1. дива̄сеййавиниччхайакатха̄

1. евам̣ па̄л̣имуттавиниччхайакатха̄нам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ ида̄ни йатха̄т̣хапитама̄тика̄нуккамена ниддисанто ‘‘таттха дива̄сеййа̄ти дива̄нипаджджана’’нтиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти тесу ма̄тика̄падесу самабхинивит̣т̣хасса ‘‘дива̄сеййа̄’’ти падасса ‘‘дива̄нипаджджана’’нти аттхо дат̣т̣хабботи йоджана̄. таттха дива̄-саддо ахава̄чако а̄ка̄ранто нипа̄то. вуттан̃хи абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ ‘‘а̄нукӯлйету саддхан̃ча, наттам̣ досо дива̄ твахе’’ти. сайанам̣ сеййа̄, караджака̄йагатарӯпа̄нам̣ уддхам̣ ануггантва̄ дӣгхавасена виттха̄рато паваттанасан̇кха̄то ирийа̄патхависесо. дива̄ка̄ласмим̣ сеййа̄ дива̄сеййа̄. арун̣уггаманато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва сӯрийаттхан̇гамана̄, етасмим̣ ка̄ле сайанаирийа̄патхакаран̣анти. тена̄ха ‘‘дива̄нипаджджананти аттхо’’ти.

татра̄ти тасмим̣ дива̄сайане айам̣ ваккхама̄но виниччхайо ведитабботи йоджана̄. ‘‘ануджа̄на̄ми…пе… вачанато’’ти (па̄ра̄. 77) айам̣ пат̣хамапа̄ра̄джикасиккха̄падасса винӣтаваттхӯсу а̄гато бхагавата̄ а̄хаччабха̄сито н̃а̄пакапа̄т̣хо. таттха дива̄ пат̣исаллӣйантена̄ти дива̄ нипаджджантена. два̄рам̣ сам̣варитва̄ пат̣исаллӣйитунти два̄рам̣ пидахитва̄ нипаджджитум̣. ‘‘дива̄…пе… нипаджджитаббанти н̃а̄пйам̣. нану па̄л̣ийам̣ ‘‘айам̣ на̄ма а̄паттӣ’’ти на вутта̄, атха катхаметтха а̄патти вин̃н̃а̄йатӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘еттха ча кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. таттха еттха̄ти етасмим̣ дива̄нипаджджане. ча-саддо ва̄кйа̄рамбхаджотако, кин̃ча̄пи-саддо нипа̄тасамуда̄йо, йадипӣтйаттхо. па̄л̣ийам̣ айам̣ на̄ма а̄паттӣти кин̃ча̄пи на вутта̄, пана татха̄пи асам̣варитва̄ нипаджджантасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.77) дуккат̣ам̣ йасма̄ вуттам̣, тасма̄ еттха а̄патти вин̃н̃а̄йатӣти йоджана̄. евам̣ сантепи асати бхагавато вачане катхам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘виваритва̄…пе… анун̃н̃а̄татта̄’’ти. етена бхагавато ануджа̄нанампи там̣ акаронтасса а̄паттика̄ран̣ам̣ хотӣти дассети.

таттха ‘‘уппанне ваттхумхӣти иттхийа̄ катааджджха̄ча̄раваттхусми’’нти вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. 1.77) вуттам̣, са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 2.77) пана ‘‘метхунаваттхусмим̣ уппанне’’ти вуттам̣, пора̄н̣ат̣ӣка̄йампи тамева гахетва̄ ‘‘уппанне метхунаваттхусми’’нти вуттам̣, тадетам̣ вича̄ретаббам̣ метхуналаккхан̣асса абха̄ва̄. нану сиккха̄падапан̃н̃а̄панам̣ на̄ма буддхависайо, атха касма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ дуккат̣ам̣ вуттанти а̄ха ‘‘бхагавато’’тиа̄ди. на кевалам̣ упа̄литтхера̄дӣхи ева ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄, атха кхо па̄л̣ито ча аттхато ча буддхена бхагавата̄ вутто. на хи бхагавата̄ абйа̄катам̣ тантипадам̣ на̄ма аттхи, саббесам̣йева аттхо катхито, тасма̄ самбуддхенева тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ аттхаван̣н̣анаккамопи бха̄ситоти дат̣т̣хаббам̣. таттха таттха хи бхагавата̄ паваттита̄ пакин̣н̣акадесана̄йева ат̣т̣хакатха̄ти.

ким̣ панеттха етам̣ дива̄ два̄рам̣ асам̣варитва̄ нипаджджантасса дуккат̣а̄паттиа̄паджджанам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ ева сиддхам̣, уда̄ху ан̃н̃енапӣти а̄ха ‘‘аттха̄паттӣ’’тиа̄ди. етам̣ дуккат̣а̄паттиа̄паджджанам̣ на кевалам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ ева сиддхам̣, атха кхо ‘‘аттха̄патти дива̄ а̄паджджати, но ратти’’нти (пари. 323) имина̄ парива̄рапа̄т̣хенапи сиддхам̣ хотӣти йоджана̄. катарасмим̣ пана ваттхусмим̣ идам̣ сиккха̄падам̣ вуттанти? ‘‘тена кхо пана самайена ан̃н̃атаро бхиккху веса̄лийам̣ маха̄ване кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йам̣ дива̄ виха̄рагато два̄рам̣ виваритва̄ нипанно ахоси. тасса ан̇гаман̇га̄ни ва̄тупаттхаддха̄ни ахесум̣. тена кхо пана самайена самбахула̄ иттхийо гандхан̃ча ма̄лан̃ча а̄да̄йа виха̄рам̣ а̄гамим̣су виха̄рапеккхика̄йо. атха кхо та̄ иттхийо там̣ бхиккхум̣ пасситва̄ ан̇гаджа̄те абхинисӣдитва̄ йа̄вадаттхам̣ катва̄ ‘пурисусабхо вата̄йа’нти ватва̄ гандхан̃ча ма̄лан̃ча а̄ропетва̄ паккамим̣су. бхиккхӯ килиннам̣ пасситва̄ бхагавато етаматтхам̣ а̄рочесум̣. пан̃чахи, бхиккхаве, а̄ка̄рехи ан̇гаджа̄там̣ камманийам̣ хоти ра̄гена, ваччена, пасса̄вена, ва̄тена, учча̄лин̇гапа̄н̣акадат̣т̣хена. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чаха̄ка̄рехи ан̇гаджа̄там̣ камманийам̣ хоти. ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ тасса бхиккхуно ра̄гена ан̇гаджа̄там̣ камманийам̣ асса, арахам̣ со, бхиккхаве, бхиккху, ана̄патти бхиккхаве тасса бхиккхуно. ануджа̄на̄ми бхиккхаве дива̄ пат̣исаллӣйантена два̄рам̣ сам̣варитва̄ пат̣исаллӣйиту’’нти (па̄ра̄. 77) етасмим̣ ваттхусмим̣ идам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

2. ида̄ни два̄рависесам̣ дассетум̣ ‘‘кӣдиса’’нтиа̄дима̄ха. таттха париваттакадва̄рамева̄ти сам̣варан̣авиваран̣авасена ито чито ча париваттанайоггадва̄рамева. руккхасӯчикан̣т̣акадва̄ранти руккхасӯчидва̄рам̣ кан̣т̣акадва̄ран̃ча. ‘‘руккхасӯчидва̄ракан̣т̣акадва̄ра’’миччева ва̄ па̄т̣хо. йам̣ убхосу пассесу руккхаттхамбхе никханитва̄ таттха виджджхитва̄ маджджхе две тиссо руккхасӯчийо павесетва̄ каронти, там̣ руккхасӯчидва̄рам̣ на̄ма. павесананиккхаманака̄ле апанетва̄ тхаканайоггам̣ ека̄йа, бахӯхи ва̄ кан̣т̣акаса̄кха̄хи катам̣ кан̣т̣акадва̄рам̣ на̄ма. га̄мадва̄расса пидха̄наттхам̣ падарена ва̄ кан̣т̣акаса̄кха̄дӣхи ва̄ катасса кава̄т̣асса удуккхалапа̄сакарахитата̄йа екена сам̣варитум̣ виваритун̃ча асаккун̣еййасса хет̣т̣ха̄ екам̣ чаккам̣ йодженти, йена париваттама̄накакава̄т̣ам̣ сукхатхаканакам̣ хоти, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чаккалакайуттадва̄ра’’нти. чаккамева хи ла̄таббаттхена сам̣варан̣авиваран̣аттха̄йа гахетаббаттхена чаккалакам̣, тена йуттакава̄т̣ампи чаккалакам̣ на̄ма, тена йуттадва̄рам̣ чаккалакайуттадва̄рам̣.

маха̄два̄ресу пана две тӣн̣и чаккалака̄ни йоджетӣти а̄ха ‘‘пхалакесӯ’’тиа̄ди. кит̣ика̄сӯти вел̣упесика̄дӣхи кан̣т̣акаса̄кха̄дӣхи ча кататхаканакесу. сам̣саран̣акит̣икадва̄ранти чаккалакайантена сам̣саран̣акит̣ика̄йуттамаха̄два̄рам̣. гоппхетва̄ти а̄вун̣итва̄, раджджӯхи гантхетва̄ ва̄. екам̣ дуссаса̄н̣идва̄рамева̄ти еттха килан̃джаса̄н̣идва̄рампи сан̇гахам̣ гаччхати. ваджирабуддхит̣ӣка̄йам̣ (ваджира. т̣ӣ. па̄ра̄джика 76-77) пана ‘‘дуссадва̄рам̣ са̄н̣идва̄ран̃ча дуссаса̄н̣идва̄рам̣. дуссаса̄н̣и килан̃джаса̄н̣ӣтиа̄дина̄ вуттам̣ саббампи дуссаса̄н̣ийамева сан̇гахетва̄ вуттам̣, екасадисатта̄ еканти вутта’’нти вуттам̣.

3. евам̣ два̄рависесам̣ дассетва̄ ида̄ни йаттакена два̄рам̣ сам̣вутам̣ хоти, там̣ пама̄н̣ам̣ дассетум̣ ‘‘киттакена’’тйа̄дима̄ха. таттха сӯчӣти маджджхе чхиддам̣ катва̄ павесита̄. гхат̣ика̄ти упари йоджита̄. ида̄ни йаттха два̄рам̣ сам̣варитва̄ нипаджджитум̣ на сакка̄ хоти, таттха ка̄таббавидхим̣ дассетум̣ ‘‘саче бахӯнам̣ вал̣ан̃джанат̣т̣ха̄нам̣ хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. бахӯнам̣ авал̣ан̃джанат̣т̣ха̄непи екам̣ а̄пуччхитва̄ нипаджджитум̣ ват̣т̣атийева. атха бхиккхӯ…пе… нисинна̄ хонтӣти идам̣ таттха бхиккхӯнам̣ саннихитабха̄вадассанаттхам̣ вуттам̣, на сесаирийа̄патхасаман̇гита̄ниваттанаттхам̣, тасма̄ нипаннепи а̄бхогам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣ати. нипаджджитва̄ нидда̄йанте пана а̄бхогам̣ ка̄тум̣ на ват̣т̣ати. асантапаккхе т̣хитатта̄ рахо нисаджджа̄йа вийа два̄расам̣варан̣ам̣ на̄ма ма̄туга̄ма̄нам̣ павесанива̄ран̣аттхам̣ анун̃н̃а̄танти а̄ха ‘‘кевалам̣ бхиккхуним̣ ва̄’’тиа̄ди.

еттха ча там̣ йуттам̣, евам̣ саббаттхапи йо йо тхерава̄до ва̄ ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сова пама̄н̣анти гахетаббанти идам̣ ат̣т̣хакатха̄вачанато атирекам̣ а̄чарийасса вачанам̣. ито пубба̄паравачанам̣ ат̣т̣хакатха̄вачанамева. таттха там̣ йуттанти ‘‘курундат̣т̣хакатха̄йам̣ пана…пе… на ваттатӣ’’ти йам̣ вачанам̣ ат̣т̣хакатха̄чарийехи вуттам̣, там̣ вачанам̣ йуттанти аттхо. евам̣…пе… гахетаббанти йатха̄ четтха курундийам̣ вуттавачанам̣ йуттам̣, евам̣ саббаттхапи виниччхайе йо йо тхерава̄до ва̄ ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сова пама̄н̣анти гахетаббам̣, пуре вутто тхерава̄до ва̄ ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ пама̄н̣анти на гахетаббанти адхиппа̄йо. идам̣ вачанам̣ ат̣т̣ха̄не вуттам̣ вийа диссати. катхам̣? йам̣ та̄ва вуттам̣, там̣ йуттанти. там̣ имасмим̣ а̄пуччханаа̄бхогакаран̣авиниччхайе ан̃н̃асса айуттасса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса ва̄ тхерава̄дасса ва̄ абха̄ва̄ ваттум̣ на сакка̄. на хи пуббава̄кйе ‘‘бхиккхӯ ева̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ катам̣, атха кхо а̄саннавасена ва̄ пат̣т̣ха̄навасена ва̄ ‘‘бхиккхӯ чӣваракаммам̣’’ичча̄дикам̣йева вуттам̣. йампи вуттам̣ ‘‘евам̣ саббаттхапӣ’’тйа̄ди, тампи анока̄сам̣. имасмим̣ виниччхайе ан̃н̃асса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса ва̄ а̄чарийава̄дасса ва̄ авачанато пуре паччха̄бха̄во ча на диссати, айам̣ ‘‘пама̄н̣а’’нти гахетаббо, айам̣ ‘‘на гахетаббо’’ти ваттаббабха̄во ча.

упари пана ‘‘ко муччати, ко на муччатӣ’’ти имасса пан̃хасса виссаджджане маха̄паччарива̄до ча курундива̄до ча маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄до ча̄ти тайо ат̣т̣хакатха̄ва̄да̄ а̄гата̄, еко маха̄падуматтхерава̄до, тасма̄ таттхева йутта̄йуттабха̄во ча пама̄н̣а̄пама̄н̣абха̄во ча гахетабба̄гахетаббабха̄во ча диссати, тасма̄ тасмим̣йева т̣ха̄не ваттаббам̣ сийа̄, сувималавипулапан̃н̃а̄веййаттийасаманна̄гатена пана а̄чарийа̄сабхена аваттаббат̣т̣ха̄не вуттам̣ на сийа̄, тасма̄ упари ат̣т̣хакатха̄ва̄дасам̣сандана̄васа̄не маха̄падуматтхерена вуттанти имасса вачанасса паччхато вуттам̣ сийа̄, там̣ паччха̄ лекхакехи париваттетва̄ ликхитам̣ бхавеййа, па̄ра̄джикакан̣д̣ат̣т̣хакатха̄йан̃ча идам̣ вачанам̣ вуттам̣. т̣ӣка̄йан̃ча имасмим̣ т̣ха̄не на вуттам̣, упарийева вуттам̣, ‘‘йо ча йаккхагахитако, йо ча бандхитва̄ нипаджджа̄пито’’ти имасса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса паччхиматта̄ сойева пама̄н̣ато гахетаббо. татха̄ ча ваккхати ‘‘саббаттха йо йо ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ тхерава̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сойева пама̄н̣ато дат̣т̣хаббо’’ти, тасма̄ идаметтха вича̄ретва̄ гахетаббам̣.

4. ида̄ни два̄рам̣ сам̣варан̣асса антара̄йе сати асам̣варитва̄пи нипаджджитум̣ ват̣т̣атӣти дассетум̣ ‘‘атха два̄расса’’тйа̄дима̄ха. ниссен̣им̣ а̄ропетва̄ти упариматалам̣ а̄ропетва̄ висан̇кхаритва̄ бхӯмийам̣ па̄тетва̄, чхад̣д̣етва̄ ва̄ нипаджджитум̣ ват̣т̣ати. идам̣ ека̄баддхата̄йа вуттам̣. двепи два̄ра̄ни джаггитабба̄нӣти еттха саче екасмим̣ два̄ре кава̄т̣ам̣ ва̄ наттхи, хет̣т̣ха̄ вуттанайена сам̣варитум̣ ва̄ на сакка̄, итарам̣ два̄рам̣ асам̣варитва̄ нипаджджитум̣ ват̣т̣ати. два̄рапа̄ласса̄ти два̄ракот̣т̣хаке маха̄два̄ре, ниссен̣имӯле ва̄ т̣хатва̄ два̄раджагганакасса. паччхима̄нам̣ бха̄роти ека̄баддхавасена а̄гаччханте сандха̄йа вуттам̣. асам̣вутадва̄ре антогаббхе ва̄ти йоджетаббам̣. бахи ва̄ти габбхато бахи. нипаджджанака̄лепи…пе… ват̣т̣атийева̄ти еттха два̄раджагганакасса тададхӣнатта̄ тада̄ тасса таттха саннихита̄саннихитабха̄вам̣ анупадха̄ретва̄пи а̄бхогам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атийева̄ти ваданти.

йена кеначи париккхиттети еттха париккхепасса уббедхато пама̄н̣ам̣ сахасеййаппахонаке вуттасадисамева. вуттан̃хи самантапа̄са̄дика̄йам̣ (па̄чи. ат̣т̣ха. 51) ‘‘йан̃хи сена̄санам̣ упари пан̃чахи чхаданехи ан̃н̃ена ва̄ кеначи саббамева пат̣иччханнам̣, айам̣ саббаччханна̄ на̄ма сеййа̄…пе… йам̣ пана сена̄санам̣ бхӯмито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва чхаданам̣ а̄хачча па̄ка̄рена ва̄ ан̃н̃ена ва̄ кеначи антамасо ваттхенапи париккхиттам̣, айам̣ саббапариччханна̄ на̄ма сеййа̄. чхаданам̣ ана̄хачча саббантимена парийа̄йена дийад̣д̣хахаттхуббедхена па̄ка̄ра̄дина̄ париккхитта̄пи саббапариччханна̄йева̄ти курундат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта’’нти. ‘‘дийад̣д̣хахаттхуббедхо вад̣д̣хакихаттхена гахетаббо’’ти са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. па̄читтийа 3.51) вимативиноданийан̃ча (ви. ви. т̣ӣ. па̄читтийа 2.50-51) вуттам̣. маха̄паривен̣анти махантам̣ ан̇ган̣ам̣. тена бахуджанасан̃чаран̣ат̣т̣ха̄нам̣ дассети. тена̄ха ‘‘маха̄бодхӣ’’тиа̄ди.

арун̣е уггате вут̣т̣ха̄ти, ана̄патти ана̄паттикхеттабхӯта̄йа раттийа̄ суддхачиттена нипаннатта̄. пабуджджхитва̄ пуна супати, а̄паттӣти арун̣е уггате пабуджджхитва̄ арун̣уггаманам̣ н̃атва̄ ва̄ ан̃атва̄ ва̄ анут̣т̣хахитва̄ сайитасанта̄нена супати, ут̣т̣хахитва̄ каттаббасса два̄расам̣варан̣а̄дино акататта̄ акирийасамут̣т̣ха̄на̄ а̄патти хоти ана̄паттикхетте катанипаджджанакирийа̄йа анан̇гатта̄. айан̃хи а̄патти ӣдисе т̣ха̄не акирийа̄, дива̄ два̄рам̣ асам̣варитва̄ нипаджджанаккхан̣е кирийа̄кирийа̄ ча ачиттака̄ ча̄ти ведитабба̄. пура̄рун̣а̄ пабуджджхитва̄пи йа̄ва арун̣уггамана̄ сайантассапи пуриманайена а̄паттийева.

арун̣е уггате вут̣т̣хахисса̄мӣти…пе… а̄паттийева̄ти еттха када̄ асса а̄паттӣти? вуччате – на та̄ва раттийам̣, ‘‘дива̄ а̄паджджати, но ратти’’нти (пари. 323) вуттатта̄ ана̄дарийадуккат̣а̄ на муччатӣти вуттадуккат̣ам̣ пана дива̄сайанадуккат̣амева на хоти ана̄дарийадуккат̣атта̄ ева. ‘‘арун̣уггамане пана ачиттакам̣ акирийасамут̣т̣ха̄нам̣ а̄паттим̣ а̄паджджатӣти ведитабба’’нти вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. 1.77) вуттам̣, са̄раттхадӣпанийампи (са̄раттха. т̣ӣ. па̄ра̄джика 2.77) ‘‘йатха̄париччхедамева вут̣т̣ха̄тӣти арун̣е уггатейева ут̣т̣хахати. тасса а̄паттӣти асуддхачиттенева нипаннатта̄ нидда̄йантассапи арун̣е уггате дива̄пат̣исалла̄намӯлика̄ а̄патти. ‘евам̣ нипаджджанто ана̄дарийадуккат̣а̄пи на муччатӣ’ти вуттатта̄ асуддхачиттена нипаджджанто арун̣уггаманато пуретарам̣ ут̣т̣хахантопи анут̣т̣хахантопи нипаджджанака̄лейева ана̄дарийадуккат̣ам̣ а̄паджджати, дива̄пат̣исалла̄намӯликам̣ пана дуккат̣ам̣ арун̣ейева а̄паджджатӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ евам̣ нипаджджантасса две дуккат̣а̄ни а̄паджджантӣти ведитаббам̣.

саче два̄рам̣ сам̣варитва̄ арун̣е уггате ут̣т̣хахисса̄мӣти нипаджджати, два̄ре ча ан̃н̃ехи арун̣уггаманака̄ле виват̣епи тасса ана̄паттийева два̄рапидаханасса раттидива̄бха̄гесу висеса̄бха̄ва̄. а̄паттиа̄паджджанассева ка̄лависесо иччхитаббо, на таппариха̄расса̄ти гахетаббам̣. ‘‘два̄рам̣ сам̣варитва̄ раттим̣ нипаджджатӣ’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.77) хи вуттам̣. дива̄ сам̣варитва̄ нипаннасса кеначи виват̣епи два̄ре ана̄паттийева, аттана̄пи анут̣т̣хахитва̄ва сати паччайе виват̣епи ана̄паттӣти ваданти, идампи вимативиноданийамева (ви. ви. т̣ӣ. 1.77) вуттам̣.

йатха̄париччхедамева вут̣т̣ха̄тӣти арун̣е уггатейева вут̣т̣ха̄ти, а̄паттийева̄ти мӯла̄паттим̣ сандха̄йа вуттам̣. ана̄дарийаа̄патти пана пура̄рун̣а̄ ут̣т̣хитассапи тасса хотева ‘‘дуккат̣а̄ на муччатӣ’’ти вуттатта̄. дуккат̣а̄ на муччатӣти ча пура̄рун̣а̄ ут̣т̣хахитва̄ мӯла̄паттийа̄ муттопи ана̄дарийадуккат̣а̄ на муччатӣти адхиппа̄йо.

5. нидда̄васена нипаджджатӣти нидда̄бхибхӯтата̄йа екапассена нипаджджати. ‘‘нидда̄васена нипаджджатӣ’’ти воха̄равасена вуттам̣, па̄да̄нам̣ пана бхӯмито амочитатта̄ айам̣ нипанно на̄ма хотӣти тенева ана̄патти вутта̄. апасса̄йа супантасса̄ти кат̣ит̣т̣хито уддхам̣ пит̣т̣хикан̣т̣аке аппаматтакам̣ падесам̣ бхӯмим̣ апхуса̄петва̄ супантасса. кат̣ит̣т̣хим̣ пана бхӯмим̣ пхуса̄пентасса сайанам̣ на̄ма на хоти. пит̣т̣хипаса̄ран̣алаккхан̣а̄ хи сеййа̄ дӣгха̄, вандана̄дӣсупи тирийам̣ пит̣т̣хикан̣т̣ака̄нам̣ паса̄ритатта̄ нипаджджанамева̄ти а̄патти парихаритабба̄ва. вандана̄пи хи па̄дамӯле нипаджджатӣтиа̄дӣсу нипаджджанамева вутта̄. сахаса̄ вут̣т̣ха̄тӣти паккхалита̄ патито вийа сахаса̄ вут̣т̣ха̄ти, тассапи ана̄патти патанаккхан̣е ависайатта̄, висайе джа̄те сахаса̄ вут̣т̣хитатта̄ ча. йасса пана висан̃н̃ита̄йа паччха̄пи ависайо ева, тасса ана̄паттийева патанаккхан̣е вийа. таттхева сайати, на вут̣т̣ха̄тӣти имина̄ висайепи акаран̣ам̣ дассети, тенева тасса а̄паттӣти вуттам̣.

ида̄ни ат̣т̣хакатха̄ва̄дасам̣санданам̣ ка̄тум̣ ‘‘ко муччати, ко на муччатӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха маха̄паччарийантиа̄дӣсу паччарӣти ул̣умпам̣ вуччати, тасмим̣ нисӣдитва̄ кататта̄ тамева на̄мам̣ джа̄там̣. курундивалливиха̄ро на̄ма аттхи, таттха кататта̄ курундӣти на̄мам̣ джа̄там̣. маха̄ат̣т̣хакатха̄ на̄ма сан̇гӣтиттайама̄рул̣ха̄ тепит̣акасса буддхавачанасса ат̣т̣хакатха̄. йа̄ маха̄махиндаттхерена тамбапан̣н̣идӣпам̣ а̄бхата̄, тамбапан̣н̣ийехи тхерехи паччха̄ сӣхал̣абха̄са̄йа абхисан̇кхата̄ ча хоти. екабхан̇гена̄ти екапассабхан̃джанена па̄де бхӯмито амочетва̄ екапассена сарӣрам̣ бхан̃джитва̄ нипанноти вуттам̣ хоти. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана маха̄падуматтхерена вуттанти самбандхо. тена маха̄ат̣т̣хакатха̄йа ликхитамаха̄падуматтхерава̄де ‘‘айа’’нти дассети. ‘‘муччхитва̄ патитатта̄ ависайатта̄ а̄патти на диссатӣ’’ти тхерена вуттам̣. а̄чарийа̄ пана йатха̄ йаккхагахитако бандхитва̄ нипаджджа̄пито ча паравасо хоти, евам̣ апаравасатта̄ муччхитва̄ патито кан̃чика̄лам̣ джа̄нитва̄ нипаджджатӣти ана̄паттим̣ на ваданти, висан̃н̃ите пана сати ана̄паттийева.

две джана̄тиа̄ди маха̄ат̣т̣хакатха̄йамева вачанам̣, тадева паччха̄ вуттатта̄ пама̄н̣ам̣. йаккхагахитаггахан̣енева четтха висан̃н̃ибхӯтопи сан̇гахито, екабхан̇гена нипанно пана анипаннатта̄ а̄паттито муччатийева̄ти гахетаббам̣. са̄раттхадӣпанийан̃ча (са̄раттха. т̣ӣ. 2.77) ‘‘йо ча йаккхагахитако, йо ча бандхитва̄ нипаджджа̄пито’’ти имасса ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса паччхиматта̄ сойева пама̄н̣ато гахетаббо, татха̄ ча ваккхати ‘‘саббаттха йо йо ат̣т̣хакатха̄ва̄до ва̄ паччха̄ вуччати, со сойева пама̄н̣ато гахетаббо’’ти. имасмим̣ т̣ха̄не имасса ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хасса а̄нӣтатта̄ имасмим̣ винайасан̇гахаппакаран̣епи имасмим̣йева т̣ха̄не со па̄т̣хо ваттабботи но кханти. еттха ча ‘‘раттим̣ два̄рам̣ виваритва̄ нипанно арун̣е уггате ут̣т̣ха̄ти, ана̄паттӣ’’тиа̄дивачанато арун̣уггамане сам̣сайавиноданаттхам̣ арун̣акатха̄ ваттабба̄. татридам̣ вуччати –

‘‘ко еса арун̣о на̄ма;

кена со арун̣о бхаве;

кӣдисо тасса ван̣н̣а̄ ту;

сан̣т̣ха̄нам̣ кӣдисам̣ бхаве.

‘‘кисмим̣ ка̄ле ча десе ча, арун̣о самугаччхати;

ким̣ паччаккхасиддхо есо, уда̄ху анума̄нато’’ти.

таттха ко еса арун̣о на̄ма̄ти еттха еса арун̣о на̄ма сӯрийасса пабха̄висесо. вуттан̃хетам̣ абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ –

‘‘сӯрассодайато пуббут̣т̣хитарам̣си сийа̄рун̣о’’ти;

тат̣т̣ӣка̄йан̃ча ‘‘сӯрасса удайато пуббе ут̣т̣хитарам̣си арун̣о на̄ма сийа̄’’ти. вимативиноданӣна̄мика̄йам̣ винайат̣ӣка̄йан̃ча (ви. ви. т̣ӣ. 1.463) ‘‘арун̣оти четтха сӯрийуггаманасса пуречаро вад̣д̣ханагханаратто пабха̄висесоти дат̣т̣хаббо’’ти вуттам̣, тасма̄ сӯрийаппабха̄йева арун̣о на̄ма, на ан̃н̃оти дат̣т̣хаббам̣. кена со арун̣о бхавети еттха арун̣о ван̣н̣о асса̄ти арун̣о, кин̃чираттаван̣н̣асаманна̄гатоти аттхо. атха ва̄ арати гаччхати раттаван̣н̣абха̄вена паваттатӣти арун̣о. вуттан̃хетам̣ абхидха̄наппадӣпика̄т̣ӣка̄йам̣ ‘‘арун̣аван̣н̣ата̄йа арати гаччхатӣти арун̣о’’ти. кӣдисо тасса ван̣н̣оти еттха абйаттараттаван̣н̣о тасса ван̣н̣о бхаве. вуттан̃хи абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ ‘‘арун̣о кин̃чираттотха̄’’ти. тат̣т̣ӣка̄йан̃ча ‘‘кин̃чиратто абйаттараттаван̣н̣о арун̣о на̄ма йатха̄ маччхасса аккхӣ’’ти. вимативиноданийан̃ча (ви. ви. т̣ӣ. 1.463) ‘‘вад̣д̣ханагханаратто пабха̄висесо’’ти, тасма̄ сӯрийасса раттаппабха̄йева арун̣о на̄ма, на сетаппабха̄дайоти дат̣т̣хаббам̣. йади евам̣ па̄тимоккхат̣т̣хапанаккхандхакаван̣н̣ана̄йа вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. чӯл̣авагга 2.383) ‘‘па̄л̣ийам̣ пана нандимукхийа̄ти ода̄тадиса̄мукхата̄йа тут̣т̣хамукхийа̄’’ти вуттам̣, там̣ катхам̣ йуджджеййа̄ти, но на йуджджеййа. таттха хи арун̣уггатака̄ле арун̣обха̄сена ода̄тадиса̄мукхабха̄во вутто, на арун̣обха̄сасса ода̄табха̄во. вуттан̃хетам̣ уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 23) ‘‘нандимукхийа̄ти арун̣асса уггататта̄ ева арун̣обха̄йа сӯрийа̄локӯпаджӣвино сатте нанда̄панамукхийа̄ раттийа̄ джа̄та̄йа вибха̄йама̄на̄йа̄ти аттхо’’ти.

джа̄такат̣т̣хакатха̄йан̃ча –

‘‘джигхан̃н̃араттим̣ арун̣асмимухате;

йа̄ диссати уттамарӯпаван̣н̣инӣ;

татхӯпама̄ мам̣ пат̣ибха̄си девате;

а̄чиккха ме там̣ катама̄си аччхара̄’’ти. (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.254);

имасса га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘таттха джигхан̃н̃араттинти паччхимараттим̣, раттипарийоса̄нети аттхо. ухатети арун̣е уггате. йа̄ти йа̄ пураттхима̄ диса̄ раттаван̣н̣ата̄йа уттамарӯпадхара̄ хутва̄ диссатӣ’’ти. евам̣ арун̣уггатасамайе пураттхимадиса̄йа раттаван̣н̣ата̄ вутта̄, тасма̄ тасмим̣ самайе арун̣асса ут̣т̣хитатта̄ пураттхима̄йа диса̄йа раттабха̄го сӯрийа̄локасса паттхат̣атта̄ сесадиса̄нам̣ ода̄табха̄во вин̃н̃а̄йати.

сан̣т̣ха̄нам̣ кӣдисам̣ бхавети еттха арун̣асса па̄т̣еккам̣ сан̣т̣ха̄нам̣ на̄ма наттхи расмиматтатта̄. йаттакам̣ падесам̣ пхарати, таттакам̣ тасса сан̣т̣ха̄нанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ пураттхимадиса̄сан̣т̣ха̄нам̣. вуттан̃хи джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.255) ‘‘пураттхимадиса̄ раттаван̣н̣ата̄йа уттамарӯпадхара̄ хутва̄ диссатӣ’’ти.

кисмим̣ ка̄ле ча десе ча, арун̣о самугаччхатӣти еттха еса арун̣о сӯрийуггаманасса пуре ка̄ле пураттхимадиса̄йам̣ уггаччхати. вуттан̃хетам̣ уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 23) ‘‘уддхасте арун̣ети уггате арун̣е, арун̣о на̄ма пураттхимадиса̄йам̣ сӯрийодайато пуретарамева ут̣т̣хитобха̄со’’ти. абхидха̄наппадӣпика̄йан̃ча ‘‘сӯрассодайато пуббут̣т̣хитарам̣сӣ’’ти.

ким̣ паччаккхасиддхо есо, уда̄ху анума̄натоти еттха айам̣ арун̣о на̄ма паччаккхасиддхо ева, на анума̄насиддхо. касма̄ вин̃н̃а̄йатӣти че? чаккхувин̃н̃а̄н̣агочараван̣н̣а̄йатанабха̄вато. аккхасса патӣти паччаккхам̣, чаккхурӯпа̄нам̣ абхимукхабха̄вена а̄па̄тхагататта̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43, 44, 45, сам̣. ни. 4.60; катха̄. 465, 467), тасма̄ айам̣ арун̣аван̣н̣о чаккхуна̄ дисва̄ джа̄нитаббато паччаккхасиддхойева хоти, на евам̣ сати евам̣ бхавеййа̄ти анума̄нена пунаппунам̣ чинтанена сиддхоти. имам̣ пан̃хависсаджджанам̣ са̄дхукам̣ манаси каритва̄ пан̣д̣итехи раттобха̄сойева арун̣оти паччетаббо саллаккхетабботи.

касма̄ пана имасмим̣ т̣ха̄не арун̣акатха̄ вутта̄ти? имисса̄ арун̣акатха̄йа маха̄висайабха̄вато. катхам̣? упосатхика̄ упа̄сака̄ ча упа̄сика̄йо ча арун̣уггаманам̣ татхато аджа̄нанта̄ ануггатейева арун̣е уггатасан̃н̃а̄йа кха̄данӣйам̣ ва̄ кха̄данти, бходжанӣйам̣ ва̄ бхун̃джанти, ма̄ла̄гандха̄дӣни ва̄ дха̄ренти, тато тесам̣ сӣлам̣ бхиджджати. са̄ман̣ера̄ татхева вика̄лабходжанам̣ бхун̃джитва̄ сӣлавина̄сам̣ па̄пун̣анти. ниссайапат̣ипаннака̄ бхиккхӯ а̄чарийупаджджха̄йехи вина̄ бахисӣме чаранта̄ ниссайаппассамбханам̣ па̄пун̣анти, антовассе бхиккхӯ упача̄расӣмато бахигаччханта̄ вассаччхедам̣, течӣварика̄ бхиккхӯ абаддхасӣма̄йам̣ чӣварена виппавасанта̄ ниссаггийапа̄читтийам̣, татха̄ саттаббхантарасӣма̄йам̣, сахасеййаппахонакат̣т̣ха̄не анупасампаннама̄туга̄мехи саха сайанта̄ па̄читтийам̣, татха̄ йа̄вака̄ликам̣ бхун̃джанта̄ бхиккхӯ, па̄рива̄сика̄дайо ваттам̣ никкхипанта̄ раттиччхедам̣. евама̄дианека̄дӣнавасамбхавато ладжджипесала̄нам̣ бхиккхӯнам̣ татхато арун̣уггаманасса джа̄нанаттхам̣ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

кечи пана бхиккхӯ ад̣д̣хараттисамайе гхат̣исун̃н̃атта̄ ад̣д̣хараттика̄лам̣ атиккамма ан̃н̃адивасо хоти, тасма̄ тасмим̣ ка̄ле арун̣ам̣ ут̣т̣хитам̣ на̄ма хотӣти ман̃н̃ама̄на̄ ад̣д̣хараттим̣ атиккамма кха̄данӣйабходжанӣйа̄дӣни бхун̃джанти, те пана буддхасамайам̣ аджа̄нанта̄ ведасамайамева манаси каронта̄ евам̣ каронти, тасма̄ тесам̣ там̣каран̣ам̣ пама̄н̣ам̣ на хоти. бахаво пана бхиккхӯ арун̣асса паччаккхабха̄вам̣ аджа̄нанта̄ анума̄навасена чинтитун̃ча асакконта̄ ануссававасенева паравачанам̣ саддаханта̄ амха̄кам̣ а̄чарийа̄ арун̣уггаманавела̄йам̣ ут̣т̣ха̄йа гаччханта̄ сӯрийуггаманавела̄йам̣ двисахассадан̣д̣аппама̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ па̄пун̣анти, тисахассадан̣д̣аппама̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ па̄пун̣антӣти ча ваданти. имамха̄ виха̄ра̄ асукам̣ на̄ма виха̄рам̣ асукам̣ на̄ма четийам̣ асукам̣ на̄ма га̄мам̣ па̄пун̣антӣтиа̄дӣни ча вадантӣти евам̣ ануссававачанам̣ ваданти, тампи аппама̄н̣ам̣. касма̄? аддха̄нам̣ на̄ма балавантасса джавасампаннасса ча рассам̣ хоти, дуббаласса сантасса ча дӣгхам̣ хоти. вуттан̃хи бхагавата̄ –

‘‘дӣгха̄ джа̄гарато ратти, дӣгхам̣ сантасса йоджанам̣;

дӣгхо ба̄ла̄на сам̣са̄ро, саддхаммам̣ авиджа̄ната’’нти. (дха. па. 60);

тасма̄ аддха̄нам̣ на̄ма саббесам̣ екасадисам̣ на хотӣти арун̣уггаманасса лаккхан̣ам̣ бхавитум̣ на сакка̄, на ча те а̄йасманто пит̣акаттайато кин̃чи са̄дхакабхӯтам̣ вачанам̣ а̄харанти, асаккхикам̣ ад̣д̣ам̣ каронти вийа йатха̄джджха̄сайамева вадантӣти пама̄н̣ам̣ на хоти.

ан̃н̃е пана –

‘‘атӣтараттийа̄ йа̄мо;

паччхимод̣д̣хамамусса ва̄;

бха̄винийа̄диппаха̄ро;

тадад̣д̣хам̣ ва̄джджатехйа хоти –

качча̄йанаса̄раппакаран̣а̄гатам̣ га̄тхам̣ ватва̄ атӣтараттийа̄ паччхимо йа̄мо аджджа парийа̄панно, тасма̄ паччхимайа̄масса а̄дито пат̣т̣ха̄йа арун̣ам̣ уггаччхатӣ’’ти ваданти. айам̣ ва̄до сака̄ран̣асан̃н̃а̄пакатта̄ пуримехи балава̄ хоти, евам̣ сантепи айуттойева. касма̄? айан̃хи га̄тха̄ ба̄хирасаддасаттхе джан̇гада̄саппакаран̣е вуттанайена аджджа бхава̄ аджджатанӣти вуттааджджавоха̄расса паваттанака̄лам̣ дассетум̣ вутта̄, на пит̣акаттайе вуттасса арун̣уггаманасса ка̄лам̣ дассетум̣, тасма̄ ан̃н̃аса̄дхйасса ан̃н̃аса̄дхакена са̄дхитатта̄ айуттойева.

апаре пана ‘‘паха̄ро йа̄масан̃н̃ито’’ти абхидха̄наппадӣпика̄йам̣ вуттатта̄ паха̄райа̄масадда̄нам̣ екаттхатта̄ таттхева ‘‘тийа̄ма̄ сам̣варӣ бхаве’’ти вуттатта̄ раттийа̄ ча тийа̄мабха̄вато па̄л̣ийан̃ча (уда̄. 45; чӯл̣ава. 383) ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто паччхимо йа̄мо, уддхасто арун̣о’’ти а̄гататта̄ ида̄ни раттийа̄ чатӯсу паха̄ресу татийаппаха̄расса аваса̄не арун̣о уггато, тасма̄ авасесаекаппаха̄раматто ка̄ло дивасабха̄гам̣ бхаджатӣти вадеййум̣, айам̣ ва̄до татийава̄датопи балаватаро. касма̄? н̃а̄пакан̃а̄пйа̄нам̣ анурӯпабха̄вато. татха̄ хи ‘‘паха̄ро йа̄масан̃н̃ито’’ти айам̣ н̃а̄пако паха̄райа̄ма̄нам̣ екаттхабха̄васса анурӯпо, ‘‘тийа̄ма̄ сам̣варӣбхаве’’ти айам̣ раттийа̄ тийа̄мабха̄васса, ‘‘па̄л̣ийан̃ча̄’’тиа̄ди татийаппаха̄расса аваса̄не арун̣уггаманасса, татха̄пи айуттойева хоти. касма̄? ‘‘авасесаекаппаха̄раматто ка̄ло дивасабха̄гам̣ бхаджатӣ’’ти вачанасса вируддхатта̄. маджджхимадесе хи дасагхат̣ика̄пама̄н̣асса ка̄ласса екаппаха̄ратта̄ сабба̄ ратти тийа̄ма̄ва хоти, на чатуйа̄ма̄, ида̄ни пана паччантависайесу саттат̣т̣хагхат̣ика̄маттасса ка̄ласса екаппаха̄ракататта̄ чатуппаха̄ра̄ бхавати, тасма̄ маджджхимадесавоха̄рам̣ гахетва̄ абхидха̄наппадӣпика̄йан̃ча ‘‘тийа̄ма̄ сам̣варӣ бхаве’’ти вуттам̣, па̄л̣ийан̃ча (уда̄. 45; чӯл̣ава. 383) ‘‘никкханто паччхимо йа̄мо, уддхасто арун̣о’’ти, тасма̄ раттипарийоса̄нейева арун̣о уггатоти дат̣т̣хаббо. татха̄ хи вуттам̣ вимативиноданийам̣ (ви. ви. т̣ӣ. маха̄вагга 2.201) ‘‘татха̄ па̄рива̄сика̄дӣнампи арун̣ам̣ анут̣т̣ха̄петва̄ ваттам̣ никкхипанта̄нам̣ раттиччхедо вутто, уггате арун̣е никкхипитаббанти хи вутта’’нти.

сахасеййасиккха̄падепи (па̄чи. 52-54) ‘‘анупасампаннехи саха нивуттхабха̄вапаримочанаттхам̣ пура̄рун̣а̄ никкхамитва̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ чӣваравиппава̄са̄дӣсу ча саббаттха раттипарийоса̄не а̄гаманавасена арун̣уггаманам̣ дасситам̣, на атӣта̄рун̣авасена̄ти. джа̄такат̣т̣хакатха̄йампи (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.255) ‘‘раттипарийоса̄нети аттхо’’ти. на кевалам̣ маджджхимадесесу раттийа̄йева типпаха̄рабха̄во хоти, атха кхо дивасассапи. татха̄ хи вуттам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) ‘‘самма̄самбуддхасса абхидхаммадесана̄парийоса̄нан̃ча тесам̣ бхиккхӯнам̣ саттаппакаран̣ауггахан̣ан̃ча екаппаха̄ренева хотӣ’’ти, мӯлат̣ӣка̄йан̃ча (дха. са. мӯлат̣ӣ. нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄) ‘‘екаппаха̄рена̄ти еттха паха̄роти дивасасса татийабха̄го вуччатӣ’’ти, тасма̄ еко раттидиво чхаппаха̄ро хотӣти вин̃н̃а̄йати. евам̣ маджджхимадесавоха̄рена тийа̄масан̇кха̄тасса типпаха̄расса аваса̄не саббараттипарийоса̄не ут̣т̣хитам̣ арун̣ам̣ паччантадесавоха̄рена типпаха̄расса аваса̄нети гахетва̄ екаппаха̄ра̄васесака̄ле арун̣о уггатоти вуттатта̄ айампи ва̄до айуттойева хотӣти дат̣т̣хаббо.

бахаво пана пан̣д̣ита̄ ‘‘кхуддасиккха̄ниссайе вуттам̣ –

‘сетарун̣ан̃ча пат̣хамам̣, дутийам̣ нандийа̄ват̣т̣ам̣;

татийам̣ тамбаван̣н̣ан̃ча, чатуттхам̣ гадрабхам̣ мукха’нти. –

имам̣ га̄тхам̣ нисса̄йа екараттийам̣ арун̣о чатуккхаттум̣ ут̣т̣хахати, таттха пат̣хамам̣ сетаван̣н̣ам̣ хоти, дутийам̣ нандийа̄ват̣т̣апуппхаван̣н̣ам̣ хоти, татийам̣ тамбаван̣н̣ам̣ хоти, чатуттхам̣ гадрабхамукхаван̣н̣ам̣ хотӣ’’ти ватва̄ раттобха̄сато пуретарам̣ атӣтараттика̄лейева ваттаниккхипана̄дикаммам̣ каронти. тесам̣ там̣ каран̣ам̣ анисаммака̄ритам̣ а̄паджджати. айан̃хи га̄тха̄ нева па̄л̣ийам̣ диссати, на ат̣т̣хакатха̄йам̣, на т̣ӣка̄су, кевалам̣ ниссайе ева, ниссайесу ча екасмим̣йева кхуддасиккха̄ниссайе диссати, на ан̃н̃аниссайесу, таттха̄пи нева пубба̄парасамбандхо диссати, на хетупхала̄дибха̄во, на ча лин̇ганийамоти на ниссайака̄ра̄чарийена т̣хапита̄ бхавеййа, атха кхо паччха̄ ан̃н̃ехи лекхакехи ва̄ аттано иччха̄нурӯпам̣ ликхита̄ бхавеййа, тасма̄ айам̣ га̄тха̄ куто а̄бхата̄ па̄л̣ито ва̄ ат̣т̣хакатха̄то ва̄ т̣ӣка̄то ва̄ винайато ва̄ суттантато ва̄ абхидхаммато ва̄ти пабхавам̣ апарийеситва̄ ниссайе дит̣т̣хаматтамева са̄рато гахетва̄ па̄л̣ийат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄су вуттавачанам̣ аниса̄метва̄ кататта̄ анисаммака̄ритам̣ а̄паджджати.

татра̄йам̣ па̄л̣и ‘‘тена кхо пана самайена буддхо бхагава̄ сӣта̄су хемантика̄су раттӣсу антарат̣т̣хака̄су химапа̄тасамайе раттим̣ аджджхока̄се екачӣваро нисӣди, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахоси. никкханте пат̣хаме йа̄ме сӣтам̣ бхагавантам̣ ахоси, дутийам̣ бхагава̄ чӣварам̣ па̄рупи, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахоси. никкханте маджджхиме йа̄ме сӣтам̣ бхагавантам̣ ахоси, татийам̣ бхагава̄ чӣварам̣ па̄рупи, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахоси. никкханте паччхиме йа̄ме уддхасте арун̣е нандимукхийа̄ раттийа̄ сӣтам̣ бхагавантам̣ ахоси, чатуттхам̣ бхагава̄ чӣварам̣ па̄рупи, на бхагавантам̣ сӣтам̣ ахосӣ’’ти. айам̣ маха̄вагге (маха̄ва. 346) чӣвараккхандхака̄гата̄ винайапа̄л̣и. па̄л̣ийам̣ нандимукхийа̄ти тут̣т̣химукхийа̄, пасаннадиса̄мукха̄йа̄ти аттхо. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа вимативиноданӣпа̄т̣хо (ви. ви. т̣ӣ. маха̄вагга 2.346).

‘‘тена кхо пана самайена буддхо бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати пубба̄ра̄ме мига̄рама̄тупа̄са̄де. тена кхо пана самайена бхагава̄ тадахупосатхе бхиккхусан̇гхапаривуто нисинно хоти. атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йа раттийа̄ никкханте пат̣хаме йа̄ме ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти. евам̣ вутте бхагава̄ тун̣хӣ ахоси. дутийампи кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йа раттийа̄ никкханте маджджхиме йа̄ме ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто маджджхимо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти. дутийампи бхагава̄ тун̣хӣ ахоси. татийампи кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йа раттийа̄ никкханте паччхиме йа̄ме уддхасте арун̣е нандимукхийа̄ раттийа̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто паччхимо йа̄мо, уддхастам̣ арун̣ам̣, нандимукхӣ ратти, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату бханте бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти. апарисуддха̄, а̄нанда, париса̄’’ти (чӯл̣ава. 383). айам̣ чӯл̣авагге па̄тимоккхат̣т̣хапанаккхандхака̄гата̄ апара̄пи винайапа̄л̣и.

нандимукхийа̄ раттийа̄ти арун̣ут̣т̣хитака̄ле пӣтимукха̄ вийа ратти кха̄йати. тена̄ха ‘‘нандимукхийа̄’’ти (чӯл̣ава. ат̣т̣ха. 383) айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄бхӯтасамантапа̄са̄дикат̣т̣хакатха̄па̄т̣хо. абхикканта̄ти париккхӣн̣а̄. уддхасте арун̣ети уггате арун̣асӣсе. нандимукхийа̄ти тут̣т̣химукхийа̄. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄бхӯтаса̄раттхадӣпанӣпа̄т̣хо (са̄раттха. т̣ӣ. чӯл̣авагга 3.383). па̄л̣ийам̣ нандимукхийа̄ти ода̄тадиса̄мукхита̄йа тут̣т̣хамукхийа̄. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа (ви. ви. т̣ӣ. чӯл̣авагга 2.283) вимативиноданӣпа̄т̣хо.

‘‘татийампи кхо а̄йасма̄ а̄нандо абхикканта̄йараттийа̄ никкханте паччхиме йа̄ме уддхасте арун̣е нандимукхийа̄ раттийа̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ бхагавантам̣ етадавоча – абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто паччхимо йа̄мо, уддхасто арун̣о, нандимукхӣ ратти, чиранисинна̄ а̄гантука̄ бхиккхӯ, пат̣исаммодату, бханте, бхагава̄ а̄гантуке бхиккхӯ’’ти. айам̣ уда̄на̄гата̄ суттантапа̄л̣и (уда̄. 45). уддхасте арун̣ети уггате арун̣е. арун̣о на̄ма пураттхимадиса̄йам̣ сӯрийодайато пуретарамева ут̣т̣хитобха̄со. нандимукхийа̄ раттийа̄ти арун̣асса уггататта̄ ева арун̣обха̄йа сӯрийа̄локӯпаджӣвино сатте нанда̄панамукхийа̄ раттийа̄ джа̄та̄йа, вибха̄йама̄на̄йа̄ти аттхо. айам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄бхӯта̄ уда̄нат̣т̣хакатха̄ (уда̄. ат̣т̣ха. 23).

ити еттака̄су винайасуттанта̄гата̄су па̄л̣ийат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄су екасмимпит̣ха̄не арун̣о чатуккхаттум̣ уггатоти наттхи, екава̄рамева вутто. чатуббидхаван̣н̣асаманна̄гатотипи наттхи, екаван̣н̣о ева вутто. джа̄такат̣т̣хакатха̄йампи (джа̄. ат̣т̣ха. 5.21.255) раттаван̣н̣о ева вутто, на сетаван̣н̣а̄дико. нандимукхӣти ча сатте нанда̄панадиса̄мукхӣ ратти ева вутта̄, на арун̣асса нандийа̄ват̣т̣апуппхасадисаван̣н̣ата̄. тена̄ха ‘‘сатте нанда̄панамукхийа̄ раттийа̄’’ти. евам̣ абхидха̄наппадӣпика̄пакаран̣авачанена вируддхатта̄ па̄л̣ийат̣т̣хакатха̄дӣхи асам̣санданато дуббаласа̄дхакатта̄ ча айампи ва̄до айуттойева̄ти дат̣т̣хаббо, тасма̄ самма̄самбуддхасса а̄н̣ам̣ анатиккантена ладжджибхиккхуна̄ йади кеначи аппат̣иччханне виват̣ока̄се хоти, маччхаккхисама̄наабйаттараттобха̄сасса пан̃н̃а̄йама̄нака̄лато пат̣т̣ха̄йа ваттаниккхипана̄дикаммам̣ ка̄таббам̣.

йади пана паббата̄дина̄ пат̣иччханнат̣т̣ха̄нам̣ хоти, йаттакена ка̄лена виват̣ат̣т̣ха̄не раттобха̄со пан̃н̃а̄йати, сӯрийаман̣д̣аласса диссанака̄лато екагхат̣ика̄маттена ва̄ двигхат̣ика̄маттена ва̄ таттакам̣ ка̄лам̣ саллаккхетва̄ имасмим̣ ка̄ле арун̣о уггато бхавеййа̄ти таккетва̄ ка̄таббам̣, сам̣сайам̣ аниччхантена татопи кан̃чика̄лам̣ адхива̄сетва̄ ниссам̣сайака̄ле каттаббам̣, айам̣ таттха са̄мӣчи. айам̣ пана ва̄до йатха̄вуттаппакаран̣авачанехи сут̣т̣ху сам̣сандати йатха̄ ган̇годакена йамунодакам̣, тасма̄ пан̣д̣итехи пунаппунам̣ пубба̄парам̣ а̄лол̣ентена манаси ка̄таббо. евам̣ манаси каритва̄ арун̣апат̣исам̣йуттесу т̣ха̄несу сам̣сайо чхиндитаббо, сам̣сайам̣ чхиндитва̄ виса̄радена хутва̄ там̣ там̣ каммам̣ ка̄таббанти.

висуддхаттха̄йа сӣласса, бхиккхӯнам̣ пийасӣлинам̣;

ката̄рун̣акатха̄ еса̄, на са̄рамбха̄дика̄ран̣а̄.

тасма̄ сут̣т̣хӯпадха̄ретва̄, йуттам̣ ган̣ханту са̄дхаво;

айуттан̃че чхад̣д̣айанту, ма̄ хонту думмана̄дайоти.

ити винайасан̇гахасам̣ван̣н̣ана̄бхӯте винайа̄лан̇ка̄ре

дива̄сеййавиниччхайакатха̄лан̇ка̄ро на̄ма

пат̣хамо париччхедо.