1. а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄
232. пуриманайатоти ‘‘сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄нам̣ дхамма̄на’’нтиа̄дина̄ а̄гатанайато. еванти ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена. сати ча сампаджан̃н̃ан̃ча сатисампаджан̃н̃ам̣. сатипадха̄нам̣ ва̄ абхикканта̄дӣсу саттхакабха̄вапаригган̣хакан̃а̄н̣ам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. там̣ саббаттха сатока̄рӣбха̄ва̄вахатта̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттати. йатха̄ ча паччанӣкадхаммаппаха̄нам̣ анурӯпадхаммадесана̄ ча ануппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄да̄йа хоти, евам̣ сатирахитапуггалаваджджана̄ сатока̄рӣпуггаласевана̄ ча таттха ча йуттапайуттата̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти имаматтхам̣ дассети ‘‘сатисампаджан̃н̃а’’нтиа̄дина̄. арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хоти. татха̄ хи араха̄ва ‘‘сативепуллаппатто’’ти вуччати.
дхамма̄нам̣, дхаммесу ва̄ вичайо, со ева хет̣т̣ха̄ вуттанайена самбоджджхан̇го, тасса дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса. парипуччхаката̄ти а̄чарийам̣ пайирупа̄ситва̄ пан̃чапи ника̄йе сахат̣т̣хакатха̄йа парийога̄хетва̄ йам̣ йам̣ таттха ган̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, тасса тасса ‘‘идам̣, бханте, катхам̣ имасса ко аттхо’’ти евам̣ кхандха̄дӣсу аттхапуччхакабха̄во. тена̄ха ‘‘кхандха…пе… бахулата̄’’ти.
ваттхувисадакирийа̄ти читтачетасика̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄набха̄вато сарӣрам̣ таппат̣ибаддха̄ни ча чӣвара̄дӣни идха ‘‘ваттхӯнӣ’’ти адхиппета̄ни, та̄ни йатха̄ читтасса сукха̄ваха̄ни хонти, татха̄ каран̣ам̣ тесам̣ висадабха̄вакаран̣ам̣. тена вуттам̣ ‘‘аджджхаттикаба̄хира̄на’’нтиа̄ди. уссаннадосанти ва̄та̄диуссаннадосам̣. седамаламаккхитанти седена чева джаллика̄сан̇кха̄тена сарӣрамалена ча маккхитам̣. ча-саддена ан̃н̃ампи сарӣрасса ча читтасса ча пӣл̣а̄вахам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сена̄санам̣ ва̄ти ва̄-саддена патта̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ависаде сати, висайабхӯте ва̄. катхам̣ бха̄ванамануйуттасса та̄ни висайоти? антарантара̄ паваттанакачиттуппа̄давасена евам̣ вуттам̣. те хи читтуппа̄да̄ читтекаггата̄йа иджджхантийа̄пи апарисуддхабха̄ва̄йа сам̣ваттанти. читтачетасикесу ниссайа̄дипаччайабхӯтесу. н̃а̄н̣ампӣти пи-саддо сампин̣д̣ане. тена на кевалам̣ там̣ ваттхуйева, атха кхо тасмим̣ апарисуддхе н̃а̄н̣ампи апарисуддхам̣ хотӣти ниссайа̄парисуддхийа̄ ниссита̄парисуддхи вийа висайасса апарисуддхата̄йа висайӣнам̣ апарисуддхим̣ дассети анвайато бйатирекато ча.
самабха̄вакаран̣ам̣ киччато анӯна̄дхикабха̄вакаран̣ам̣. йатха̄паччайам̣ саддхеййаваттхусмим̣ адхимоккхакиччасса пат̣утарабха̄вена пан̃н̃а̄йа ависадата̄йа вӣрийа̄дӣнан̃ча анубалаппада̄наситхилата̄дина̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти. тена̄ха ‘‘итара̄ни манда̄нӣ’’ти. татоти тасма̄ саддхиндрийасса балавабха̄вато итаресан̃ча мандатта̄. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ пагган̣ханам̣ анубалаппада̄нам̣ паггахо, паггахакиччам̣ ка̄тум̣ на саккотӣти самбандхитаббам̣. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣, виккхепапат̣ипаккхо. йена ва̄ сампайутта̄ авиккхитта̄ хонти, со авиккхепо. рӯпагатам̣ вийа чаккхуна̄ йена йа̄тха̄вато висайасабха̄вам̣ пассати, там̣ дассанакиччам̣ ка̄тум̣ на саккоти балавата̄ саддхиндрийена абхибхӯтатта̄. сахаджа̄тадхаммесу хи индат̣т̣хам̣ каронта̄нам̣ саха паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ екарасата̄васенева аттхасиддхи, на ан̃н̃атха̄. тасма̄ти вуттамеваттхам̣ ка̄ран̣абха̄вена пачча̄масати. танти саддхиндрийам̣.
дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена̄ти йасса саддхеййаваттхуно ул̣а̄рата̄дигун̣е адхимуччанасса са̄тисайаппаваттийа̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тасса паччайапаччайуппанната̄дивибха̄гато йа̄тха̄вато вӣмам̣санена. еван̃хи евам̣дхаммата̄найена сабха̄васарасато париггайхама̄не савиппха̄ро адхимоккхо на хоти – ‘‘айам̣ имесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во’’ти пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса са̄тисайатта̄. дхурийадхаммесу хи йатха̄ саддха̄йа балавабха̄ве пан̃н̃а̄йа мандабха̄во хоти, евам̣ пан̃н̃а̄йа балавабха̄ве саддха̄йа мандабха̄во хоти. тена вуттам̣ – ‘‘там̣ дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена…пе… ха̄петабба’’нти. татха̄ аманасикаран̣ена̄ти йена̄ка̄рена бха̄ванамануйун̃джантасса саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тена̄ка̄рена бха̄ванам̣ на̄нуйун̃джанена̄ти вуттам̣ хоти. идха дувидхена саддхиндрийасса балавабха̄во аттано ва̄ паччайависесена киччуттарийато вӣрийа̄дӣнам̣ ва̄ мандакиччата̄йа. таттха пат̣хамавикаппе ха̄панавидхи дассито, дутийавикаппе пана йатха̄ манасикарото вӣрийа̄дӣнам̣ мандакиччата̄йа саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена вӣрийа̄дӣнам̣ пат̣утарабха̄ва̄вахена манасика̄рена саддхиндрийам̣ техи саматам̣ каронтена ха̄петаббам̣. имина̄ найена сесиндрийесупи ха̄панавидхи ведитаббо.
ваккалиттхераваттхӯти со хи а̄йасма̄ саддха̄дхимутто таттха ча ката̄дхика̄ро саттху рӯпака̄йадассане пасуто ева хутва̄ вихаранто саттха̄ра̄ – ‘‘ким̣ те, ваккали, имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена, йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.87) овадийама̄но каммат̣т̣ха̄не нийоджитопи там̣ анануйун̃джанто пан̣а̄мито атта̄нам̣ винипа̄тетум̣ папа̄тат̣т̣ха̄нам̣ абхирухи. атха нам̣ саттха̄ йатха̄нисиннова обха̄сависсаджджанена атта̄нам̣ дассетва̄ –
‘‘па̄моджджабахуло бхиккху, пасанно буддхаса̄сане;
адхигаччхе падам̣ сантам̣, сан̇кха̄рӯпасамам̣ сукха’’нти. (дха. па. 381) –
га̄тхам̣ ватва̄ ‘‘ехи, ваккалӣ’’ти а̄ха. со тена вачанена аматенева абхиситто хат̣т̣хатут̣т̣хо хутва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапеси, саддха̄йа бахулабха̄вато випассана̄вӣтхим̣ на̄рохати. там̣ н̃атва̄ бхагава̄ индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄йа каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ ада̄си. со саттха̄ра̄ диннанайена випассанам̣ уссукка̄петва̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ арахаттам̣ па̄пун̣и. тена вуттам̣ – ‘‘ваккалиттхераваттху четтха нидассана’’нти. еттха̄ти саддхиндрийасса адхиматтабха̄ве сесиндрийа̄нам̣ сакичча̄каран̣е.
итаракиччабхеданти упат̣т̣ха̄на̄дикиччависесам̣. пассаддха̄дӣти а̄ди-саддена сама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ха̄петаббанти йатха̄ саддхиндрийасса балавабха̄во дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ха̄йати, евам̣ вӣрийиндрийасса адхиматтата̄ пассаддхийа̄дибха̄вана̄йа ха̄йати сама̄дхипаккхикатта̄ тасса̄. татха̄ хи сама̄дхиндрийасса адхиматтатам̣ косаджджапа̄тато раккхантӣ вӣрийа̄дибха̄вана̄ вийа вӣрийиндрийасса адхиматтатам̣ уддхаччапа̄тато раккхантӣ екам̣сато ха̄пети. тена вуттам̣ ‘‘пассаддха̄дибха̄вана̄йа ха̄петабба’’нти. сон̣аттхерасса ваттхӯти сукума̄расон̣аттхерасса ваттху. со хи а̄йасма̄пи саттху сантика̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ сӣтаване вихаранто – ‘‘мама сарӣрам̣ сукхума̄лам̣, на ча сакка̄ сукхенева сукхам̣ адхигантум̣, ка̄йам̣ киламетва̄пи саман̣адхаммо ка̄таббо’’ти т̣ха̄начан̇каманамева адхит̣т̣ха̄йа падха̄намануйун̃джанто па̄даталесу пхот̣есу ут̣т̣хитесупи веданам̣ аджджхупеккхитва̄ дал̣хавӣрийам̣ каронто ачча̄раддхавӣрийата̄йа висесам̣ паваттетум̣ на̄саккхи. саттха̄ таттха гантва̄ вӣн̣опамова̄дена овадитва̄ вӣрийасамата̄йоджанавидхим̣ дассенто каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ гиджджхакӯт̣ам̣ гато. тхеропи саттха̄ра̄ диннанайена вӣрийасаматам̣ йа̄джетва̄ бха̄венто випассанам̣ уссукка̄петва̄ арахаттева патит̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘сон̣аттхерасса ваттху дассетабба’’нти. сесесупӣти сатисама̄дхипан̃н̃индрийесупи.
саматанти саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анӯна̄дхикабха̄вам̣, татха̄ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча. йатха̄ хи саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ висум̣ висум̣ дхурийадхаммабхӯта̄нам̣ киччато ан̃н̃аман̃н̃ана̄тиваттанам̣ висесато иччхитаббам̣. йато тесам̣ самадхурата̄йа аппана̄ сампаджджати, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ косаджджуддхаччапаккхика̄нам̣ самата̄йа сати ан̃н̃аман̃н̃упаттхамбханато сампайуттадхамма̄нам̣ антадвайапа̄та̄бха̄вена саммадева аппана̄ иджджхатӣти. балавасаддхотиа̄ди вуттассева аттхасса бйатирекамукхена саматтханам̣. тассаттхо – йо балаватийа̄ саддха̄йа саманна̄гато ависадан̃а̄н̣о, со мудхаппасанно хоти, на авеччаппасанно. татха̄ хи со аваттхусмим̣ пасӣдати, сеййатха̄пи титтхийаса̄вака̄. кера̄т̣икапаккханти са̄т̣хеййапаккхам̣ бхаджати. саддха̄хӣна̄йа пан̃н̃а̄йа атидха̄ванто ‘‘деййаваттхупаричча̄гена вина̄ читтуппа̄даматтенапи да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ хотӣ’’тиа̄дӣни парикаппети хетупатирӯпакехи ван̃чито, евам̣бхӯто ча лӯкхатаккавилуттачитто пан̣д̣ита̄нам̣ вачанам̣ на̄дийати, сан̃н̃аттим̣ на гаччхати. тена̄ха ‘‘бхесаджджасамут̣т̣хито вийа рого атекиччхо хотӣ’’ти. йатха̄ четтха саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самабха̄во аттха̄вахо, висамабха̄во анаттха̄вахо, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самабха̄во аттха̄вахо, итаро анаттха̄вахо, татха̄ самабха̄во авиккхепа̄вахо, итаро виккхепа̄вахо. косаджджам̣ абхибхавати, тена аппанам̣ на па̄пун̣а̄тӣти адхиппа̄йо. еса найо уддхаччам̣ абхибхаватӣти еттха̄пи. тадубхайанти саддха̄пан̃н̃а̄двайам̣ сама̄дхивӣрийадвайан̃ча. самам̣ ка̄таббанти саматам̣ ка̄таббам̣.
сама̄дхикаммикасса̄ти саматхакаммат̣т̣ха̄никасса. еванти евам̣ санте, саддха̄йа тхокам̣ балавабха̄ве сатӣти аттхо. саддахантоти ‘‘патхавӣ патхавӣти манасика̄раматтена катхам̣ джха̄нуппаттӣ’’ти ачинтетва̄ ‘‘аддха̄ самбуддхена вуттавидхи иджджхатӣ’’ти саддаханто саддхам̣ джаненто. окаппентоти а̄рамман̣ам̣ анупависитва̄ вийа адхимуччанавасена авакаппенто паккханданто. екаггата̄ балаватӣ ват̣т̣ати сама̄дхипадха̄натта̄ джха̄насса. убхиннанти сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣. сама̄дхикаммикасса сама̄дхино адхиматтата̄йа пан̃н̃а̄йа адхиматтата̄пи иччхитабба̄ти а̄ха ‘‘самата̄йапӣ’’ти, самабха̄вена̄пӣти аттхо. аппана̄ти локийааппана̄. татха̄ хи ‘‘хотийева̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати, локуттараппана̄ пана тесам̣ самабха̄венева иччхита̄. йатха̄ха ‘‘саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ бха̄ветӣ’’ти (а. ни. 4.170). йади висесато саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча сама̄натам̣ иччхати, катхам̣ сатӣти а̄ха – ‘‘сати пана саббаттха балаватӣ ват̣т̣атӣ’’ти. саббаттха̄ти лӣнуддхаччапаккхикесу пан̃чиндрийесу. уддхаччапаккхикекадесе ган̣ханто ‘‘саддха̄вӣрийапан̃н̃а̄на’’нти а̄ха. ан̃н̃атха̄ пӣти ча гахетабба̄ сийа̄. татха̄ хи ‘‘косаджджапаккхикена сама̄дхина̄’’иччева вуттам̣, на ча ‘‘пассаддхисама̄дхиупеккха̄хӣ’’ти. са̄ти сати. саббесу ра̄джакаммесу нийуттоти саббакаммико. тена̄ти йена ка̄ран̣ена саббаттха иччхитабба̄, тена а̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣. саббаттха нийутта̄ саббаттхика̄, саббена ва̄ лӣнуддхаччапаккхикена боджджхан̇гена аттхетабба̄ саббаттхийа̄, саббаттхийа̄ва саббаттхика̄. читтанти кусалачиттам̣. тасса хи сатипат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣ аппаттасса паттийа̄ анадхигатасса адхигама̄йа. тена̄ха – ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.
кхандха̄дибхеде анога̄л̣хапан̃н̃а̄нанти парийаттиба̄хусаччавасенапи кхандха̄йатана̄дӣсу аппатит̣т̣хитабуддхӣнам̣. бахуссутасевана̄ хи сутамайан̃а̄н̣а̄ваха̄. тарун̣авипассана̄саман̇гӣпи бха̄вана̄майан̃а̄н̣е т̣хитатта̄ екам̣сато пан̃н̃ава̄ ева на̄ма хотӣти а̄ха – ‘‘самапан̃н̃а̄са…пе… пуггаласевана̄’’ти. н̃еййадхаммасса гамбхӣрабха̄вавасена таппариччхедакан̃а̄н̣асса гамбхӣрабха̄вагахан̣анти а̄ха – ‘‘гамбхӣресу кхандха̄дӣсу паватта̄йа гамбхӣрапан̃н̃а̄йа̄’’ти. тан̃хи н̃еййам̣ та̄диса̄йа пан̃н̃а̄йа чаритаббато гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣, тасса̄ ва̄ пан̃н̃а̄йа таттха пабхедато паватти гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄, тасса̄ паччавеккхан̣а̄ти а̄ха ‘‘гамбхӣрапан̃н̃а̄йа пабхедапаччавеккхан̣а̄’’ти. йатха̄ сативепуллаппатто на̄ма араха̄ ева, евам̣ со ева пан̃н̃а̄вепуллаппаттопӣти а̄ха ‘‘арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хотӣ’’ти. вӣрийа̄дӣсупи есева найоти.
‘‘таттам̣ айокхилам̣ хаттхе гаментӣ’’тиа̄дина̄ вуттапан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣а̄ нирайе ниббаттасаттасса саббапат̣хамам̣ каронтӣти девадӯтасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.250), тасса̄ а̄дито вуттатта̄ ча а̄ха – ‘‘пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣ато пат̣т̣ха̄йа̄’’ти. сакат̣авахана̄дика̄лети а̄ди-саддена тадан̃н̃амануссехи тираччха̄нехи ча виба̄дханӣйака̄лам̣ сан̇ган̣ха̄ти. екам̣ буддхантаранти идам̣ апара̄парам̣ петесу ева уппаджджанакасаттавасена вуттам̣, екачча̄нам̣ ва̄ пета̄нам̣, екаччатираччха̄на̄нам̣ вийа татха̄ дӣгха̄йуката̄пи сийа̄ти татха̄ вуттам̣. татха̄ хи ка̄ло на̄гара̄джа̄ чатуннам̣ буддха̄нам̣ рӯпадасса̄вӣ.
евам̣ а̄нисам̣садасса̄виноти ‘‘вӣрийа̄йатто ева сакалалокийалокуттарависеса̄дхигамо’’ти евам̣ а̄нисам̣садассанасӣласса. гаманавӣтхинти сапуббабха̄гам̣ нибба̄нага̄миним̣ пат̣ипадам̣. саха випассана̄йа арийамаггапат̣ипа̄т̣и, саттависуддхипарампара̄ ва̄. са̄ хи ват̣т̣ато ниййа̄на̄йа гантабба̄ пат̣ипада̄ти катва̄ гаманавӣтхи на̄ма.
ка̄йадал̣хӣбахулоти ка̄йасса посанапасуто. пин̣д̣анти рат̣т̣хапин̣д̣ам̣. паччайада̄йака̄нам̣ аттани ка̄расса аттано самма̄пат̣ипаттийа̄ махаппхалабха̄васса каран̣ена пин̣д̣а̄йа бхиккха̄йа пат̣ипӯджана̄ пин̣д̣а̄пача̄йана̄. нӣхарантоти паттаттхавикато нӣхаранто. там̣ саддам̣ сутва̄ти там̣ упа̄сика̄йа вачанам̣ пан̣н̣аса̄ладва̄ре т̣хитова пан̃ча̄бхин̃н̃ата̄йа диббасотена сутва̄ти ваданти. мануссасампатти, диббасампатти, анте нибба̄насампаттӣти тиссо сампаттийо. ситам̣ каронтова̄ти ‘‘акиччхенева майа̄ ват̣т̣адуккхам̣ саматикканта’’нти паччавеккхан̣а̄васа̄не сан̃джа̄тапа̄моджджавасена ситам̣ каронто ева.
аласа̄нам̣ бха̄вана̄йа на̄маматтампи аджа̄нанта̄нам̣ ка̄йасса посанабахула̄нам̣ йа̄вадаттхам̣ парибхун̃джитва̄ сеййасукха̄дим̣ ануйун̃джанта̄нам̣ тираччха̄накатхика̄нам̣ дӯратова ваджджанам̣ кусӣтапуггалапариваджджана̄. ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа̄’’тиа̄дина̄ бха̄вана̄рамбхавасена а̄раддхавӣрийа̄нам̣ дал̣хапараккама̄нам̣ ка̄ленака̄лам̣ упасан̇камана̄ а̄раддхавӣрийапуггаласевана̄. тена̄ха ‘‘куччхим̣ пӯретва̄’’тиа̄ди.
висуддхимагге пана ‘‘джа̄тимахаттапаччавеккхан̣а̄, сабрахмача̄римахаттапаччавеккхан̣а̄’’ти идам̣ двайам̣ на гахитам̣, ‘‘тхинамиддхавиноданата̄, саммаппадха̄напаччавеккхан̣а̄’’ти идам̣ двайам̣ гахитам̣. таттха а̄нисам̣садасса̄вита̄йа ева саммаппадха̄напаччавеккхан̣а̄ гахита̄ локийалокуттарависеса̄дхигамасса вӣрийа̄йаттата̄дассанабха̄вато. тхинамиддхавиноданам̣ тададхимуттата̄йа гахитам̣, вӣрийуппа̄дане йуттапайуттасса тхинамиддхавиноданам̣ аттхато сиддхамева. таттха тхинамиддхавиноданам̣ кусӣтапуггалапариваджджана-а̄раддхавӣрийапуггала-севана- тададхимуттата̄пат̣ипаккхавидхамана-паччайӯпасам̣ха̄равасена, апа̄йабхайапаччавеккхан̣а̄дайо самуттеджанавасена вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄дака̄ти дат̣т̣хабба̄.
буддха̄нуссатийа̄ упача̄расама̄дхинит̣т̣хатта̄ вуттам̣ ‘‘йа̄ва упача̄ра̄’’ти. сакаласарӣрам̣ пхарама̄ноти пӣтисамут̣т̣ха̄нехи пан̣ӣтарӯпехи сакаласарӣрам̣ пхарама̄но. дхаммасан̇гхагун̣е ануссарантассапи йа̄ва упача̄ра̄ сакаласарӣрам̣ пхарама̄но пӣтисамбоджджхан̇го уппаджджатӣти йоджана̄. евам̣ сесаануссатӣсу паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣а̄йа ча йоджетаббам̣ тасса̄пи вимутта̄йатанабха̄вена таггатикатта̄. еварӯпе ка̄лети дуббхиккхабхайа̄дӣсӯти вуттака̄ле. сама̄паттийа̄…пе… на самуда̄чарантӣти идам̣ упасама̄нуссатийа̄ васена вуттам̣. сан̇кха̄ра̄нан̃хи саппадесавӯпасамепи ниппадесавӯпасаме вийа таттха сапан̃н̃а̄йа паваттанато бха̄вана̄манасика̄ро килесавиккхамбханасаматтхо хутва̄ упача̄расама̄дхим̣ а̄ваханто татха̄рӯпапӣтисоманассасаманна̄гато пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти. паса̄данӣйесу т̣ха̄несу паса̄дасинеха̄бха̄вена сам̣сӯчитахадайата̄ лӯкхата̄. са̄ ча таттха а̄дарага̄рава̄каран̣ена вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘асаккаччакирийа̄йа сам̣сӯчиталӯкхабха̄ве’’ти.
ка̄йачиттадаратхавӯпасамалаккхан̣а̄ пассаддхи ева йатха̄вуттабодхиан̇габхӯто пассаддхисамбоджджхан̇го, тасса пассаддхисамбоджджхан̇гасса. пан̣ӣтабходжанасеваната̄ти пан̣ӣтасаппа̄йабходжанасеваната̄. утуирийа̄патхасукхаггахан̣ехи саппа̄йаутуирийа̄патхам̣ гахитанти дат̣т̣хаббам̣. тан̃хи тивидхампи саппа̄йам̣ севийама̄нам̣ ка̄йасса каллата̄па̄данавасена читтасса каллатам̣ а̄вахантам̣ дувидха̄йапи пассаддхийа̄ ка̄ран̣ам̣ хоти. саттесу лаббхама̄нам̣ сукхадуккхам̣ ахетуканти айамеко анто, иссара̄дивисамахетуканти айам̣ дутийо, ете убхо анте анупагамма йатха̄сакам̣ каммуна̄ хотӣти айам̣ маджджхима̄ пат̣ипатти. маджджхатто пайого йасса со маджджхаттапайого, тасса бха̄во маджджхаттапайогата̄. айан̃хи паха̄наса̄раддхака̄йата̄-сан̇кха̄тапассаддхака̄йата̄йа ка̄ран̣ам̣ хонтӣ пассаддхидвайам̣ а̄вахати. етенева са̄раддхака̄йапуггалапариваджджана-пассаддхака̄йапуггаласевана̄нам̣ тада̄ваханата̄ сам̣ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
ваттхувисадакирийа̄ индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄ ча ‘‘пан̃н̃а̄ваха̄’’ти вутта̄. саматха̄ваха̄пи та̄ хонти саматха̄вахабха̄венева пан̃н̃а̄вахатта̄ти вуттам̣ ‘‘ваттхувисада…пе… ведитабба̄’’ти.
каран̣акосаллабха̄вана̄косалла̄нам̣ на̄нантарийабха̄вато раккхан̣акосалласса ча там̣мӯлакатта̄ ‘‘нимиттакусалата̄ на̄ма касин̣анимиттасса уггахан̣акусалата̄’’иччева вуттам̣. атиситхилавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогамандатам̣ аппама̄давекаллан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса пагган̣хананти тасса лӣнасса читтасса дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена лайа̄паттито самут̣т̣ха̄панам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе лӣнам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло вӣрийасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло пӣтисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? лӣнам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сусамут̣т̣ха̄пайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летука̄мо асса, со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, суккха̄ни гомайа̄ни паккхипеййа, суккха̄ни кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, мукхава̄тан̃ча дадеййа, на ча пам̣сукена окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летунти. евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха ча йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄, са̄ анантарам̣ вибха̄вита̄ ева.
ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогабалаватам̣ памодуппила̄ванан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса нигган̣хананти тасса уддхатасса читтасса сама̄дхисамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена уддхата̄паттито ниседханам̣. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе уддхатам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло сама̄дхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? уддхатам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сувӯпасамайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни….пе… пам̣сукена ча окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петунти. евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха̄пи йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена пассаддхисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄. таттха пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄ вутта̄ ева, сама̄дхисамбоджджхан̇гасса вуччама̄на̄, итарасса анантарам̣ ваккхати. пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа̄ти пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса аппабха̄вена. йатха̄ хи да̄нам̣ алобхаппадха̄нам̣, сӣлам̣ адосаппадха̄нам̣, евам̣ бха̄вана̄ амохаппадха̄на̄. таттха йада̄ пан̃н̃а̄ на балаватӣ хоти, тада̄ бха̄вана̄ пуббена̄парам̣ висеса̄ваха̄ на хоти, анабхисан̇кхато вийа а̄ха̄ро пурисасса йогино читтасса абхиручим̣ на уппа̄дети, тена там̣ нирасса̄дам̣ хоти. татха̄ бха̄вана̄йа саммадева вӣтхипат̣ипаттийа̄ абха̄вена упасамасукхам̣ на виндати, тенапи читтам̣ нирасса̄дам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пайога…пе… нирасса̄дам̣ хотӣ’’ти.
тасса сам̣вегуппа̄данан̃ча паса̄дуппа̄данан̃ча тикиччхананти там̣ дассенто ‘‘ат̣т̣ха сам̣вегаваттхӯнӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄ни йатха̄рахам̣ сугатийам̣ дуггатийан̃ча хонтӣти тадан̃н̃амева пан̃чавидхабандхана̄дикхуппипа̄са̄диан̃н̃аман̃н̃авиба̄дхана̄дихетукам̣ апа̄йадуккхам̣ дат̣т̣хаббам̣. тайидам̣ саббам̣ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ паччуппаннабхаванисситам̣ гахитанти атӣте ана̄гате ча ка̄ле ват̣т̣амӯлакадуккха̄ни висум̣ гахита̄нийева. йе пана сатта̄ а̄ха̄рӯпаджӣвино таттха ча ут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино, тесам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ джӣвикадуккхам̣ ат̣т̣хамам̣ сам̣вегаваттху гахитанти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе сампахам̣сана̄ти айам̣ сампахам̣ситаббасамайе вуттанайена сам̣вегаджананавасена чева паса̄дуппа̄данавасена ча саммадева пахам̣сана̄, сам̣вегаджананапуббакапаса̄дуппа̄данена бха̄вана̄читтасса тосана̄тиаттхо.
самма̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма̄ти лӣнуддхаччавирахена саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ ча саммадева бха̄вана̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма.
алӣнантиа̄дӣсу косаджджапаккхика̄нам̣ дхамма̄нам̣ анадхиматтата̄йа алӣнам̣, уддхаччапаккхика̄нам̣ анадхиматтата̄йа ануддхатам̣, пан̃н̃а̄пайогасампаттийа̄ упасамасукха̄дхигамена ча анирасса̄дам̣, тато ева а̄рамман̣е самаппаваттам̣ саматхавӣтхипат̣ипаннан̃ча. таттха алӣната̄йа паггахе, ануддхата̄йа ча ниггахе, анирасса̄дата̄йа сампахам̣сане на бйа̄па̄рам̣ а̄паджджати. алӣна̄нуддхаччата̄хи а̄рамман̣е самаппаваттам̣, анирасса̄дата̄йа саматхавӣтхипат̣ипаннам̣, самаппаваттийа̄ ва̄ алӣнам̣ ануддхатам̣, саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ анирасса̄данти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе аджджхупеккханата̄ти айам̣ аджджхупеккхитаббасамайе читтасса паггаханиггахасампахам̣санесу бйа̄ват̣ата̄сан̇кха̄там̣ пат̣ипаккхам̣ абхибхуййа упеккхана̄ вуччати. еса̄ти сама̄дхибоджджхан̇го ануппанно уппаджджати. арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хотӣти етена ниппарийа̄йато сама̄дхивепуллаппаттопи араха̄ ева̄ти дассети.
ануродхавиродхапаха̄навасена маджджхаттабха̄во упеккха̄самбоджджхан̇гасса ка̄ран̣ам̣ тасмим̣ сати сиджджханато, асати ча асиджджханато, со ча маджджхаттабха̄во висайавасена дувидхоти а̄ха ‘‘саттамаджджхаттата̄ сан̇кха̄рамаджджхаттата̄’’ти. тадубхайавасена часса вируджджханам̣ пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа ева дӯрӣкатанти ануруджджханассева паха̄навидхим̣ дассенто ‘‘саттамаджджхаттата̄’’тиа̄дима̄ха. татха̄ хисса саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджанам̣ ‘‘уппаттийа̄ ка̄ран̣а’’нти вуччати. упеккха̄йа хи висесато ра̄го пат̣ипаккхо, тато ра̄габахуласса пуггаласса упеккха̄ ‘‘висуддхимагго’’ти вуччати. двӣха̄ка̄рехӣти каммассаката̄паччавеккхан̣ам̣ аттасун̃н̃ата̄паччавеккхан̣анти имехи двӣхи ка̄ран̣ехи. двӣхева̄ти авадха̄ран̣ам̣ сан̇кха̄расахита̄йа сан̇кхйа̄сама̄ната̄йа дассанаттхам̣. сан̇кхйа̄ ева хеттха сама̄нам̣, на сан̇кхйеййам̣ саббатха̄ сама̄нанти. асса̄микабха̄во анаттанийата̄. сати хи аттани тасса кин̃чанабха̄вена чӣварам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ кин̃чи аттанийам̣ на̄ма сийа̄, со пана кочи наттхева̄ти адхиппа̄йо. анаддханийанти, на аддха̄наккхамам̣, на чират̣т̣ха̄йи иттарам̣ аниччанти аттхо. та̄вака̄ликанти тассева вевачанам̣.
мама̄йатӣти маматтам̣ кароти. мама̄ти тан̣ха̄йа париггайха тит̣т̣хати. дхана̄йанта̄ти дханам̣ даббам̣ каронта̄. асса̄ти упеккха̄самбоджджхан̇гасса арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хоти. татха̄ хи арахато ева чхал̣ан̇гупеккха̄ниппхатти.
асубха̄рамман̣а̄ дхамма̄ти асубхаппака̄ра̄ асубхаджха̄насса а̄рамман̣абхӯта̄ дхамма̄. ка̄мам̣ индрийабаддха̄пи кеса̄дайо асубхаппака̄ра̄ ева, висесато пана джигуччхитаббе джигуччха̄вахе ган̣ханто ‘‘даса̄’’ти а̄ха. йатха̄ манасикарото сабха̄васарасато таттха асубхасан̃н̃а̄ сантит̣т̣хати, татха̄ паватто манасика̄ро упа̄йаманасика̄ро. асубхе асубхапат̣иккӯла̄ка̄расса угган̣ханам̣, йатха̄ ва̄ таттха уггаханимиттам̣ уппаджджати, татха̄ манасика̄ро асубханимиттасса уггахо. упача̄раппана̄ваха̄йа асубхабха̄вана̄йа ануйун̃джана̄ асубхабха̄вана̄нуйого.
маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ сут̣т̣ху сусам̣варан̣е сати авасарам̣ алабханто ка̄маччхандо пахӣйатева, татха̄ бходжане маттан̃н̃уно мита̄ха̄расса тхинамиддха̄бхибхава̄бха̄ва̄ ота̄рам̣ алабхама̄но ка̄маччхандо пахӣйати. йо пана а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃ам̣ таббипарин̣а̄масса тада̄дха̄расса тасса ча ударийабхӯтасса ативийа джегуччхатам̣, ка̄йасса ча а̄ха̄ратит̣т̣хакатам̣ саммадева джа̄на̄ти, со саббасо бходжане пама̄н̣асса джа̄нанена висесато бходжане маттан̃н̃ӯ на̄ма. тасса ка̄маччхандо пахӣйатева, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана аппа̄ха̄ратам̣йева дассетум̣ ‘‘чатунна’’нтиа̄ди вуттам̣. асубхакаммикатиссаттхеро дантат̣т̣хидасса̄вӣ. пахӣнасса̄ти виккхамбханавасена пахӣнасса. абхидхаммапарийа̄йена саббопи лобхо ка̄маччханданӣваран̣анти ‘‘арахаттамаггена а̄йатим̣ ануппа̄до’’ти вуттам̣.
меджджати хитапхаран̣авасена синийхатӣти митто, хитесӣ пуггало, тасмим̣ митте бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ти метта̄, хитесита̄. са̄ ева пат̣ипаккхато четасо вимуттӣти метта̄четовимутти. таттха метта̄йанасса саттесу хитапхаран̣асса уппа̄данам̣ паваттанам̣ метта̄нимиттасса уггахо. тена̄ха ‘‘одиссака̄’’тиа̄ди.
таттха аттапийасаха̄йамаджджхаттаверивасена одиссаката̄. сӣма̄самбхеде кате анодиссаката̄. ека̄дидиса̄пхаран̣авасена диса̄пхаран̣ата̄ метта̄йа угган̣хане ведитабба̄. уггахо йа̄ва упача̄ра̄ дат̣т̣хаббо. уггахита̄йа а̄севана̄ бха̄вана̄, сабба̄ иттхийо пуриса̄ арийа̄ анарийа̄ дева̄ манусса̄ винипа̄тика̄ти саттодхикаран̣авасена паватта̄ саттавидха̄, ат̣т̣хавӣсативидха̄ ва̄, дасахи диса̄хи дисодхикаран̣авасена паватта̄ дасавидха̄, екека̄йа диса̄йа сатта̄дииттха̄диавера̄дибхедена асӣта̄дхикачатусатаппабхеда̄ ча одхисопхаран̣аметта̄. саббе сатта̄, па̄н̣а̄, бхӯта̄, пуггала̄, аттабха̄вапарийа̄панна̄ти етесам̣ васена пан̃чавидха̄. екекасмим̣ авера̄ хонту, абйа̄паджджа̄, анӣгха̄, сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯти чатудха̄ паваттийа̄ вӣсативидха̄ анодхисопхаран̣аметта̄, там̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘одхисо…пе… бха̄вентассапӣ’’ти. твам̣ етасса̄тиа̄дина̄ каммассаката̄паччавеккхан̣ам̣ дассети. пат̣исан̇кха̄не т̣хитасса̄ти кодхе йатха̄вуттасса а̄дӣнавасса таппат̣ипаккхато акодхе метта̄йа а̄нисам̣сасса ча пат̣исан̇кха̄не саммадева джа̄нане. севантасса̄ти бхаджантасса бйа̄па̄до пахӣйати.
атибходжане нимиттагга̄хоти а̄ха̄расса адхикабходжане тхинамиддхасса нимиттагга̄хо, ‘‘еттаке бхутте тхинамиддхам̣ уппаджджати, еттаке но’’ти тхинамиддхасса ка̄ран̣а̄ка̄ран̣агга̄хоти аттхо. дива̄ сӯрийа̄локанти дива̄ гахитанимиттам̣ сӯрийа̄локам̣, раттийам̣ манасикаронтассапӣти еваметтха аттхо ведитаббо. дхутан̇га̄нам̣ вӣрийанисситатта̄ вуттам̣ ‘‘дхутан̇ганисситасаппа̄йакатха̄йапӣ’’ти.
куккуччампи ката̄ката̄нусочанавасена паваттама̄нам̣ четасо авӯпасама̄вахата̄йа уддхаччена сама̄налаккхан̣амева̄ти тадубхайасса паха̄нака̄ран̣ам̣ дассенто бхагава̄ – ‘‘аттхи, бхиккхаве, четасо вӯпасамо’’тиа̄дима̄ха. тасма̄ ба̄хусачча̄ди тасса паха̄нака̄ран̣анти дассетум̣ ‘‘апича чха дхамма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бахуссутасса гантхато, аттхато дхаммам̣ вича̄рентасса аттаведа̄дипат̣ила̄бхасамбхавато виккхепо на хоти. йатха̄вихитапат̣ипаттийа̄ йатха̄дхаммапат̣ика̄раппаттийа̄ ча виппат̣иса̄ро анавасарова̄ти ‘‘ба̄хусачченапи…пе… уддхаччакуккуччам̣ пахӣйатӣ’’ти вуттам̣. йадаггена бахуссутасса пат̣исан̇кха̄навато уддхаччакуккуччам̣ пахӣйати, тадаггена парипуччхаката̄винайапакатан̃н̃ута̄хипи там̣ пахӣйатӣти дат̣т̣хаббам̣. вуддхасевита̄ ча вуддхасӣлитам̣ а̄вахатӣти четасо вӯпасамакаратта̄ уддхаччакуккуччасса паха̄нака̄рӣ вутта̄, вуддхабха̄вам̣ пана анапеккхитва̄ винайадхара̄ куккуччавинодака̄ калйа̄н̣амитта̄ти дат̣т̣хабба̄. виккхепо ча бхиккхӯнам̣ йебхуййена куккуччахетуко хотӣти ‘‘каппийа̄каппийапарипуччха̄бахуласса̄’’тиа̄дина̄ винайанайенева парипуччхаката̄дайо ниддит̣т̣ха̄. пахӣне уддхаччакуккуччети ниддха̄ран̣е бхуммам̣. куккуччасса доманассасахагататта̄ ана̄га̄мимаггена а̄йатим̣ ануппа̄до вутто.
кусала̄кусала̄ дхамма̄тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ка̄мам̣ ба̄хусаччапарипуччхаката̄хи ат̣т̣хаваттхука̄пи вичикиччха̄ пахӣйати, татха̄пи ратанаттайавичикиччха̄мӯлика̄ сесавичикиччха̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘тӣн̣и ратана̄ни а̄раббха̄’’тиа̄ди. винайе пакатан̃н̃ута̄йа ча сати сиккха̄йа кан̇кха̄йа асамбхаво ева, татха̄ ратанаттайагун̣а̄вабодхе сати пуббанта̄дӣсу сам̣сайасса̄ти а̄ха – ‘‘винайе’’тиа̄ди. окаппанӣйасаддха̄ саддхеййаваттхум̣ анупависитва̄ вийа адхимуччанам̣, тан̃ча татха̄ адхимоккхуппа̄данамева. саддха̄йа ниннапон̣апаббха̄рата̄ адхимутти. арахаттена кӯт̣ам̣ ган̣хи саттапи боджджхан̇ге виттха̄ретва̄ десана̄йа оса̄питатта̄.
а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.