йева аттхо хоти, на гахат̣т̣хата̄пасапарибба̄джака̄дӣнам̣. бхиккхӯсу ча каммат̣т̣ха̄не нийутта̄нам̣ ладжджипесалабхиккхӯнам̣йева, на виссат̣т̣хакаммат̣т̣ха̄на̄нам̣ аладжджибхиккхӯнанти имаматтхам̣ дассети.

евам̣ пакаран̣а̄рамбхасса санимиттам̣ пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни сахетукам̣ абхидхеййам̣ дассетум̣ ‘‘виппакин̣н̣аманекаттха, па̄л̣имуттавиниччхайа’’нти а̄ха. таттха виппакин̣н̣ам̣ анекаттха̄ти имина̄ пакаран̣а̄рамбхасса хетум̣ дассети хетумантависесанатта̄, имасса анекаттхавиппакин̣н̣атта̄йева а̄чарийасса а̄рамбхо хоти, на авиппакин̣н̣е сати. ваккхати хи ‘‘сама̄харитва̄ екаттха дассайисса’’нти (ви. сан̇га. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄). па̄л̣имуттавиниччхайанти имина̄ пакаран̣а̄бхидхеййам̣. таттха кирати виккхипатӣти кин̣н̣о, пака̄рена кин̣н̣о пакин̣н̣о, вивидхена пакин̣н̣о виппакин̣н̣о. ко со? па̄л̣имуттавиниччхайо, там̣ виппакин̣н̣ам̣.

анекаттха̄ти еттха сан̇кхйа̄ва̄чако саббана̄мико ека-саддо, на еко анеке. бахваттхава̄чако анекасаддо. екантаекавачанантопи ека-саддо на-итинипа̄тена йуттатта̄ бахувачананто джа̄тоти. таттха анекаттха бахӯсӯти аттхо, па̄ра̄джикакан̣д̣ат̣т̣хакатха̄дӣсу анекесу пакаран̣есӯти вуттам̣ хоти. пора̄н̣ат̣ӣка̄йам̣ пана анекаттха̄ти анекесу сиккха̄падападесесӯти аттхо дассито, еван̃ча сати упари ‘‘сама̄харитва̄ екаттха̄’’ти ваккхама̄натта̄ ‘‘анекаттхавиппакин̣н̣ам̣ екаттха сама̄харитва̄’’ти имесам̣ пада̄нам̣ сахайогӣбхӯтатта̄ анекесу сиккха̄падападесесу виппакин̣н̣ам̣ екасмим̣ сиккха̄падападесе сама̄харитва̄ти аттхо бхавеййа, со ча аттхо айутто. касма̄? анекесу пакаран̣есу виппакин̣н̣ам̣ екасмим̣ пакаран̣е сама̄харитва̄ти аттхо амхехи вутто. атха пана ‘‘екаттха̄’’ти имасса ‘‘екато’’ти аттхам̣ викаппетва̄ анекесу сиккха̄падападесесу виппакин̣н̣ам̣ екато сама̄харитва̄ти аттхам̣ ган̣хеййа, со аттхо йутто бхавеййа.

пакат̣т̣ха̄нам̣ а̄л̣ӣти па̄л̣и, уттама̄нам̣ вачана̄нам̣ ануккамоти аттхо. атха ва̄ аттаттхапараттха̄дибхедам̣ аттхам̣ па̄лети раккхатӣти па̄л̣и, лал̣а̄намависесо. ка̄ са̄? винайатанти. муччатӣти мутто, па̄л̣ито мутто па̄л̣имутто. чхиндийате анена̄ти чхайо, нӣхаритва̄ чхайо ниччхайо, висесена ниччхайо виниччхайо, кхиламаддана̄ка̄рена паватто садданайо аттханайо ча. па̄л̣имутто ча со виниччхайо ча̄ти па̄л̣имуттавиниччхайо, там̣ па̄л̣имуттавиниччхайам̣. идан̃ча ‘‘а̄нагара̄ кхадиравана’’нтиа̄дӣсу вийа йебхуййанайавасена вуттам̣ каттхачи па̄л̣ивиниччхайассапи диссанато. пора̄н̣ат̣ӣка̄йам̣ пана па̄л̣ивиниччхайо ча па̄л̣имуттавиниччхайо ча па̄л̣имуттавиниччхайоти евам̣ екадесасарӯпекасесавасена ва̄ етам̣ вуттанти дат̣т̣хаббанти дутийанайопи вутто, еван̃ча сати па̄л̣ивиниччхайапа̄л̣имуттавиниччхайехи ан̃н̃асса виниччхайасса абха̄ва̄ киметена гантхагарукарена па̄л̣имуттаггахан̣ена. висесанан̃хи самбхавабйабхича̄ре ча сати са̄ттхакам̣ сийа̄ти пат̣хаманайова а̄ра̄дханӣйо хоти.

евам̣ сахетукам̣ абхидхеййам̣ дассетва̄ ида̄ни каран̣аппака̄рам̣ дассети ‘‘сама̄харитва̄’’тиа̄дина̄. дувидхо хеттха каран̣аппака̄ро екаттхасама̄харан̣аана̄кулакаран̣авасена. со дувидхопи тена пака̄рена пакаран̣асса кататта̄ ‘‘каран̣аппака̄ро’’ти вуччати. таттха сама̄харисса̄мӣти сама̄харитва̄, сам̣-саддо сан̇кхепаттхо, тасма̄ сан̇кхипийа а̄харисса̄мӣти аттхо. ана̄гатака̄ликавасена паччама̄нена ‘‘дассайисса’’нти падена сама̄нака̄латта̄ ана̄гатака̄лико идха тва̄-паччайо вутто. екаттха̄ти екасмим̣ идха винайасан̇гахаппакаран̣е. екаттха̄ти ва̄ екато. дассайиссанти дассайисса̄ми, н̃а̄пайисса̄мӣти аттхо. а̄кулати бйа̄кулатӣти а̄куло, на а̄куло ана̄куло, пубба̄парабйа̄кин̣н̣авирахито па̄л̣имуттавиниччхайо. ана̄куланти пана бха̄ванапум̣сакам̣, тасма̄ карадха̄тумайена катва̄саддена йоджетва̄ дассанакирийа̄йа самбандхитаббам̣.

евам̣ ратанаттайапан̣а̄ма̄дикам̣ пуббакаран̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни йе па̄л̣имуттавиниччхайе дассетука̄мо, тесам̣ ануккамакаран̣аттхам̣ ма̄тикам̣ т̣хапенто ‘‘татра̄йам̣ ма̄тика̄’’тиа̄дима̄ха. ма̄тика̄йа хи асати дасситавиниччхайа̄ викиранти видхам̣сенти йатха̄ там̣ суттена асан̇гахита̄ни пуппха̄ни. сантийа̄ пана ма̄тика̄йа дасситавиниччхайа̄ на викиранти на видхам̣сенти йатха̄ там̣ суттена сан̇гахита̄ни пуппха̄ни. там̣ там̣ аттхам̣ джа̄нитука̄мехи ма̄тика̄нуса̄рена гантва̄ иччхитиччхитавиниччхайам̣ патва̄ со со аттхо джа̄нитаббо хоти, тасма̄ сукхаггахан̣аттхам̣ ма̄тика̄ т̣хапита̄. таттха татра̄ти тасмим̣ па̄л̣имуттавиниччхайе. айанти айам̣ майа̄ ваккхама̄на̄. ма̄та̄ вийа̄ти ма̄тика̄. йатха̄ хи путта̄ ма̄тито пабхаванти, евам̣ ниддесапада̄ни уддесато пабхаванти, тасма̄ уддесо ма̄тика̄ вийа̄ти ‘‘ма̄тика̄’’ти вуччати.

дива̄сеййа̄тиа̄дӣсу дива̄сеййа̄ дива̄сеййавиниччхайакатха̄. париккха̄ро париккха̄равиниччхайакатха̄…пе… пакин̣н̣акам̣ пакин̣н̣акавиниччхайакатха̄ти йоджана̄. тенева ваккхати ‘‘дива̄сайанавиниччхайакатха̄ саматта̄’’тиа̄ди. ити-саддо идаматтхо ва̄ нидассанаттхо ва̄ парисама̄панаттхо ва̄. тесу идаматтхе ка̄ са̄? дива̄сеййа̄…пе… пакин̣н̣акам̣ ити айанти. нидассанаттхе катхам̣ са̄? дива̄сеййа̄…пе… пакин̣н̣акам̣ ити дат̣т̣хабба̄ти. парисама̄панаттхе са̄ киттакена парисаматта̄? дива̄сеййа̄…пе… пакин̣н̣акам̣ ити еттакена парисаматта̄ти аттхо. имесам̣ пана дива̄сеййа̄дипада̄нам̣ ва̄кйавиггахам̣ катва̄ аттхе идха вуччама̄не атипапан̃чо бхависсати, сотӯнан̃ча дуссаллаккхан̣ӣйо, тасма̄ тасса тасса ниддесасса а̄димхийева йатха̄нурӯпам̣ ваккха̄ма.

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

1. дива̄сеййавиниччхайакатха̄

1. евам̣ па̄л̣имуттавиниччхайакатха̄нам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ ида̄ни йатха̄т̣хапитама̄тика̄нуккамена ниддисанто ‘‘таттха дива̄сеййа̄ти дива̄нипаджджана’’нтиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти тесу ма̄тика̄падесу самабхинивит̣т̣хасса ‘‘дива̄сеййа̄’’ти падасса ‘‘дива̄нипаджджана’’нти аттхо дат̣т̣хабботи йоджана̄. таттха дива̄-саддо ахава̄чако а̄ка̄ранто нипа̄то. вуттан̃хи абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ ‘‘а̄нукӯлйету саддхан̃ча, наттам̣ досо дива̄ твахе’’ти. сайанам̣ сеййа̄, караджака̄йагатарӯпа̄нам̣ уддхам̣ ануггантва̄ дӣгхавасена виттха̄рато паваттанасан̇кха̄то ирийа̄патхависесо. дива̄ка̄ласмим̣ сеййа̄ дива̄сеййа̄. арун̣уггаманато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва сӯрийаттхан̇гамана̄, етасмим̣ ка̄ле сайанаирийа̄патхакаран̣анти. тена̄ха ‘‘дива̄нипаджджананти аттхо’’ти.

татра̄ти тасмим̣ дива̄сайане айам̣ ваккхама̄но виниччхайо ведитабботи йоджана̄. ‘‘ануджа̄на̄ми…пе… вачанато’’ти (па̄ра̄. 77) айам̣ пат̣хамапа̄ра̄джикасиккха̄падасса винӣтаваттхӯсу а̄гато бхагавата̄ а̄хаччабха̄сито н̃а̄пакапа̄т̣хо. таттха дива̄ пат̣исаллӣйантена̄ти дива̄ нипаджджантена. два̄рам̣ сам̣варитва̄ пат̣исаллӣйитунти два̄рам̣ пидахитва̄ нипаджджитум̣. ‘‘дива̄…пе… нипаджджитаббанти н̃а̄пйам̣. нану па̄л̣ийам̣ ‘‘айам̣ на̄ма а̄паттӣ’’ти на вутта̄, атха катхаметтха а̄патти вин̃н̃а̄йатӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘еттха ча кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. таттха еттха̄ти етасмим̣ дива̄нипаджджане. ча-саддо ва̄кйа̄рамбхаджотако, кин̃ча̄пи-саддо нипа̄тасамуда̄йо, йадипӣтйаттхо. па̄л̣ийам̣ айам̣ на̄ма а̄паттӣти кин̃ча̄пи на вутта̄, пана татха̄пи асам̣варитва̄ нипаджджантасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.77) дуккат̣ам̣ йасма̄ вуттам̣, тасма̄ еттха а̄патти вин̃н̃а̄йатӣти йоджана̄. евам̣ сантепи асати бхагавато вачане катхам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘виваритва̄…пе… анун̃н̃а̄татта̄’’ти. етена бхагавато ануджа̄нанампи там̣ акаронтасса а̄паттика̄ран̣ам̣ хотӣти дассети.

таттха ‘‘уппанне ваттхумхӣти иттхийа̄ катааджджха̄ча̄раваттхусми’’нти вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. 1.77) вуттам̣, са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 2.77) пана ‘‘метхунаваттхусмим̣ уппанне’’ти вуттам̣, пора̄н̣ат̣ӣка̄йампи тамева гахетва̄ ‘‘уппанне метхунаваттхусми’’нти вуттам̣, тадетам̣ вича̄ретаббам̣ метхуналаккхан̣асса абха̄ва̄. нану сиккха̄падапан̃н̃а̄панам̣ на̄ма буддхависайо, атха касма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ дуккат̣ам̣ вуттанти а̄ха ‘‘бхагавато’’тиа̄ди. на кевалам̣ упа̄литтхера̄дӣхи ева ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄, атха кхо па̄л̣ито ча аттхато ча буддхена бхагавата̄ вутто. на хи бхагавата̄ абйа̄катам̣ тантипадам̣ на̄ма аттхи, саббесам̣йева аттхо катхито, тасма̄ самбуддхенева тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ аттхаван̣н̣анаккамопи бха̄ситоти дат̣т̣хаббам̣. таттха таттха хи бхагавата̄ паваттита̄ пакин̣н̣акадесана̄йева ат̣т̣хакатха̄ти.

ким̣ панеттха етам̣ дива̄ два̄рам̣ асам̣варитва̄ нипаджджантасса дуккат̣а̄паттиа̄паджджанам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ ева сиддхам̣, уда̄ху ан̃н̃енапӣти а̄ха ‘‘аттха̄паттӣ’’тиа̄ди. етам̣ дуккат̣а̄паттиа̄паджджанам̣ на кевалам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ ева сиддхам̣, атха кхо ‘‘аттха̄патти дива̄ а̄паджджати, но ратти’’нти (пари. 323) имина̄ парива̄рапа̄т̣хенапи сиддхам̣ хотӣти йоджана̄. катарасмим̣ пана ваттхусмим̣ идам̣ сиккха̄падам̣ вуттанти? ‘‘тена кхо пана самайена ан̃н̃атаро бхиккху веса̄лийам̣ маха̄ване кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йам̣ дива̄ виха̄рагато два̄рам̣ виваритва̄ нипанно ахоси. тасса ан̇гаман̇га̄ни ва̄тупаттхаддха̄ни ахесум̣. тена кхо пана самайена самбахула̄ иттхийо гандхан̃ча ма̄лан̃ча а̄да̄йа виха̄рам̣ а̄гамим̣су виха̄рапеккхика̄йо. атха кхо та̄ иттхийо там̣ бхиккхум̣ пасситва̄ ан̇гаджа̄те абхинисӣдитва̄ йа̄вадаттхам̣ катва̄ ‘пурисусабхо вата̄йа’нти ватва̄ гандхан̃ча ма̄лан̃ча а̄ропетва̄ паккамим̣су. бхиккхӯ килиннам̣ пасситва̄ бхагавато етаматтхам̣ а̄рочесум̣. пан̃чахи, бхиккхаве, а̄ка̄рехи ан̇гаджа̄там̣ камманийам̣ хоти ра̄гена, ваччена, пасса̄вена, ва̄тена, учча̄лин̇гапа̄н̣акадат̣т̣хена. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чаха̄ка̄рехи ан̇гаджа̄там̣ камманийам̣ хоти. ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ тасса бхиккхуно ра̄гена ан̇гаджа̄там̣ камманийам̣ асса, арахам̣ со, бхиккхаве, бхиккху, ана̄патти бхиккхаве тасса бхиккхуно. ануджа̄на̄ми бхиккхаве дива̄ пат̣исаллӣйантена два̄рам̣ сам̣варитва̄ пат̣исаллӣйиту’’нти (па̄ра̄. 77) етасмим̣ ваттхусмим̣ идам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

2. ида̄ни два̄рависесам̣ дассетум̣ ‘‘кӣдиса’’нтиа̄дима̄ха. таттха париваттакадва̄рамева̄ти сам̣варан̣авиваран̣авасена ито чито ча париваттанайоггадва̄рамева. руккхасӯчикан̣т̣акадва̄ранти руккхасӯчидва̄рам̣ кан̣т̣акадва̄ран̃ча. ‘‘руккхасӯчидва̄ракан̣т̣акадва̄ра’’миччева ва̄ па̄т̣хо. йам̣ убхосу пассесу руккхаттхамбхе никханитва̄ таттха виджджхитва̄ маджджхе две тиссо руккхасӯчийо павесетва̄ каронти, там̣ руккхасӯчидва̄рам̣ на̄ма. павесананиккхаманака̄ле апанетва̄ тхаканайоггам̣ ека̄йа, бахӯхи ва̄ кан̣т̣акаса̄кха̄хи катам̣ кан̣т̣акадва̄рам̣ на̄ма. га̄мадва̄расса пидха̄наттхам̣ падарена ва̄ кан̣т̣акаса̄кха̄дӣхи ва̄ катасса кава̄т̣асса удуккхалапа̄сакарахитата̄йа екена сам̣варитум̣ виваритун̃ча асаккун̣еййасса хет̣т̣ха̄ екам̣ чаккам̣ йодженти, йена париваттама̄накакава̄т̣ам̣ сукхатхаканакам̣ хоти, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чаккалакайуттадва̄ра’’нти. чаккамева хи ла̄таббаттхена сам̣варан̣авиваран̣аттха̄йа гахетаббаттхена чаккалакам̣, тена йуттакава̄т̣ампи чаккалакам̣ на̄ма, тена йуттадва̄рам̣ чаккалакайуттадва̄рам̣.

маха̄два̄ресу пана две тӣн̣и чаккалака̄ни йоджетӣти а̄ха ‘‘пхалакесӯ’’тиа̄ди. кит̣ика̄сӯти вел̣упесика̄дӣхи кан̣т̣акаса̄кха̄дӣхи ча кататхаканакесу. сам̣саран̣акит̣икадва̄ранти чаккалакайантена сам̣саран̣акит̣ика̄йуттамаха̄два̄рам̣. гоппхетва̄ти а̄вун̣итва̄, раджджӯхи гантхетва̄ ва̄. екам̣ дуссаса̄н̣идва̄рамева̄ти еттха килан̃джаса̄н̣идва̄рампи сан̇гахам̣ гаччхати. ваджирабуддхит̣ӣка̄йам̣ (ваджира. т̣ӣ. па̄ра̄джика 76-77) пана ‘‘дуссадва̄рам̣ са̄н̣идва̄ран̃ча дуссаса̄н̣идва̄рам̣. дуссаса̄н̣и килан̃джаса̄н̣ӣтиа̄дина̄ вуттам̣ саббампи дуссаса̄н̣ийамева сан̇гахетва̄ вуттам̣, екасадисатта̄ еканти вутта’’нти вуттам̣.

3. евам̣ два̄рависесам̣ дассетва̄ ида̄ни йаттакена два̄рам̣ сам̣вутам̣ хоти, там̣ пама̄н̣ам̣ дассетум̣ ‘‘киттакена’’тйа̄дима̄ха. таттха сӯчӣти маджджхе чхиддам̣ катва̄ павесита̄. гхат̣ика̄ти упари йоджита̄. ида̄ни йаттха два̄рам̣ сам̣варитва̄ нипаджджитум̣ на сакка̄ хоти, таттха ка̄таббавидхим̣ дассетум̣ ‘‘саче бахӯнам̣ вал̣ан̃джанат̣т̣ха̄нам̣ хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. бахӯнам̣ авал̣ан̃джанат̣т̣ха̄непи екам̣ а̄пуччхитва̄ нипаджджитум̣ ват̣т̣атийева. атха бхиккхӯ…пе… нисинна̄ хонтӣти идам̣ таттха бхиккхӯнам̣ саннихитабха̄вадассанаттхам̣ вуттам̣, на сесаирийа̄патхасаман̇гита̄ниваттанаттхам̣, тасма̄ нипаннепи а̄бхогам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣ати. нипаджджитва̄ нидда̄йанте пана а̄бхогам̣ ка̄тум̣ на ват̣т̣ати. асантапаккхе т̣хитатта̄ рахо нисаджджа̄йа вийа два̄расам̣варан̣ам̣ на̄ма ма̄туга̄ма̄нам̣ павесанива̄ран̣аттхам̣ анун̃н̃а̄танти а̄ха ‘‘кевалам̣ бхиккхуним̣ ва̄’’тиа̄ди.

еттха ча там̣ йуттам̣, евам̣ саббаттхапи йо йо тхерава̄до ва̄ ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сова пама̄н̣анти гахетаббанти идам̣ ат̣т̣хакатха̄вачанато атирекам̣ а̄чарийасса вачанам̣. ито пубба̄паравачанам̣ ат̣т̣хакатха̄вачанамева. таттха там̣ йуттанти ‘‘курундат̣т̣хакатха̄йам̣ пана…пе… на ваттатӣ’’ти йам̣ вачанам̣ ат̣т̣хакатха̄чарийехи вуттам̣, там̣ вачанам̣ йуттанти аттхо. евам̣…пе… гахетаббанти йатха̄ четтха курундийам̣ вуттавачанам̣ йуттам̣, евам̣ саббаттхапи виниччхайе йо йо тхерава̄до ва̄ ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сова пама̄н̣анти гахетаббам̣, пуре вутто тхерава̄до ва̄ ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ пама̄н̣анти на гахетаббанти адхиппа̄йо. идам̣ вачанам̣ ат̣т̣ха̄не вуттам̣ вийа диссати. катхам̣? йам̣ та̄ва вуттам̣, там̣ йуттанти. там̣ имасмим̣ а̄пуччханаа̄бхогакаран̣авиниччхайе ан̃н̃асса айуттасса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса ва̄ тхерава̄дасса ва̄ абха̄ва̄ ваттум̣ на сакка̄. на хи пуббава̄кйе ‘‘бхиккхӯ ева̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ катам̣, атха кхо а̄саннавасена ва̄ пат̣т̣ха̄навасена ва̄ ‘‘бхиккхӯ чӣваракаммам̣’’ичча̄дикам̣йева вуттам̣. йампи вуттам̣ ‘‘евам̣ саббаттхапӣ’’тйа̄ди, тампи анока̄сам̣. имасмим̣ виниччхайе ан̃н̃асса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса ва̄ а̄чарийава̄дасса ва̄ авачанато пуре паччха̄бха̄во ча на диссати, айам̣ ‘‘пама̄н̣а’’нти гахетаббо, айам̣ ‘‘на гахетаббо’’ти ваттаббабха̄во ча.

упари пана ‘‘ко муччати, ко на муччатӣ’’ти имасса пан̃хасса виссаджджане маха̄паччарива̄до ча курундива̄до ча маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄до ча̄ти тайо ат̣т̣хакатха̄ва̄да̄ а̄гата̄, еко маха̄падуматтхерава̄до, тасма̄ таттхева йутта̄йуттабха̄во ча пама̄н̣а̄пама̄н̣абха̄во ча гахетабба̄гахетаббабха̄во ча диссати, тасма̄ тасмим̣йева т̣ха̄не ваттаббам̣ сийа̄, сувималавипулапан̃н̃а̄веййаттийасаманна̄гатена пана а̄чарийа̄сабхена аваттаббат̣т̣ха̄не вуттам̣ на сийа̄, тасма̄ упари ат̣т̣хакатха̄ва̄дасам̣сандана̄васа̄не маха̄падуматтхерена вуттанти имасса вачанасса паччхато вуттам̣ сийа̄, там̣ паччха̄ лекхакехи париваттетва̄ ликхитам̣ бхавеййа, па̄ра̄джикакан̣д̣ат̣т̣хакатха̄йан̃ча идам̣ вачанам̣ вуттам̣. т̣ӣка̄йан̃ча имасмим̣ т̣ха̄не на вуттам̣, упарийева вуттам̣, ‘‘йо ча йаккхагахитако, йо ча бандхитва̄ нипаджджа̄пито’’ти имасса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса паччхиматта̄ сойева пама̄н̣ато гахетаббо. татха̄ ча ваккхати ‘‘саббаттха йо йо ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ тхерава̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сойева пама̄н̣ато дат̣т̣хаббо’’ти, тасма̄ идаметтха вича̄ретва̄ гахетаббам̣.

4. ида̄ни два̄рам̣ сам̣варан̣асса антара̄йе сати асам̣варитва̄пи нипаджджитум̣ ват̣т̣атӣти дассетум̣ ‘‘атха два̄расса’’тйа̄дима̄ха. ниссен̣им̣ а̄ропетва̄ти упариматалам̣ а̄ропетва̄ висан̇кхаритва̄ бхӯмийам̣ па̄тетва̄, чхад̣д̣етва̄ ва̄ нипаджджитум̣ ват̣т̣ати. идам̣ ека̄баддхата̄йа вуттам̣. двепи два̄ра̄ни джаггитабба̄нӣти еттха саче екасмим̣ два̄ре кава̄т̣ам̣ ва̄ наттхи, хет̣т̣ха̄ вуттанайена сам̣варитум̣ ва̄ на сакка̄, итарам̣ два̄рам̣ асам̣варитва̄ нипаджджитум̣ ват̣т̣ати. два̄рапа̄ласса̄ти два̄ракот̣т̣хаке маха̄два̄ре, ниссен̣имӯле ва̄ т̣хатва̄ два̄раджагганакасса. паччхима̄нам̣ бха̄роти ека̄баддхавасена а̄гаччханте сандха̄йа вуттам̣. асам̣вутадва̄ре антогаббхе ва̄ти йоджетаббам̣. бахи ва̄ти габбхато бахи. нипаджджанака̄лепи…пе… ват̣т̣атийева̄ти еттха два̄раджагганакасса тададхӣнатта̄ тада̄ тасса таттха саннихита̄саннихитабха̄вам̣ анупадха̄ретва̄пи а̄бхогам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атийева̄ти ваданти.

йена кеначи париккхиттети еттха париккхепасса уббедхато пама̄н̣ам̣ сахасеййаппахонаке вуттасадисамева. вуттан̃хи самантапа̄са̄дика̄йам̣ (па̄чи. ат̣т̣ха. 51) ‘‘йан̃хи сена̄санам̣ упари пан̃чахи чхаданехи ан̃н̃ена ва̄ кеначи саббамева пат̣иччханнам̣, айам̣ саббаччханна̄ на̄ма сеййа̄…пе… йам̣ пана сена̄санам̣ бхӯмито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва чхаданам̣ а̄хачча па̄ка̄рена ва̄ ан̃н̃ена ва̄ кеначи антамасо ваттхенапи париккхиттам̣, айам̣ саббапариччханна̄ на̄ма сеййа̄. чхаданам̣ ана̄хачча саббантимена парийа̄йена дийад̣д̣хахаттхуббедхена па̄ка̄ра̄дина̄ париккхитта̄пи саббапариччханна̄йева̄ти курундат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта’’нти. ‘‘дийад̣д̣хахаттхуббедхо вад̣д̣хакихаттхена гахетаббо’’ти са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. па̄читтийа 3.51) вимативиноданийан̃ча (ви. ви. т̣ӣ. па̄читтийа 2.50-51) вуттам̣. маха̄паривен̣анти махантам̣ ан̇ган̣ам̣. тена бахуджанасан̃чаран̣ат̣т̣ха̄нам̣ дассети. тена̄ха ‘‘маха̄бодхӣ’’тиа̄ди.

арун̣е уггате вут̣т̣ха̄ти, ана̄патти ана̄паттикхеттабхӯта̄йа раттийа̄ суддхачиттена нипаннатта̄. пабуджджхитва̄ пуна супати, а̄паттӣти арун̣е уггате пабуджджхитва̄ арун̣уггаманам̣ н̃атва̄ ва̄ ан̃атва̄ ва̄ анут̣т̣хахитва̄ сайитасанта̄нена супати, ут̣т̣хахитва̄ каттаббасса два̄расам̣варан̣а̄дино акататта̄ акирийасамут̣т̣ха̄на̄ а̄патти хоти ана̄паттикхетте катанипаджджанакирийа̄йа анан̇гатта̄. айан̃хи а̄патти ӣдисе т̣ха̄не акирийа̄, дива̄ два̄рам̣ асам̣варитва̄ нипаджджанаккхан̣е кирийа̄кирийа̄ ча ачиттака̄ ча̄ти ведитабба̄. пура̄рун̣а̄ пабуджджхитва̄пи йа̄ва арун̣уггамана̄ сайантассапи пуриманайена а̄паттийева.

арун̣е уггате вут̣т̣хахисса̄мӣти…пе… а̄паттийева̄ти еттха када̄ асса а̄паттӣти? вуччате – на та̄ва раттийам̣, ‘‘дива̄ а̄паджджати, но ратти’’нти (пари. 323) вуттатта̄ ана̄дарийадуккат̣а̄ на муччатӣти вуттадуккат̣ам̣ пана дива̄сайанадуккат̣амева на хоти ана̄дарийадуккат̣атта̄ ева. ‘‘арун̣уггамане пана ачиттакам̣ акирийасамут̣т̣ха̄нам̣ а̄паттим̣ а̄паджджатӣти ведитабба’’нти вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. 1.77) вуттам̣, са̄раттхадӣпанийампи (са̄раттха. т̣ӣ. па̄ра̄джика 2.77) ‘‘йатха̄париччхедамева вут̣т̣ха̄тӣти арун̣е уггатейева ут̣т̣хахати. тасса а̄паттӣти асуддхачиттенева нипаннатта̄ нидда̄йантассапи арун̣е уггате дива̄пат̣исалла̄намӯлика̄ а̄патти. ‘евам̣ нипаджджанто ана̄дарийадуккат̣а̄пи на муччатӣ’ти вуттатта̄ асуддхачиттена нипаджджанто арун̣уггаманато пуретарам̣ ут̣т̣хахантопи анут̣т̣хахантопи нипаджджанака̄лейева ана̄дарийадуккат̣ам̣ а̄паджджати, дива̄пат̣исалла̄намӯликам̣ пана дуккат̣ам̣ арун̣ейева а̄паджджатӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ евам̣ нипаджджантасса две дуккат̣а̄ни а̄паджджантӣти ведитаббам̣.

саче два̄рам̣ сам̣варитва̄ арун̣е уггате ут̣т̣хахисса̄мӣти нипаджджати, два̄ре ча ан̃н̃ехи арун̣уггаманака̄ле виват̣епи тасса ана̄паттийева два̄рапидаханасса раттидива̄бха̄гесу висеса̄бха̄ва̄. а̄паттиа̄паджджанассева ка̄лависесо иччхитаббо, на таппариха̄расса̄ти гахетаббам̣. ‘‘два̄рам̣ сам̣варитва̄ раттим̣ нипаджджатӣ’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.77) хи вуттам̣. дива̄ сам̣варитва̄ нипаннасса кеначи виват̣епи два̄ре ана̄паттийева, аттана̄пи анут̣т̣хахитва̄ва сати паччайе виват̣епи ана̄паттӣти ваданти, идампи вимативиноданийамева (ви. ви. т̣ӣ. 1.77) вуттам̣.

йатха̄париччхедамева вут̣т̣ха̄тӣти арун̣е уггатейева вут̣т̣ха̄ти, а̄паттийева̄ти мӯла̄паттим̣ сандха̄йа вуттам̣. ана̄дарийаа̄патти пана пура̄рун̣а̄ ут̣т̣хитассапи тасса хотева ‘‘дуккат̣а̄ на муччатӣ’’ти вуттатта̄. дуккат̣а̄ на муччатӣти ча пура̄рун̣а̄ ут̣т̣хахитва̄ мӯла̄паттийа̄ муттопи ана̄дарийадуккат̣а̄ на муччатӣти адхиппа̄йо.

5. нидда̄васена нипаджджатӣти нидда̄бхибхӯтата̄йа екапассена нипаджджати. ‘‘нидда̄васена нипаджджатӣ’’ти воха̄равасена вуттам̣, па̄да̄нам̣ пана бхӯмито амочитатта̄ айам̣ нипанно на̄ма хотӣти тенева ана̄патти вутта̄. апасса̄йа супантасса̄ти кат̣ит̣т̣хито уддхам̣ пит̣т̣хикан̣т̣аке аппаматтакам̣ падесам̣ бхӯмим̣ апхуса̄петва̄ супантасса. кат̣ит̣т̣хим̣ пана бхӯмим̣ пхуса̄пентасса сайанам̣ на̄ма на хоти. пит̣т̣хипаса̄ран̣алаккхан̣а̄ хи сеййа̄ дӣгха̄, вандана̄дӣсупи тирийам̣ пит̣т̣хикан̣т̣ака̄нам̣ паса̄ритатта̄ нипаджджанамева̄ти а̄патти парихаритабба̄ва. вандана̄пи хи па̄дамӯле нипаджджатӣтиа̄дӣсу нипаджджанамева вутта̄. сахаса̄ вут̣т̣ха̄тӣти паккхалита̄ патито вийа сахаса̄ вут̣т̣ха̄ти, тассапи ана̄патти патанаккхан̣е ависайатта̄, висайе джа̄те сахаса̄ вут̣т̣хитатта̄ ча. йасса пана висан̃н̃ита̄йа паччха̄пи ависайо ева, тасса ана̄паттийева патанаккхан̣е вийа. таттхева сайати, на вут̣т̣ха̄тӣти имина̄ висайепи акаран̣ам̣ дассети, тенева тасса а̄паттӣти вуттам̣.

ида̄ни ат̣т̣хакатха̄ва̄дасам̣санданам̣ ка̄тум̣ ‘‘ко муччати, ко на муччатӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха маха̄паччарийантиа̄дӣсу паччарӣти ул̣умпам̣ вуччати, тасмим̣ нисӣдитва̄ кататта̄ тамева на̄мам̣ джа̄там̣. курундивалливиха̄ро на̄ма аттхи, таттха кататта̄ курундӣти на̄мам̣ джа̄там̣. маха̄ат̣т̣хакатха̄ на̄ма сан̇гӣтиттайама̄рул̣ха̄ тепит̣акасса буддхавачанасса ат̣т̣хакатха̄. йа̄ маха̄махиндаттхерена тамбапан̣н̣идӣпам̣ а̄бхата̄, тамбапан̣н̣ийехи тхерехи паччха̄ сӣхал̣абха̄са̄йа абхисан̇кхата̄ ча хоти. екабхан̇гена̄ти екапассабхан̃джанена па̄де бхӯмито амочетва̄ екапассена сарӣрам̣ бхан̃джитва̄ нипанноти вуттам̣ хоти. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана маха̄падуматтхерена вуттанти самбандхо. тена маха̄ат̣т̣хакатха̄йа ликхитамаха̄падуматтхерава̄де ‘‘айа’’нти дассети. ‘‘муччхитва̄ патитатта̄ ависайатта̄ а̄патти на диссатӣ’’ти тхерена вуттам̣. а̄чарийа̄ пана йатха̄ йаккхагахитако бандхитва̄ нипаджджа̄пито ча паравасо хоти, евам̣ апаравасатта̄ муччхитва̄ патито кан̃чика̄лам̣ джа̄нитва̄ нипаджджатӣти ана̄паттим̣ на ваданти, висан̃н̃ите пана сати ана̄паттийева.

две джана̄тиа̄ди маха̄ат̣т̣хакатха̄йамева вачанам̣, тадева паччха̄ вуттатта̄ пама̄н̣ам̣. йаккхагахитаггахан̣енева четтха висан̃н̃ибхӯтопи сан̇гахито, екабхан̇гена нипанно пана анипаннатта̄ а̄паттито муччатийева̄ти гахетаббам̣. са̄раттхадӣпанийан̃ча (са̄раттха. т̣ӣ. 2.77) ‘‘йо ча йаккхагахитако, йо ча бандхитва̄ нипаджджа̄пито’’ти имасса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса паччхиматта̄ сойева пама̄н̣ато гахетаббо, татха̄ ча ваккхати ‘‘саббаттха йо йо ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сойева пама̄н̣ато гахетаббо’’ти. имасмим̣ т̣ха̄не имасса ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хасса а̄нӣтатта̄ имасмим̣ винайасан̇гахаппакаран̣епи имасмим̣йева т̣ха̄не со па̄т̣хо ваттабботи но кханти. еттха ча ‘‘раттим̣ два̄рам̣ виваритва̄ нипанно арун̣е уггате ут̣т̣ха̄ти, ана̄паттӣ’’тиа̄дивачанато арун̣уггамане сам̣сайавиноданаттхам̣ арун̣акатха̄ ваттабба̄. татридам̣ вуччати –

‘‘ко еса арун̣о на̄ма;

кена со арун̣о бхаве;

кӣдисо тасса ван̣н̣а̄ ту;

сан̣т̣ха̄нам̣ кӣдисам̣ бхаве.

‘‘кисмим̣ ка̄ле ча десе ча, арун̣о самугаччхати;

ким̣ паччаккхасиддхо есо, уда̄ху анума̄нато’’ти.

таттха ко еса арун̣о на̄ма̄ти еттха еса арун̣о на̄ма сӯрийасса пабха̄висесо. вуттан̃хетам̣ абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ –

‘‘сӯрассодайато пуббут̣т̣хитарам̣си сийа̄рун̣о’’ти;

тат̣т̣ӣка̄йан̃ча ‘‘сӯрасса удайато пуббе ут̣т̣хитарам̣си арун̣о на̄ма сийа̄’’ти. вимативиноданӣна̄мика̄йам̣ винайат̣ӣка̄йан̃ча (ви. ви. т̣ӣ. 1.463) ‘‘арун̣оти четтха сӯрийуггаманасса пуречаро вад̣д̣ханагханаратто пабха̄висесоти дат̣т̣хаббо’’ти вуттам̣, тасма̄ сӯрийаппабха̄йева арун̣о на̄ма, на ан̃н̃оти дат̣т̣хаббам̣. кена со арун̣о бхавети еттха арун̣о ван̣н̣о асса̄ти арун̣о, кин̃чираттаван̣н̣асаманна̄гатоти аттхо. атха ва̄ арати гаччхати раттаван̣н̣абха̄вена паваттатӣти арун̣о. вуттан̃хетам̣ абхидха̄наппадӣпика̄т̣ӣка̄йам̣ ‘‘арун̣аван̣н̣ата̄йа арати гаччхатӣти арун̣о’’ти. кӣдисо тасса ван̣н̣оти еттха абйаттараттаван̣н̣о тасса ван̣н̣о бхаве. вуттан̃хи абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ ‘‘арун̣о кин̃чираттотха̄’’ти. тат̣т̣ӣка̄йан̃ча ‘‘кин̃чиратто абйаттараттаван̣н̣о арун̣о на̄ма йатха̄ маччхасса аккхӣ’’ти. вимативиноданийан̃ча (ви. ви. т̣ӣ. 1.463) ‘‘вад̣д̣ханагханаратто пабха̄висесо’’ти, тасма̄ сӯрийасса раттаппабха̄йева арун̣о на̄ма, на сетаппабха̄дайоти дат̣т̣хаббам̣. йади евам̣ па̄тимоккхат̣т̣хапанаккхандхакаван̣н̣ана̄йа вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. чӯл̣авагга 2.383) ‘‘па̄л̣ийам̣ пана нандимукхийа̄ти ода̄тадиса̄мукхата̄йа тут̣т̣хамукхийа̄’’ти вуттам̣, там̣ катхам̣ йуджджеййа̄ти, но на йуджджеййа. таттха хи арун̣уггатака̄ле арун̣обха̄сена ода̄тадиса̄мукхабха̄во вутто, на арун̣обха̄сасса ода̄табха̄во. вуттан̃хетам̣ уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 23) ‘‘нандимукхийа̄ти арун̣асса уггататта̄ ева арун̣обха̄йа сӯрийа̄локӯпаджӣвино сатте нанда̄панамукхийа̄ раттийа̄ джа̄та̄йа вибха̄йама̄на̄йа̄ти аттхо’’ти.

джа̄такат̣т̣хакатха̄йан̃ча –

‘‘джигхан̃н̃араттим̣ арун̣асмимухате;

йа̄ диссати уттамарӯпаван̣н̣инӣ;

татхӯпама̄ мам̣ пат̣ибха̄си девате;

а̄чиккха ме там̣ катама̄си аччхара̄’’ти. (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.254);

имасса га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘таттха джигхан̃н̃араттинти паччхимараттим̣, раттипарийоса̄нети аттхо. ухатети арун̣е уггате. йа̄ти йа̄ пураттхима̄ диса̄ раттаван̣н̣ата̄йа уттамарӯпадхара̄ хутва̄ диссатӣ’’ти. евам̣ арун̣уггатасамайе пураттхимадиса̄йа раттаван̣н̣ата̄ вутта̄, тасма̄ тасмим̣ самайе арун̣асса ут̣т̣хитатта̄ пураттхима̄йа диса̄йа раттабха̄го сӯрийа̄локасса паттхат̣атта̄ сесадиса̄нам̣ ода̄табха̄во вин̃н̃а̄йати.

сан̣т̣ха̄нам̣ кӣдисам̣ бхавети еттха арун̣асса па̄т̣еккам̣ сан̣т̣ха̄нам̣ на̄ма наттхи расмиматтатта̄. йаттакам̣ падесам̣ пхарати, таттакам̣ тасса сан̣т̣ха̄нанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ пураттхимадиса̄сан̣т̣ха̄нам̣. вуттан̃хи джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.255) ‘‘пураттхимадиса̄ раттаван̣н̣ата̄йа уттамарӯпадхара̄ хутва̄ диссатӣ’’ти.

кисмим̣ ка̄ле ча десе ча, арун̣о самугаччхатӣти еттха еса арун̣о сӯрийуггаманасса пуре ка̄ле пураттхимадиса̄йам̣ уггаччхати. вуттан̃хетам̣ уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 23) ‘‘уддхасте арун̣ети уггате арун̣е, арун̣о на̄ма пураттхимадиса̄йам̣ сӯрийодайато пуретарамева ут̣т̣хитобха̄со’’ти. абхидха̄наппадӣпика̄йан̃ча ‘‘сӯрассодайато пуббут̣т̣хитарам̣сӣ’’ти.

ким̣ паччаккхасиддхо есо, уда̄ху анума̄натоти еттха айам̣ арун̣о на̄ма паччаккхасиддхо ева, на анума̄насиддхо. касма̄ вин̃н̃а̄йатӣти че? чаккхувин̃н̃а̄н̣агочараван̣н̣а̄йатанабха̄вато. аккхасса патӣти паччаккхам̣, чаккхурӯпа̄нам̣ абхимукхабха̄вена а̄па̄тхагататта̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43, 44, 45, сам̣. ни. 4.60; катха̄. 465, 467), тасма̄ айам̣ арун̣аван̣н̣о чаккхуна̄ дисва̄ джа̄нитаббато паччаккхасиддхойева хоти, на евам̣ сати евам̣ бхавеййа̄ти анума̄нена пунаппунам̣ чинтанена сиддхоти. имам̣ пан̃хависсаджджанам̣ са̄дхукам̣ манаси каритва̄ пан̣д̣итехи раттобха̄сойева арун̣оти паччетаббо саллаккхетабботи.

касма̄ пана имасмим̣ т̣ха̄не арун̣акатха̄ вутта̄ти? имисса̄ арун̣акатха̄йа маха̄висайабха̄вато. катхам̣? упосатхика̄ упа̄сака̄ ча упа̄сика̄йо ча арун̣уггаманам̣ татхато аджа̄нанта̄ ануггатейева арун̣е уггатасан̃н̃а̄йа кха̄данӣйам̣ ва̄ кха̄данти, бходжанӣйам̣ ва̄ бхун̃джанти, ма̄ла̄гандха̄дӣни ва̄ дха̄ренти, тато тесам̣ сӣлам̣ бхиджджати. са̄ман̣ера̄ татхева вика̄лабходжанам̣ бхун̃джитва̄ сӣлавина̄сам̣ па̄пун̣анти. ниссайапат̣ипаннака̄ бхиккхӯ а̄чарийупаджджха̄йехи вина̄ бахисӣме чаранта̄ ниссайаппассамбханам̣ па̄пун̣анти, антовассе бхиккхӯ упача̄расӣмато бахигаччханта̄ вассаччхедам̣, течӣварика̄ бхиккхӯ абаддхасӣма̄йам̣ чӣварена виппавасанта̄ ниссаггийапа̄читтийам̣, татха̄ саттаббхантарасӣма̄йам̣, сахасеййаппахонакат̣т̣ха̄не анупасампаннама̄туга̄мехи саха сайанта̄ па̄читтийам̣, татха̄ йа̄вака̄ликам̣ бхун̃джанта̄ бхиккхӯ, па̄рива̄сика̄дайо ваттам̣ никкхипанта̄ раттиччхедам̣. евама̄дианека̄дӣнавасамбхавато ладжджипесала̄нам̣ бхиккхӯнам̣ татхато арун̣уггаманасса джа̄нанаттхам̣ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

кечи пана бхиккхӯ ад̣д̣хараттисамайе гхат̣исун̃н̃атта̄ ад̣д̣хараттика̄лам̣ атиккамма ан̃н̃адивасо хоти, тасма̄ тасмим̣ ка̄ле арун̣ам̣ ут̣т̣хитам̣ на̄ма хотӣти ман̃н̃ама̄на̄ ад̣д̣хараттим̣ атиккамма кха̄данӣйабходжанӣйа̄дӣни бхун̃джанти, те пана буддхасамайам̣ аджа̄нанта̄ ведасамайамева манаси каронта̄ евам̣ каронти, тасма̄ тесам̣ там̣каран̣ам̣ пама̄н̣ам̣ на хоти. бахаво пана бхиккхӯ арун̣асса паччаккхабха̄вам̣ аджа̄нанта̄ анума̄навасена чинтитун̃ча асакконта̄ ануссававасенева паравачанам̣ саддаханта̄ амха̄кам̣ а̄чарийа̄ арун̣уггаманавела̄йам̣ ут̣т̣ха̄йа гаччханта̄ сӯрийуггаманавела̄йам̣ двисахассадан̣д̣аппама̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ па̄пун̣анти, тисахассадан̣д̣аппама̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ па̄пун̣антӣти ча ваданти. имамха̄ виха̄ра̄ асукам̣ на̄ма виха̄рам̣ асукам̣ на̄ма четийам̣ асукам̣ на̄ма га̄мам̣ па̄пун̣антӣтиа̄дӣни ча вадантӣти евам̣ ануссававачанам̣ ваданти, тампи аппама̄н̣ам̣. касма̄? аддха̄нам̣ на̄ма балавантасса джавасампаннасса ча рассам̣ хоти, дуббаласса сантасса ча дӣгхам̣ хоти. вуттан̃хи бхагавата̄ –

‘‘дӣгха̄ джа̄гарато ратти, дӣгхам̣ сантасса йоджанам̣;

дӣгхо ба̄ла̄на сам̣са̄ро, саддхаммам̣ авиджа̄ната’’нти. (дха. па. 60);

тасма̄ аддха̄нам̣ на̄ма саббесам̣ екасадисам̣ на хотӣти арун̣уггаманасса лаккхан̣ам̣ бхавитум̣ на сакка̄, на ча те а̄йасманто пит̣акаттайато кин̃чи са̄дхакабхӯтам̣ вачанам̣ а̄харанти, асаккхикам̣ ад̣д̣ам̣ каронти вийа йатха̄джджха̄сайамева вадантӣти пама̄н̣ам̣ на хоти.

ан̃н̃е пана –

‘‘атӣтараттийа̄ йа̄мо;

паччхимод̣д̣хамамусса ва̄;

бха̄винийа̄диппаха̄ро;

тадад̣д̣хам̣ ва̄джджатехйа хоти –

качча̄йанаса̄раппакаран̣а̄гатам̣ га̄тхам̣ ватва̄ атӣтараттийа̄ паччхимо йа̄мо аджджа парийа̄панно, тасма̄ паччхимайа̄масса а̄дито пат̣т̣ха̄йа арун̣ам̣ уггаччхатӣ’’ти ваданти. айам̣ ва̄до сака̄ран̣асан̃н̃а̄пакатта̄ пуримехи балава̄ хоти, евам̣ сантепи айуттойева. касма̄? айан̃хи га̄тха̄ ба̄хирасаддасаттхе джан̇гада̄саппакаран̣е вуттанайена аджджа бхава̄ аджджатанӣти вуттааджджавоха̄расса паваттанака̄лам̣ дассетум̣ вутта̄, на пит̣акаттайе вуттасса арун̣уггаманасса ка̄лам̣ дассетум̣, тасма̄ ан̃н̃аса̄дхйасса ан̃н̃аса̄дхакена са̄дхитатта̄ айуттойева.

апаре пана ‘‘паха̄ро йа̄масан̃н̃ито’’ти абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ вуттатта̄ паха̄райа̄масадда̄нам̣ екаттхатта̄ таттхева ‘‘тийа̄ма̄ сам̣варӣ бхаве’’ти вуттатта̄ раттийа̄ ча тийа̄мабха̄вато па̄л̣ийан̃ча (уда̄. 45; чӯл̣ава. 383) ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто паччхимо йа̄мо, уддхасто арун̣о’’ти а̄гататта̄ ида̄ни раттийа̄ чатӯсу паха̄ресу татийаппаха̄расса аваса̄не арун̣о уггато, тасма̄ авасесаекаппаха̄раматто ка̄ло дивасабха̄гам̣ бхаджатӣти вадеййум̣, айам̣ ва̄до татийава̄датопи балаватаро. касма̄? н̃а̄пакан̃а̄пйа̄нам̣ анурӯпабха̄вато. татха̄ хи ‘‘паха̄ро йа̄масан̃н̃ито’’ти айам̣ н̃а̄пако паха̄райа̄ма̄нам̣ екаттхабха̄васса анурӯпо, ‘‘тийа̄ма̄ сам̣варӣбхаве’’ти айам̣ раттийа̄ тийа̄мабха̄васса, ‘‘па̄л̣ийан̃ча̄’’тиа̄ди татийаппаха̄расса аваса̄не арун̣уггаманасса, татха̄пи айуттойева хоти. касма̄? ‘‘авасесаекаппаха̄раматто ка̄ло дивасабха̄гам̣ бхаджатӣ’’ти вачанасса вируддхатта̄. маджджхимадесе хи дасагхат̣ика̄пама̄н̣асса ка̄ласса екаппаха̄ратта̄ сабба̄ ратти тийа̄ма̄ва хоти, на чатуйа̄ма̄, ида̄ни пана паччантависайесу саттат̣т̣хагхат̣ика̄маттасса ка̄ласса екаппаха̄ракататта̄ чатуппаха̄ра̄ бхавати, тасма̄ маджджхимадесавоха̄рам̣ гахетва̄ абхидха̄наппадӣпика̄йан̃ча ‘‘тийа̄ма̄ сам̣варӣ бхаве’’ти вуттам̣, па̄л̣ийан̃ча (уда̄. 45; чӯл̣ава. 383) ‘‘никкханто паччхимо йа̄мо, уддхасто арун̣о’’ти, тасма̄ раттипарийоса̄нейева арун̣о уггатоти дат̣т̣хаббо. татха̄ хи вуттам̣ вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. маха̄вагга 2.201) ‘‘татха̄ па̄рива̄сика̄дӣнампи арун̣ам̣ анут̣т̣ха̄петва̄ ваттам̣ никкхипанта̄нам̣ раттиччхедо вутто, уггате арун̣е никкхипитаббанти хи вутта’’нти.

сахасеййасиккха̄падепи (па̄чи. 52-54) ‘‘анупасампаннехи саха нивуттхабха̄вапаримочанаттхам̣ пура̄рун̣а̄ никкхамитва̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ чӣваравиппава̄са̄дӣсу ча саббаттха раттипарийоса̄не а̄гаманавасена арун̣уггаманам̣ дасситам̣, на атӣта̄рун̣авасена̄ти. джа̄такат̣т̣хакатха̄йампи (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.255) ‘‘раттипарийоса̄нети аттхо’’ти. на кевалам̣ маджджхимадесесу раттийа̄йева типпаха̄рабха̄во хоти, атха кхо дивасассапи. татха̄ хи вуттам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) ‘‘самма̄самбуддхасса абхидхаммадесана̄парийоса̄нан̃ча тесам̣ бхиккхӯнам̣ саттаппакаран̣ауггахан̣ан̃ча екаппаха̄ренева хотӣ’’ти, мӯлат̣ӣка̄йан̃ча (дха. са. мӯлат̣ӣ. нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄) ‘‘екаппаха̄рена̄ти еттха паха̄роти дивасасса татийабха̄го вуччатӣ’’ти, тасма̄ еко раттидиво чхаппаха̄ро хотӣти вин̃н̃а̄йати. евам̣ маджджхимадесавоха̄рена тийа̄масан̇кха̄тасса типпаха̄расса аваса̄не саббараттипарийоса̄не ут̣т̣хитам̣ арун̣ам̣ паччантадесавоха̄рена типпаха̄расса аваса̄нети гахетва̄ екаппаха̄ра̄васесака̄ле арун̣о уггатоти вуттатта̄ айампи ва̄до айуттойева хотӣти дат̣т̣хаббо.

бахаво пана пан̣д̣ита̄ ‘‘кхуддасиккха̄ниссайе вуттам̣ –

‘сетарун̣ан̃ча пат̣хамам̣, дутийам̣ нандийа̄ват̣т̣ам̣;

татийам̣ тамбаван̣н̣ан̃ча, чатуттхам̣ гадрабхам̣ мукха’нти. –

имам̣ га̄тхам̣ нисса̄йа екараттийам̣ арун̣о чатуккхаттум̣ ут̣т̣хахати, таттха пат̣хамам̣ сетаван̣н̣ам̣ хоти, дутийам̣ нандийа̄ват̣т̣апуппхаван̣н̣ам̣ хоти, татийам̣ тамбаван̣н̣ам̣ хоти, чатуттхам̣ гадрабхамукхаван̣н̣ам̣ хотӣ’’ти ватва̄ раттобха̄сато пуретарам̣ атӣтараттика̄лейева ваттаниккхипана̄дикаммам̣ каронти. тесам̣ там̣ каран̣ам̣ анисаммака̄ритам̣ а̄паджджати. айан̃хи га̄тха̄ нева па̄л̣ийам̣ диссати, на ат̣т̣хакатха̄йам̣, на т̣ӣка̄су, кевалам̣ ниссайе ева, ниссайесу ча екасмим̣йева кхуддасиккха̄ниссайе диссати, на ан̃н̃аниссайесу, таттха̄пи нева пубба̄парасамбандхо диссати, на хетупхала̄дибха̄во, на ча лин̇ганийамоти на ниссайака̄ра̄чарийена т̣хапита̄ бхавеййа, атха кхо паччха̄ ан̃н̃ехи лекхакехи ва̄ аттано иччха̄нурӯпам̣ ликхита̄ бхавеййа, тасма̄ айам̣ га̄тха̄ куто а̄бхата̄ па̄л̣ито ва̄ ат̣т̣хакатха̄то ва̄ т̣ӣка̄то ва̄ винайато ва̄ суттантато ва̄ абхидхаммато ва̄ти пабхавам̣ апарийеситва̄ ниссайе дит̣т̣хаматтамева са̄рато гахетва̄ па̄л̣ийат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄су вуттавачанам̣ аниса̄метва̄ кататта̄ анисаммака̄ритам̣ а̄паджджати.

татра̄йам̣ па̄л̣и ‘‘тена кхо пана самайена буддхо бхагава̄ сӣта̄су хемантика̄су раттӣсу антарат̣т̣хака̄су химапа̄тасамайе раттим̣ аджджхока̄се екачӣваро нисӣди, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахоси. никкханте пат̣хаме йа̄ме сӣтам̣ бхагавантам̣ ахоси, дутийам̣ бхагава̄ чӣварам̣ па̄рупи, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахоси. никкханте маджджхиме йа̄ме сӣтам̣ бхагавантам̣ ахоси, татийам̣ бхагава̄ чӣварам̣ па̄рупи, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахоси. никкханте паччхиме йа̄ме уддхасте арун̣е нандимукхийа̄ раттийа̄ сӣтам̣ бхагавантам̣ ахоси, чатуттхам̣ бхагава̄ чӣварам̣ па̄рупи, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахосӣ’’ти. айам̣ маха̄вагге (маха̄ва. 346) чӣвараккхандхака̄гата̄ винайапа̄л̣и. па̄л̣ийам̣ нандимукхийа̄ти тут̣т̣химукхийа̄, пасаннадиса̄мукха̄йа̄ти аттхо. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа вимативиноданӣпа̄т̣хо (ви. ви. т̣ӣ. маха̄вагга 2.346).

‘‘тена кхо пана самайена буддхо бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати пубба̄ра̄ме мига̄рама̄тупа̄са̄де. тена кхо пана самайена бхагава̄ тадахупосатхе бхиккхусан̇гхапаривуто нисинно хоти. атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йа раттийа̄ никкханте пат̣хаме йа̄ме ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти. евам̣ вутте бхагава̄ тун̣хӣ ахоси. дутийампи кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йа раттийа̄ никкханте маджджхиме йа̄ме ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто маджджхимо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти. дутийампи бхагава̄ тун̣хӣ ахоси. татийампи кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йа раттийа̄ никкханте паччхиме йа̄ме уддхасте арун̣е нандимукхийа̄ раттийа̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто паччхимо йа̄мо, уддхастам̣ арун̣ам̣, нандимукхӣ ратти, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату бханте бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти. апарисуддха̄, а̄нанда, париса̄’’ти (чӯл̣ава. 383). айам̣ чӯл̣авагге па̄тимоккхат̣т̣хапанаккхандхака̄гата̄ апара̄пи винайапа̄л̣и.

нандимукхийа̄ раттийа̄ти арун̣ут̣т̣хитака̄ле пӣтимукха̄ вийа ратти кха̄йати. тена̄ха ‘‘нандимукхийа̄’’ти (чӯл̣ава. ат̣т̣ха. 383) айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄бхӯтасамантапа̄са̄дикат̣т̣хакатха̄па̄т̣хо. абхикканта̄ти париккхӣн̣а̄. уддхасте арун̣ети уггате арун̣асӣсе. нандимукхийа̄ти тут̣т̣химукхийа̄. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄бхӯтаса̄раттхадӣпанӣпа̄т̣хо (са̄раттха. т̣ӣ. чӯл̣авагга 3.383). па̄л̣ийам̣ нандимукхийа̄ти ода̄тадиса̄мукхита̄йа тут̣т̣хамукхийа̄. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа (ви. ви. т̣ӣ. чӯл̣авагга 2.283) вимативиноданӣпа̄т̣хо.

‘‘татийампи кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йараттийа̄ никкханте паччхиме йа̄ме уддхасте арун̣е нандимукхийа̄ раттийа̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто паччхимо йа̄мо, уддхасто арун̣о, нандимукхӣ ратти, чиранисинна̄ а̄гантука̄ бхиккхӯ, пат̣исаммодату, бханте, бхагава̄ а̄гантуке бхиккхӯ’’ти. айам̣ уда̄на̄гата̄ суттантапа̄л̣и (уда̄. 45). уддхасте арун̣ети уггате арун̣е. арун̣о на̄ма пураттхимадиса̄йам̣ сӯрийодайато пуретарамева ут̣т̣хитобха̄со. нандимукхийа̄ раттийа̄ти арун̣асса уггататта̄ ева арун̣обха̄йа сӯрийа̄локӯпаджӣвино сатте нанда̄панамукхийа̄ раттийа̄ джа̄та̄йа, вибха̄йама̄на̄йа̄ти аттхо. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄бхӯта̄ уда̄нат̣т̣хакатха̄ (уда̄. ат̣т̣ха. 23).

ити еттака̄су винайасуттанта̄гата̄су па̄л̣ийат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄су екасмимпит̣ха̄не арун̣о чатуккхаттум̣ уггатоти наттхи, екава̄рамева вутто. чатуббидхаван̣н̣асаманна̄гатотипи наттхи, екаван̣н̣о ева вутто. джа̄такат̣т̣хакатха̄йампи (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.255) раттаван̣н̣о ева вутто, на сетаван̣н̣а̄дико. нандимукхӣти ча сатте нанда̄панадиса̄мукхӣ ратти ева вутта̄, на арун̣асса нандийа̄ват̣т̣апуппхасадисаван̣н̣ата̄. тена̄ха ‘‘сатте нанда̄панамукхийа̄ раттийа̄’’ти. евам̣ абхидха̄наппадӣпика̄пакаран̣авачанена вируддхатта̄ па̄л̣ийат̣т̣хакатха̄дӣхи асам̣санданато дуббаласа̄дхакатта̄ ча айампи ва̄до айуттойева̄ти дат̣т̣хаббо, тасма̄ самма̄самбуддхасса а̄н̣ам̣ анатиккантена ладжджибхиккхуна̄ йади кеначи аппат̣иччханне виват̣ока̄се хоти, маччхаккхисама̄наабйаттараттобха̄сасса пан̃н̃а̄йама̄нака̄лато пат̣т̣ха̄йа ваттаниккхипана̄дикаммам̣ ка̄таббам̣.

йади пана паббата̄дина̄ пат̣иччханнат̣т̣ха̄нам̣ хоти, йаттакена ка̄лена виват̣ат̣т̣ха̄не раттобха̄со пан̃н̃а̄йати, сӯрийаман̣д̣аласса диссанака̄лато екагхат̣ика̄маттена ва̄ двигхат̣ика̄маттена ва̄ таттакам̣ ка̄лам̣ саллаккхетва̄ имасмим̣ ка̄ле арун̣о уггато бхавеййа̄ти таккетва̄ ка̄таббам̣, сам̣сайам̣ аниччхантена татопи кан̃чика̄лам̣ адхива̄сетва̄ ниссам̣сайака̄ле каттаббам̣, айам̣ таттха са̄мӣчи. айам̣ пана ва̄до йатха̄вуттаппакаран̣авачанехи сут̣т̣ху сам̣сандати йатха̄ ган̇годакена йамунодакам̣, тасма̄ пан̣д̣итехи пунаппунам̣ пубба̄парам̣ а̄лол̣ентена манаси ка̄таббо. евам̣ манаси каритва̄ арун̣апат̣исам̣йуттесу т̣ха̄несу сам̣сайо чхиндитаббо, сам̣сайам̣ чхиндитва̄ виса̄радена хутва̄ там̣ там̣ каммам̣ ка̄таббанти.

висуддхаттха̄йа сӣласса, бхиккхӯнам̣ пийасӣлинам̣;

ката̄рун̣акатха̄ еса̄, на са̄рамбха̄дика̄ран̣а̄.

тасма̄ сут̣т̣хӯпадха̄ретва̄, йуттам̣ ган̣ханту са̄дхаво;

айуттан̃че чхад̣д̣айанту, ма̄ хонту думмана̄дайоти.

ити винайасан̇гахасам̣ван̣н̣ана̄бхӯте винайа̄лан̇ка̄ре

дива̄сеййавиниччхайакатха̄лан̇ка̄ро на̄ма

пат̣хамо париччхедо.

2. париккха̄равиниччхайакатха̄

6. евам̣ дива̄сеййавиниччхайам̣ катхетва̄ ида̄ни париккха̄равиниччхайам̣ катхетум̣ ‘‘париккха̄роти саман̣апариккха̄ро’’тиа̄дима̄ха. таттха дива̄сеййавиниччхайакатха̄йа а̄димхи вуттам̣ ‘‘таттха̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ таттха тесу ма̄тика̄падесу самабхинивит̣т̣хасса ‘‘париккха̄ро’’ти падасса ‘‘саман̣апариккха̄ро’’ти аттхо дат̣т̣хабботи йоджана̄, еса найо ито парепи. саман̣апариккха̄ро вутто, на гихипариккха̄роти адхиппа̄йо. парисамантато карийатети париккха̄ро, чхатта̄дико. татра̄ти саман̣апариккха̄ре. каппатӣти каппийо, на каппийо акаппийо, каппийо ча акаппийо ча каппийа̄каппийо, сама̄ха̄радвандепи пуллин̇гамиччханти пан̣д̣ита̄. каппийа̄каппийо ча со париккха̄ро чети татха̄, тасса виниччхайо каппийа̄каппийапариккха̄равиниччхайо.

кечи та̄лапан̣н̣аччхаттанти идам̣ упалаккхан̣аматтам̣. саббампи хи чхаттам̣ татха̄карийама̄нам̣ на ват̣т̣ати. тенева̄ха ваджирабуддхит̣ӣка̄йам̣ (ваджира. т̣ӣ. па̄ра̄джика 85) ‘‘саббапариккха̄ресу ван̣н̣амат̣т̣хавика̄рам̣ каронтасса дуккат̣анти дӣпентена на ват̣т̣атӣти вуттанти ведитабба’’нти. на ван̣н̣амат̣т̣хаттха̄йа̄ти имина̄ тхиракаран̣аттхам̣ екаван̣н̣асуттена винандхийама̄нам̣ йади ван̣н̣амат̣т̣хам̣ хоти, таттха на досоти дассети. а̄раггена̄ти никха̄данамукхена. йади на ват̣т̣ати, та̄дисам̣ чхаттадан̣д̣ам̣ лабхитва̄ ким̣ ка̄таббанти а̄ха ‘‘гхат̣акам̣ ва̄’’тиа̄ди. суттакена ва̄ дан̣д̣о вет̣хетабботи йатха̄ лекха̄ на пан̃н̃а̄йати, татха̄ вет̣хетаббо. дан̣д̣абундети дан̣д̣амӯле, чхаттадан̣д̣асса хет̣т̣химакот̣ийанти аттхо. чхаттаман̣д̣аликанти чхаттасса анто кхуддакаман̣д̣алам̣, чхаттапан̃джаре ман̣д̣ала̄ка̄рена баддхадан̣д̣авалайам̣ ва̄. уккиритва̄ти ниннам̣, уннатам̣ ва̄ катва̄ ут̣т̣ха̄петва̄. са̄ ват̣т̣атӣти са̄ лекха̄ раджджукехи бандханту ва̄ ма̄ ва̄, бандхитум̣ йуттат̣т̣ха̄натта̄ ват̣т̣ати. тена вуттам̣ а̄чарийабуддхадаттамаха̄тхерена –

‘‘чхаттам̣ пан̣н̣амайам̣ кин̃чи, бахи анто ча саббасо;

пан̃чаван̣н̣ена суттена, сиббитум̣ на ча ват̣т̣ати.

‘‘чхиндитум̣ ад̣д̣хачандам̣ ва̄, пан̣н̣е макарадантакам̣;

гхат̣акам̣ ва̄л̣арӯпам̣ ва̄, лекха̄ дан̣д̣е на ват̣т̣ати.

‘‘сиббитум̣ екаван̣н̣ена, чхаттам̣ суттена ват̣т̣ати;

тхираттхам̣ пан̃чаван̣н̣ена, пан̃джарам̣ ва̄ винандхитум̣.

‘‘гхат̣акам̣ ва̄л̣арӯпам̣ ва̄, лекха̄ ва̄ пана кевала̄;

чхиндитва̄ ва̄пи гхам̣ситва̄, дха̄ретум̣ пана ват̣т̣ати.

‘‘ахиччхаттакасан̣т̣ха̄нам̣, дан̣д̣абундамхи ват̣т̣ати;

уккиритва̄ ката̄ лекха̄, бандханаттха̄йа ват̣т̣атӣ’’ти.

тасса ван̣н̣ана̄йампи чхаттам̣ пан̣н̣амайам̣ кин̃чӣти та̄лапан̣н̣а̄дипан̣н̣аччхаданам̣ йам̣ кин̃чи чхаттам̣. бахӣти упари. антоти хет̣т̣ха̄. сиббитунти рӯпам̣ дассетва̄ сӯчикаммам̣ ка̄тум̣. пан̣н̣ети чхаданапан̣н̣е. ад̣д̣хачанданти ад̣д̣хачанда̄ка̄рам̣. макарадантаканти макараданта̄ка̄рам̣, йам̣ ‘‘гирикӯт̣а’’нти вуччати. чхиндитум̣ на ват̣т̣атӣти самбандхо. мукхават̣т̣ийа̄ на̄метва̄ баддхапан̣н̣акот̣ийа̄ ва̄ маттхакаман̣д̣алакот̣ийа̄ ва̄ гирикӯт̣а̄дим̣ каронти, имина̄ там̣ пат̣иккхиттам̣. дан̣д̣ети чхаттадан̣д̣е. гхат̣аканти гхат̣а̄ка̄ро. ва̄л̣арӯпам̣ ва̄ти бйаггха̄дива̄л̣а̄нам̣ рӯпакам̣ ва̄. лекха̄ти уккиритва̄ ва̄ чхиндитва̄ ва̄ читтакаммавасена ва̄ катара̄джи. пан̃чаван̣н̣а̄нам̣ сутта̄нам̣ антаре нӣла̄диекаван̣н̣ена суттена тхираттхам̣ чхаттам̣ анто ча бахи ча сиббитум̣ ва̄ чхаттадан̣д̣агга̄хакасала̄капан̃джарам̣ тхираттхам̣ винандхитум̣ ва̄ ват̣т̣атӣти йоджана̄. пан̃чаван̣н̣а̄нам̣ екаван̣н̣ена тхираттханти имина̄ анекаван̣н̣ехи суттехи ван̣н̣амат̣т̣хаттха̄йа сиббитун̃ча винандхитун̃ча на ват̣т̣атӣти дӣпети. поттхакесу пана ‘‘пан̃чаван̣н̣ена̄’’ти па̄т̣хо диссати, тасса екаван̣н̣ена пан̃чаван̣н̣ена ва̄ суттена тхираттхам̣ сиббитум̣ винандхитум̣ ва̄ ват̣т̣атӣти йоджана̄ ка̄табба̄ хоти.

еттха ча хет̣т̣ха̄ вуттена ‘‘пан̃чаван̣н̣ена суттена сиббитум̣ на ча ват̣т̣атӣ’’ти па̄т̣хена ча ‘‘кечи та̄лапан̣н̣аччхаттам̣ анто ва̄ бахи ва̄ пан̃чаван̣н̣ена суттена сиббетва̄ ван̣н̣амат̣т̣хам̣ каронти, там̣ на ват̣т̣ати, екаван̣н̣е пана нӣлена ва̄ пӣтакена ва̄ йена кеначи суттена анто ва̄ бахи ва̄ сиббитум̣, чхаттадан̣д̣агга̄хакам̣ сала̄капан̃джарам̣ ва̄ винандхитум̣ ват̣т̣ати, тан̃ча кхо тхиракаран̣аттхам̣, на ван̣н̣амат̣т̣хаттха̄йа̄’’ти ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хена ча вируджджхати, тасма̄ со на гахетаббо.

лекха̄ ва̄ пана кевала̄ти йатха̄вуттаппака̄ра̄ сакала̄ лекха̄ ва̄. чхиндитва̄ти уккиритва̄ катам̣ чхиндитва̄. гхам̣ситва̄ти читтакамма̄дивасена катам̣ гхам̣ситва̄. дан̣д̣абундамхӣти чхаттадан̣д̣асса пан̃джаре га̄хан̣аттха̄йа пха̄литабундамхи, мӯлети аттхо. айаметтха ниссандехе вуттанайо. кхуддасиккха̄ган̣т̣хипаде пана ‘‘чхаттапин̣д̣ийа̄ мӯле’’ти вуттам̣. ахиччхаттакасан̣т̣ха̄нанти пхуллаахиччхаттака̄ка̄рам̣. раджджукехи га̄ха̄петва̄ дан̣д̣е бандханти, тасмим̣ бандханат̣т̣ха̄не валайамива уккиритва̄ти валайам̣ вийа упат̣т̣ха̄петва̄. бандханаттха̄йа̄ти ва̄тена йатха̄ на чалати, евам̣ раджджӯхи дан̣д̣е пан̃джарасса бандханаттха̄йа. уккиритва̄ ката̄ лекха̄ ват̣т̣атӣти йоджана̄. йатха̄ ва̄таппаха̄рена ачаланаттхам̣ чхаттаман̣д̣аликам̣ раджджукехи га̄ха̄петва̄ дан̣д̣е бандханти, тасмим̣ бандханат̣т̣ха̄не валайамива уккиритва̄ лекхам̣ т̣хапенти, са̄ ват̣т̣атӣти. сачепи на бандхати, бандхана̄рахат̣т̣ха̄натта̄ валайам̣ уккиритва̄ ват̣т̣атӣти ган̣т̣хипаде ваттантӣти а̄гатам̣, тасма̄ паккхаран̣есу а̄гатанайенева чхатте пат̣ипаджджитаббанти.