2. боджджхан̇гасам̣йуттам̣

1. паббатавагго

1.химавантасуттаван̣н̣ана̄

182. буджджхати чатусаччам̣ арийаса̄вако ета̄йа̄ти бодхам̣, дхаммаса̄маггӣ, арийаса̄вако пана чатусаччам̣ буджджхатӣти бодхи. ан̇га̄ти ка̄ран̣а̄. йа̄йа дхаммаса̄маггийа̄ти самбандхо. тан̣ха̄васена патит̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хивасена а̄йӯхана̄. сассатадит̣т̣хийа̄ патит̣т̣ха̄нам̣, уччхедадит̣т̣хийа̄ а̄йӯхана̄. лӣнавасена патит̣т̣ха̄нам̣, уддхаччавасена а̄йӯхана̄. ка̄масукха̄нуйогавасена патит̣т̣ха̄нам̣, аттакиламатха̄нуйогавасена а̄йӯхана̄. огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄йам̣ (сам̣. ни. 1.1) –

‘‘килесавасена патит̣т̣ха̄нам̣, абхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи патит̣т̣ха̄нам̣, авасесакилеса̄бхисан̇кха̄рехи а̄йӯхана̄, сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄равасена патит̣т̣ха̄нам̣, саббалокийакусала̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄’’ти –

вуттесу пака̄ресу идха авутта̄нам̣ васена ведитаббо. килесасанта̄нанидда̄йа ут̣т̣хахатӣти етена сикха̄паттавипассана̄сахагата̄нампи сатиа̄дӣнам̣ боджджхан̇габха̄вам̣ дассети. чатта̄рӣтиа̄дина̄ маггапхалена сахагата̄нам̣. саттахи боджджхан̇гехи бха̄витехи саччапат̣иведхо хотӣти катхамидам̣ джа̄нитаббанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди. джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа̄ти етена бодхибоджджхан̇гасадда̄нам̣ самуда̄йа̄вайавависайатам̣ дассети. сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа̄ти етена пуггалапан̃н̃аттийа̄ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ дассети.

бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ ‘‘ка̄ран̣аттхо ан̇гасаддо’’ти. буджджхатӣти бодхи, бодхийа̄ ева ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ ‘‘буджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ти. випассана̄дӣнам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ буджджхитабба̄нам̣ сачча̄нам̣ анурӯпам̣ паччаккхабха̄вена пат̣имукхам̣ авипарӣтам̣ самма̄ буджджхантӣти евам̣ ваттхувисесадӣпакехи упаримаггехи анубуджджхантӣтиа̄дина̄ вуттабодхисаддехи ниппадесена вуттам̣ ‘‘буджджханата̄са̄ман̃н̃ена сан̇ган̣ха̄тӣ’’ти. еттха ча лӣнапатит̣т̣ха̄на-ка̄масукхаллика̄нуйога-уччхеда̄бхинивеса̄нам̣ дхаммавичайа-вӣрийапӣтипадха̄на-дхаммаса̄маггӣ пат̣ипаккхо. уддхачча̄йӯханааттакиламатха̄нуйога-сассата̄бхинивеса̄нам̣ пассаддхисама̄дхи-упеккха̄падха̄на-дхаммаса̄маггӣ пат̣ипаккхо. сати пана убхайаттха̄пи иччхитабба̄. татха̄ хи са̄ саббаттхика̄ вутта̄.

сам̣-саддо пасам̣са̄йам̣. пунадева сундаро ча аттхопӣти а̄ха ‘‘пасаттхо сундаро ча боджджхан̇го’’ти. абхиниббаттетӣти абхивисит̣т̣хабха̄вена ниббаттети сависесабха̄вам̣ вадати. ‘‘еке ван̣н̣айантӣ’’ти ватва̄ таттха йатха̄вуттавивекаттайато ан̃н̃ам̣ вивекадвайам̣ уддхаритва̄ дассетум̣ ‘‘те хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха джха̄наккхан̣е та̄ва киччато виккхамбханавивеканисситам̣, випассана̄ккхан̣е аджджха̄сайато пат̣иппассаддхививеканисситам̣ бха̄ветӣти. тена̄ха – ‘‘ануттарам̣ вимоккхам̣ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти. таттха таттха ниччхайата̄йа касин̣аджджха̄наггахан̣ена ануппа̄да̄нампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.

химавантасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. ка̄йасуттаван̣н̣ана̄

183. тит̣т̣ханти етена̄ти т̣хити, ка̄ран̣ам̣. каммаутучитта̄ха̄расан̃н̃ито чатуббидхо паччайо т̣хити етасса̄ти паччайат̣т̣хитико. а̄ха̄рапаччайасадда̄ хи екаттха̄. субхампӣти ка̄маччхандо паччайо, асубхе субха̄ка̄рена паваттанато субханти вуччати. тена ка̄ран̣ена паваттанакасса ан̃н̃асса ка̄маччхандасса нимиттатта̄ субханимиттанти. субхасса̄ти йатха̄вуттасса субхасса. а̄рамман̣ампӣти субха̄ка̄рена, ит̣т̣ха̄ка̄рена ва̄ гайхама̄нам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣ампи субханимиттам̣ вутта̄ка̄рена. анупа̄йаманасика̄роти а̄кан̇кхитасса хитасукхасса анупа̄йабхӯто манасика̄ро, тато ева уппатхаманасика̄роти айонисоманасика̄ро. тасминти йатха̄ниддха̄рите ка̄маччхандабхӯте тада̄рамман̣абхӯте ча дувидхепи субханимитте. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘субха̄рамман̣е’’иччева вуттам̣. аттхи, бхиккхаве, субханимиттантиа̄дӣти а̄ди-саддена ка̄маччханданӣваран̣асса а̄ха̄радассанапа̄л̣и утта̄на̄ти катва̄ вуттам̣ – ‘‘евам̣ саббанӣваран̣есу йоджана̄ ведитабба̄’’ти.

пат̣игхопи пат̣игханимиттам̣ пуримуппаннасса паччха̄ уппаджджанакасса нимиттабха̄вато. пат̣игха̄рамман̣ам̣ на̄ма екӯнавӣсати а̄гха̄таваттхубхӯта̄ саттасан̇кха̄ра̄. аратӣти пантасена̄сана̄дӣсу араман̣ам̣. уккан̣т̣хита̄ти уккан̣т̣хабха̄во. пантесӯти дӯресу, вивиттесу ва̄. адхикусалесӯти саматхавипассана̄дхаммесу. арати ратипат̣ипаккхо. аратита̄ти араман̣а̄ка̄ро. анабхиратӣти анабхиратабха̄во. анабхираман̣а̄ти анабхираман̣а̄ка̄ро. уккан̣т̣хита̄ти уккан̣т̣хана̄ка̄ро. паритассита̄ти уккан̣т̣ханавасенева паритассана̄.

а̄гантукам̣, на сабха̄васиддхам̣. ка̄йа̄ласийанти на̄мака̄йе аласабха̄во. саммохавиноданийам̣ пана ‘‘тандӣти джа̄тиа̄ласийа’’нти вуттам̣. вадатӣти етена атисӣта̄дипаччайа̄ сан̇коча̄паттим̣ дассети. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ килесаваттхувибхан̇ге (вибха. ат̣т̣ха. 857). тандӣти джа̄тиа̄ласийам̣. тандийана̄ти тандийана̄ка̄ро. тандиманаката̄ти тандийа̄ абхибхӯтачиттата̄. аласасса бха̄во а̄ласйам̣. а̄ласйа̄йана̄ка̄ро а̄ласйа̄йана̄. а̄ласйа̄йитасса бха̄во а̄ласйа̄йитаттам̣. ити саббехипи имехи падехи килесавасена ка̄йа̄ласийам̣ катхитам̣.

килесавасена̄ти саммохавасена. ка̄йавинамана̄ти ка̄йасса вирӯпато намана̄. джамбхана̄ти пхандана̄. пунаппунам̣ джамбхана̄ виджамбхана̄. а̄намана̄ти пурато намана̄. винамана̄ти паччхато намана̄. саннамана̄ти самантато намана̄. пан̣амана̄ти йатха̄ хи тантато ут̣т̣хитапесака̄ро кин̃чидева упарит̣т̣хитам̣ гахетва̄ уджум̣ ка̄йам̣ усса̄пети, евам̣ ка̄йасса уддхам̣ т̣хапана̄. бйа̄дхийаканти уппаннабйа̄дхита̄. ити саббехипи имехи падехи килесавасена ка̄йапханданамева катхитам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 858).

бхаттапарил̣а̄хоти бхаттавасена парил̣а̄хуппатти. бхутта̄висса̄ти бхуттавато. бхаттамуччха̄ти бхаттагелан̃н̃ам̣. атибхуттапаччайа̄ хи муччха̄патто вийа хоти. бхаттакиламатхоти бхуттапаччайа̄ килантабха̄во. бхаттапарил̣а̄хоти бхаттадаратхо. куччхипӯрам̣ бхуттавато хи парил̣а̄хуппаттийа̄ упахатиндрийо вийа хоти, ка̄йо кхиджджати. ка̄йадут̣т̣хулланти бхуттабхаттам̣ нисса̄йа ка̄йасса акамман̃н̃ата̄.

читтасса лӣйана̄ка̄роти а̄рамман̣е читтасса сан̇кочаппатти. читтасса акалйата̄ти читтасса гила̄набха̄во. гила̄ноти акаллако вуччати. татха̄ ча̄ха ‘‘на̄хам̣, бханте, акаллако’’ти. акамман̃н̃ата̄ти читтагелан̃н̃асан̇кха̄то акамман̃н̃ана̄ка̄ро. олӣйана̄ти олӣйана̄ка̄ро. ирийа̄патхикампи читтам̣ йасса васена ирийа̄патхам̣ сандха̄ретум̣ асакконто олӣйати, тасса там̣ а̄ка̄рам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘олӣйана̄’’ти. дутийападам̣ упасаггена вад̣д̣хитам̣. лӣнанти авиппха̄риката̄йа сан̇кочаппаттам̣. итаре две а̄ка̄раниддеса̄. тхинанти авиппха̄риката̄йа анусса̄хана̄ асан̇гаханасан̇гаханам̣. тхийана̄ка̄ро тхийана̄. тхийитаттанти тхийитасса а̄ка̄ро, авиппха̄риката̄ти аттхо.

четасо авӯпасамоти читтасса авӯпасантата̄ асаннисиннабха̄во. тена̄ха – ‘‘авӯпасанта̄ка̄ро’’ти. аттхато панетанти сва̄йам̣ авӯпасанта̄ка̄ро виккхепасабха̄ватта̄ виккхепахетута̄йа ча аттхато етам̣ уддхаччакуккуччамева.

вичикиччха̄йа а̄рамман̣адхамма̄ на̄ма ‘‘буддхе кан̇кхатӣ’’тиа̄дина̄ а̄гатаат̣т̣хакан̇кха̄ваттхубхӯта̄ дхамма̄. йасма̄ вичикиччха̄ бйа̄па̄да̄дайо вийа ану ану уггахан̣апаччайа̄ уппаджджати, тасма̄ кан̇кха̄т̣т̣ха̄нӣйам̣ а̄рамман̣амева дасситам̣ ‘‘вичикиччха̄йа а̄рамман̣адхамма̄’’ти. йасма̄ пуримуппанна̄ вичикиччха̄ паччха̄ вичикиччха̄йа паччайо хоти, тасма̄ вичикиччха̄пи вичикиччха̄т̣т̣ха̄нӣйадхамма̄ ведитабба̄. татра̄йам̣ вачанаттхо – тит̣т̣ханти паваттанти еттха̄ти т̣ха̄нӣйа̄, вичикиччха̄ ева т̣ха̄нӣйа̄ вичикиччха̄т̣т̣ха̄нӣйа̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана а̄рамман̣ассапи таттха висесапаччайатам̣ упа̄да̄йа ‘‘ка̄маччхандо вичикиччха̄ти име две дхамма̄ а̄рамман̣ена катхита̄’’ти вуттам̣. субханимиттасса хи паччайабха̄ваматтам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣, татха̄пи йатха̄ ‘‘пат̣игхампи пат̣игханимитта’’нти катва̄ ‘‘бйа̄па̄до упаниссайена катхито’’ти вуттам̣, евам̣ субхампи субханимиттанти катва̄ ка̄маччхандо упаниссайена катхитоти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. сеса̄ тхинамиддхауддхаччакуккучча̄ни. таттха тхинамиддхам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сахаджа̄та̄дивасена паччайо, татха̄ уддхаччакуккуччанти. убхайесампи упаниссайакот̣ийа̄ паччайабха̄ве ваттаббамева наттхӣти а̄ха ‘‘сахаджа̄тена ча упаниссайена ча̄’’ти.

йасма̄ сати на̄ма ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ ануссаран̣авасена ваттати, тасма̄ те дхамма̄ сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ на̄ма. локуттарадхамме ча ануссава̄дивасена гахетва̄ татха̄ паваттатева. тена вуттам̣ ‘‘сатийа̄’’тиа̄ди.

косаллам̣ вуччати пан̃н̃а̄, тато уппанна̄ косалласамбхӯта̄. анаваджджасукхавипа̄ка̄ти анаваджджа̄ хутва̄ сукхавипа̄ка̄ випаччанака̄. пададвайена паччайато сабха̄вато киччато пхалато кусаладхаммам̣ дассети. акусаланиддесепи есева найо. са̄ваджджа̄ти га̄райха̄. анаваджджа̄ти ага̄райха̄. хӣна̄ ла̄мака̄. пан̣ӣта̄ сет̣т̣ха̄. кан̣ха̄ ка̄л̣ака̄ асуддха̄. сукка̄ ода̄та̄ суддха̄. пат̣ибха̄га-саддо пат̣хаме викаппе садисакот̣т̣ха̄саттхо, дутийе пат̣ипаккхакот̣т̣ха̄саттхо, татийе ниггахетаббапат̣ипаккхакот̣т̣ха̄саттхо дат̣т̣хаббо.

кусалакирийа̄йа а̄дикаммабха̄вена паваттавӣрийам̣ дхитисабха̄вата̄йа дха̄тӯти вуттанти а̄ха ‘‘а̄рамбхадха̄тӯти пат̣хама̄рамбхавӣрийа’’нти. ладдха̄севанам̣ вӣрийам̣ балаппаттам̣ хутва̄ пат̣ипаккхам̣ видхаматӣти а̄ха – ‘‘никкамадха̄тӯти косаджджато никкхантатта̄ тато балаватара’’нти. адхиматта̄дхиматтатара̄нам̣ пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ видхаманасаматтхам̣ пат̣упат̣утара̄дибха̄ваппаттам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘параккамадха̄тӯти парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманата̄йа татопи балаватара’’нти.

тит̣т̣хати паваттати еттха̄ти т̣ха̄нӣйа̄. а̄рамман̣адхамма̄, пӣтисамбоджджхан̇гасса т̣ха̄нӣйа̄ти пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ти ‘‘пӣтийа̄ а̄рамман̣адхамма̄’’ти вуттам̣. йасма̄ апара̄паруппаттийа̄ пӣтипи татха̄ ваттаббатам̣ лабхатӣти вуттам̣ висуддхимагге ‘‘пӣтийа̄ ева там̣ на̄ма’’нти. даратхапассаддхӣти даратхо килесапарил̣а̄хо, со пассамбхати ета̄йа̄ти даратхапассаддхи, ка̄йапассаддхийа̄ ведана̄дикхандхаттайасса вийа рӯпака̄йассапи пассамбханам̣ хоти, читтапассаддхийа̄ читтассева пассамбханам̣, тато еветтха бхагавата̄ лахута̄дӣнам̣ вийа дувидхата̄ вутта̄. татха̄ сама̄хита̄ка̄рам̣ саллаккхетва̄ гайхама̄но саматхова саматханимиттам̣, тасса а̄рамман̣абхӯтам̣ пат̣ибха̄ганимиттампи. вивидхам̣ аггам̣ етасса̄ти бйагго, виккхепо. татха̄ хи со анават̣т̣ха̄нарасо бхантата̄паччупат̣т̣ха̄но вутто. екаггабха̄вато бйаггапат̣ипаккхоти абйагго, сама̄дхи, со ева нимиттанти пуббе вийа ваттаббам̣. тена̄ха ‘‘тассева вевачана’’нти.

йо а̄рамман̣е ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄ка̄рам̣ ана̄дийитва̄ гахетаббо маджджхатта̄ка̄ро, йо ча пуббе упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄васена уппанно маджджхатта̄ка̄ро, дувидхопи со упеккха̄йа а̄рамман̣адхаммоти адхиппетоти а̄ха – ‘‘аттхато пана маджджхатта̄ка̄ро упеккха̄т̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄ти ведитаббо’’ти. а̄рамман̣ена катхита̄ а̄рамман̣ассева тесам̣ висесапаччайабха̄вато. сеса̄ти вӣрийа̄дайо чатта̄ро дхамма̄. тесан̃хи упаниссайова са̄тисайо иччхитабботи.

ка̄йасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. сӣласуттаван̣н̣ана̄

184. кхӣн̣а̄савасса локуттарам̣ сӣлам̣ на̄ма маггапхалапарийа̄панна̄ самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ сӣлалаккхан̣аппатта̄ тадан̃н̃е четана̄дайо. локийам̣ пана кирийа̄бйа̄катачиттапарийа̄паннам̣ ча̄риттасӣлам̣, ва̄риттасӣласса пана самбхаво ева наттхи вираман̣авасена паваттийа̄ абха̄вато. ‘‘пуббабха̄гасӣлам̣ локийасӣла’’нти кечи.

чаккхудассананти чаккхӯхи дассанам̣. лаккхан̣асса дассананти сабха̄вадхамма̄нам̣ сан̇кхата̄нам̣ паччатталаккхан̣асса н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа, аничча̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣асса тӣран̣апарин̃н̃а̄йа дассанам̣. паджахантопи хи те паха̄табба̄ка̄рато пассати на̄ма. нибба̄насса татхалаккхан̣ам̣ маггапхалехи дассанам̣, там̣ пана пат̣ивиджджханам̣. джха̄нена патхавӣкасин̣а̄дӣнам̣, абхин̃н̃а̄хи рӯпа̄нам̣ дассанампи н̃а̄н̣адассанамева. чаккхудассанам̣ адхиппетам̣ саванапайирупа̄сана̄нам̣ парато гахитатта̄. пан̃хапайирупа̄сананти пан̃хапуччханавасена пайирупа̄санам̣ ан̃н̃акамматтха̄йа упасан̇каманасса кевалам̣ упасан̇каманенева джотитатта̄.

арийа̄нам̣ ануссати на̄ма гун̣авасена, таттха̄пи ладдхаова̄да̄ваджджанамукхена йатха̄бхӯтасӣла̄дигун̣а̄нуссаран̣анти дассетум̣ ‘‘джха̄навипассана̄’’тиа̄ди вуттам̣. ан̃н̃есам̣йева сантикети арийехи ан̃н̃есам̣ са̄саника̄нам̣йева сантике. тена̄ха – ‘‘анупаббаджджа̄ на̄ма̄’’ти. ан̃н̃есӯти са̄саникехи ан̃н̃есу та̄пасапарибба̄джака̄дӣсу. таттха хи паббаджджа̄ арийа̄нам̣ анупаббаджджа̄ на̄ма на хотӣти вуттам̣.

сатасахассаматта̄ ахесум̣ самантапа̄са̄дикатта̄ маха̄тхерасса. лан̇ка̄дӣпети ниссайасӣсена нисситасаллаккхан̣ам̣. на хи паббаджджа̄ дӣпапат̣иладдха̄, атха кхо дӣпанива̄сиа̄чарийапат̣иладдха̄. махинда…пе… паббаджанти на̄ма тасса парива̄рата̄йа паббаджджа̄йа̄ти.

саратӣти там̣ ова̄да̄нуса̄санидхаммам̣ чинтети читте кароти. витакка̄хатам̣ каротӣти пунаппунам̣ паривитакканена тадаттхам̣ витакканиппха̄дитам̣ кароти. а̄раддхо хотӣти сампа̄дито хоти. там̣ пана сампа̄данам̣ па̄рипӯри ева̄ти а̄ха ‘‘парипун̣н̣о хотӣ’’ти. таттха̄ти йатха̄вутте дхамме. н̃а̄н̣ача̄равасена̄ти н̃а̄н̣асса паваттанавасена. тесам̣ тесам̣ дхамма̄нанти тасмим̣ тасмим̣ ова̄дадхамме а̄гата̄нам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣. лаккхан̣анти висесалаккхан̣ам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ан̃ча. павичинатӣти ‘‘идам̣ рӯпам̣ еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ вичайам̣ а̄паджджати. н̃а̄н̣ан̃ча ропетӣти ‘‘аниччам̣ чалам̣ палокам̣ пабхан̇гӯ’’тиа̄дина̄ н̃а̄н̣ам̣ паваттети. вӣмам̣санам̣…пе… а̄паджджатӣти рӯпасаттака̄рӯпасаттакаккамена випассанам̣ паччаккхато вийа аниччата̄дӣнам̣ дассанам̣ саммасанам̣ а̄паджджати.

убхайампетанти пхала̄нисам̣са̄ти вуттадвайам̣. аттхато екам̣ парийа̄йасаддатта̄. пат̣икачча̄ти пагева. маран̣ака̄лети маран̣ака̄ласамӣпе. самӣпаттхе хи идам̣ бхумманти а̄ха ‘‘маран̣асса а̄саннака̄ле’’ти.

со тивидхо хоти н̃а̄н̣асса тиккхамаджджхамудубха̄вена. тена̄ха ‘‘каппасахасса̄йукесӯ’’тиа̄ди. упахаччапаринибба̄йӣ на̄ма а̄йувемаджджхам̣ атиккамитва̄ паринибба̄йанато. йаттха каттхачӣти авиха̄дӣсу йаттха каттхачи. саппайогена̄ти випассана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄расан̇кха̄тена пайогена, саха випассана̄пайогена̄ти аттхо. суддха̄ва̄сабхӯмийам̣ уддхам̣йева маггасото етасса̄ти уддхам̣сото. пат̣исандхивасена аканит̣т̣хабхавам̣ гаччхатӣти аканит̣т̣хага̄мӣ.

авиха̄дӣсу ваттама̄нопи екам̣сато уддхам̣гамана̄рахо пуггало аканит̣т̣хага̄мӣ ева на̄ма̄ти вуттам̣ ‘‘еко уддхам̣сото аканит̣т̣хага̄мӣти пан̃ча хонтӣ’’ти. тесанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. уддхам̣сотабха̄вато йадипи хет̣т̣хима̄дӣсупи арийабхӯми ниббаттатева, татха̄пи таттха бхӯмӣсу а̄йум̣ аггахетва̄ аканит̣т̣хабхаве а̄йувасенева сол̣асакаппасахасса̄йуката̄ дат̣т̣хабба̄. ‘‘сатта пхала̄ сатта̄нисам̣са̄ па̄т̣икан̇кха̄’’ти вуттатта̄ ‘‘арахаттамаггасса пуббабха̄гавипассана̄ боджджхан̇га̄ катхита̄’’ти вуттам̣. саттаннампи сахабха̄во лаббхатӣти ‘‘апуббам̣ ачаримам̣ екачиттаккхан̣ика̄’’ти вуттам̣. тайидам̣ па̄л̣ийам̣ таттха таттха ‘‘тасмим̣ самайе’’ти а̄гатавачанена вин̃н̃а̄йати, боджджхан̇га̄нам̣ пана на̄на̄сабха̄ватта̄ ‘‘на̄на̄лаккхан̣а̄’’ти вуттам̣.

сӣласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. ваттхасуттаван̣н̣ана̄

185. ‘‘сатисамбоджджхан̇го’’ти евам̣ че майхам̣ хотӣти сатисамбоджджхан̇го на̄ма сет̣т̣хо уттамо паваро, тасма̄хам̣ сатисамбоджджхан̇гасӣсена пхаласама̄паттим̣ аппетва̄ вихарисса̄мӣти евам̣ че майхам̣ пуббабха̄ге хотӣти аттхо. ‘‘аппама̄н̣о’’ти евам̣ майхам̣ хотӣти сва̄йам̣ сатисамбоджджхан̇го, саббасо пама̄н̣акаракилеса̄бха̄вато аппама̄н̣адхамма̄рамман̣ато ча аппама̄н̣оти евам̣ майхам̣ антосама̄паттийам̣ асаммохавасена хоти. супарипун̣н̣оти бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ сут̣т̣ху парипун̣н̣оти евам̣ майхам̣ антосама̄паттийам̣ асаммохавасена хотӣти. тит̣т̣хатӣти йатха̄ка̄лапариччхедасама̄паттийа̄ ават̣т̣ха̄нена таппарийа̄панната̄йа сатисамбоджджхан̇го тит̣т̣хати пат̣ибандхавасена. уппа̄дам̣ ана̄ваджджитатта̄ти уппа̄дасса ана̄ваджджанена асаманна̄ха̄рена. уппа̄дасӣсена четтха уппа̄давантова сан̇кха̄ра̄ гахита̄. ануппа̄данти нибба̄нам̣ уппа̄да̄бха̄вато уппа̄давантехи ча виниссат̣атта̄. паваттанти випа̄каппаваттам̣. аппаваттанти нибба̄нам̣ таппат̣иккхепато. нимиттанти саббасан̇кха̄ранимиттам̣. анимиттанти нибба̄нам̣. сан̇кха̄рети уппа̄да̄диана̄масанена кеваламева сан̇кха̄рагахан̣ам̣. висан̇кха̄ранти нибба̄нам̣. а̄ваджджитатта̄ а̄ваджджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа а̄раббха паваттийа̄ сатисамбоджджхан̇го тит̣т̣хати. ат̣т̣хаха̄ка̄рехӣти ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи. джа̄на̄тӣти сама̄паттито вут̣т̣хитака̄ле паджа̄на̄ти. ат̣т̣хаха̄ка̄рехӣти уппа̄да̄ваджджана̄дӣхи чева ануппа̄да̄ваджджана̄дӣхи ча вутта̄ка̄равипарӣтехи ат̣т̣хахи а̄ка̄рехи чавантам̣ сама̄паттивасена анават̣т̣ха̄натопи гаччхантам̣ чаватӣти тхеро паджа̄на̄тӣти.

пхалабоджджхан̇га̄ти пхаласама̄паттипарийа̄панна̄ боджджхан̇га̄. ким̣ пана те висум̣ висум̣ паваттантӣти а̄ха ‘‘йада̄ хӣ’’тиа̄ди. сӣсам̣ катва̄ти падха̄нам̣ сет̣т̣хам̣ катва̄. таданвайа̄ти таданугата̄ сатисамбоджджхан̇гам̣ анугаччханака̄. тан̃ча кхо татха̄ катва̄ дхаммам̣ паччавеккхан̣авасена. кечи пана ‘‘там̣ паччавеккхан̣а̄дикам̣ катва̄’’ти ваданти.

ваттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. бхиккхусуттаван̣н̣ана̄

186. бодха̄йа̄ти еттха бодхо на̄ма буджджханам̣, там̣ пана кисса кена̄ти пуччханто ‘‘ким̣ буджджханаттха̄йа̄’’ти ватва̄ там̣ дассенто ‘‘маггена̄’’тиа̄дима̄ха. маггена нибба̄нам̣ буджджханаттха̄йа сам̣ваттанти, паччавеккхан̣а̄йа катакиччатам̣ буджджханаттха̄йа сам̣ваттанти, пат̣хамавикаппе саччхикирийа̄бхисамайо ева дасситоти тена атут̣т̣хе ‘‘маггена ва̄’’ти дутийавикаппама̄ха. вивеканисситам̣ вира̄ганисситанти падехи саббам̣ маггакиччам̣ тасса пхалан̃ча дасситам̣. ниродханисситанти имина̄ нибба̄насаччхикирийа̄. ка̄ма̄сава̄пи читтам̣ вимуччатӣтиа̄дина̄ килесаппаха̄нам̣. вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣ам̣ хотӣтиа̄дина̄ паччавеккхан̣а̄ дассита̄.

бхиккхусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6-7. кун̣д̣алийасутта̄диван̣н̣ана̄

187-188. нибаддхава̄савасена а̄ра̄ме нисӣданасӣлоти а̄ра̄маниса̄дӣ. парисам̣ ога̄л̣хо хутва̄ чаратӣти париса̄вачароти а̄ха – ‘‘йо пана̄’’тиа̄ди. еванти имина̄ка̄рена. гахан̣анти ниггахан̣ам̣. тена пуччха̄падасса аттхам̣ виварати. ниббет̣хананти ниггаханиббет̣ханам̣. тена виссаджджанападасса аттхам̣ виварати. имина̄ найена̄ти етена ‘‘итива̄до’’ти еттха ити-саддасса аттхам̣ дассети. упа̄рамбха̄дхиппа̄йо вадати етена̄ти ва̄до, досо. итива̄до хотӣти евам̣ имасса упари ва̄да̄ропанам̣ хоти. итива̄даппамоккхоти евам̣ тато памоккхо хоти. евам̣ ва̄даппамоккха̄нисам̣сам̣ парехи а̄ропитадосасса ниббет̣ханавасена дассетва̄ ида̄ни досапаведанавасена дассетум̣ ‘‘айам̣ пуччха̄йа досо’’тиа̄ди вуттам̣.

еттакам̣ т̣ха̄нантиа̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ‘‘тӣн̣и сучарита̄нӣ’’ти еттакам̣ т̣ха̄нам̣. имам̣ десананти ‘‘индрийасам̣варо кхо’’тиа̄динайаппаваттам̣ имам̣ десанам̣. на̄бхиджджха̄йатӣти на абхиджджха̄йати. на̄бхихам̣сатӣти на абхитуссати. гочараджджхатте т̣хитам̣ хотӣти каммат̣т̣ха̄на̄рамман̣е сама̄дха̄навасена т̣хитам̣ хоти ават̣т̣хитам̣. тена̄ха ‘‘сусан̣т̣хита’’нти. сусан̣т̣хитанти самма̄ авиккхепавасена т̣хитам̣. каммат̣т̣ха̄навимуттийа̄ти каммат̣т̣ха̄на̄нуйун̃джанавасена пат̣ипаккхато нӣваран̣ато вимуттийа̄. сут̣т̣ху вимуттанти сувимуттам̣. тасмим̣ амана̄парӯпадассане на ман̇ку вилаккхо на хоти. килесавасена досавасена. ат̣т̣хитачитто атхаддхачитто. ковесена хи читтам̣ тхаддхам̣ хоти, на мудукам̣. адӣнама̄насоти доманассавасена йо дӣнабха̄во, тадабха̄вена ниддосама̄насо. апӯтичиттоти бйа̄паджджа̄бха̄вена сӣтибхӯтачитто.

имесу чхасу два̄ресу ат̣т̣ха̄раса дуччарита̄ни хонти паччекам̣ ка̄йавачӣманодуччаритабхедена. та̄ни вибха̄гена дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагатети найада̄наматтаметам̣. тена ‘‘анит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате досам̣ уппа̄дентасса̄’’тиа̄дина̄ тивидхадуччаритам̣ нӣхаритва̄ ваттаббам̣, татха̄ ‘‘маджджхатта̄рамман̣е мохам̣ уппа̄дентасса̄’’тиа̄дина̄ ча. манодуччарита̄диса̄ман̃н̃ена пана тӣн̣ийева дуччарита̄ни хонтӣти ведитаббам̣.

пан̃н̃аттивасена̄ти ваттхум̣ ана̄маситва̄ пин̣д̣агахан̣амукхена кевалам̣ пан̃н̃аттивасенева. бха̄вана̄пат̣исан̇кха̄нети бха̄вана̄сиддхе пат̣исан̇кха̄не, бха̄вана̄йа пат̣исан̇кха̄не ва̄ти аттхо. има̄нӣти йатха̄вутта̄ни чхадва̄ра̄рамман̣а̄ни. дуччарита̄нӣти дуччаритака̄ран̣а̄ни. аппат̣исан̇кха̄не т̣хитасса дуччарита̄ни сучарита̄ни катва̄. парин̣а̄метӣти париваттети дуччарита̄ни таттха ануппа̄детва̄ сучарита̄ни уппа̄денто. еванти вуттаппака̄рена. индрийасам̣варо…пе… ведитаббо индрийасам̣варасампа̄данавасена тин̣н̣ам̣ сучарита̄нам̣ сиджджханато. тена̄ха ‘‘етта̄вата̄’’тиа̄ди. етта̄вата̄ти а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ‘‘тӣн̣и сучарита̄ни парипӯрентӣ’’ти падам̣, етта̄вата̄. сӣла̄нураккхакам̣ индрийасам̣варасӣланти чатупа̄рисуддхисӣласса анураккхакам̣ индрийасам̣варасӣлам̣ катхикам̣. катхам̣ пана тадева тасса анураккхакам̣ хотӣти? апара̄паруппаттийа̄ упаниссайабха̄вато.

тӣн̣и сӣла̄нӣти индрийасам̣вара-а̄джӣвапа̄рисуддхи-паччайасанниссита-сӣла̄ни. локуттарамиссака̄ти локийа̄пи локуттара̄пи хонтӣти аттхо. саттаннам̣ боджджхан̇га̄нанти локуттара̄нам̣ саттаннам̣ боджджхан̇га̄нам̣. мӯлабхӯта̄ сатипат̣т̣ха̄на̄ пуббабха̄га̄, те сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄ро кхо, кун̣д̣алийа, сатипат̣т̣ха̄на̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ сатта боджджхан̇ге парипӯрентӣ’’ти. тепӣти йатха̄вуттасатипат̣т̣ха̄на̄. сатипат̣т̣ха̄намӯлака̄ боджджхан̇га̄ти локийасатипат̣т̣ха̄намӯлака̄ боджджхан̇га̄ва. пуббабха̄га̄ва̄ти еттха кечи ‘‘пуббабха̄га̄ ча̄’’ти па̄т̣хам̣ катва̄ ‘‘пуббева локуттара̄ пуббабха̄га̄ ча̄’’ти аттхам̣ ваданти. виджджа̄вимуттимӯлака̄ти ‘‘сатта кхо, кун̣д̣алийа, боджджхан̇га̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ виджджа̄вимуттим̣ парипӯрентӣ’’ти евам̣ вутта̄ боджджхан̇га̄ локуттара̄ва виджджа̄вимуттисахагатабха̄вато.

кун̣д̣алийасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. упава̄насуттаван̣н̣ана̄

189. паччаттанти каран̣аниддесо айанти а̄ха – ‘‘аттана̄ва̄’’ти. курума̄нойева̄ти уппа̄денто ева. каммат̣т̣ха̄навимуттийа̄ сут̣т̣ху вимуттанти каммат̣т̣ха̄наманасика̄рена нӣваран̣а̄нам̣ дӯрӣбха̄вато техи сут̣т̣ху вимуттам̣. аттхам̣ каритва̄ти бха̄вана̄манасика̄рам̣ уттамам̣ катва̄. ‘‘маха̄ вата ме айам̣ аттхо уппанно’’ти аттхико хутва̄.

9. пат̣хамауппаннасуттаван̣н̣ана̄

190. татха̄гатасса па̄тубха̄ва̄тиа̄дина̄ буддхуппа̄дака̄ле ева боджджхан̇гаратанапат̣ила̄бхоти дассети.

паббатаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. гила̄навагго

1-3. па̄н̣асутта̄диван̣н̣ана̄

192-194. йесанти йесам̣ сатта̄нам̣. чатта̄ро ирийа̄патха̄ аттхи лаббханти тадупагасарӣра̄вайавала̄бхена. етанти ‘‘чатта̄ро ирийа̄патхе каппентӣ’’ти етам̣ вачанам̣. ‘‘вивеканиссита’’нтиа̄дивачанато ‘‘сахавипассанаке маггабоджджхан̇ге’’иччева вуттам̣. дутийататийа̄ни утта̄наттха̄нева хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄.

4-10. пат̣хамагила̄насутта̄диван̣н̣ана̄

195-201. висуддхам̣ ахоси висабха̄гадха̄туккхобхам̣ вӯпасаментам̣. тена̄ха – ‘‘поккхарапатте …пе… виниваттитва̄ гато’’ти. есева найо па̄л̣ито аттхато ча чатуттхена пан̃чамачхат̣т̣ха̄нам̣ сама̄натта̄. висаруккхава̄тасампхассена̄ти висаруккхасаннисситава̄тасампхассена. мандасӣтаджароти мудуко сӣтаджаро. сесанти вутта̄васесам̣. саббаттха̄ти саттама̄дӣсу чатӯсу.

гила̄наваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. уда̄йивагго

1-2. бодха̄йасутта̄диван̣н̣ана̄

202-203. киттакена ну кхо ка̄ран̣ена буджджханакаан̇га̄ на̄ма вуччанти буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти ваттаббатам̣ лабханти. миссакабоджджхан̇га̄ катхита̄ сахавипассана̄ маггабоджджхан̇га̄ катхита̄ти катва̄. дхаммапариччхедо катхито ган̣ана̄маттена париччхиндитва̄ вуттатта̄ на бхӯмантарапариччхедо, випассана̄дипариччхедо ва̄.

3-5. т̣ха̄нийасутта̄диван̣н̣ана̄

204-206. ка̄мара̄гена гадхитаббат̣т̣ха̄набхӯта̄ ка̄мара̄гат̣т̣ха̄нийа̄ти а̄ха ‘‘а̄рамман̣адхамма̄на’’нти. ‘‘манасика̄рабахулӣка̄ра̄’’ти вуттатта̄ ‘‘а̄рамман̣енева катхита’’нти вуттам̣. вуттапариччхедоти етена на кевалам̣ а̄рамман̣авасенева, атха кхо упаниссайавасенапеттха аттхо лаббхатӣти дассети. пат̣хамаваггасса хи дутийе сутте упаниссайавасенева аттхо дассито. миссакабоджджхан̇га̄ катхита̄ авибха̄генева катхитатта̄. апариха̄нийети тӣхи сиккха̄хи апариха̄на̄вахе.

6-7. тан̣хаккхайасутта̄диван̣н̣ана̄

207-208. ‘‘со мам̣ пуччхиссатӣ’’ти адхиппа̄йена бхагавата̄ оса̄питадесанам̣. паттхат̣атта̄ бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ виттха̄ритам̣ гататта̄. махантабха̄ванти бха̄вана̄васенева махаттам̣ гататта̄. тато ева вад̣д̣хиппама̄н̣а̄. нӣваран̣авигаме самбхавато паччайато бйа̄па̄до вигато хотӣти а̄ха – ‘‘нӣваран̣а̄нам̣ дӯрӣбха̄вена бйа̄па̄давирахитатта̄’’ти. тан̣ха̄мӯлаканти тан̣ха̄паччайам̣. йан̃хи тан̣ха̄сахагатам̣ асахагатампи тан̣хам̣ упанисса̄йа ниппханнам̣, саббам̣ там̣ тан̣ха̄мӯлакам̣. пахӣйати ануппа̄даппаха̄нена. тан̣ха̄дӣнам̣йева кхайа̄, на тесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ кхайа̄. етехи тан̣хаккхайа̄дипадехи.

8. ниббедхабха̄гийасуттаван̣н̣ана̄

209. ниббиджджхантӣти ниббедха̄, ниббиджджханадхамма̄ дхаммавинайа̄дайо, таппарийа̄панната̄йа ниббедхабха̄ге гато ниббедхабха̄гийо, там̣ ниббедхабха̄гийам̣. тена̄ха ‘‘ниббиджджханакот̣т̣ха̄сийа’’нти. бха̄ветва̄ т̣хитена читтена. випассана̄маггампи гахетва̄ ‘‘маггабоджджхан̇га̄ миссака̄’’ти вутта̄. техӣти боджджхан̇гехи бха̄витам̣ читтам̣. те ва̄ боджджхан̇ге бха̄ветва̄ т̣хитам̣ читтам̣ на̄ма пхалачиттам̣, тасма̄ ниббаттиталокуттарамева. тампӣти пхалачиттампи магга̄нантарата̄йа магганисситам̣ катва̄ миссакамева катхетум̣ ват̣т̣ати ‘‘бодха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти вуттатта̄.

9. екадхаммасуттаван̣н̣ана̄

210. сам̣йоджанасан̇кха̄та̄ винибандха̄ти ка̄мара̄га̄дисам̣йоджанасан̃н̃ита̄ бандхана̄. паринит̣т̣хапетва̄ гахан̣а̄ти гилитва̄ вийа паринит̣т̣хапетва̄ гахан̣а̄ка̄ра̄.

10. уда̄йисуттаван̣н̣ана̄

211. бахукатам̣ вуччати бахука̄ро бахума̄но, наттхи етасса бахукатанти абахукато, акатабахума̄но. дхаммо уппаджджама̄но уккуджджанто вийа нируджджхама̄но авакуджджанто вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘уккуджджам̣ вуччати удайо, авакуджджам̣ вайо’’ти. париваттентоти аничча̄типи дуккха̄типи анатта̄типи. ‘‘есо хи те уда̄йи магго пат̣иладдхо, йо те…пе… татхатта̄йа упанессатӣ’’ти парийоса̄не бхагавато вачанан̃четтха са̄дхакам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена тена̄ка̄рена вихарантанти йена саммасана̄ка̄рена випассана̄виха̄рена вихарантам̣. татха̄бха̄ва̄йа̄ти кхӣн̣а̄савабха̄вапаччавеккхан̣а̄йа. тена̄ха – ‘‘кхӣн̣а̄ джа̄тӣти…пе… там̣ дассенто евама̄ха̄’’ти.

уда̄йиваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. нӣваран̣авагго

3-4. упаккилесасутта̄диван̣н̣ана̄

214-215. на ча пабха̄вантанти на ча пабха̄сампаннам̣. пабхиджджанасабха̄ванти та̄петва̄ та̄лане пабхан̇гутам̣. авасесам̣ лоханти вутта̄васесам̣ джа̄тилохам̣, виджа̄тилохам̣, киттималоханти пабхедам̣ саббампи лохам̣. уппаджджитум̣ аппада̄нена̄ти еттха нану локийакусалачиттассапи сувисуддхасса уппаджджитум̣ аппада̄нена упаккилесата̄ти? саччаметам̣, йасмим̣ пана санта̄не нӣваран̣а̄ни ладдхапатит̣т̣ха̄ни, таттха махаггатакусалассапи асамбхаво, пагева локуттаракусаласса, париттакусалам̣ пана йатха̄паччайам̣ уппаджджати. нӣваран̣е хи вӯпасанте санта̄не уппаттийа̄ апарисуддхам̣ хоти, упаккилит̣т̣хам̣ на̄ма хоти, апарисуддхадӣпакапалликават̣т̣хитела̄дисанниссайо дӣпо вийа, апича ниппарийа̄йато уппаджджитум̣ аппада̄ненева тесам̣ упаккилесата̄ти дассенто ‘‘йадаггена хӣ’’тиа̄дима̄ха. а̄рамман̣е виккхиттаппаттивасена чун̣н̣авичун̣н̣ата̄ ведитабба̄. на а̄варантӣти кусаладхамме уппаджджитум̣ аппада̄навасена на а̄варанти, атха кхо тесам̣ уппаттийа̄ хонти. на пат̣иччха̄дентӣти на винандханти. чатубхӯмакачиттасса̄ти чатуттхабхӯмакакусалачиттасса анупаккилеса̄, техи акилиссанато.

8. а̄варан̣анӣваран̣асуттаван̣н̣ана̄

219. пан̃н̃а̄ дуббала̄ хоти, на балаватӣ пат̣ипаккхена упаккилит̣т̣хабха̄вато. тена̄ха ‘‘манда̄ ависада̄’’ти.

пан̃ча нӣваран̣а̄ дӯре хонти а̄варан̣а̄бха̄вато. тамева пӣтинти саппа̄йадхаммасаване уппаннам̣ пӣтим̣. тасса̄ тада̄ уппанна̄ка̄расаллаккхан̣ена авиджаханто пунаппунам̣ тасса̄ ниббаттанена. тена̄ха ‘‘пан̃ча нӣваран̣е виккхамбхетва̄’’ти. идам̣ сандха̄йа̄ти еттаке дивасепи на винассанти, са̄ дхаммапӣти ладдхапаччайа̄ хутва̄ висеса̄ваха̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа етам̣ ‘‘имасса пан̃ча нӣваран̣а̄ тасмим̣ самайе на хонтӣ’’тиа̄ди вуттам̣. пӣтипа̄моджджапаккхийа̄ти пӣтипа̄моджджапаччайа̄. нассантӣти ниродхапаччайавасена паваттанато нассанти. сабха̄гапаччайавасена пуна уппаджджанта̄пи…пе… вуччати киччаса̄дханавасена паваттанато.

9. руккхасуттаван̣н̣ана̄

220. абхируханака̄ти самӣпаруккхе абхибхавитва̄ руханака̄. ат̣т̣хикаччхакоти ат̣т̣хибахулакаччхако. капитханасадисапхалатта̄ капиттханоти ладдхана̄мо.

10. нӣваран̣асуттаван̣н̣ана̄

221. андхабха̄вакаран̣а̄ пан̃н̃а̄чаккхусса вибандханато. татха̄ хи те ‘‘ачаккхукаран̣а̄ пан̃н̃а̄ниродхика̄’’ти вутта̄. виханати виба̄дхатӣти вигха̄то, дуккханти а̄ха ‘‘вигха̄тапаккхийа̄ти дуккхапаккхика̄’’ти. нибба̄наттха̄йа на сам̣ваттантӣти анибба̄насам̣ваттаника̄. миссакабоджджхан̇га̄ва катхита̄ пуббабха̄гика̄нам̣ катхитатта̄.

нӣваран̣аваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. чаккаваттивагго

1. видха̄суттаван̣н̣ана̄

222. видхӣйантӣти видха̄, ма̄на̄дибха̄га̄ кот̣т̣ха̄са̄ти а̄ха ‘‘тайо ма̄накот̣т̣ха̄са̄’’ти. татха̄ татха̄ видаханатоти ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄ тена тена̄ка̄рена видаханато т̣хапанато, т̣хапетаббато ва̄.

2. чаккаваттисуттаван̣н̣ана̄

223. сирисампаттийа̄ ра̄джати диппати собхатӣти ра̄джа̄, да̄напийавачанааттхачарийа̄сама̄наттата̄сан̇кха̄техи чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи. ран̃джетӣти рамети. аббхуггата̄йа̄ти удӣрита̄ ниббаттито таттха таттха гаччханато. чаккам̣ ваттетӣти чаккаратанам̣ паваттети. деват̣т̣ха̄нанти пӯджанӣйадеват̣т̣ха̄нам̣. читтӣкатат̣т̣хена̄ти пӯджанӣйабха̄вена. аггхо наттхи чирака̄ласамбхавапун̃н̃а̄нубха̄васиддхаратанасаббха̄вато. ан̃н̃ехи чаккаваттино париггахабхӯтаратанехи. локети мануссалоке. тена тадан̃н̃алокам̣ ниваттети. виджджама̄наггахан̣ена атӣта̄на̄гатам̣ ниваттети. буддха̄ ча када̄чи карахачи уппаджджанти чаккаваттинопи йебхуййена тасмим̣йева уппаджджанатоти адхиппа̄йо. аномасса̄ти ала̄макасса уккат̣т̣хасса. сеса̄ни ратана̄ни.

татра̄ти ва̄кйопан̃н̃а̄сане нипа̄то, тасмим̣ па̄тубха̄вавачане. ‘‘айутта’’нти ватва̄ таттха адхиппа̄йам̣ виваранто ‘‘уппаннам̣ хӣ’’тиа̄дима̄ха. техи ратанехи чаккаваттананийама̄пеккхата̄йа чаккаваттивачанасса. нийамена̄ти екантена. ваттаббатам̣ а̄паджджати бха̄вини бхӯте вийа упача̄роти йатха̄ – ‘‘агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо’’ти (су. ни. 410). ладдхана̄масса̄ти чаккаваттӣти локе ладдхасаман̃н̃асса паттханӣйасса пурисависесасса. мӯлуппаттивачанатопӣти ‘‘чаккаваттисса па̄тубха̄ва̄’’ти етасса пат̣хамуппаттийа̄ вачанатопи. ида̄ни таматтхам̣ виваранто ‘‘йо хӣ’’тиа̄дима̄ха. йо хи чаккаваттира̄джа̄, тасса уппаттийа̄ чаккаратанасса уппаджджанато чаккаваттӣти евам̣ на̄мам̣ уппаджджати. ‘‘чаккам̣ ваттессатӣ’’ти идам̣ пана нийа̄мам̣ анапеккхитва̄ тасса уппаджджатӣти ратана̄нуппаттим̣ гахетва̄ вуттанайато сан̃н̃а̄ уппаджджати ‘‘чаккаваттӣ’’ти. екамева̄ти чаккаратанамева пат̣хамам̣ па̄тубхавати. йасмим̣ бхӯте ран̃н̃о чаккаваттисаман̃н̃а̄, атха паччха̄ ратана̄ни па̄тубхавантӣти бахӯнам̣ па̄тубха̄вам̣ упа̄да̄йа бахулавачанатопи етам̣ ‘‘чаккаваттисса па̄тубха̄ва̄ ратана̄нам̣ па̄тубха̄во’’ти вуттам̣. айам̣ хетукаттусан̃н̃ито аттхабхедо. па̄тубха̄ва̄ти па̄тубха̄вато. пун̃н̃асамбха̄ро бхиннасанта̄ната̄йа ратана̄нампи парийа̄йена упаниссайахетӯти вуттам̣. йуттамеветам̣ йатха̄вуттайуттийуттатта̄.

ваттаббабхӯто адхиппа̄йо етасса аттхӣти адхиппа̄йо, аттханиддесо, сан̇кхепато адхиппа̄йо сан̇кхепа̄дхиппа̄йо. чаккаратана̄нубха̄вена чаккаваттиссарийасса сиджджханато ‘‘да̄тум̣ саматтхасса̄’’ти вуттам̣. йоджанаппама̄н̣е падесе паваттатта̄ йоджанаппама̄н̣ам̣ андхака̄рам̣. атидӣгха̄тирассата̄дим̣ чхаббидхам̣ досам̣ виваджджетва̄ т̣хитасса̄ти вачанасесо.

саббесам̣ чатубхӯмакадхамма̄нам̣ пуречарам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманвесанавасена паваттанато. буддха̄дӣхипи аппаха̄нӣйата̄йа махантадхаммасабха̄ватта̄ дхаммака̄йе ча джет̣т̣хакат̣т̣хена дхаммака̄йӯпапаннам̣. пан̃н̃а̄па̄са̄дата̄йа часса упаригатат̣т̣хена аччуггатам̣. виттхатат̣т̣хена випулам̣. махантата̄йа махантам̣. ана̄дика̄лабха̄витасса килесасанта̄насса кхан̣енева виддхам̣санато сӣгхам̣ лаху джаванти парийа̄йа̄. боджджхан̇гадхаммапарийа̄паннатта̄ хи вуттам̣ ‘‘еканта-кусалатта̄’’ти. сампайуттавасена пӣтийа̄ а̄локавиддхам̣санабха̄вавасена̄ти вуттам̣ ‘‘сахаджа̄тапаччайа̄дӣ’’тиа̄ди. саббасан̇га̄хикадхаммапариччхедоти чатубхӯмакатта̄ саббасан̇га̄хако боджджхан̇гадхаммапариччхедо катхито.

4-10. дуппан̃н̃асутта̄диван̣н̣ана̄

225-231. ел̣ам̣ вуччати досо, ел̣ена мӯго вийа̄ти ел̣амӯготи имаматтхам̣ дассенто ‘‘мукхена ва̄ча’’нтиа̄дима̄ха.

чаккаваттиваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. са̄каччхавагго

1. а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄

232. пуриманайатоти ‘‘сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄нам̣ дхамма̄на’’нтиа̄дина̄ а̄гатанайато. еванти ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена. сати ча сампаджан̃н̃ан̃ча сатисампаджан̃н̃ам̣. сатипадха̄нам̣ ва̄ абхикканта̄дӣсу саттхакабха̄вапаригган̣хакан̃а̄н̣ам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. там̣ саббаттха сатока̄рӣбха̄ва̄вахатта̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттати. йатха̄ ча паччанӣкадхаммаппаха̄нам̣ анурӯпадхаммадесана̄ ча ануппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄да̄йа хоти, евам̣ сатирахитапуггалаваджджана̄ сатока̄рӣпуггаласевана̄ ча таттха ча йуттапайуттата̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти имаматтхам̣ дассети ‘‘сатисампаджан̃н̃а’’нтиа̄дина̄. арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хоти. татха̄ хи араха̄ва ‘‘сативепуллаппатто’’ти вуччати.

дхамма̄нам̣, дхаммесу ва̄ вичайо, со ева хет̣т̣ха̄ вуттанайена самбоджджхан̇го, тасса дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса. парипуччхаката̄ти а̄чарийам̣ пайирупа̄ситва̄ пан̃чапи ника̄йе сахат̣т̣хакатха̄йа парийога̄хетва̄ йам̣ йам̣ таттха ган̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, тасса тасса ‘‘идам̣, бханте, катхам̣ имасса ко аттхо’’ти евам̣ кхандха̄дӣсу аттхапуччхакабха̄во. тена̄ха ‘‘кхандха…пе… бахулата̄’’ти.

ваттхувисадакирийа̄ти читтачетасика̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄набха̄вато сарӣрам̣ таппат̣ибаддха̄ни ча чӣвара̄дӣни идха ‘‘ваттхӯнӣ’’ти адхиппета̄ни, та̄ни йатха̄ читтасса сукха̄ваха̄ни хонти, татха̄ каран̣ам̣ тесам̣ висадабха̄вакаран̣ам̣. тена вуттам̣ ‘‘аджджхаттикаба̄хира̄на’’нтиа̄ди. уссаннадосанти ва̄та̄диуссаннадосам̣. седамаламаккхитанти седена чева джаллика̄сан̇кха̄тена сарӣрамалена ча маккхитам̣. ча-саддена ан̃н̃ампи сарӣрасса ча читтасса ча пӣл̣а̄вахам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сена̄санам̣ ва̄ти ва̄-саддена патта̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ависаде сати, висайабхӯте ва̄. катхам̣ бха̄ванамануйуттасса та̄ни висайоти? антарантара̄ паваттанакачиттуппа̄давасена евам̣ вуттам̣. те хи читтуппа̄да̄ читтекаггата̄йа иджджхантийа̄пи апарисуддхабха̄ва̄йа сам̣ваттанти. читтачетасикесу ниссайа̄дипаччайабхӯтесу. н̃а̄н̣ампӣти пи-саддо сампин̣д̣ане. тена на кевалам̣ там̣ ваттхуйева, атха кхо тасмим̣ апарисуддхе н̃а̄н̣ампи апарисуддхам̣ хотӣти ниссайа̄парисуддхийа̄ ниссита̄парисуддхи вийа висайасса апарисуддхата̄йа висайӣнам̣ апарисуддхим̣ дассети анвайато бйатирекато ча.

самабха̄вакаран̣ам̣ киччато анӯна̄дхикабха̄вакаран̣ам̣. йатха̄паччайам̣ саддхеййаваттхусмим̣ адхимоккхакиччасса пат̣утарабха̄вена пан̃н̃а̄йа ависадата̄йа вӣрийа̄дӣнан̃ча анубалаппада̄наситхилата̄дина̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти. тена̄ха ‘‘итара̄ни манда̄нӣ’’ти. татоти тасма̄ саддхиндрийасса балавабха̄вато итаресан̃ча мандатта̄. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ пагган̣ханам̣ анубалаппада̄нам̣ паггахо, паггахакиччам̣ ка̄тум̣ на саккотӣти самбандхитаббам̣. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣, виккхепапат̣ипаккхо. йена ва̄ сампайутта̄ авиккхитта̄ хонти, со авиккхепо. рӯпагатам̣ вийа чаккхуна̄ йена йа̄тха̄вато висайасабха̄вам̣ пассати, там̣ дассанакиччам̣ ка̄тум̣ на саккоти балавата̄ саддхиндрийена абхибхӯтатта̄. сахаджа̄тадхаммесу хи индат̣т̣хам̣ каронта̄нам̣ саха паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ екарасата̄васенева аттхасиддхи, на ан̃н̃атха̄. тасма̄ти вуттамеваттхам̣ ка̄ран̣абха̄вена пачча̄масати. танти саддхиндрийам̣.

дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена̄ти йасса саддхеййаваттхуно ул̣а̄рата̄дигун̣е адхимуччанасса са̄тисайаппаваттийа̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тасса паччайапаччайуппанната̄дивибха̄гато йа̄тха̄вато вӣмам̣санена. еван̃хи евам̣дхаммата̄найена сабха̄васарасато париггайхама̄не савиппха̄ро адхимоккхо на хоти – ‘‘айам̣ имесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во’’ти пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса са̄тисайатта̄. дхурийадхаммесу хи йатха̄ саддха̄йа балавабха̄ве пан̃н̃а̄йа мандабха̄во хоти, евам̣ пан̃н̃а̄йа балавабха̄ве саддха̄йа мандабха̄во хоти. тена вуттам̣ – ‘‘там̣ дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена…пе… ха̄петабба’’нти. татха̄ аманасикаран̣ена̄ти йена̄ка̄рена бха̄ванамануйун̃джантасса саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тена̄ка̄рена бха̄ванам̣ на̄нуйун̃джанена̄ти вуттам̣ хоти. идха дувидхена саддхиндрийасса балавабха̄во аттано ва̄ паччайависесена киччуттарийато вӣрийа̄дӣнам̣ ва̄ мандакиччата̄йа. таттха пат̣хамавикаппе ха̄панавидхи дассито, дутийавикаппе пана йатха̄ манасикарото вӣрийа̄дӣнам̣ мандакиччата̄йа саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена вӣрийа̄дӣнам̣ пат̣утарабха̄ва̄вахена манасика̄рена саддхиндрийам̣ техи саматам̣ каронтена ха̄петаббам̣. имина̄ найена сесиндрийесупи ха̄панавидхи ведитаббо.

ваккалиттхераваттхӯти со хи а̄йасма̄ саддха̄дхимутто таттха ча ката̄дхика̄ро саттху рӯпака̄йадассане пасуто ева хутва̄ вихаранто саттха̄ра̄ – ‘‘ким̣ те, ваккали, имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена, йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.87) овадийама̄но каммат̣т̣ха̄не нийоджитопи там̣ анануйун̃джанто пан̣а̄мито атта̄нам̣ винипа̄тетум̣ папа̄тат̣т̣ха̄нам̣ абхирухи. атха нам̣ саттха̄ йатха̄нисиннова обха̄сависсаджджанена атта̄нам̣ дассетва̄ –

‘‘па̄моджджабахуло бхиккху, пасанно буддхаса̄сане;

адхигаччхе падам̣ сантам̣, сан̇кха̄рӯпасамам̣ сукха’’нти. (дха. па. 381) –

га̄тхам̣ ватва̄ ‘‘ехи, ваккалӣ’’ти а̄ха. со тена вачанена аматенева абхиситто хат̣т̣хатут̣т̣хо хутва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапеси, саддха̄йа бахулабха̄вато випассана̄вӣтхим̣ на̄рохати. там̣ н̃атва̄ бхагава̄ индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄йа каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ ада̄си. со саттха̄ра̄ диннанайена випассанам̣ уссукка̄петва̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ арахаттам̣ па̄пун̣и. тена вуттам̣ – ‘‘ваккалиттхераваттху четтха нидассана’’нти. еттха̄ти саддхиндрийасса адхиматтабха̄ве сесиндрийа̄нам̣ сакичча̄каран̣е.

итаракиччабхеданти упат̣т̣ха̄на̄дикиччависесам̣. пассаддха̄дӣти а̄ди-саддена сама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ха̄петаббанти йатха̄ саддхиндрийасса балавабха̄во дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ха̄йати, евам̣ вӣрийиндрийасса адхиматтата̄ пассаддхийа̄дибха̄вана̄йа ха̄йати сама̄дхипаккхикатта̄ тасса̄. татха̄ хи сама̄дхиндрийасса адхиматтатам̣ косаджджапа̄тато раккхантӣ вӣрийа̄дибха̄вана̄ вийа вӣрийиндрийасса адхиматтатам̣ уддхаччапа̄тато раккхантӣ екам̣сато ха̄пети. тена вуттам̣ ‘‘пассаддха̄дибха̄вана̄йа ха̄петабба’’нти. сон̣аттхерасса ваттхӯти сукума̄расон̣аттхерасса ваттху. со хи а̄йасма̄пи саттху сантика̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ сӣтаване вихаранто – ‘‘мама сарӣрам̣ сукхума̄лам̣, на ча сакка̄ сукхенева сукхам̣ адхигантум̣, ка̄йам̣ киламетва̄пи саман̣адхаммо ка̄таббо’’ти т̣ха̄начан̇каманамева адхит̣т̣ха̄йа падха̄намануйун̃джанто па̄даталесу пхот̣есу ут̣т̣хитесупи веданам̣ аджджхупеккхитва̄ дал̣хавӣрийам̣ каронто ачча̄раддхавӣрийата̄йа висесам̣ паваттетум̣ на̄саккхи. саттха̄ таттха гантва̄ вӣн̣опамова̄дена овадитва̄ вӣрийасамата̄йоджанавидхим̣ дассенто каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ гиджджхакӯт̣ам̣ гато. тхеропи саттха̄ра̄ диннанайена вӣрийасаматам̣ йа̄джетва̄ бха̄венто випассанам̣ уссукка̄петва̄ арахаттева патит̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘сон̣аттхерасса ваттху дассетабба’’нти. сесесупӣти сатисама̄дхипан̃н̃индрийесупи.

саматанти саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анӯна̄дхикабха̄вам̣, татха̄ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча. йатха̄ хи саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ висум̣ висум̣ дхурийадхаммабхӯта̄нам̣ киччато ан̃н̃аман̃н̃ана̄тиваттанам̣ висесато иччхитаббам̣. йато тесам̣ самадхурата̄йа аппана̄ сампаджджати, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ косаджджуддхаччапаккхика̄нам̣ самата̄йа сати ан̃н̃аман̃н̃упаттхамбханато сампайуттадхамма̄нам̣ антадвайапа̄та̄бха̄вена саммадева аппана̄ иджджхатӣти. балавасаддхотиа̄ди вуттассева аттхасса бйатирекамукхена саматтханам̣. тассаттхо – йо балаватийа̄ саддха̄йа саманна̄гато ависадан̃а̄н̣о, со мудхаппасанно хоти, на авеччаппасанно. татха̄ хи со аваттхусмим̣ пасӣдати, сеййатха̄пи титтхийаса̄вака̄. кера̄т̣икапаккханти са̄т̣хеййапаккхам̣ бхаджати. саддха̄хӣна̄йа пан̃н̃а̄йа атидха̄ванто ‘‘деййаваттхупаричча̄гена вина̄ читтуппа̄даматтенапи да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ хотӣ’’тиа̄дӣни парикаппети хетупатирӯпакехи ван̃чито, евам̣бхӯто ча лӯкхатаккавилуттачитто пан̣д̣ита̄нам̣ вачанам̣ на̄дийати, сан̃н̃аттим̣ на гаччхати. тена̄ха ‘‘бхесаджджасамут̣т̣хито вийа рого атекиччхо хотӣ’’ти. йатха̄ четтха саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самабха̄во аттха̄вахо, висамабха̄во анаттха̄вахо, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самабха̄во аттха̄вахо, итаро анаттха̄вахо, татха̄ самабха̄во авиккхепа̄вахо, итаро виккхепа̄вахо. косаджджам̣ абхибхавати, тена аппанам̣ на па̄пун̣а̄тӣти адхиппа̄йо. еса найо уддхаччам̣ абхибхаватӣти еттха̄пи. тадубхайанти саддха̄пан̃н̃а̄двайам̣ сама̄дхивӣрийадвайан̃ча. самам̣ ка̄таббанти саматам̣ ка̄таббам̣.

сама̄дхикаммикасса̄ти саматхакаммат̣т̣ха̄никасса. еванти евам̣ санте, саддха̄йа тхокам̣ балавабха̄ве сатӣти аттхо. саддахантоти ‘‘патхавӣ патхавӣти манасика̄раматтена катхам̣ джха̄нуппаттӣ’’ти ачинтетва̄ ‘‘аддха̄ самбуддхена вуттавидхи иджджхатӣ’’ти саддаханто саддхам̣ джаненто. окаппентоти а̄рамман̣ам̣ анупависитва̄ вийа адхимуччанавасена авакаппенто паккханданто. екаггата̄ балаватӣ ват̣т̣ати сама̄дхипадха̄натта̄ джха̄насса. убхиннанти сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣. сама̄дхикаммикасса сама̄дхино адхиматтата̄йа пан̃н̃а̄йа адхиматтата̄пи иччхитабба̄ти а̄ха ‘‘самата̄йапӣ’’ти, самабха̄вена̄пӣти аттхо. аппана̄ти локийааппана̄. татха̄ хи ‘‘хотийева̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати, локуттараппана̄ пана тесам̣ самабха̄венева иччхита̄. йатха̄ха ‘‘саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ бха̄ветӣ’’ти (а. ни. 4.170). йади висесато саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча сама̄натам̣ иччхати, катхам̣ сатӣти а̄ха – ‘‘сати пана саббаттха балаватӣ ват̣т̣атӣ’’ти. саббаттха̄ти лӣнуддхаччапаккхикесу пан̃чиндрийесу. уддхаччапаккхикекадесе ган̣ханто ‘‘саддха̄вӣрийапан̃н̃а̄на’’нти а̄ха. ан̃н̃атха̄ пӣти ча гахетабба̄ сийа̄. татха̄ хи ‘‘косаджджапаккхикена сама̄дхина̄’’иччева вуттам̣, на ча ‘‘пассаддхисама̄дхиупеккха̄хӣ’’ти. са̄ти сати. саббесу ра̄джакаммесу нийуттоти саббакаммико. тена̄ти йена ка̄ран̣ена саббаттха иччхитабба̄, тена а̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣. саббаттха нийутта̄ саббаттхика̄, саббена ва̄ лӣнуддхаччапаккхикена боджджхан̇гена аттхетабба̄ саббаттхийа̄, саббаттхийа̄ва саббаттхика̄. читтанти кусалачиттам̣. тасса хи сатипат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣ аппаттасса паттийа̄ анадхигатасса адхигама̄йа. тена̄ха – ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.

кхандха̄дибхеде анога̄л̣хапан̃н̃а̄нанти парийаттиба̄хусаччавасенапи кхандха̄йатана̄дӣсу аппатит̣т̣хитабуддхӣнам̣. бахуссутасевана̄ хи сутамайан̃а̄н̣а̄ваха̄. тарун̣авипассана̄саман̇гӣпи бха̄вана̄майан̃а̄н̣е т̣хитатта̄ екам̣сато пан̃н̃ава̄ ева на̄ма хотӣти а̄ха – ‘‘самапан̃н̃а̄са…пе… пуггаласевана̄’’ти. н̃еййадхаммасса гамбхӣрабха̄вавасена таппариччхедакан̃а̄н̣асса гамбхӣрабха̄вагахан̣анти а̄ха – ‘‘гамбхӣресу кхандха̄дӣсу паватта̄йа гамбхӣрапан̃н̃а̄йа̄’’ти. тан̃хи н̃еййам̣ та̄диса̄йа пан̃н̃а̄йа чаритаббато гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣, тасса̄ ва̄ пан̃н̃а̄йа таттха пабхедато паватти гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄, тасса̄ паччавеккхан̣а̄ти а̄ха ‘‘гамбхӣрапан̃н̃а̄йа пабхедапаччавеккхан̣а̄’’ти. йатха̄ сативепуллаппатто на̄ма араха̄ ева, евам̣ со ева пан̃н̃а̄вепуллаппаттопӣти а̄ха ‘‘арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хотӣ’’ти. вӣрийа̄дӣсупи есева найоти.

‘‘таттам̣ айокхилам̣ хаттхе гаментӣ’’тиа̄дина̄ вуттапан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣а̄ нирайе ниббаттасаттасса саббапат̣хамам̣ каронтӣти девадӯтасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.250), тасса̄ а̄дито вуттатта̄ ча а̄ха – ‘‘пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣ато пат̣т̣ха̄йа̄’’ти. сакат̣авахана̄дика̄лети а̄ди-саддена тадан̃н̃амануссехи тираччха̄нехи ча виба̄дханӣйака̄лам̣ сан̇ган̣ха̄ти. екам̣ буддхантаранти идам̣ апара̄парам̣ петесу ева уппаджджанакасаттавасена вуттам̣, екачча̄нам̣ ва̄ пета̄нам̣, екаччатираччха̄на̄нам̣ вийа татха̄ дӣгха̄йуката̄пи сийа̄ти татха̄ вуттам̣. татха̄ хи ка̄ло на̄гара̄джа̄ чатуннам̣ буддха̄нам̣ рӯпадасса̄вӣ.

евам̣ а̄нисам̣садасса̄виноти ‘‘вӣрийа̄йатто ева сакалалокийалокуттарависеса̄дхигамо’’ти евам̣ а̄нисам̣садассанасӣласса. гаманавӣтхинти сапуббабха̄гам̣ нибба̄нага̄миним̣ пат̣ипадам̣. саха випассана̄йа арийамаггапат̣ипа̄т̣и, саттависуддхипарампара̄ ва̄. са̄ хи ват̣т̣ато ниййа̄на̄йа гантабба̄ пат̣ипада̄ти катва̄ гаманавӣтхи на̄ма.

ка̄йадал̣хӣбахулоти ка̄йасса посанапасуто. пин̣д̣анти рат̣т̣хапин̣д̣ам̣. паччайада̄йака̄нам̣ аттани ка̄расса аттано самма̄пат̣ипаттийа̄ махаппхалабха̄васса каран̣ена пин̣д̣а̄йа бхиккха̄йа пат̣ипӯджана̄ пин̣д̣а̄пача̄йана̄. нӣхарантоти паттаттхавикато нӣхаранто. там̣ саддам̣ сутва̄ти там̣ упа̄сика̄йа вачанам̣ пан̣н̣аса̄ладва̄ре т̣хитова пан̃ча̄бхин̃н̃ата̄йа диббасотена сутва̄ти ваданти. мануссасампатти, диббасампатти, анте нибба̄насампаттӣти тиссо сампаттийо. ситам̣ каронтова̄ти ‘‘акиччхенева майа̄ ват̣т̣адуккхам̣ саматикканта’’нти паччавеккхан̣а̄васа̄не сан̃джа̄тапа̄моджджавасена ситам̣ каронто ева.

аласа̄нам̣ бха̄вана̄йа на̄маматтампи аджа̄нанта̄нам̣ ка̄йасса посанабахула̄нам̣ йа̄вадаттхам̣ парибхун̃джитва̄ сеййасукха̄дим̣ ануйун̃джанта̄нам̣ тираччха̄накатхика̄нам̣ дӯратова ваджджанам̣ кусӣтапуггалапариваджджана̄. ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа̄’’тиа̄дина̄ бха̄вана̄рамбхавасена а̄раддхавӣрийа̄нам̣ дал̣хапараккама̄нам̣ ка̄ленака̄лам̣ упасан̇камана̄ а̄раддхавӣрийапуггаласевана̄. тена̄ха ‘‘куччхим̣ пӯретва̄’’тиа̄ди.

висуддхимагге пана ‘‘джа̄тимахаттапаччавеккхан̣а̄, сабрахмача̄римахаттапаччавеккхан̣а̄’’ти идам̣ двайам̣ на гахитам̣, ‘‘тхинамиддхавиноданата̄, саммаппадха̄напаччавеккхан̣а̄’’ти идам̣ двайам̣ гахитам̣. таттха а̄нисам̣садасса̄вита̄йа ева саммаппадха̄напаччавеккхан̣а̄ гахита̄ локийалокуттарависеса̄дхигамасса вӣрийа̄йаттата̄дассанабха̄вато. тхинамиддхавиноданам̣ тададхимуттата̄йа гахитам̣, вӣрийуппа̄дане йуттапайуттасса тхинамиддхавиноданам̣ аттхато сиддхамева. таттха тхинамиддхавиноданам̣ кусӣтапуггалапариваджджана-а̄раддхавӣрийапуггала-севана- тададхимуттата̄пат̣ипаккхавидхамана-паччайӯпасам̣ха̄равасена, апа̄йабхайапаччавеккхан̣а̄дайо самуттеджанавасена вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄дака̄ти дат̣т̣хабба̄.

буддха̄нуссатийа̄ упача̄расама̄дхинит̣т̣хатта̄ вуттам̣ ‘‘йа̄ва упача̄ра̄’’ти. сакаласарӣрам̣ пхарама̄ноти пӣтисамут̣т̣ха̄нехи пан̣ӣтарӯпехи сакаласарӣрам̣ пхарама̄но. дхаммасан̇гхагун̣е ануссарантассапи йа̄ва упача̄ра̄ сакаласарӣрам̣ пхарама̄но пӣтисамбоджджхан̇го уппаджджатӣти йоджана̄. евам̣ сесаануссатӣсу паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣а̄йа ча йоджетаббам̣ тасса̄пи вимутта̄йатанабха̄вена таггатикатта̄. еварӯпе ка̄лети дуббхиккхабхайа̄дӣсӯти вуттака̄ле. сама̄паттийа̄…пе… на самуда̄чарантӣти идам̣ упасама̄нуссатийа̄ васена вуттам̣. сан̇кха̄ра̄нан̃хи саппадесавӯпасамепи ниппадесавӯпасаме вийа таттха сапан̃н̃а̄йа паваттанато бха̄вана̄манасика̄ро килесавиккхамбханасаматтхо хутва̄ упача̄расама̄дхим̣ а̄ваханто татха̄рӯпапӣтисоманассасаманна̄гато пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти. паса̄данӣйесу т̣ха̄несу паса̄дасинеха̄бха̄вена сам̣сӯчитахадайата̄ лӯкхата̄. са̄ ча таттха а̄дарага̄рава̄каран̣ена вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘асаккаччакирийа̄йа сам̣сӯчиталӯкхабха̄ве’’ти.

ка̄йачиттадаратхавӯпасамалаккхан̣а̄ пассаддхи ева йатха̄вуттабодхиан̇габхӯто пассаддхисамбоджджхан̇го, тасса пассаддхисамбоджджхан̇гасса. пан̣ӣтабходжанасеваната̄ти пан̣ӣтасаппа̄йабходжанасеваната̄. утуирийа̄патхасукхаггахан̣ехи саппа̄йаутуирийа̄патхам̣ гахитанти дат̣т̣хаббам̣. тан̃хи тивидхампи саппа̄йам̣ севийама̄нам̣ ка̄йасса каллата̄па̄данавасена читтасса каллатам̣ а̄вахантам̣ дувидха̄йапи пассаддхийа̄ ка̄ран̣ам̣ хоти. саттесу лаббхама̄нам̣ сукхадуккхам̣ ахетуканти айамеко анто, иссара̄дивисамахетуканти айам̣ дутийо, ете убхо анте анупагамма йатха̄сакам̣ каммуна̄ хотӣти айам̣ маджджхима̄ пат̣ипатти. маджджхатто пайого йасса со маджджхаттапайого, тасса бха̄во маджджхаттапайогата̄. айан̃хи паха̄наса̄раддхака̄йата̄-сан̇кха̄тапассаддхака̄йата̄йа ка̄ран̣ам̣ хонтӣ пассаддхидвайам̣ а̄вахати. етенева са̄раддхака̄йапуггалапариваджджана-пассаддхака̄йапуггаласевана̄нам̣ тада̄ваханата̄ сам̣ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

ваттхувисадакирийа̄ индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄ ча ‘‘пан̃н̃а̄ваха̄’’ти вутта̄. саматха̄ваха̄пи та̄ хонти саматха̄вахабха̄венева пан̃н̃а̄вахатта̄ти вуттам̣ ‘‘ваттхувисада…пе… ведитабба̄’’ти.

каран̣акосаллабха̄вана̄косалла̄нам̣ на̄нантарийабха̄вато раккхан̣акосалласса ча там̣мӯлакатта̄ ‘‘нимиттакусалата̄ на̄ма касин̣анимиттасса уггахан̣акусалата̄’’иччева вуттам̣. атиситхилавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогамандатам̣ аппама̄давекаллан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса пагган̣хананти тасса лӣнасса читтасса дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена лайа̄паттито самут̣т̣ха̄панам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе лӣнам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло вӣрийасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло пӣтисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? лӣнам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сусамут̣т̣ха̄пайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летука̄мо асса, со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, суккха̄ни гомайа̄ни паккхипеййа, суккха̄ни кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, мукхава̄тан̃ча дадеййа, на ча пам̣сукена окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летунти. евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).

еттха ча йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄, са̄ анантарам̣ вибха̄вита̄ ева.

ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогабалаватам̣ памодуппила̄ванан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса нигган̣хананти тасса уддхатасса читтасса сама̄дхисамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена уддхата̄паттито ниседханам̣. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –

‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе уддхатам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло сама̄дхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? уддхатам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сувӯпасамайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни….пе… пам̣сукена ча окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петунти. евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).

еттха̄пи йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена пассаддхисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄. таттха пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄ вутта̄ ева, сама̄дхисамбоджджхан̇гасса вуччама̄на̄, итарасса анантарам̣ ваккхати. пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа̄ти пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса аппабха̄вена. йатха̄ хи да̄нам̣ алобхаппадха̄нам̣, сӣлам̣ адосаппадха̄нам̣, евам̣ бха̄вана̄ амохаппадха̄на̄. таттха йада̄ пан̃н̃а̄ на балаватӣ хоти, тада̄ бха̄вана̄ пуббена̄парам̣ висеса̄ваха̄ на хоти, анабхисан̇кхато вийа а̄ха̄ро пурисасса йогино читтасса абхиручим̣ на уппа̄дети, тена там̣ нирасса̄дам̣ хоти. татха̄ бха̄вана̄йа саммадева вӣтхипат̣ипаттийа̄ абха̄вена упасамасукхам̣ на виндати, тенапи читтам̣ нирасса̄дам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пайога…пе… нирасса̄дам̣ хотӣ’’ти.

тасса сам̣вегуппа̄данан̃ча паса̄дуппа̄данан̃ча тикиччхананти там̣ дассенто ‘‘ат̣т̣ха сам̣вегаваттхӯнӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄ни йатха̄рахам̣ сугатийам̣ дуггатийан̃ча хонтӣти тадан̃н̃амева пан̃чавидхабандхана̄дикхуппипа̄са̄диан̃н̃аман̃н̃авиба̄дхана̄дихетукам̣ апа̄йадуккхам̣ дат̣т̣хаббам̣. тайидам̣ саббам̣ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ паччуппаннабхаванисситам̣ гахитанти атӣте ана̄гате ча ка̄ле ват̣т̣амӯлакадуккха̄ни висум̣ гахита̄нийева. йе пана сатта̄ а̄ха̄рӯпаджӣвино таттха ча ут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино, тесам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ джӣвикадуккхам̣ ат̣т̣хамам̣ сам̣вегаваттху гахитанти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе сампахам̣сана̄ти айам̣ сампахам̣ситаббасамайе вуттанайена сам̣вегаджананавасена чева паса̄дуппа̄данавасена ча саммадева пахам̣сана̄, сам̣вегаджананапуббакапаса̄дуппа̄данена бха̄вана̄читтасса тосана̄тиаттхо.

самма̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма̄ти лӣнуддхаччавирахена саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ ча саммадева бха̄вана̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма.

алӣнантиа̄дӣсу косаджджапаккхика̄нам̣ дхамма̄нам̣ анадхиматтата̄йа алӣнам̣, уддхаччапаккхика̄нам̣ анадхиматтата̄йа ануддхатам̣, пан̃н̃а̄пайогасампаттийа̄ упасамасукха̄дхигамена ча анирасса̄дам̣, тато ева а̄рамман̣е самаппаваттам̣ саматхавӣтхипат̣ипаннан̃ча. таттха алӣната̄йа паггахе, ануддхата̄йа ча ниггахе, анирасса̄дата̄йа сампахам̣сане на бйа̄па̄рам̣ а̄паджджати. алӣна̄нуддхаччата̄хи а̄рамман̣е самаппаваттам̣, анирасса̄дата̄йа саматхавӣтхипат̣ипаннам̣, самаппаваттийа̄ ва̄ алӣнам̣ ануддхатам̣, саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ анирасса̄данти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе аджджхупеккханата̄ти айам̣ аджджхупеккхитаббасамайе читтасса паггаханиггахасампахам̣санесу бйа̄ват̣ата̄сан̇кха̄там̣ пат̣ипаккхам̣ абхибхуййа упеккхана̄ вуччати. еса̄ти сама̄дхибоджджхан̇го ануппанно уппаджджати. арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хотӣти етена ниппарийа̄йато сама̄дхивепуллаппаттопи араха̄ ева̄ти дассети.

ануродхавиродхапаха̄навасена маджджхаттабха̄во упеккха̄самбоджджхан̇гасса ка̄ран̣ам̣ тасмим̣ сати сиджджханато, асати ча асиджджханато, со ча маджджхаттабха̄во висайавасена дувидхоти а̄ха ‘‘саттамаджджхаттата̄ сан̇кха̄рамаджджхаттата̄’’ти. тадубхайавасена часса вируджджханам̣ пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа ева дӯрӣкатанти ануруджджханассева паха̄навидхим̣ дассенто ‘‘саттамаджджхаттата̄’’тиа̄дима̄ха. татха̄ хисса саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджанам̣ ‘‘уппаттийа̄ ка̄ран̣а’’нти вуччати. упеккха̄йа хи висесато ра̄го пат̣ипаккхо, тато ра̄габахуласса пуггаласса упеккха̄ ‘‘висуддхимагго’’ти вуччати. двӣха̄ка̄рехӣти каммассаката̄паччавеккхан̣ам̣ аттасун̃н̃ата̄паччавеккхан̣анти имехи двӣхи ка̄ран̣ехи. двӣхева̄ти авадха̄ран̣ам̣ сан̇кха̄расахита̄йа сан̇кхйа̄сама̄ната̄йа дассанаттхам̣. сан̇кхйа̄ ева хеттха сама̄нам̣, на сан̇кхйеййам̣ саббатха̄ сама̄нанти. асса̄микабха̄во анаттанийата̄. сати хи аттани тасса кин̃чанабха̄вена чӣварам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ кин̃чи аттанийам̣ на̄ма сийа̄, со пана кочи наттхева̄ти адхиппа̄йо. анаддханийанти, на аддха̄наккхамам̣, на чират̣т̣ха̄йи иттарам̣ аниччанти аттхо. та̄вака̄ликанти тассева вевачанам̣.

мама̄йатӣти маматтам̣ кароти. мама̄ти тан̣ха̄йа париггайха тит̣т̣хати. дхана̄йанта̄ти дханам̣ даббам̣ каронта̄. асса̄ти упеккха̄самбоджджхан̇гасса арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хоти. татха̄ хи арахато ева чхал̣ан̇гупеккха̄ниппхатти.

асубха̄рамман̣а̄ дхамма̄ти асубхаппака̄ра̄ асубхаджха̄насса а̄рамман̣абхӯта̄ дхамма̄. ка̄мам̣ индрийабаддха̄пи кеса̄дайо асубхаппака̄ра̄ ева, висесато пана джигуччхитаббе джигуччха̄вахе ган̣ханто ‘‘даса̄’’ти а̄ха. йатха̄ манасикарото сабха̄васарасато таттха асубхасан̃н̃а̄ сантит̣т̣хати, татха̄ паватто манасика̄ро упа̄йаманасика̄ро. асубхе асубхапат̣иккӯла̄ка̄расса угган̣ханам̣, йатха̄ ва̄ таттха уггаханимиттам̣ уппаджджати, татха̄ манасика̄ро асубханимиттасса уггахо. упача̄раппана̄ваха̄йа асубхабха̄вана̄йа ануйун̃джана̄ асубхабха̄вана̄нуйого.

маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ сут̣т̣ху сусам̣варан̣е сати авасарам̣ алабханто ка̄маччхандо пахӣйатева, татха̄ бходжане маттан̃н̃уно мита̄ха̄расса тхинамиддха̄бхибхава̄бха̄ва̄ ота̄рам̣ алабхама̄но ка̄маччхандо пахӣйати. йо пана а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃ам̣ таббипарин̣а̄масса тада̄дха̄расса тасса ча ударийабхӯтасса ативийа джегуччхатам̣, ка̄йасса ча а̄ха̄ратит̣т̣хакатам̣ саммадева джа̄на̄ти, со саббасо бходжане пама̄н̣асса джа̄нанена висесато бходжане маттан̃н̃ӯ на̄ма. тасса ка̄маччхандо пахӣйатева, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана аппа̄ха̄ратам̣йева дассетум̣ ‘‘чатунна’’нтиа̄ди вуттам̣. асубхакаммикатиссаттхеро дантат̣т̣хидасса̄вӣ. пахӣнасса̄ти виккхамбханавасена пахӣнасса. абхидхаммапарийа̄йена саббопи лобхо ка̄маччханданӣваран̣анти ‘‘арахаттамаггена а̄йатим̣ ануппа̄до’’ти вуттам̣.

меджджати хитапхаран̣авасена синийхатӣти митто, хитесӣ пуггало, тасмим̣ митте бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ти метта̄, хитесита̄. са̄ ева пат̣ипаккхато четасо вимуттӣти метта̄четовимутти. таттха метта̄йанасса саттесу хитапхаран̣асса уппа̄данам̣ паваттанам̣ метта̄нимиттасса уггахо. тена̄ха ‘‘одиссака̄’’тиа̄ди.

таттха аттапийасаха̄йамаджджхаттаверивасена одиссаката̄. сӣма̄самбхеде кате анодиссаката̄. ека̄дидиса̄пхаран̣авасена диса̄пхаран̣ата̄ метта̄йа угган̣хане ведитабба̄. уггахо йа̄ва упача̄ра̄ дат̣т̣хаббо. уггахита̄йа а̄севана̄ бха̄вана̄, сабба̄ иттхийо пуриса̄ арийа̄ анарийа̄ дева̄ манусса̄ винипа̄тика̄ти саттодхикаран̣авасена паватта̄ саттавидха̄, ат̣т̣хавӣсативидха̄ ва̄, дасахи диса̄хи дисодхикаран̣авасена паватта̄ дасавидха̄, екека̄йа диса̄йа сатта̄дииттха̄диавера̄дибхедена асӣта̄дхикачатусатаппабхеда̄ ча одхисопхаран̣аметта̄. саббе сатта̄, па̄н̣а̄, бхӯта̄, пуггала̄, аттабха̄вапарийа̄панна̄ти етесам̣ васена пан̃чавидха̄. екекасмим̣ авера̄ хонту, абйа̄паджджа̄, анӣгха̄, сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯти чатудха̄ паваттийа̄ вӣсативидха̄ анодхисопхаран̣аметта̄, там̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘одхисо…пе… бха̄вентассапӣ’’ти. твам̣ етасса̄тиа̄дина̄ каммассаката̄паччавеккхан̣ам̣ дассети. пат̣исан̇кха̄не т̣хитасса̄ти кодхе йатха̄вуттасса а̄дӣнавасса таппат̣ипаккхато акодхе метта̄йа а̄нисам̣сасса ча пат̣исан̇кха̄не саммадева джа̄нане. севантасса̄ти бхаджантасса бйа̄па̄до пахӣйати.

атибходжане нимиттагга̄хоти а̄ха̄расса адхикабходжане тхинамиддхасса нимиттагга̄хо, ‘‘еттаке бхутте тхинамиддхам̣ уппаджджати, еттаке но’’ти тхинамиддхасса ка̄ран̣а̄ка̄ран̣агга̄хоти аттхо. дива̄ сӯрийа̄локанти дива̄ гахитанимиттам̣ сӯрийа̄локам̣, раттийам̣ манасикаронтассапӣти еваметтха аттхо ведитаббо. дхутан̇га̄нам̣ вӣрийанисситатта̄ вуттам̣ ‘‘дхутан̇ганисситасаппа̄йакатха̄йапӣ’’ти.

куккуччампи ката̄ката̄нусочанавасена паваттама̄нам̣ четасо авӯпасама̄вахата̄йа уддхаччена сама̄налаккхан̣амева̄ти тадубхайасса паха̄нака̄ран̣ам̣ дассенто бхагава̄ – ‘‘аттхи, бхиккхаве, четасо вӯпасамо’’тиа̄дима̄ха. тасма̄ ба̄хусачча̄ди тасса паха̄нака̄ран̣анти дассетум̣ ‘‘апича чха дхамма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бахуссутасса гантхато, аттхато дхаммам̣ вича̄рентасса аттаведа̄дипат̣ила̄бхасамбхавато виккхепо на хоти. йатха̄вихитапат̣ипаттийа̄ йатха̄дхаммапат̣ика̄раппаттийа̄ ча виппат̣иса̄ро анавасарова̄ти ‘‘ба̄хусачченапи…пе… уддхаччакуккуччам̣ пахӣйатӣ’’ти вуттам̣. йадаггена бахуссутасса пат̣исан̇кха̄навато уддхаччакуккуччам̣ пахӣйати, тадаггена парипуччхаката̄винайапакатан̃н̃ута̄хипи там̣ пахӣйатӣти дат̣т̣хаббам̣. вуддхасевита̄ ча вуддхасӣлитам̣ а̄вахатӣти четасо вӯпасамакаратта̄ уддхаччакуккуччасса паха̄нака̄рӣ вутта̄, вуддхабха̄вам̣ пана анапеккхитва̄ винайадхара̄ куккуччавинодака̄ калйа̄н̣амитта̄ти дат̣т̣хабба̄. виккхепо ча бхиккхӯнам̣ йебхуййена куккуччахетуко хотӣти ‘‘каппийа̄каппийапарипуччха̄бахуласса̄’’тиа̄дина̄ винайанайенева парипуччхаката̄дайо ниддит̣т̣ха̄. пахӣне уддхаччакуккуччети ниддха̄ран̣е бхуммам̣. куккуччасса доманассасахагататта̄ ана̄га̄мимаггена а̄йатим̣ ануппа̄до вутто.

кусала̄кусала̄ дхамма̄тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ка̄мам̣ ба̄хусаччапарипуччхаката̄хи ат̣т̣хаваттхука̄пи вичикиччха̄ пахӣйати, татха̄пи ратанаттайавичикиччха̄мӯлика̄ сесавичикиччха̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘тӣн̣и ратана̄ни а̄раббха̄’’тиа̄ди. винайе пакатан̃н̃ута̄йа ча сати сиккха̄йа кан̇кха̄йа асамбхаво ева, татха̄ ратанаттайагун̣а̄вабодхе сати пуббанта̄дӣсу сам̣сайасса̄ти а̄ха – ‘‘винайе’’тиа̄ди. окаппанӣйасаддха̄ саддхеййаваттхум̣ анупависитва̄ вийа адхимуччанам̣, тан̃ча татха̄ адхимоккхуппа̄данамева. саддха̄йа ниннапон̣апаббха̄рата̄ адхимутти. арахаттена кӯт̣ам̣ ган̣хи саттапи боджджхан̇ге виттха̄ретва̄ десана̄йа оса̄питатта̄.

а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. парийа̄йасуттаван̣н̣ана̄

233. самбахула̄ти вуччанти сан̇гхасаман̃н̃а̄йа абха̄вато. тато паранти тин̣н̣ам̣ джана̄нам̣ упари сан̇гхо чатуваггакаран̣ӣйа̄дисан̇гхакаммавасена каммаппаттатта̄. пависим̣сӯти бха̄вини пависане бхӯте вийа катва̄ упача̄рена вуттанти а̄ха – ‘‘павит̣т̣ха̄’’ти. бха̄вини хи бхӯте вийа упача̄ро. тена̄ха – ‘‘те пана̄’’тиа̄ди, те пана бхиккхӯти аттхо. пуна те пана̄ти титтхийа̄ титтхийаса̄вака̄ ча.

имасмим̣ пан̃н̃а̄панети ‘‘пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа̄’’тиа̄динайаппаватте имасмим̣ пака̄ре аттхапан̃н̃а̄пане. висиссати ан̃н̃аман̃н̃ато пабхиджджатӣти висесо, бхедо. сва̄йам̣ идха антогадха̄дхикабха̄во адхиппетоти а̄ха – ‘‘ко висесоти ким̣ адхика’’нти. адхикам̣ пайасанам̣ пайун̃джананти адхиппайа̄со, адхикаппайого. на̄на̄ карӣйати етена̄ти на̄на̄каран̣ам̣, бхедоти а̄ха – ‘‘ким̣ на̄натта’’нти. дутийападети ‘‘ануса̄санийа̄ ва̄ ануса̄сани’’нти етасмим̣ паде. есева найоти йатха̄ пат̣хамасмим̣ паде аттхайоджана̄, евам̣ дутийападепи йоджетабба̄.

тӣн̣и т̣ха̄на̄нӣти девама̄рабрахмат̣т̣ха̄на̄ни тӣн̣и ‘‘садеваке локе’’тиа̄дина̄ локе паккхипитва̄. ‘‘сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа садеваманусса̄йа̄’’ти две т̣ха̄на̄ни. ‘‘паджа̄йа̄’’ти еттха паккхипитва̄ ити пан̃чахи падехи. уддесанти уддиситаббатам̣. ган̣ананти еко ка̄маччхандоти гахетаббатам̣ гаччхати. аттано хаттхапа̄да̄дӣсӯти нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ самуда̄йам̣ а̄раббха пат̣игхасса уппаджджанато. аттано кхандхесу вимати ‘‘ахам̣ ну кхосмӣ’’тиа̄дина̄.

кин̃ча̄пи саббам̣ вӣрийам̣ четасикамева, йам̣ пана ка̄йакамма̄дхит̣т̣ха̄на̄дивасена манаси ка̄йикапайогасамут̣т̣ха̄панам̣ вӣрийам̣ ка̄йиканти ладдхапарийа̄йанти тато висесетва̄ четасиканти йатха̄дхиппетадутийата̄дассанаттхам̣. йадипи йатха̄каппитаирийа̄патхасандха̄ран̣авасена паваттама̄нам̣ вӣрийам̣ ка̄йасса татха̄паваттасса паччайабхӯтанти на сакка̄ ваттум̣, татха̄пи на та̄дисо ка̄йапайого, тада̄ паватто наттхӣти вуттам̣ ‘‘ка̄йапайогам̣ вина̄ уппаннавӣрийа’’нти. сатисамбоджджхан̇гасадисо ва̄ти имина̄ аджджхаттике сан̇кха̄ре аджджхупеккханавасена паватта̄ аджджхаттадхаммесу упеккха̄тиа̄динайам̣ атидисати.

‘‘миссакабоджджхан̇га̄ катхита̄’’ти ватва̄ таматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘етесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. чан̇камантенапи арийамаггам̣ адхигантум̣ сакка̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘маггам̣ апаттам̣ ка̄йикавӣрийа’’нти. боджджхан̇га̄ на лаббхантӣти ниппарийа̄йабоджджхан̇га̄ на лаббхантӣ. боджджхан̇ге уддхаранти парийа̄йатоти адхиппа̄йо. сеса̄ти бахиддха̄дхаммесу сати-дхаммавичайа-упеккха̄-четасика-вӣрийа-савитакка-савича̄ра-пӣти-сама̄дхӣ две пассаддхийо ча. айам̣ пана найо пачураппаваттивасена ат̣т̣хакатха̄найенева вутто. тхерава̄давасена пана авитаккаавича̄раматта̄ пӣтисама̄дхисамбоджджхан̇га̄ рӯпа̄вачара̄пи аттхӣти тепи гахетва̄ даса миссака̄ва хонтӣти ваттаббам̣ сийа̄ти.

парийа̄йасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. аггисуттаван̣н̣ана̄

234. лон̣адхӯпананти лон̣ан̃ча дхӯпанан̃ча лон̣адхӯпанам̣. йодхакамманти йодхапуггалена каттаббам̣ каммам̣. мантакамманти ра̄джакиччамантанам̣. пат̣иха̄ракамманти ран̃н̃о сантикам̣ а̄гата̄нам̣ вачанам̣ ран̃н̃о ниведетва̄ тато несам̣ пат̣ихаран̣акаммам̣. тасма̄ти саббаттхикатта̄ сатийа̄. евам̣ ‘‘сатин̃ча кхва̄ха’’нтиа̄дикам̣ авоча. пуббабха̄гавипассана̄ боджджхан̇га̄ва катхита̄ паггаханиггахавинодитатта̄.

аггисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. метта̄сахагатасуттаван̣н̣ана̄

235. кӣдиса̄ гати ниббатти етисса̄ти ким̣гатика̄, ким̣нит̣т̣ха̄ти вуттам̣ хоти. кӣдисӣ парама̄ уттама̄ кот̣и етисса̄ти ким̣парама̄. кӣдисам̣ пхалам̣ а̄нисам̣сам̣ удайо етисса̄ти ким̣пхала̄. сам̣сат̣т̣хам̣ сампайуттанти идам̣ сахагата-саддасса аттхадассанаматтам̣, идха пана метта̄джха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ випассана̄пуббабха̄габоджджхан̇га̄ ча ‘‘метта̄сахагатам̣ сатисамбоджджхан̇га’’нтиа̄дина̄ вутта̄ти ведитаббам̣. саббаттха̄ти саббесу боджджхан̇гесу саббесу ча брахмавиха̄ресу.

пат̣икӯлети вираджджатӣти пат̣икӯлам̣, анит̣т̣хам̣. на пат̣икӯлам̣ аппат̣икӯлам̣, ит̣т̣хам̣. тена̄ха ‘‘ит̣т̣хе ваттхусми’’нти. еттха̄ти аппат̣икӯлаваттхусмим̣. еванти пат̣икӯласан̃н̃ӣ. сатте аппат̣икӯле асубхапхаран̣ам̣, сан̇кха̄ре аппат̣икӯле аниччанти манасика̄рам̣ каронто. асубха̄йа̄ти асубхасан̃н̃а̄йа. аниччато ва̄ упасам̣харатӣти аниччанти манасика̄рам̣ паваттети. ‘‘есева найо’’ти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘аппат̣икӯлапат̣икӯлесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. чхал̣ан̇гупеккханти чхасу а̄рамман̣есу пахӣна̄нуродхасса уппаттийа̄ чхал̣ан̇гавантам̣ упеккхам̣.