намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

сам̣йуттаника̄йе

маха̄ваггат̣ӣка̄

1. маггасам̣йуттам̣

1. авиджджа̄вагго

1-2. авиджджа̄сутта̄диван̣н̣ана̄

1-2. пуббан̇гама̄ти пуббечара̄. авиджджа̄ хи ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣а̄ саммуйхана̄ка̄рена а̄рамман̣е паваттатӣти сампайуттадхамма̄нампи тада̄ка̄ра̄нувидха̄ната̄йа паччайо хоти. татха̄ хи те аничча̄субхадуккха̄наттасабха̄вепи дхамме ничча̄дито ган̣ханти, айамасса̄ тесам̣ сахаджа̄тавасена пуббан̇гамата̄. йам̣ пана мохена абхибхӯто па̄пакирийа̄йа а̄дӣнавам̣ апассанто па̄н̣ам̣ ханати, адиннам̣ а̄дийати, ка̄месу миччха̄ чарати, муса̄ бхан̣ати, ан̃н̃ампи вивидхам̣ дуссӣлйам̣ а̄чарати, айамасса сахаджа̄тавасена ча упаниссайавасена ча пуббан̇гамата̄. сама̄паджджана̄йа̄ти таббха̄ва̄паджджана̄йа акусалаппаттийа̄. сабха̄вапат̣ила̄бха̄йа̄ти аттала̄бха̄йа. тена̄ха ‘‘уппаттийа̄’’ти. са̄ панеса̄ вутта̄ка̄рена акусала̄нам̣ пуббан̇гамабхӯта̄ авиджджа̄ уппаджджатӣти самбандхо. йадетанти йам̣ етам̣ па̄па̄джигуччханата̄йа па̄пато аладжджана̄ка̄расан̣т̣хитам̣ ахирикам̣, па̄па̄нутра̄сата̄йа па̄пато абха̄йана̄ка̄расан̣т̣хитан̃ча аноттаппам̣, етам̣ двайам̣ анудева анва̄гатамева. ану-саддена четтха етанти упайогавачанам̣. анудева̄ти етасса аттхо сахева екатоти. еттха авиджджа̄йа вуттанайа̄нуса̄рена таппат̣ипаккхато ча аттхо ведитаббо. айам̣ пана висесо – таттха йатха̄ акусалакаммапатхавасена паваттийам̣ пуббан̇гамата̄ авиджджа̄йа, евам̣ кусалакаммапатхавасена пун̃н̃акирийаваттхувасена ча паваттийам̣ виджджа̄йа пуббан̇гамата̄ ваттабба̄. вӣмам̣са̄дхипативасена паваттийам̣ а̄дхипачча̄ка̄равасена ча пуббан̇гамата̄ ведитабба̄. двӣхева̄ти ча авадха̄ран̣ам̣ а̄дхипачча̄ка̄расса сахаджа̄тенева сан̇гахетаббато.

ладжджана̄ка̄расан̣т̣хита̄ти па̄пато джигуччхана̄ка̄расан̣т̣хита̄. бха̄йана̄ка̄расан̣т̣хитанти уттасана̄ка̄расан̣т̣хитам̣. еттха̄ти хириоттаппе. видати, виндатӣти ва̄ виджджа̄. виддасӯти ча саппан̃н̃апарийа̄йоти а̄ха ‘‘виддасуноти видуно’’ти. йа̄тха̄вадит̣т̣хӣти авипарӣта̄ дит̣т̣хи, сам̣килесато ниййа̄никадит̣т̣хи. самма̄дит̣т̣хи пахотӣти еттха са̄ виджджа̄ самма̄дит̣т̣хи ведитабба̄. на екато сабба̄ни лаббханти самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄нам̣ пубба̄бхисан̇кха̄расса анекарӯпатта̄. локуттарамаггаккхан̣е екато лаббханти киччато бхинна̄нампи та̄сам̣ таттха сарӯпато абхиннатта̄. ека̄ ева хи вирати маггаккхан̣е тиссаннампи виратӣнам̣ киччам̣ са̄дхентӣ паваттати, йатха̄ ека̄ ева самма̄дит̣т̣хи париджа̄нана̄дивасена чатуббидхакиччам̣ са̄дхентӣ паваттати. та̄ни ча кхо сабба̄ни ат̣т̣хапи пат̣хамаджджха̄нике магге лаббхантӣти йоджана̄. пат̣хамаджджха̄никети пат̣хамаджха̄наванте.

татха̄бхӯтасса̄ти арийамаггасаман̇гино. йасма̄ маха̄сал̣а̄йатанасутте вуттам̣ ‘‘самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ ева ан̇га̄нам̣ васена̄’’ти, тасма̄ пан̃чан̇гико локуттарамагго хоти. ‘‘пуббева кхо пана̄’’ти хи вачанам̣ тада̄ маггаккхан̣е виратӣнам̣ абха̄вам̣ н̃а̄пети, тасма̄ ка̄ма̄вачарачиттесу вийа локуттарачиттесу вирати анийата̄ти адхиппа̄йо. парисуддхабха̄вадассананти парисуддхасӣлабха̄вадассанаттхам̣. айаматтхо дӣпито, на арийамагге виратӣнам̣ абха̄во.

йади евам̣ касма̄ абхидхамме маггавибхан̇ге пан̃чан̇гикава̄ро а̄гатоти а̄ха ‘‘йампи абхидхамме’’тиа̄ди. танти ‘‘пан̃чан̇гико магго хотӣ’’ти вачанам̣. ‘‘екам̣ киччантарам̣ дассетум̣ вутта’’нти ватва̄ там̣ дассетум̣ ‘‘йасмин̃хи ка̄ле’’тиа̄ди вуттам̣. йасмин̃хи ка̄лети локийака̄ле. тена ‘‘екам̣ киччантара’’нти вуттам̣ ат̣т̣хан̇гикакиччам̣ дассети. виратиуппа̄данена миччха̄ва̄ча̄дӣни пуггалена маггасамайе паджаха̄пентӣти самма̄дит̣т̣хиа̄дӣни ‘‘пан̃ча ка̄ракан̇га̄нӣ’’ти вутта̄ни. самма̄ва̄ча̄дикирийа̄ хи вирати, тан̃ча ета̄ни ка̄ра̄пентӣти. виративасена̄ти вираман̣акирийа̄васена ка̄ра̄пакабха̄вена, каттубха̄вена ва̄ти аттхо. ‘‘виратиттайавасена̄’’ти ва̄ па̄т̣хо.

самма̄камманто пӯратӣти имехи самма̄дит̣т̣хиа̄дӣхи самма̄каммантакиччам̣ пӯрати на̄ма техи вӣрийа̄дикехи тадаттхасиддхито. тампи сандха̄йа ‘‘екам̣ киччантарам̣ дассету’’нти вуттам̣. имам̣ киччантарам̣ дассетунти локуттарамаггаккхан̣епи има̄нева пан̃ча самма̄ва̄ча̄дивиратиттайасса екаккхан̣е ка̄ра̄пакан̇га̄нӣти дассетум̣. евам̣ вуттанти ‘‘тасмим̣ самайе пан̃чан̇гико магго хотӣ’’ти (вибха. 494) евам̣ вуттам̣. локийамаггаккхан̣е пан̃чева хонти, вирати пана анийата̄, тасма̄ ‘‘чхаан̇гико’’ти аватва̄ ‘‘пан̃чан̇гико’’иччева вуттам̣. тайидам̣ абхидхамме пан̃чан̇гикава̄радесана̄йа ка̄ран̣акиттанамагго, арийамагго пана ат̣т̣хан̇гикова̄ти дассетум̣, ‘‘йа̄ ча, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха, там̣ сувин̃н̃еййамева. миччха̄дит̣т̣хиа̄дика̄ даса, таппаччайа̄ акусала̄ ча даса̄ти вӣсати акусалапаккхийа̄, самма̄дит̣т̣хиа̄дика̄ даса, таппаччайа̄ кусала̄ ча даса̄ти вӣсати кусалапаккхийа̄ маха̄чатта̄рӣсакасутте вутта̄. маха̄чатта̄рӣсаканти тассетам̣ на̄мам̣. миссакова катхито локуттарассапи идха лаббхама̄натта̄.

йасма̄ косаласам̣йуттепи идха ча тхерена ‘‘упад̣д̣хамидам̣, бханте, брахмачарийасса̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ ‘‘ма̄ хевам̣ а̄нанда̄’’тиа̄дина̄ пат̣иккхипитва̄ ‘‘сакаламевидам̣ а̄нанда̄’’тиа̄дина̄ бхагавата̄ деситам̣ суттам̣ а̄гатам̣. тассаттхо косаласам̣йуттаван̣н̣ана̄йам̣ вутто, тасма̄ вуттам̣ ‘‘косаласам̣йутте вуттаттхамева̄’’ти.

авиджджа̄сутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄

3. са̄вакабодхи са̄вакапа̄рамийо, таппарийа̄паннам̣ н̃а̄н̣ам̣ са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣ам̣, там̣ пана двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ таттхапи дхаммасена̄патино ева сависесам̣ маттхакам̣ паттам̣, на итаресанти а̄ха – ‘‘са̄вака…пе… аппаттата̄йа̄’’ти. тасма̄ тасса маттхакаппаттийа̄ маггабрахмачарийе иджджханте тасса екадесо идха иджджхати, на сакаланти. на хи аддхабрахмачарийам̣ на̄ма аттхи, тасма̄ вуттам̣, ‘‘сакалампи …пе… лаббхатӣ’’ти, там̣ пана бхан̣д̣а̄га̄рико на̄н̃н̃а̄си н̃а̄н̣асса са̄вакависайепи саппадесикатта̄, дхаммасена̄пати пана н̃а̄н̣асса таттха ниппадесикатта̄ ан̃н̃а̄сӣти. тена̄ха – ‘‘а̄нандаттхеро…пе… ан̃н̃а̄сӣ’’ти. евама̄ха̄ти ‘‘сакаламидам̣, бханте’’ти евам̣ авоча.

са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. джа̄н̣уссон̣ибра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄

4. вал̣ава̄бхи-саддо вал̣ава̄парийа̄йоти а̄ха ‘‘чатӯхи вал̣ава̄хи йуттаратхена̄’’ти. йодхаратхоти йодхехи йуджджханаттхам̣ а̄рохитаббаратхо. алан̇ка̄раратхо ман̇галадивасесу алан̇катапат̣ийаттехи а̄рохитаббаратхо. гханадукулена парива̄ритоти раджатапат̣т̣аван̣н̣ена сетадукулена пат̣иччха̄дито. пат̣иччха̄данаттхо хи идха парива̄расаддо. раджатапана̄л̣исупариккхитта̄ сетабха̄вакаран̣аттхам̣.

чханнам̣ чханнам̣ ма̄са̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. екава̄рам̣ нагарам̣ падаккхин̣ам̣ каротӣти идам̣ тасмим̣ т̣ха̄нантаре т̣хитена ка̄таббам̣ ча̄риттам̣. нагарато на пакканта̄ти нагарато бахи на гата̄. ман̇галавачане нийутта̄ ман̇галика̄, суваттхивачане нийутта̄ соваттхика̄. а̄ди-саддена тхутима̄гадхавандика̄чарийаке сан̇ган̣ха̄ти. сукапаттасадиса̄ни ван̣н̣ато.

ван̣н̣агӣтанти тхутигӣтам̣. брахмабхӯтам̣ сет̣т̣хабхӯтам̣ йа̄нам̣, брахмабхӯта̄нам̣ сет̣т̣хабхӯта̄нам̣ йа̄нанти ва̄ брахмайа̄нам̣. виджитатта̄ висесена джинанато. ра̄гам̣ винайама̄на̄ парийоса̄петӣти саббампи ра̄гам̣ самуччхедавинайавасена винети, аттано киччам̣ парийоса̄пети. киччапарийоса̄паненева хи сайампи парийоса̄нам̣ ниппхаттим̣ упагаччхати. тена̄ха ‘‘парийоса̄нам̣ гаччхати ниппхаджджатӣ’’ти.

дхуранти бхумматтхе упайогавачананти а̄ха ‘‘татрамаджджхаттата̄йуге йутта̄’’ти. ӣса̄ти йугасандха̄рика̄ да̄руйугал̣а̄. йатха̄ ва̄ ба̄хирам̣ йугам̣ дха̄рети, тасса̄ т̣хита̄йа ева киччасиддхи, евам̣ кирийа̄васена ладдхабалена татрамаджджхаттата̄йуге тхирам̣ дха̄рети, техева арийамаггаратхасса паваттанам̣. хириггахан̣ена четтха там̣сахачаран̣ато оттаппампи гахитам̣йева хоти. тена̄ха ‘‘аттана̄ саддхи’’нтиа̄ди. на̄л̣ийа̄ минама̄но пурисо вийа а̄рамман̣ам̣ мина̄тӣти мано. катарам̣ пана там̣ мано, катхан̃часса йоттасадисата̄ти а̄ха ‘‘випассана̄читта’’нтиа̄ди. тена йоттам̣ вийа̄ти йоттанти дассети. локийавипассана̄читтам̣ атирекапан̃н̃а̄са кусаладхамме ека̄баддхе екасан̇гахите каротӣти самбандхо. те пана ‘‘пхассо хоти…пе… авиккхепо хотӣ’’ти читтан̇гавасена дхаммасан̇гахе (дха. са. 1) а̄гатанайенева ведитабба̄. локуттаравипассана̄читтанти маггачиттам̣ а̄ха. атирекасат̣т̣хӣти те ева самма̄камманта̄джӣвехи анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣхи ча саддхим̣ атирекасат̣т̣хи кусаладхамме. ека̄баддхети екасмим̣ ева а̄рамман̣е а̄баддхе. екасан̇гахети татхева випассана̄киччавасена екасан̇гахе кароти. пуббан̇гамабха̄вена а̄раккхам̣ са̄ретӣти а̄раккхаса̄ратхӣ. ‘‘йатха̄ хи ратхасса…пе… са̄ратхӣ’’ти ватва̄ там̣ дассетум̣ ‘‘йоггийо’’ти вуттам̣. дхурам̣ ва̄хети йогге. йоджети йогге самагатийан̃ча. аккхам̣ аббхан̃джати сукхаппаваттанаттхам̣. ратхам̣ песети йоггачоданена. ниббисеване кароти гаманавӣтхийам̣ пат̣ипа̄данена саннийоджети. а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄ти а̄раккхам̣ паччупат̣т̣хапети асаммосасабха̄ватта̄. гатийоти паваттийо, ниппхаттийо ва̄. саманвесатӣти гавесати.

арийапуггаласса нибба̄нам̣ пат̣имукхам̣ сампа̄пане ратхо вийа̄ти ратхо. парикароти вибхӯсайатӣти париккха̄ро, вибхӯсанам̣, сӣлан̃ча арийамаггасса вибхӯсанат̣т̣ха̄нийам̣. тена вуттам̣ ‘‘чатупа̄рисуддхисӣла̄лан̇ка̄ро’’ти, сӣлабхӯсаноти аттхо. випассана̄сампайутта̄нанти локийа̄йа локуттара̄йа ча випассана̄йа сампайутта̄нам̣. видхина̄ ӣретаббато паваттетаббато вӣрийам̣, самма̄ва̄йа̄мо. самам̣ самма̄ ча дхийатӣти сама̄дхи, дхуран̃ча там̣ сама̄дхи ча̄ти дхурасама̄дхи, упеккха̄ дхурасама̄дхи етасса̄ти упеккха̄дхурасама̄дхи, арийамагго упеккха̄сан̇кха̄тадхурасама̄дхӣти аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана бйан̃джанам̣ ана̄дийитва̄ дхурасама̄дхисадда̄нам̣ бхинна̄дхикаран̣ата̄ вутта̄. пайогамаджджхаттети вӣрийасамата̄йа. аниччха̄ти иччха̄пат̣ипаккха̄. тена̄ха ‘‘алобхасан̇кха̄та̄’’ти. парива̄ран̣анти парива̄ро, париччхадоти аттхо.

метта̄ти метта̄четовимутти. татха̄ карун̣а̄. пуббабха̄готи убхиннампи упача̄ро. двепи ка̄йачиттавивека̄ вийа пуббабха̄гадхаммавасена вутта̄. арийамаггаратхети парисуддхамаггасан̇кха̄те ратхе. арийамаггаратхо ча маггаратхо ча̄ти арийамаггаратхо, евам̣ екасесанайена ва̄ аттхо ведитаббо. тена̄ха ‘‘имасмим̣ локийалокуттарамаггаратхе т̣хито’’ти. саннаддхачаммоти йога̄вачарасса пат̣имуккачаммам̣. на нам̣ те виджджхантӣти вачанапатха̄ на нам̣ виджджханти. дхаммабхеданавасена на бхан̃джати, тасса арийамаггасса ратхасса самма̄ йоджитасса антара̄ бхан̇го наттхӣти аттхо.

аттано пурисака̄рам̣ нисса̄йа ладдхатта̄ аттано санта̄нети адхиппа̄йо. ануттаранти уттарарахитам̣. тато ева сет̣т̣хайа̄нам̣, насса кеначи садисанти асадисам̣. дхитисампанната̄йа дхӣра̄ пан̣д̣итапуриса̄ локамха̄ ниййанти гаччханти. ‘‘джайам̣ джайа’’нти га̄тха̄йам̣ вачанавипалла̄сена вуттанти а̄ха ‘‘джинанта̄ джинанта̄’’ти.

джа̄н̣уссон̣ибра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5-6. киматтхийасутта̄диван̣н̣ана̄

5-6. нийаматтхоти авадха̄ран̣аттхо. тена нийамена авадха̄ран̣ена – ан̃н̃ам̣ маггам̣ пат̣иккхипати ито ан̃н̃асса ниййа̄никамаггасса абха̄вато. ‘‘дуккхасса парин̃н̃аттха’’нти вуттатта̄ ват̣т̣адуккхам̣ катхитам̣. арийамагге гахите тасса пуббабха̄гамагго випассана̄йа гахито ева̄ти ‘‘миссакамагго катхито’’ти вуттам̣. утта̄намева апуббасса абха̄ва̄. айам̣ пана висесо ‘‘ра̄гаккхайо’’тиа̄дӣхи йадипи нибба̄нам̣ вуттам̣. татха̄пи арахаттам̣ вийа брахмачарийампи. тена нибба̄нам̣ ева вуччати ‘‘идам̣ брахмачарийапарийоса̄на’’нти.

киматтхийасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. дутийаан̃н̃атарабхиккхусуттаван̣н̣ана̄

7. ра̄гавинайа̄дипадехи нибба̄нам̣ ва̄пи вуччеййа арахаттам̣ ва̄пи. йасма̄ со бхиккху убхайаттхапи нивит̣т̣хабуддхи, тасма̄ бхагава̄ тасса аджджха̄сайавасена ‘‘нибба̄надха̄туйа̄ кхо ета’’нтиа̄дина̄ нибба̄надха̄тум̣ виссаджджетва̄ пуна ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайо тена вуччатӣ’’ти а̄ха. йасма̄ арийамагго ра̄га̄дике самуччхедавасена винети, а̄саван̃ча саббасо кхепети, тена ча вуттам̣ нибба̄нам̣ арахаттан̃ча, тасма̄ тадубхайам̣ ‘‘ра̄гавинайотиа̄ди на̄мамева̄’’ти вуттам̣. анусандхикусалата̄йа пуччханто етам̣ авоча̄ти имина̄ ‘‘пуччха̄нусандхи идха лаббхатӣ’’ти дӣпитам̣, аджджха̄сайа̄нусандхипи еттха лаббхатева̄ти дат̣т̣хаббам̣.

дутийаан̃н̃атарабхиккхусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

8. екена парийа̄йена ат̣т̣хан̇гикамаггам̣ вибхаджитва̄ти ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ екена парийа̄йена арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ вибха̄гена дассетва̄ ‘‘катама̄ ча, бхиккхаве, самма̄дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ пуна апарена парийа̄йена вибхаджитука̄мо. уггахадха̄ран̣апаричайан̃а̄н̣а̄нипи саванан̃а̄н̣е ева авародхам̣ гаччхантӣти ‘‘саванасаммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣авасена̄’’ти вуттам̣.

каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесоти каммат̣т̣ха̄напат̣ипатти. пурима̄ни две сачча̄ни угган̣хитва̄ти самбандхо. ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄панти ниродхамаггесу ниннабха̄вам̣ дассети, на абхинанданам̣, танниннабха̄во ева ча таттха каммакаран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. екенева̄ка̄рена сачча̄нам̣ пат̣иведханимиттата̄, со ева абхимукхабха̄во тесам̣ сама̄гамоти ека̄бхисамайо.

асса̄ти н̃а̄н̣асса, йогино ва̄. еттха ча кечи ‘‘локийан̃а̄н̣ампи пат̣иведхо саббасса йа̄тха̄вабодхабха̄вато’’ти ваданти. нану уггаха̄дипат̣иведхо ча пат̣иведхова, на ча со локуттароти? там̣ на, кевалена пат̣иведха-саддена уггаха̄дипат̣иведха̄нам̣ авачанӣйатта̄, пат̣иведханимиттатта̄ ва̄ уггаха̄дивасена паваттам̣ дуккха̄дӣсу пуббабха̄ге н̃а̄н̣ам̣ ‘‘пат̣иведхо’’ти вуччати, на пат̣иведхатта̄, пат̣иведхабхӯтамева пана н̃а̄н̣ам̣ уджукам̣ пат̣иведхоти ваттаббатам̣ арахати. киччатоти парин̃н̃а̄дикиччато. а̄рамман̣апат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхама̄ха. киччатоти асаммохапат̣иведхам̣. уггаха̄дӣхи саччасса паригган̣ханам̣ париггахо.

дуддасатта̄ти анадхигатан̃а̄н̣ена йа̄тха̄васарасалаккхан̣ато дат̣т̣хум̣ асаккун̣еййатта̄ уппаттито па̄кат̣а̄нипи. тена̄ха ‘‘дуккхасаччам̣ хӣ’’тиа̄ди. убхайанти пуримам̣ саччадвайам̣. пайоготи кирийа̄, ва̄йа̄мо ва̄. тасса махантатарасса иччхитаббатам̣ дуккаратаратан̃ча упама̄хи дассети ‘‘бхаваггаггахан̣аттха’’нтиа̄дина̄. йатха̄ пуримам̣ саччадвайам̣ вийа кеначи парийа̄йена апа̄кат̣ата̄йа парамагамбхӣратта̄ уггаха̄дивасена пуббабха̄ге паваттибхедам̣ гахетва̄ ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ чатуббидхам̣ катва̄ вуттам̣. екамева там̣ н̃а̄н̣ам̣ хоти ека̄бхисамайавасенева паваттанато.

ка̄мапаччанӣкат̣т̣хена̄ти ка̄ма̄нам̣ уджупаччанӣкабха̄вена. ка̄мато ниссат̣абха̄вена̄ти ка̄мехи висам̣йуттабха̄вена. ка̄мам̣ саммасантасса̄ти дувидхампи ка̄мам̣ аничча̄дито саммасантасса. паджджати паваттати етена̄ти падам̣, ка̄масса паданти ка̄мападам̣, ка̄масса уппаттика̄ран̣асса гха̄то самуггха̄то, там̣ ка̄мападагха̄там̣. тена̄ха ‘‘ка̄мавӯпасама’’нти. ка̄мехи вивиттам̣ ка̄мавивиттам̣. со ева ча несам̣ анто самуччхедавивекети катва̄ тасмим̣ са̄дхетаббе уппанноти вуттам̣ ‘‘ка̄мавивиттанте уппанно’’ти. ка̄мато никкхаматӣти никкхамо, со ева неккхаммасан̇каппо. имасмин̃ча неккхаммасан̇каппасса саддаттхавибха̄вена йатха̄вутто ка̄мапаччанӣкат̣т̣ха̄дико аттханиддха̄ран̣ависесо антогадхо.

есева найоти имина̄ бйа̄па̄дапаччанӣкат̣т̣хена вихим̣са̄йа паччанӣкат̣т̣хена̄тиа̄дикам̣ абйа̄па̄да̄вихим̣са̄сан̇каппа̄нам̣ аттхуддха̄ран̣авидхим̣ атидисати. неккхаммасан̇каппа̄дайоти а̄ди-саддена абйа̄па̄даавихим̣са̄сан̇каппе ева сан̇ган̣ха̄ти. ка̄ма…пе… сан̃н̃а̄нанти ка̄мавитакка̄дивиратисампайутта̄нам̣ неккхамма̄дисан̃н̃а̄нам̣. на̄натта̄ти на̄на̄кхан̣икатта̄. тӣсу т̣ха̄несӯти типпака̄ресу ка̄ран̣есу. уппаннасса̄ти уппаджджана̄рахасса. бхӯмиладдхауппаннам̣ идха̄дхиппетам̣. еса найо ито паресупи. падаччхедатоти ка̄ран̣упаччхедато. паданти хи уппаттика̄ран̣анти вуттова̄йаматтхо. ануппаттиса̄дханавасена̄ти йатха̄ сан̇каппо а̄йатим̣ нуппаджджати, евам̣ ануппаттиса̄дханавасена. самма̄дит̣т̣хи вийа екова кусаласан̇каппо уппаджджати.

чатӯсу т̣ха̄несӯти висам̣ва̄дана̄дӣсу чатӯсу вӣтиккамат̣т̣ха̄несу. паббаджита̄нам̣ миччха̄джӣво на̄ма а̄ха̄ранимиттакоти а̄ха ‘‘кха̄данӣйабходжанӣйа̄дӣнам̣ аттха̄йа̄’’ти. саббасо анесана̄йа паха̄нам̣ самма̄а̄джӣвоти а̄ха ‘‘буддхаппасаттхена а̄джӣвена̄’’ти. каммапатхапатта̄нам̣ васена ‘‘саттасу т̣ха̄несӯ’’ти вуттам̣. акаммапатхапатта̄йа хи анесана̄йа со падагха̄там̣ каротийева.

татха̄рӯпе ва̄ а̄рамман̣ети йасмим̣ а̄рамман̣е имасса пуббе килеса̄ на уппанна̄, тасмим̣ ева. ануппанна̄нанти ануппа̄дассапи паттхана̄васена ануппанна̄нам̣. вӣрийаччханданти вӣрийасса ниббаттетука̄мата̄чхандам̣. ‘‘чхандасампайуттавӣрийан̃ча̄’’ти ваданти. вӣрийамева пана ануппанна̄кусала̄нуппа̄дане лаббхама̄начхандата̄йа дхурасампаггахата̄йа чхандапарийа̄йена вуттам̣. татха̄ хи вӣрийам̣ – ‘‘аниккхиттачхандата̄ аниккхиттадхурата̄’’ти (дха. са. 26) ниддит̣т̣хам̣. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ читтам̣ паггахитам̣ кароти. падха̄нанти падха̄набхӯтавӣрийам̣.

уппаттипабандхавасена̄ти нирантаруппа̄данавасена. чатӯсу т̣ха̄несу киччаса̄дханавасена̄ти йатха̄вуттесу чатӯсу т̣ха̄несу падха̄накиччасса ниппха̄данавасена ануппа̄дана̄дивасена. киччаса̄дханавасена̄ти ка̄йаведана̄читтадхаммесу субхасукханиччааттага̄хавидхаманавасена асубхадуккха̄ничча̄наттаса̄дханавасена.

айанти йатха̄вутто садиса̄садисата̄висесо. асса̄ти маггасса. еттха катханти йади рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва саббабхавагга̄ джха̄нан̇гамагган̇габоджджхан̇га̄нам̣ садисата̄, евам̣ санте ‘‘а̄руппе чатуккапан̃чакаджджха̄нам̣ уппаджджати, тан̃ча локуттара’’нти еттха катхам̣ аттхо гахетабботи а̄ха ‘‘еттха̄пӣ’’тиа̄ди. там̣джха̄ника̄ва̄ти пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу йам̣ джха̄нам̣ маггапат̣ила̄бхасса па̄дакабхӯтам̣, там̣джха̄ника̄ва асса арийасса упарипи тайо магга̄. еванти вутта̄ка̄рена. па̄дакаджджха̄намева нийамети а̄руппе чатуккапан̃чакаджджха̄нуппаттийам̣. випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ти саммаситакхандхе ваданти. пуггаладжджха̄сайо нийамети па̄дакасаммаситаджджха̄на̄нам̣ бхеде. йасма̄ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣амева арийамаггасса боджджхан̇га̄дивисесам̣ нийамети, тато дутийа̄дипа̄дакаджджха̄нато уппаннасса сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣асса па̄дакаджджха̄на̄тикканта̄нам̣ ан̇га̄нам̣ асама̄паджджитука̄мата̄вира̄габха̄вато итарасса ча атаббха̄вато тӣсупи ва̄десу випассана̄ва нийаметӣти ведитаббо, тасма̄ випассана̄нийаменева хи пат̣хамава̄депи апа̄дакаджджха̄на̄дипа̄дака̄пи магга̄ пат̣хамаджджха̄ника̄ хонти. итарехи ча па̄дакаджджха̄нехи випассана̄нийамехи там̣там̣джха̄ника̄ва. евам̣ сесава̄десу випассана̄нийамо йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо. дутийава̄де там̣там̣джха̄никата̄ саммаситасан̇кха̄равипассана̄нийамехи хоти. татра хи випассана̄ там̣там̣вира̄габха̄вана̄ бха̄ветабба̄, на соманассасахагата̄ упеккха̄сахагата̄ хутва̄ джха̄нан̇га̄динийамам̣ маггасса каротӣти евам̣ випассана̄нийамо вуттанайенева ведитаббо. имасмин̃ча ва̄де па̄дакасаммаситаджджха̄нупаниссайасаббха̄ве аджджха̄сайо екантена хотӣти ‘‘пуггаладжджха̄сайо нийаметӣти вадантӣ’’ти вуттам̣, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана висуддхимаггасса етисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екасан̇гахитатта̄ ‘‘тесам̣ ва̄давиниччхайо…пе… ведитаббо’’ти вуттам̣. пуббабха̄гети випассана̄ккхан̣е.

вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. сӯкасуттаван̣н̣ана̄

9. сӯканти са̄лийава̄дӣнам̣ ва̄лама̄ха. со хи никантакасадисо пат̣имукхагатам̣ хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ бхиндати, тасма̄ бхедам̣ иччхантена уддхаггам̣ катва̄ т̣хапитам̣ самма̄пан̣ихитам̣ на̄ма, татха̄ ат̣т̣хапитам̣ миччха̄пан̣ихитам̣ на̄ма̄ти вуттам̣. миччха̄пан̣ихита̄йа̄ти каммассакатапан̃н̃а̄йа миччха̄т̣хапанам̣ на̄ма – ‘‘име сатта̄ каммавасена сукхадуккхам̣ паччанубхаванти, там̣ пана каммам̣ иссарасса иччха̄васена брахма̄ ниммина̄тӣ’’тиа̄дина̄ миччха̄пакаппанам̣. кечи пана ‘‘наттхи диннантиа̄дина̄ найена паватти, тасса ва̄ н̃а̄н̣асса аппаваттӣ’’ти ваданти. маггабха̄вана̄йа̄ти еттха̄пи миччха̄маггасса паваттанам̣, арийамаггасса ва̄ аппаваттанам̣ миччха̄т̣хапанам̣. тена̄ха ‘‘аппаваттитатта̄’’ти. авиджджам̣ бхиндиссатӣти авиджджам̣ самуччхиндиссати. магганисситам̣ катва̄ магге ева паккхипитва̄. тан̃хи н̃а̄н̣ам̣ маггасса мӯлака̄ран̣ам̣ магге сиддхе тасса киччасса маттхакаппаттито. ‘‘самма̄пан̣ихита̄йа дит̣т̣хийа̄ самма̄пан̣ихита̄йа маггабха̄вана̄йа̄’’ти вуттатта̄ миссакамагго катхито. чхавибхедасадисо четтха авиджджа̄бхедо, лохитуппа̄дасадисо локуттарамаггабха̄во дат̣т̣хаббо.

сӯкасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. нандийасуттаван̣н̣ана̄

10. чханнапарибба̄джако ваттхаччха̄дийа̄ чханнан̇гапарибба̄джако, на наггапарибба̄джако.

авиджджа̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. виха̄равагго

1. пат̣хамавиха̄расуттаван̣н̣ана̄

11. ад̣д̣хама̄санти аччантасам̣йоге упайогавачанам̣. пат̣исаллӣйитунти йатха̄вуттам̣ ка̄лам̣ пат̣и дивасе дивасе сама̄паттийам̣ дхаммачинта̄йам̣ читтам̣ нилӣйитум̣. винетабботи самуччхедавинайена винетаббо арийамагга̄дхигантаббо. танти дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанам̣. асса̄ти джаната̄йа. апагаччхатӣти саттху сантикато апети. сӯти нипа̄таматтам̣.

падесена̄ти екадесена. саха падесена̄ти сападесо. сва̄йам̣ сападесо йасма̄ ведана̄васенева па̄л̣ийам̣ а̄гато, тасма̄ параматтхадхаммакот̣т̣ха̄се ведана̄ анавасесато лаббхати, те ган̣ханто ‘‘кхандхападесо’’тиа̄дима̄ха. там̣ саббанти кхандхападеса̄дикам̣ саббампи. ‘‘саммасанто’’ти падасса аттхадассанавасена ‘‘паччавеккханто’’ти а̄ха. паччавеккхан̣а̄ идха саммасанам̣ на̄ма, на випассана̄. випассана̄саммасанам̣ пана бхагавато виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ ева ниппханнам̣, тасма̄ бхагавато ан̃н̃абхӯмика̄пи ведана̄ ан̃н̃абхӯмика̄нам̣ сатта̄нам̣ вируддха̄ уппаджджатева̄ти вуттам̣ ‘‘йа̄ва бхавагга̄ паватта̄ сукха̄ ведана̄’’ти. сабба̄ка̄рена̄ти сарӯпато самудайато аттхан̇гамато асса̄да̄дитоти сабба̄ка̄рена. паригган̣ханто упапариккханто.

ниппадеса̄нева анавасеса̄нева. индрийасатипат̣т̣ха̄нападесо сувин̃н̃еййоти ануддхато. асса̄ти бхагавато. т̣ха̄нети тасмим̣ тасмим̣ паччавеккхитаббасан̇кха̄те ока̄се. са̄ са̄ ча виха̄расама̄паттӣти кхандхавасена а̄йатана̄дивасена ча паваттитва̄ тесам̣ екадесабхӯтам̣ веданам̣йева париггахетва̄ там̣ саммаситва̄ ануккамена сама̄панна̄ джха̄насама̄патти пхаласама̄патти ча. пхаласама̄патти хи татха̄ саммаситва̄ пунаппунам̣ сама̄паджджанавасена аттхато абхинна̄пи адхит̣т̣ха̄набхӯтадхаммабхедена бхинна̄ вийа вуччати, йато чатувӣсатикот̣исатасахассабхеда̄ девасикам̣ вал̣ан̃джанасама̄паттийо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄. ка̄мам̣ ан̃н̃адхаммавасенапи джа̄та̄ ева, ведана̄васена панеттха абхинивесо като ведана̄нубха̄вена джа̄та̄. касма̄ евам̣ джа̄та̄ти? буддха̄нам̣ н̃а̄н̣ападасса антаравибха̄гатта̄. татха̄ хи бхагава̄ сакалампи ад̣д̣хама̄сам̣ ведана̄васенева саммасанам̣ паваттети, тадануса̄рена ча та̄ виха̄расама̄паттийо сама̄паджджи. тайидам̣ аччхарийам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ бхиккхӯ паведенто саттха̄ – ‘‘йена сва̄ха’’нтиа̄димавоча.

акусала̄ва̄ти па̄н̣а̄типа̄та-адинна̄да̄на-ка̄месумиччха̄ча̄ра-муса̄ва̄да-писун̣ава̄ча̄сампхаппала̄па-абхиджджха̄-бйа̄па̄давасена там̣там̣миччха̄дассанавасена ча акусала̄ ведана̄ ева хоти. брахмалока̄дӣсу уппаджджитва̄ таттха ничча̄ дхува̄ бхависса̄ма̄ти евам̣ дит̣т̣хим̣ упанисса̄йа̄ти йоджетаббам̣. девакула̄дӣсу девапӯджаттхам̣, саббаджанапарибхогаттхам̣ ва̄ ма̄ла̄ваччхам̣ ропенти. вадхабандхана̄дӣнӣти а̄ди-саддена адинна̄да̄на-миччха̄ча̄ра-муса̄ва̄да-писун̣ава̄ча̄-сампхаппала̄па̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. дит̣т̣хадхаммавипа̄касса апачуратта̄ апа̄кат̣атта̄ ча ‘‘бхавантарагата̄на’’нти вуттам̣.

ити несанти еттха ити-саддо а̄диаттхо, пака̄раттхо ва̄. тена йатха̄ пхарусава̄ча̄васена, евам̣ тадан̃н̃есампи акусалакамма̄нам̣ васена самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ акусалаведана̄ппаватти йатха̄рахам̣ нӣхаритва̄ ваттабба̄. есева найоти имина̄ йатха̄ миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄ самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ ча кусала̄кусалавипа̄каведана̄ сахаджа̄такот̣ийа̄ упаниссайакот̣ийа̄ ча васена йатха̄рахам̣ йоджетва̄ дассита̄, евам̣ миччха̄сан̇каппапаччайа̄дӣсупи йатха̄рахам̣ йоджетва̄ дассетабба̄ти имаматтхам̣ атидисати. чхандапаччайа̄ти еттха тан̣ха̄чхандасахито каттука̄мата̄чхандо адхиппетоти а̄ха ‘‘чхандапаччайа̄тиа̄дӣсу пана чхандапаччайа̄ ат̣т̣халобхасахагатачиттасампайутта̄ ведана̄ ведитабба̄’’ти. витаккапаччайа̄ти еттха аппана̄ппаттова витакко адхиппетоти вуттам̣ ‘‘витаккапаччайа̄ пат̣хамаджджха̄наведана̄ва̄’’ти. витаккапаччайа̄ пат̣хамаджджха̄наведана̄йа гахитатта̄ ‘‘т̣хапетва̄ пат̣хамаджджха̄на’’нти. упари тиссо рӯпа̄вачара̄, хет̣т̣ха̄ тиссо арӯпа̄вачара̄ евам̣ сеса̄ чха сан̃н̃а̄сама̄паттиведана̄.

тин̣н̣анти чхандавитаккасан̃н̃а̄нам̣. авӯпасамети пат̣ипаккхена авӯпасамите. тин̣н̣ан̃хи тесам̣ сахабха̄вена паччайата̄ ат̣т̣халобхасахагатачиттесу ева. таттха йам̣ ваттаббам̣ там̣ вуттамева. чхандаматтасса̄ти тесу тӣсу чхандаматтасса. вӯпасаме пат̣хамаджджха̄наведана̄ва аппана̄ппаттасса адхиппетатта̄. чхандавитакка̄нам̣ вӯпасаме дутийаджджха̄на̄диведана̄ адхиппета̄ сан̃н̃а̄йа авӯпасантатта̄. дутийаджджха̄на̄диведана̄гахан̣ена хи сабба̄ сан̃н̃а̄сама̄паттийо ча гахита̄ва хонти. тин̣н̣ампи вӯпасамети чхандавитаккасан̃н̃а̄нам̣ вӯпасаме невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанаведана̄ адхиппета̄. бхаваггаппаттасан̃н̃а̄ хи вӯпасаманти чхандасан̇каппа̄нам̣ аччантасукхумабха̄ваппаттийа̄. хет̣т̣ха̄ ‘‘самма̄дит̣т̣хипаччайа̄’’ти еттха самма̄дит̣т̣хиггахан̣ена хет̣т̣химамаггасамма̄дит̣т̣хипи гахита̄ва хотӣти а̄ха – ‘‘аппаттасса паттийа̄ти арахаттапхаласса паттаттха̄йа̄’’ти. атха ва̄ хет̣т̣химамагга̄дхигамена вина̄ аггамагго наттхӣти хет̣т̣химамагга̄дхигамам̣ аттха̄паннам̣ катва̄ ‘‘арахаттапхаласса паттаттха̄йа̄’’ти вуттам̣. а̄йамети пхалена миссито хоти етена̄ти а̄йа̄мо, самма̄ва̄йа̄моти а̄ха ‘‘аттхи а̄йа̄манти аттхи вӣрийа’’нти. тасса вӣрийа̄рамбхасса̄ти ан̃н̃а̄дхигамака̄ран̣асса самма̄ва̄йа̄масса васена. па̄л̣ийам̣ т̣ха̄на-саддо ка̄ран̣апарийа̄йоти а̄ха – ‘‘арахаттапхаласса ка̄ран̣е’’ти. таппаччайа̄ти еттха там̣-саддена ‘‘т̣ха̄не’’ти вуттака̄ран̣амева пачча̄мат̣т̣ханти а̄ха – ‘‘арахаттасса т̣ха̄напаччайа̄’’ти. чатумаггасахаджа̄та̄ти етена ‘‘арахаттапхаласса паттаттха̄йа̄’’ти еттха хет̣т̣химамагга̄нам̣ аттха̄паттивасена гахитабха̄вамева джотети. кечи пана ‘‘чатумаггасахаджа̄та̄ти ватва̄ ниббаттиталокуттараведана̄ти бхӯтакатханам̣ висесанам̣. ниббаттиталокуттараведана̄ти пат̣хамам̣ апеккхитаббам̣, паччха̄ чатумаггасахаджа̄та̄’’ти ваданти.

пат̣хамавиха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. дутийавиха̄расуттаван̣н̣ана̄

12. миччха̄дит̣т̣хи вӯпасамати саббасо пахӣйати етена̄ти миччха̄дит̣т̣хивӯпасамо. ‘‘миччха̄дит̣т̣хивӯпасамо на̄ма самма̄дит̣т̣хи. бхавантаре уппаджджанто атидӯрети ман̃н̃ама̄но випа̄каведанам̣ на ган̣ха̄тӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. ‘‘имина̄ найена̄’’ти атидиситва̄пи таматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘йасса йасса̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ ева са̄ман̃н̃авасена вуттаматтхам̣ паччхимесу тӣсу падесу сарӯпатова дассетум̣ ‘‘чхандавӯпасамапаччайа̄’’тиа̄дима̄ха, там̣ сувин̃н̃еййамева. вуттаттха̄нева анантарасутте.

дутийавиха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-7. секкхасутта̄диван̣н̣ана̄

13-17. тиссаннампи сиккха̄нам̣ сиккханам̣ сӣлам̣ етасса̄ти сиккханасӣло. сиккхатӣтипи ва̄ секкхо. вуттан̃хетам̣ ‘‘сиккхатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ секкхоти вуччати. кин̃ча сиккхати? адхисӣлампи сиккхатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 3.86). тӣхи пхалехи хет̣т̣ха̄. са̄пи чатуттхамаггена саддхим̣ уппаннасиккха̄пи. маггаккхан̣е хи сиккха̄киччам̣ на нит̣т̣хитам̣ виппакатабха̄вато, пхалаккхан̣е пана нит̣т̣хитам̣ на̄ма. утта̄наттха̄нева хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄.

секкхасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

виха̄раваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. миччхаттаваггаван̣н̣ана̄

21-30. миччха̄сабха̄ванти айа̄тха̄васабха̄вам̣ аниййа̄никасабха̄вам̣. самма̄сабха̄ванти йа̄тха̄васабха̄вам̣ ниййа̄никасабха̄вам̣. миччха̄пат̣ипатта̄дхикаран̣ахетӯти еттха адхи-саддо анаттхакоти а̄ха – ‘‘миччха̄пат̣ипаттикаран̣ахетӯ’’ти. н̃а̄йати пат̣ивиддхавасена нибба̄нам̣ гаччхатӣти н̃а̄йо. со ева там̣саман̇гӣнам̣ ват̣т̣адуккхапа̄тато дха̄ран̣ат̣т̣хена дхаммоти а̄ха – ‘‘н̃а̄йам̣ дхамманти арийамаггадхамма’’нти. н̃а̄н̣асса миччха̄сабха̄во на̄ма наттхӣти вин̃н̃а̄н̣амеветтха паччавеккхан̣авасена паваттам̣ н̃а̄н̣а-саддена вуччатӣти а̄ха ‘‘миччха̄вин̃н̃а̄н̣о’’ти. миччха̄паччавеккхан̣оти кин̃чи па̄пам̣ катва̄ ‘‘ахо майа̄ катам̣ суката’’нти евам̣ паватто миччха̄паччавеккхан̣о. госӣлаговата̄дипӯран̣ам̣ муттӣти евам̣ ган̣хато миччха̄вимутти на̄ма. миччха̄пат̣ипада̄дӣхи виват̣т̣анти евам̣ ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣. пуггало пуччхитоти нигамито ча ‘‘айам̣ вуччати, бхиккхаве, асаппурисо’’тиа̄дина̄. кин̃ча̄пи ‘‘миччха̄дит̣т̣хико хотӣ’’тиа̄дина̄ пуггалова ниддит̣т̣хо, татха̄пи пуггаласӣсена̄йам̣ дхаммадесана̄ти а̄ха ‘‘дхаммо вибхатто’’ти. тенева̄ха ‘‘дхаммена пуггало дассито’’ти. дхаммена̄ти миччха̄дит̣т̣хиа̄дикена дхаммена. калйа̄н̣апутхуджджанато пат̣т̣ха̄йа саббасо саппуриса̄ на̄ма, кхӣн̣а̄саво саппурисатаро. суппаваттанийоти сукхена паваттетум̣ саккун̣еййо. дха̄ватӣти гаччхати. паччайуппаннена упечча нисситаббато упаниса̄, паччайо, екасса са-ка̄расса лопам̣ катва̄ ва̄ти а̄ха – ‘‘саупанисам̣ сапаччайа’’нти. парикаран̣ато париккха̄ро, парива̄роти а̄ха – ‘‘сапариккха̄рам̣ сапарива̄ра’’нти. сахаджа̄тавасена упаниссайавасена ча сапаччайата̄ киччаса̄дхане ниппха̄дане саха̄йабха̄вӯпагамане ча сапарива̄рата̄ дат̣т̣хабба̄.

миччхаттаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. пат̣ипаттиваггаван̣н̣ана̄

31-40. айа̄тха̄вапат̣ипатти, на йатха̄пат̣ипатти, хетумхипи пхалепи айа̄тха̄ваваттхуса̄дханато. екам̣ суттам̣ дхаммавасена катхитам̣ пат̣ипаттивасена. екам̣ суттам̣ пуггалавасена катхитам̣ пат̣ипаннакавасена. сам̣са̄рамахогхасса паратӣрабха̄вато йо нам̣ адхигаччхати, там̣ па̄рети гаметӣти па̄рам̣, нибба̄нам̣, таббидхурата̄йа наттхи еттха па̄ранти апа̄рам̣, сам̣са̄роти вуттам̣ – ‘‘апа̄ра̄па̄ранти ват̣т̣ато нибба̄на’’нти. па̄ран̇гата̄ти асеккхе сандха̄йа. йепи гаччхантӣти секкхе. йепи гамиссантӣти калйа̄н̣апутхуджджане. па̄рага̄миноти еттха кита-саддо тика̄лава̄чӣти евам̣ вуттам̣.

тӣранти ориматӣрама̄ха. тена вуттам̣ ‘‘ват̣т̣амева анудха̄ватӣ’’ти. екантака̄л̣акатта̄ читтасса апабхассарабха̄вакаран̣ато кан̣ха̄бхиджа̄тихетуто ча вуттам̣ ‘‘кан̣ханти акусаладхамма’’нти. вода̄набха̄вато читтасса пабхассарабха̄вакаран̣ато сукка̄бхиджа̄тихетуто ча вуттам̣ – ‘‘сукканти кусаладхамма’’нти. килесама̄ра-абхисан̇кха̄рама̄ра-маччума̄ра̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄ната̄йа окам̣ вуччати ват̣т̣ам̣, таббидхурата̄йа аноканти нибба̄нанти а̄ха – ‘‘ока̄ аноканти ват̣т̣ато нибба̄на’’нти.

параматтхато саман̣а̄ вуччанти арийа̄, саман̣а̄нам̣ бха̄во са̄ман̃н̃ам̣, арийамагго, тена аран̣ӣйато упагантаббато са̄ман̃н̃аттхо нибба̄нанти а̄ха – ‘‘са̄ман̃н̃аттханти нибба̄нам̣, там̣ хӣ’’тиа̄ди. брахман̃н̃аттханти еттха̄пи имина̄ найена аттхо ведитаббо. брахман̃н̃ена арийамаггена. ра̄гаккхайоти еттха ити-саддо а̄дисаддаттхо. тена ‘‘досаккхайо мохаккхайо’’ти пададвайам̣ сан̇ган̣ха̄ти. ват̣т̣атийева̄ти ваданти ‘‘ра̄гаккхайо’’ти. парийа̄йена хи арахаттасса ваттаббатта̄ти.

пат̣ипаттиваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. ан̃н̃атиттхийапеййа̄лаваггаван̣н̣ана̄

41-48. апара̄парам̣ париваттама̄нена ваттасампаннена сам̣са̄раддха̄напарин̃н̃а̄васенева нибба̄насса паттаббатта̄ вуттам̣ – ‘‘нибба̄нам̣ патва̄ парин̃н̃а̄там̣ на̄ма хотӣ’’ти. нибба̄нам̣ патва̄ти нибба̄наппаттихету. хетуаттхо хи айам̣ тва̄-саддо йатха̄ – ‘‘гхатам̣ пивитва̄ балам̣ хоти, сӣхам̣ дисва̄ бхайам̣ хотӣ’’ти. тасма̄ти йасма̄ апарин̃н̃еййапариджа̄нанакиччена нибба̄насса паттийа̄ аддха̄напарин̃н̃а̄сиддхи н̃а̄йати, тасма̄ упача̄равасена нибба̄нам̣ ‘‘аддха̄напарин̃н̃а̄’’ти вуччати йатха̄ ‘‘химасанти сӯрийам̣ уггаметӣ’’ти. виджджа̄вимуттипхаласаччхикирийаттханти еттха виджджа̄ти аггамаггавиджджа̄. вимуттӣти аггамаггасама̄дхи адхиппето. тесам̣ пхалам̣ ан̃н̃а̄ти а̄ха – ‘‘виджджа̄вимуттипхалена арахаттам̣ катхита’’нти. йа̄тха̄вато джа̄нанато паччаккхато дассанато ча н̃а̄н̣адассананти идха пхаланибба̄напаччавеккхан̣а̄ адхиппета̄ти а̄ха – ‘‘н̃а̄н̣адассанена паччавеккхан̣а̄ катхита̄’’ти. сесехӣти ра̄га-вира̄га-сам̣йоджанаппаха̄на-анусайасамуггха̄та-аддха̄напарин̃н̃а̄- а̄саваккхайа-виджджа̄-вимутти-пхаласаччхикирийа̄-н̃а̄н̣адассана-анупа̄да̄паринибба̄нападехи.

ан̃н̃атиттхийапеййа̄лаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. сӯрийапеййа̄лаваггаван̣н̣ана̄

49-62. йатха̄ арун̣уггам̣ сӯрийуггаманасса екантикам̣ пуббанимиттам̣, евам̣ калйа̄н̣амиттата̄ арийамаггапа̄тубха̄васса̄ти садисӯпама̄ арун̣уггам̣ калйа̄н̣амиттата̄йа. калйа̄н̣амиттоти четтха арийо, арийамагго ва̄ дат̣т̣хаббо сӯрийапа̄тубха̄во вийа тена видхӯпанӣйандхака̄равидхаманато. кусалакаттукамйата̄чхандо чхандасампада̄ итарачхандато сампаннатта̄. ка̄ра̄пакааппама̄дасса̄ти саччапат̣иведхасса ка̄ра̄пакасса. евам̣ саббаттхева сампада̄садда̄ висеса̄дхигамахетута̄йа ведитабба̄. ан̃н̃енапи а̄ка̄рена̄ти ‘‘вивеканиссита’’нтиа̄диа̄ка̄рато ан̃н̃ена ‘‘ра̄гавинайапарийоса̄на’’нтиа̄дина̄ а̄ка̄рена.

сӯрийапеййа̄лаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. екадхаммапеййа̄лавагга̄диван̣н̣ана̄

63-138. татха̄ татха̄ вутте буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайавасена катхито, тасма̄ ‘‘вутто ева аттхо, касма̄ пуна вутто’’ти на чодетаббам̣.

екадхаммапеййа̄лавагга̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. аппама̄дапеййа̄лавагго

1. татха̄гатасуттаван̣н̣ана̄

139. ка̄ра̄пакааппама̄до на̄ма ‘‘име акусала̄ дхамма̄ паха̄табба̄, име кусала̄ дхамма̄ уппа̄детабба̄’’ти вуттаваджджетаббаваджджанасампа̄детаббасампа̄данавасена паватто аппама̄до. еса̄ти аппама̄до. локийова. на локуттаро. айанти еса̄ти ча аппама̄дамева вадати. тесанти чатубхӯмакадхамма̄нам̣. пат̣ила̄бхакат̣т̣хена̄ти пат̣ила̄бха̄панат̣т̣хена.

татха̄гатасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. падасуттаван̣н̣ана̄

140. джан̇гала̄нанти джан̇галава̄сӣнам̣. джан̇гала-саддо четтха тхаддхабха̄васа̄ман̃н̃ена патхавӣпарийа̄йо, на анупат̣т̣ха̄навидӯрадесава̄чӣ. тена̄ха – ‘‘патхавӣталава̄сӣна’’нти. пада̄нам̣ вуччама̄натта̄ ‘‘сапа̄дакапа̄н̣а̄на’’нти висесетва̄ вуттам̣. самодха̄нанти антогадхабха̄вам̣. тена̄ха – ‘‘одха̄нам̣ упаккхепа’’нти, упанетва̄ паккхипитаббанти аттхо.

падасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-10. кӯт̣асутта̄диван̣н̣ана̄

141-148. вассика̄йа пуппхам̣ вассикам̣ йатха̄ ‘‘а̄малакийа̄ пхалам̣ а̄малака’’нти. маха̄таласминти упарипа̄са̄де. ‘‘йа̄ни ка̄ничӣ’’ти падехи итара̄ни сама̄на̄дхикаран̣а̄ни бхавитум̣ йутта̄нӣти ‘‘паччатте са̄мивачана’’нти ватва̄ татха̄ вибхаттивипарин̣а̄мо като. ‘‘танта̄вута̄на’’нти падам̣ ниддха̄ран̣е са̄мивачананти таттха ‘‘ваттха̄нӣ’’ти вачанасесена аттхам̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣.

кӯт̣асутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

аппама̄даваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. балакаран̣ӣйавагго

1. баласуттаван̣н̣ана̄

149. камма̄нийева камманта̄ йатха̄ суттанта̄. арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ магганти еттха на̄нантарийаката̄йа випассана̄пи гахита̄ ева хотӣти вуттам̣ ‘‘сахавипассана’’нти.

2. бӣджасуттаван̣н̣ана̄

150. пан̃чавидхампи самӯхат̣т̣хена бӣджага̄мо на̄ма. тадева̄ти мӯлабӣджа̄ди ева. сампаннанти сахаджа̄тамӯлавантам̣. нӣлабха̄вато пат̣т̣ха̄йа̄ти нӣлабха̄ва̄паттито пат̣т̣ха̄йа.

3. на̄гасуттаван̣н̣ана̄

151. балам̣ га̄хентӣти аттано сарӣрабалам̣ га̄хенти. там̣ пана на̄га̄нам̣ балаппатти ева̄ти а̄ха – ‘‘балам̣ ган̣хантӣ’’ти. самбхеджджамукхадва̄ранти маха̄самуддена самбхедагатамаха̄надӣнам̣ мукхадва̄рам̣. на̄га̄ ка̄йам̣ вад̣д̣хентӣтиа̄ди йасма̄ ча бхагавата̄ упама̄васена а̄бхатам̣, тасма̄ евамева кхоти еттха̄тиа̄дина̄ упамам̣ сам̣сандати. а̄гатесӯтиа̄дӣсу тӣсу падесу бха̄венабха̄валаккхан̣е.

5. кумбхасуттаван̣н̣ана̄

153. на патиа̄ваматӣти ча никуджджитабха̄вена удакавамано гхат̣о, на там̣ пуна мукхена ган̣ха̄ти. тена̄ха ‘‘на анто павесетӣ’’ти.

7. а̄ка̄сасуттаван̣н̣ана̄

155. тенетам̣ вуттанти тена арийамаггасса иджджханена етесам̣ саббесам̣ бодхипаккхийадхамма̄нам̣ иджджханам̣ вуттам̣.

8-9-10. пат̣хамамегхасутта̄диван̣н̣ана̄

156-158. пам̣сураджоджалланти бхӯмирен̣усахаджа̄тамалам̣. ва̄н̣иджакопамети ва̄н̣иджакопамапат̣хамасутте ча̄пи.

11-12. а̄гантукасутта̄диван̣н̣ана̄

159-160. сахавипассанасса арийамаггасса бха̄вана̄йа иджджханена етам̣ абхин̃н̃а̄парин̃н̃еййа̄дидхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄париджа̄нана̄дӣнам̣ иджджханам̣ вуттам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ висайаа̄дикам̣ каронтасса катха̄йа саджджитатта̄.

балакаран̣ӣйаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. есана̄вагго

1. есана̄суттаван̣н̣ана̄

161. ка̄ма̄нанти ваттхука̄макилесака̄ма̄нам̣. килесака̄мопи хи ка̄митанти парикаппитена видхина̄ ча адхикара̄гехи есанӣйо. бхава̄нанти тин̣н̣ам̣ гатӣнам̣. дит̣т̣хигатикапарикаппитасса брахмачарийасса нимиттабха̄вато миччха̄дит̣т̣хи ‘‘брахмачарийа’’нти адхиппета̄.

2-11. видха̄сутта̄диван̣н̣ана̄

162-171. сеййохамасмӣтиа̄дина̄ там̣там̣вибха̄гена дхӣйанти видхӣйантӣти видха̄, ма̄накот̣т̣ха̄са̄, ма̄нат̣т̣хапана̄ ва̄. нӣханантӣти виба̄дхенти.

есана̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

11. огхавагго

1-2. огхасутта̄диван̣н̣ана̄

172-173. ват̣т̣е охананти осӣда̄пентӣти огха̄. рӯпа̄рӯпабхавети рӯпабхаве ча арӯпабхаве ча рӯпа̄рӯпатан̣хопаниссайа̄ рӯпа̄рӯпа̄вачаракамманиббатта̄ кхандха̄. йоджанат̣т̣хена його.

3-4. упа̄да̄насутта̄диван̣н̣ана̄

174-175. ка̄манавасена упа̄дийанато ка̄мупа̄да̄нам̣. тена̄ха ‘‘ка̄маггахан̣а’’нти. на̄мака̄йасса̄ти ведана̄дӣнам̣ чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣. гхат̣анапабандханакилесоти хетуна̄ пхаласса каммават̣т̣асса випа̄кават̣т̣ена дуккхаппабандхасан̃н̃итасса гхат̣анасса самбаджджханасса ниббаттакакилесо. антагга̄хикадит̣т̣хи сассатуччхедага̄хо.

упа̄да̄насутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5-10. анусайасутта̄диван̣н̣ана̄

176-181. тха̄магатат̣т̣хена̄ти саттасанта̄не тхирабха̄вӯпагаманабха̄вена. тха̄магатанти ча ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣о ка̄мара̄га̄дӣнам̣йева а̄вен̣ико сабха̄во дат̣т̣хаббо. ка̄мара̄гова̄ти ка̄мара̄го ева аппахӣно. со сати паччайала̄бхе уппаджджана̄рахата̄йа санта̄не анусетӣти анусайо. сесесупӣти пат̣игха̄нусайа̄дӣсу. орамбха̄го вуччати ка̄мадха̄ту рӯпа̄рӯпабха̄вато хет̣т̣ха̄бхӯтатта̄. таттха паваттийа̄ паччайабха̄вато орамбха̄гийа̄ни йатха̄ ‘‘паччхийо годухако’’ти. сам̣йоджентӣти сам̣йоджана̄ни, хет̣т̣ха̄ вийа аттхо ваттаббо. уддхамбха̄го махаггатабха̄го, тасса хита̄нӣти саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ на вуттанти адхиппа̄йо.

анусайасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

огхаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

маггасам̣йуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. боджджхан̇гасам̣йуттам̣

1. паббатавагго

1.химавантасуттаван̣н̣ана̄

182. буджджхати чатусаччам̣ арийаса̄вако ета̄йа̄ти бодхам̣, дхаммаса̄маггӣ, арийаса̄вако пана чатусаччам̣ буджджхатӣти бодхи. ан̇га̄ти ка̄ран̣а̄. йа̄йа дхаммаса̄маггийа̄ти самбандхо. тан̣ха̄васена патит̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хивасена а̄йӯхана̄. сассатадит̣т̣хийа̄ патит̣т̣ха̄нам̣, уччхедадит̣т̣хийа̄ а̄йӯхана̄. лӣнавасена патит̣т̣ха̄нам̣, уддхаччавасена а̄йӯхана̄. ка̄масукха̄нуйогавасена патит̣т̣ха̄нам̣, аттакиламатха̄нуйогавасена а̄йӯхана̄. огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄йам̣ (сам̣. ни. 1.1) –

‘‘килесавасена патит̣т̣ха̄нам̣, абхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи патит̣т̣ха̄нам̣, авасесакилеса̄бхисан̇кха̄рехи а̄йӯхана̄, сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄равасена патит̣т̣ха̄нам̣, саббалокийакусала̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄’’ти –

вуттесу пака̄ресу идха авутта̄нам̣ васена ведитаббо. килесасанта̄нанидда̄йа ут̣т̣хахатӣти етена сикха̄паттавипассана̄сахагата̄нампи сатиа̄дӣнам̣ боджджхан̇габха̄вам̣ дассети. чатта̄рӣтиа̄дина̄ маггапхалена сахагата̄нам̣. саттахи боджджхан̇гехи бха̄витехи саччапат̣иведхо хотӣти катхамидам̣ джа̄нитаббанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди. джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа̄ти етена бодхибоджджхан̇гасадда̄нам̣ самуда̄йа̄вайавависайатам̣ дассети. сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа̄ти етена пуггалапан̃н̃аттийа̄ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ дассети.

бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ ‘‘ка̄ран̣аттхо ан̇гасаддо’’ти. буджджхатӣти бодхи, бодхийа̄ ева ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ ‘‘буджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ти. випассана̄дӣнам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ буджджхитабба̄нам̣ сачча̄нам̣ анурӯпам̣ паччаккхабха̄вена пат̣имукхам̣ авипарӣтам̣ самма̄ буджджхантӣти евам̣ ваттхувисесадӣпакехи упаримаггехи анубуджджхантӣтиа̄дина̄ вуттабодхисаддехи ниппадесена вуттам̣ ‘‘буджджханата̄са̄ман̃н̃ена сан̇ган̣ха̄тӣ’’ти. еттха ча лӣнапатит̣т̣ха̄на-ка̄масукхаллика̄нуйога-уччхеда̄бхинивеса̄нам̣ дхаммавичайа-вӣрийапӣтипадха̄на-дхаммаса̄маггӣ пат̣ипаккхо. уддхачча̄йӯханааттакиламатха̄нуйога-сассата̄бхинивеса̄нам̣ пассаддхисама̄дхи-упеккха̄падха̄на-дхаммаса̄маггӣ пат̣ипаккхо. сати пана убхайаттха̄пи иччхитабба̄. татха̄ хи са̄ саббаттхика̄ вутта̄.

сам̣-саддо пасам̣са̄йам̣. пунадева сундаро ча аттхопӣти а̄ха ‘‘пасаттхо сундаро ча боджджхан̇го’’ти. абхиниббаттетӣти абхивисит̣т̣хабха̄вена ниббаттети сависесабха̄вам̣ вадати. ‘‘еке ван̣н̣айантӣ’’ти ватва̄ таттха йатха̄вуттавивекаттайато ан̃н̃ам̣ вивекадвайам̣ уддхаритва̄ дассетум̣ ‘‘те хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха джха̄наккхан̣е та̄ва киччато виккхамбханавивеканисситам̣, випассана̄ккхан̣е аджджха̄сайато пат̣иппассаддхививеканисситам̣ бха̄ветӣти. тена̄ха – ‘‘ануттарам̣ вимоккхам̣ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти. таттха таттха ниччхайата̄йа касин̣аджджха̄наггахан̣ена ануппа̄да̄нампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.

химавантасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. ка̄йасуттаван̣н̣ана̄

183. тит̣т̣ханти етена̄ти т̣хити, ка̄ран̣ам̣. каммаутучитта̄ха̄расан̃н̃ито чатуббидхо паччайо т̣хити етасса̄ти паччайат̣т̣хитико. а̄ха̄рапаччайасадда̄ хи екаттха̄. субхампӣти ка̄маччхандо паччайо, асубхе субха̄ка̄рена паваттанато субханти вуччати. тена ка̄ран̣ена паваттанакасса ан̃н̃асса ка̄маччхандасса нимиттатта̄ субханимиттанти. субхасса̄ти йатха̄вуттасса субхасса. а̄рамман̣ампӣти субха̄ка̄рена, ит̣т̣ха̄ка̄рена ва̄ гайхама̄нам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣ампи субханимиттам̣ вутта̄ка̄рена. анупа̄йаманасика̄роти а̄кан̇кхитасса хитасукхасса анупа̄йабхӯто манасика̄ро, тато ева уппатхаманасика̄роти айонисоманасика̄ро. тасминти йатха̄ниддха̄рите ка̄маччхандабхӯте тада̄рамман̣абхӯте ча дувидхепи субханимитте. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘субха̄рамман̣е’’иччева вуттам̣. аттхи, бхиккхаве, субханимиттантиа̄дӣти а̄ди-саддена ка̄маччханданӣваран̣асса а̄ха̄радассанапа̄л̣и утта̄на̄ти катва̄ вуттам̣ – ‘‘евам̣ саббанӣваран̣есу йоджана̄ ведитабба̄’’ти.

пат̣игхопи пат̣игханимиттам̣ пуримуппаннасса паччха̄ уппаджджанакасса нимиттабха̄вато. пат̣игха̄рамман̣ам̣ на̄ма екӯнавӣсати а̄гха̄таваттхубхӯта̄ саттасан̇кха̄ра̄. аратӣти пантасена̄сана̄дӣсу араман̣ам̣. уккан̣т̣хита̄ти уккан̣т̣хабха̄во. пантесӯти дӯресу, вивиттесу ва̄. адхикусалесӯти саматхавипассана̄дхаммесу. арати ратипат̣ипаккхо. аратита̄ти араман̣а̄ка̄ро. анабхиратӣти анабхиратабха̄во. анабхираман̣а̄ти анабхираман̣а̄ка̄ро. уккан̣т̣хита̄ти уккан̣т̣хана̄ка̄ро. паритассита̄ти уккан̣т̣ханавасенева паритассана̄.

а̄гантукам̣, на сабха̄васиддхам̣. ка̄йа̄ласийанти на̄мака̄йе аласабха̄во. саммохавиноданийам̣ пана ‘‘тандӣти джа̄тиа̄ласийа’’нти вуттам̣. вадатӣти етена атисӣта̄дипаччайа̄ сан̇коча̄паттим̣ дассети. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ килесаваттхувибхан̇ге (вибха. ат̣т̣ха. 857). тандӣти джа̄тиа̄ласийам̣. тандийана̄ти тандийана̄ка̄ро. тандиманаката̄ти тандийа̄ абхибхӯтачиттата̄. аласасса бха̄во а̄ласйам̣. а̄ласйа̄йана̄ка̄ро а̄ласйа̄йана̄. а̄ласйа̄йитасса бха̄во а̄ласйа̄йитаттам̣. ити саббехипи имехи падехи килесавасена ка̄йа̄ласийам̣ катхитам̣.

килесавасена̄ти саммохавасена. ка̄йавинамана̄ти ка̄йасса вирӯпато намана̄. джамбхана̄ти пхандана̄. пунаппунам̣ джамбхана̄ виджамбхана̄. а̄намана̄ти пурато намана̄. винамана̄ти паччхато намана̄. саннамана̄ти самантато намана̄. пан̣амана̄ти йатха̄ хи тантато ут̣т̣хитапесака̄ро кин̃чидева упарит̣т̣хитам̣ гахетва̄ уджум̣ ка̄йам̣ усса̄пети, евам̣ ка̄йасса уддхам̣ т̣хапана̄. бйа̄дхийаканти уппаннабйа̄дхита̄. ити саббехипи имехи падехи килесавасена ка̄йапханданамева катхитам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 858).

бхаттапарил̣а̄хоти бхаттавасена парил̣а̄хуппатти. бхутта̄висса̄ти бхуттавато. бхаттамуччха̄ти бхаттагелан̃н̃ам̣. атибхуттапаччайа̄ хи муччха̄патто вийа хоти. бхаттакиламатхоти бхуттапаччайа̄ килантабха̄во. бхаттапарил̣а̄хоти бхаттадаратхо. куччхипӯрам̣ бхуттавато хи парил̣а̄хуппаттийа̄ упахатиндрийо вийа хоти, ка̄йо кхиджджати. ка̄йадут̣т̣хулланти бхуттабхаттам̣ нисса̄йа ка̄йасса акамман̃н̃ата̄.

читтасса лӣйана̄ка̄роти а̄рамман̣е читтасса сан̇кочаппатти. читтасса акалйата̄ти читтасса гила̄набха̄во. гила̄ноти акаллако вуччати. татха̄ ча̄ха ‘‘на̄хам̣, бханте, акаллако’’ти. акамман̃н̃ата̄ти читтагелан̃н̃асан̇кха̄то акамман̃н̃ана̄ка̄ро. олӣйана̄ти олӣйана̄ка̄ро. ирийа̄патхикампи читтам̣ йасса васена ирийа̄патхам̣ сандха̄ретум̣ асакконто олӣйати, тасса там̣ а̄ка̄рам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘олӣйана̄’’ти. дутийападам̣ упасаггена вад̣д̣хитам̣. лӣнанти авиппха̄риката̄йа сан̇кочаппаттам̣. итаре две а̄ка̄раниддеса̄. тхинанти авиппха̄риката̄йа анусса̄хана̄ асан̇гаханасан̇гаханам̣. тхийана̄ка̄ро тхийана̄. тхийитаттанти тхийитасса а̄ка̄ро, авиппха̄риката̄ти аттхо.

четасо авӯпасамоти читтасса авӯпасантата̄ асаннисиннабха̄во. тена̄ха – ‘‘авӯпасанта̄ка̄ро’’ти. аттхато панетанти сва̄йам̣ авӯпасанта̄ка̄ро виккхепасабха̄ватта̄ виккхепахетута̄йа ча аттхато етам̣ уддхаччакуккуччамева.

вичикиччха̄йа а̄рамман̣адхамма̄ на̄ма ‘‘буддхе кан̇кхатӣ’’тиа̄дина̄ а̄гатаат̣т̣хакан̇кха̄ваттхубхӯта̄ дхамма̄. йасма̄ вичикиччха̄ бйа̄па̄да̄дайо вийа ану ану уггахан̣апаччайа̄ уппаджджати, тасма̄ кан̇кха̄т̣т̣ха̄нӣйам̣ а̄рамман̣амева дасситам̣ ‘‘вичикиччха̄йа а̄рамман̣адхамма̄’’ти. йасма̄ пуримуппанна̄ вичикиччха̄ паччха̄ вичикиччха̄йа паччайо хоти, тасма̄ вичикиччха̄пи вичикиччха̄т̣т̣ха̄нӣйадхамма̄ ведитабба̄. татра̄йам̣ вачанаттхо – тит̣т̣ханти паваттанти еттха̄ти т̣ха̄нӣйа̄, вичикиччха̄ ева т̣ха̄нӣйа̄ вичикиччха̄т̣т̣ха̄нӣйа̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана а̄рамман̣ассапи таттха висесапаччайатам̣ упа̄да̄йа ‘‘ка̄маччхандо вичикиччха̄ти име две дхамма̄ а̄рамман̣ена катхита̄’’ти вуттам̣. субханимиттасса хи паччайабха̄ваматтам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣, татха̄пи йатха̄ ‘‘пат̣игхампи пат̣игханимитта’’нти катва̄ ‘‘бйа̄па̄до упаниссайена катхито’’ти вуттам̣, евам̣ субхампи субханимиттанти катва̄ ка̄маччхандо упаниссайена катхитоти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. сеса̄ тхинамиддхауддхаччакуккучча̄ни. таттха тхинамиддхам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сахаджа̄та̄дивасена паччайо, татха̄ уддхаччакуккуччанти. убхайесампи упаниссайакот̣ийа̄ паччайабха̄ве ваттаббамева наттхӣти а̄ха ‘‘сахаджа̄тена ча упаниссайена ча̄’’ти.

йасма̄ сати на̄ма ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ ануссаран̣авасена ваттати, тасма̄ те дхамма̄ сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ на̄ма. локуттарадхамме ча ануссава̄дивасена гахетва̄ татха̄ паваттатева. тена вуттам̣ ‘‘сатийа̄’’тиа̄ди.

косаллам̣ вуччати пан̃н̃а̄, тато уппанна̄ косалласамбхӯта̄. анаваджджасукхавипа̄ка̄ти анаваджджа̄ хутва̄ сукхавипа̄ка̄ випаччанака̄. пададвайена паччайато сабха̄вато киччато пхалато кусаладхаммам̣ дассети. акусаланиддесепи есева найо. са̄ваджджа̄ти га̄райха̄. анаваджджа̄ти ага̄райха̄. хӣна̄ ла̄мака̄. пан̣ӣта̄ сет̣т̣ха̄. кан̣ха̄ ка̄л̣ака̄ асуддха̄. сукка̄ ода̄та̄ суддха̄. пат̣ибха̄га-саддо пат̣хаме викаппе садисакот̣т̣ха̄саттхо, дутийе пат̣ипаккхакот̣т̣ха̄саттхо, татийе ниггахетаббапат̣ипаккхакот̣т̣ха̄саттхо дат̣т̣хаббо.

кусалакирийа̄йа а̄дикаммабха̄вена паваттавӣрийам̣ дхитисабха̄вата̄йа дха̄тӯти вуттанти а̄ха ‘‘а̄рамбхадха̄тӯти пат̣хама̄рамбхавӣрийа’’нти. ладдха̄севанам̣ вӣрийам̣ балаппаттам̣ хутва̄ пат̣ипаккхам̣ видхаматӣти а̄ха – ‘‘никкамадха̄тӯти косаджджато никкхантатта̄ тато балаватара’’нти. адхиматта̄дхиматтатара̄нам̣ пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ видхаманасаматтхам̣ пат̣упат̣утара̄дибха̄ваппаттам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘параккамадха̄тӯти парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманата̄йа татопи балаватара’’нти.

тит̣т̣хати паваттати еттха̄ти т̣ха̄нӣйа̄. а̄рамман̣адхамма̄, пӣтисамбоджджхан̇гасса т̣ха̄нӣйа̄ти пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ти ‘‘пӣтийа̄ а̄рамман̣адхамма̄’’ти вуттам̣. йасма̄ апара̄паруппаттийа̄ пӣтипи татха̄ ваттаббатам̣ лабхатӣти вуттам̣ висуддхимагге ‘‘пӣтийа̄ ева там̣ на̄ма’’нти. даратхапассаддхӣти даратхо килесапарил̣а̄хо, со пассамбхати ета̄йа̄ти даратхапассаддхи, ка̄йапассаддхийа̄ ведана̄дикхандхаттайасса вийа рӯпака̄йассапи пассамбханам̣ хоти, читтапассаддхийа̄ читтассева пассамбханам̣, тато еветтха бхагавата̄ лахута̄дӣнам̣ вийа дувидхата̄ вутта̄. татха̄ сама̄хита̄ка̄рам̣ саллаккхетва̄ гайхама̄но саматхова саматханимиттам̣, тасса а̄рамман̣абхӯтам̣ пат̣ибха̄ганимиттампи. вивидхам̣ аггам̣ етасса̄ти бйагго, виккхепо. татха̄ хи со анават̣т̣ха̄нарасо бхантата̄паччупат̣т̣ха̄но вутто. екаггабха̄вато бйаггапат̣ипаккхоти абйагго, сама̄дхи, со ева нимиттанти пуббе вийа ваттаббам̣. тена̄ха ‘‘тассева вевачана’’нти.

йо а̄рамман̣е ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄ка̄рам̣ ана̄дийитва̄ гахетаббо маджджхатта̄ка̄ро, йо ча пуббе упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄васена уппанно маджджхатта̄ка̄ро, дувидхопи со упеккха̄йа а̄рамман̣адхаммоти адхиппетоти а̄ха – ‘‘аттхато пана маджджхатта̄ка̄ро упеккха̄т̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄ти ведитаббо’’ти. а̄рамман̣ена катхита̄ а̄рамман̣ассева тесам̣ висесапаччайабха̄вато. сеса̄ти вӣрийа̄дайо чатта̄ро дхамма̄. тесан̃хи упаниссайова са̄тисайо иччхитабботи.

ка̄йасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.