1. паривӣмам̣санасуттаван̣н̣ана̄
51. упапариккхама̄ноти паваттипаваттихетум̣, ниваттиниваттихетун̃ча паритуленто. куто панетанти? ‘‘самма̄ дуккхаккхайа̄’’ти вачанато. на хи саббадуккхапаривӣмам̣сам̣ вина̄ самма̄ дуккхаккхайо самбхавати. касма̄тиа̄дина̄ джара̄маран̣ассева гахан̣е ка̄ран̣ам̣ пуччхати. джа̄тиа̄дӣнампи паватти дуккхабха̄винӣти адхиппа̄йо. йасма̄ джара̄маран̣е гахите сати джа̄типи гахита̄ хоти, тасса̄ абха̄ве джара̄маран̣ассева абха̄вато. еса найо бхава̄дӣсупи. евам̣ йа̄ва джа̄тидхаммо джара̄маран̣е гахите гахитова хоти, джара̄маран̣ападесена таббика̄раванто саббе тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ гахита̄ти евампи джара̄маран̣аггахан̣ена саббампи ват̣т̣адуккхам̣ гахитамева хоти. тена̄ха ‘‘тасмим̣ гахите саббадуккхасса гахитатта̄’’ти. анекавидханти бахувидхам̣ бахукот̣т̣ха̄сам̣. ‘‘анека’’нти ва̄ па̄т̣хо. анеканти бахулавачанам̣. видханти кхан̣д̣иччапа̄личча̄дивасена випарӣтакот̣т̣ха̄сам̣. на̄наппака̄раканти тато ева на̄наппака̄рам̣. нхатва̄ т̣хитам̣ пурисам̣ вийа̄ти ба̄ла̄нам̣ аттабха̄васса субха̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа̄ха.
‘‘са̄руппабха̄вена̄’’ти вуттам̣, ким̣ саббатха̄ са̄руппабха̄вена̄ти а̄ха ‘‘никкилесата̄йа парисуддхата̄йа̄’’ти. на хи тассеса̄ асан̇кхатата̄дибха̄вена садиса̄. пат̣ипанноти пат̣имукхо абхисан̇кха̄рамукхо хутва̄ панно адхигато. анугатанти ануччхавикабха̄вена гатам̣, йатха̄ ча нибба̄насса адхигамо хоти, евам̣ таданурӯпабха̄вена гатам̣. еттха ча па̄л̣ийам̣ ‘‘паджа̄на̄тӣ’’ти пуббабха̄гавасена паджа̄нана̄ вутта̄, ‘‘татха̄ пат̣ипанно ча хотӣ’’ти нийатавасена. ‘‘апарабха̄гавасена̄’’ти апаре. кечи пана ‘‘йатха̄ пат̣ипаннасса джара̄маран̣ам̣ нируджджхати, татха̄ пат̣ипанно’’ти ваданти. падавӣмам̣сана̄ пуббабха̄гавасена ведитабба̄, на маггаккхан̣авасена. сан̇кха̄раниродха̄йа̄ти еттха найидам̣ авиджджа̄паччайасан̇кха̄раггахан̣ам̣, атха кхо сан̇кхатасан̇кха̄раггахан̣анти а̄ха ‘‘сан̇кха̄радуккхасса ниродхаттха̄йа̄’’ти. тена̄ха ‘‘етта̄вата̄ йа̄ва арахатта̄ десана̄ катхита̄’’ти.
‘‘паччаттам̣йева паринибба̄йатӣ’’тиа̄дина̄ арахаттапхалапаччавеккхан̣ам̣, ‘‘со сукхан̃ча веданам̣ ведайатӣ’’тиа̄дина̄ сататавиха̄ран̃ча дассетва̄ десана̄ саббатха̄ва ват̣т̣адесана̄то ниваттетабба̄ сийа̄. авиджджа̄гатоти еттха ити-саддо а̄диаттхо, тена евама̄дикам̣ идам̣ ват̣т̣авиват̣т̣акатханам̣ пуна ган̣ха̄ти. пуггаласаддо итара̄сам̣ двиннам̣ пакатӣнам̣ ва̄чакоти тато висесетва̄ гахан̣е пат̣хамапакатимева дассенто ‘‘пурисапуггало’’ти авоча̄ти а̄ха ‘‘пурисойева пуггало’’ти. убхайена̄ти пурисапуггалаггахан̣ена. саммутийа̄ авиджджама̄на̄йа катха̄ десана̄ саммутикатха̄. параматтхасса катха̄ десана̄ параматтхакатха̄. таттха̄ти саммутипараматтхакатха̄су, на саммутипараматтхесу. тена̄ха ‘‘евам̣ паватта̄ саммутикатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди. татридам̣ саммутипараматтха̄нам̣ лаккхан̣ам̣ – йасмим̣ бхинне буддхийа̄ ва̄ авайававиниббхоге кате на там̣саман̃н̃а̄, са̄ гхат̣апат̣а̄диппабхеда̄ саммути, таббипарийа̄йато параматтхо. на хи каккхал̣апхусана̄дисабха̄ве айам̣ найо лаббхати. таттха рӯпа̄дидхаммам̣ самӯхасанта̄навасена паваттама̄нам̣ упа̄да̄йа ‘‘сатто’’тиа̄ди воха̄роти а̄ха ‘‘сатто наро…пе… саммутикатха̄ на̄ма̄’’ти. йасма̄ рӯпа̄дайо параматтхадхамма̄ ‘‘кхандха̄ дха̄туйо’’тиа̄дина̄ вуччанти, на воха̄раматтам̣, тасма̄ ‘‘кхандха̄…пе… параматтхакатха̄ на̄ма̄’’ти вуттам̣. нану кхандхакатха̄пи саммутикатха̄ва, саммути хи сан̇кето кхандхат̣т̣хо ра̄сат̣т̣хо ва̄ кот̣т̣ха̄сат̣т̣хо ва̄ти? саччаметам̣, айам̣ пана кхандхасаман̃н̃а̄ пхасса̄дӣсу таджджа̄пан̃н̃атти вийа параматтхасанниссайа̄ тасса а̄саннатара̄ пуггаласаман̃н̃а̄дайо вийа на дӯрети параматтхасан̇гахата̄ вутта̄. кхандхасӣсена ва̄ тадупа̄да̄на̄ сабха̄вадхамма̄ ева гахита̄. нану ча саббепи сабха̄вадхамма̄ саммутимукхенева десанам̣ а̄роханти, на саммукхена̄ти сабба̄пи десана̄ саммутидесана̄ва сийа̄ти? найидамевам̣ десетаббадхаммавибха̄гена десана̄вибха̄гасса адхиппетатта̄, на ча саддо кеначи паваттинимиттена вина̄ аттхам̣ пака̄сетӣти. тена̄ха ‘‘параматтхам̣ катхента̄пи саммутим̣ амун̃читва̄ва катхентӣ’’ти. саччамева авипарӣтамева катхенти.
саммутӣти саман̃н̃а̄. парамо уттамо аттхоти параматтхо, дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄во. там̣ параматтхам̣, саммути пана локасса сан̇кетаматтасиддха̄. йади евам̣ катхам̣ саммутикатха̄йа саччата̄ти а̄ха ‘‘локасаммутика̄ран̣а’’нти локасаман̃н̃ам̣ нисса̄йа паваттанато. локасаман̃н̃а̄йа хи абхинивесанам̣ вина̄ пан̃н̃а̄пана̄ екаччасса сутасса са̄вана̄ вийа, на муса̄ анатиккамитаббато тасса̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘джанападанируттим̣ на̄бхинивесеййа, саман̃н̃ам̣ на̄тидха̄веййа̄’’ти. дхамма̄нам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣. бхӯталаккхан̣ам̣ бха̄васса лаккхан̣ам̣ дӣпентӣти катва̄.
терасачетана̄бхеданти ат̣т̣хака̄ма̄вачаракусалачетана̄пан̃чарӯпа̄вачаракусалачетана̄бхедам̣. аттано санта̄насса пунанато пуджджабхавапхаласса абхисан̇кхаран̣ато пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣. каммапун̃н̃ена̄ти каммабхӯтена. випа̄капун̃н̃ена̄ти випа̄касан̇кха̄тена. пун̃н̃апхалампи хи уттарападалопена ‘‘пун̃н̃а’’нти вуччати ‘‘евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣ’’тиа̄дӣсу вийа. ‘‘апун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нти идам̣ ‘‘пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нти еттха вуттанайамева̄ти на уддхатам̣. апун̃н̃апхалам̣ уттарападалопена ‘‘апун̃н̃а’’нти вуччати. сан̇кха̄ранти сан̇кха̄расса гахитатта̄ ‘‘авиджджа̄гатойа’’нти имина̄ сан̇кха̄расса паччайо гахито, ‘‘пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ паччайуппаннам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. тасмин̃ча гахите на̄марӯпа̄ди саббам̣ гахитамева хоти. тена̄ха ‘‘два̄дасападико паччайа̄ка̄ро гахитова хотӣ’’ти.
виджджа̄ти арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесена. тасса̄ хи уппа̄да̄ саббасо авиджджа̄ пахӣна̄ хоти. пат̣хамамева̄ти идам̣ авиджджа̄паха̄навиджджуппа̄да̄нам̣ сама̄нака̄лата̄дассанам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄ди. падӣпуджджалена̄ти падӣпуджджаланахетуна̄ сахева. виджджуппа̄да̄ти виджджуппа̄дахету, евам̣ сатӣпи самака̄латтети адхиппа̄йо. на ган̣ха̄тӣти ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ на ган̣ха̄ти. на тан̣ха̄йати на бха̄йати тан̣ха̄вуттино абха̄ва̄, тато ева бхайаваттхуно ча абха̄ва̄.
гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ти гилитва̄ вийа ан̃н̃асса ависайам̣ вийа каран̣ена паринит̣т̣ха̄петва̄. са̄мисасукхасса анекадуккха̄нубандхабха̄вато, сукха̄бхинандасса дуккхахетубха̄вато ча сукхам̣ абхинандантойева дуккхам̣ абхинандати на̄ма аггисанта̄пасукхам̣ иччханто дхӯмадуккха̄нун̃н̃а̄то вийа. дуккхам̣ патва̄ сукхам̣ паттханатоти еттха дуббалагахан̣ика̄дайо нидассанабха̄вена ведитабба̄. те хи йа̄ва са̄йанхасамайа̄пи абхутва̄ са̄йама̄са̄дӣни каронто джигхаччха̄дим̣ уппа̄детва̄ бхун̃джана̄дӣни каронти. сукхасса випарин̣а̄мадуккхато сукхам̣ абхинанданто дуккхам̣ абхинандати на̄ма̄ти йоджана̄. кечи пана дуккхасса абха̄вато випарин̣а̄масукхато там̣ сукхам̣ абхинанданто дуккхам̣ абхинандатӣти ваданти. там̣ на, на хи та̄дисам̣ сукханимиттам̣ кочи дуккхам̣ абхинанданто дит̣т̣хо, дуккхахетум̣ пана са̄мисам̣ сукхам̣ абхинанданто дит̣т̣хо. дуккхахетум̣ са̄мисам̣ сукхам̣ абхинанданто аттхато дуккхам̣ абхинандати на̄ма̄ти вуттова̄йаматтхо. ка̄йоти пан̃чадва̄рака̄йо, со парийанто аваса̄нам̣ етасса̄ти ка̄йапарийантикам̣. тена̄ха ‘‘йа̄ва пан̃чадва̄рака̄йо паваттати, та̄ва паватта’’нти. джӣвитапарийантиканти еттха̄пи есева найо.
паччха̄ уппаджджитва̄ пат̣хамам̣ нируджджхатӣти екасмим̣ аттабха̄ве манодва̄рикаведана̄то паччха̄ уппаджджитва̄ тато пат̣хамам̣ нируджджхати, тато ева сиддхаматтхам̣ сарӯпенева дассетум̣ ‘‘манодва̄рикаведана̄ пат̣хамам̣ уппаджджитва̄ паччха̄ нируджджхатӣ’’ти вуттам̣. ида̄ни тамева сан̇кхепена вуттам̣ виваритум̣ ‘‘са̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. йа̄ва теттим̣савасса̄пи пат̣хамавайо. пан̣н̣а̄савассака̄лети пат̣хамавайато йа̄ва пан̃н̃а̄савассака̄ла̄, та̄ва т̣хита̄ хотӣти вуд̣д̣хиха̄нийо анупагантва̄ сарӯпенева т̣хита̄ хоти. манда̄ти мудука̄ атикхин̣а̄. тада̄ти асӣтинавутивассака̄ле. татха̄ чирапаривитаккепи. бхагга̄ ниттеджа̄ бхаггавибхагга̄ дуббала̄. хадайакот̣им̣йева̄ти чаккха̄диваттхӯсу аваттетва̄ тесам̣ кхӣн̣атта̄ кот̣ибхӯтам̣ хадайаваттхум̣йева. йа̄ва еса̄ ведана̄ ваттати.
ва̄пийа̄ти маха̄тал̣а̄кена. пан̃чаудакамаггасампаннанти пан̃чахи удакасса пависананиккхаманамаггехи йуттам̣. тато тато виссандама̄нам̣ саббасо пун̣н̣атта̄.
пат̣хамам̣ деве вассантетиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. имам̣ веданам̣ сандха̄йа̄ти имам̣ йатха̄вуттам̣ парийоса̄наппаттам̣ манодва̄рикаведанам̣ сандха̄йа.
ка̄йасса бхеда̄ти аттабха̄васса вина̄сато. ‘‘уддхам̣ джӣвитапарийа̄да̄на̄’’ти па̄л̣и, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана джӣвитапарийа̄да̄на̄ уддханти падуддха̄ро като. паралокавасена агантва̄. ведана̄нам̣ сӣтибха̄во на̄ма сан̇кха̄радаратхапарил̣а̄хабха̄во, со пана̄йам̣ аппаваттивасена̄ти а̄ха ‘‘паватти…пе… бхависсантӣ’’ти. дха̄тусарӣра̄нӣти ат̣т̣хикан̇каласан̇кха̄тадха̄тусарӣра̄ни. сарӣрекадесе хи сарӣрасаман̃н̃а̄.
кумбхака̄рапа̄ка̄ти кумбхака̄рапа̄като. еттха паччатӣти па̄ко, пачанат̣т̣ха̄нам̣. тадева па̄чанавасена а̄васанти еттха̄ти а̄ва̄со, тасма̄ кумбхака̄ра̄ва̄сато. авигатавӯпасамам̣ сан̇кхаритам̣ кумбхам̣ уддхаритва̄ т̣хапенто чха̄рика̄йа сати пидха̄навасена т̣хапети. татха̄ т̣хапанам̣ пана сандха̄йа вуттам̣ ‘‘пат̣исиссеййа̄’’ти. кумбхасса падесабхӯтата̄йа а̄баддха̄ авайава̄ ‘‘кумбхакапа̄ла̄нӣ’’ти адхиппета̄ни, на чхиннабхинна̄ни. авайавамукхена хи самуда̄йо вутто. таттха капа̄ласамуда̄йо хи гхат̣о. тена̄ха ‘‘мукхават̣т̣ийа̄ екабаддха̄нӣ’’ти. авасиссеййунти ван̣н̣ависесаун̣хабха̄ва̄пагата̄ гхат̣ака̄ра̄нева тит̣т̣хеййунти. а̄дитта…пе… тайо бхава̄ дат̣т̣хабба̄ ека̄дасахи аггӣхи а̄диттабха̄вато. йатха̄ кумбхака̄ро кумбхака̄ра̄ва̄сам̣ а̄диттам̣ паччавеккхати, евам̣ а̄раддхавипассакопеса бхаваттайам̣ ра̄га̄дӣхи а̄диттанти а̄ха ‘‘кумбхака̄ро вийа йога̄вачаро’’ти. нӣхаран̣адан̣д̣ако вийа арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ бхаваттайапа̄като нӣхаран̣ато. само бхӯмибха̄го вийа нибба̄наталам̣ саббависама̄ ниваттанато.
‘‘а̄да̄наниккхепанато, вайовуддхаттхан̇гамато, а̄ха̄рамайато, утумайато, читтасамут̣т̣ха̄нато, каммаджато, дхаммата̄рӯпато’’ти (висуддхи. 2.706) имехи саттахи а̄ка̄рехи саммасанто рӯпасаттакам̣ випассати на̄ма. ‘‘кала̄пато, йамакато, кхан̣икато, пат̣ипа̄т̣ито, дит̣т̣хиуггха̄т̣анато, ма̄насамуггха̄т̣ато, никантипарийа̄да̄нато’’ти (висуддхи. 2.717) имехи саттахи а̄ка̄рехи саммасанто арӯпасаттакам̣ випассати на̄ма, тасма̄ йатха̄вуттам̣ имам̣ рӯпасаттакам̣ арӯпасаттакан̃ча нӣхаритва̄ випассантасса. йадипи арахато аттабха̄во саббабхавехипи уддхат̣о, йа̄ва пана анупа̄дисесапаринибба̄нам̣ на па̄пун̣а̄ти, та̄ва тасмимпи сугатибхаве т̣хитойева̄ти ваттаббатам̣ лаббхатӣти ‘‘чатӯхи апа̄йехи аттабха̄вам̣ уддхаритва̄’’иччева вуттам̣. тена̄ха ‘‘кхӣн̣а̄саво пана̄’’тиа̄ди. татха̄ ча ваккхати ‘‘анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутасса ват̣т̣авӯпасамо ведитаббо’’ти. на паринибба̄ти анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ти адхиппа̄йо, саупа̄дисеса̄йа пана нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄нам̣ арахаттаппаттийева. абхисан̇кха̄рахетуто хеттха парил̣а̄хавӯпасамасса упасамабха̄вена адхиппетатта̄ ун̣хакумбханибба̄нанидассанампи на вируджджхати. анупа̄диннакасарӣра̄нӣти утусамут̣т̣ха̄никарӯпакала̄пе ваданти. бхиккхавети еттха ити-саддо а̄диаттхо. идам̣ пана вачанам̣. ануйога̄ропанаттханти ка̄йапарийантикам̣ веданам̣ ведайама̄но кхӣн̣а̄саво апи ну пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дикаммам̣ кареййа̄ти пан̃хам̣ ка̄тум̣. атха ва̄ ануйога̄ропанаттханти ‘‘апи ну кхо кхӣн̣а̄саво бхиккху пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ ва̄ абхисан̇кхареййа̄’’тиа̄дина̄ ануйогам̣ а̄ропетум̣ вуттам̣, на та̄ва йатха̄раддхадесанам̣ нит̣т̣ха̄петунти аттхо.
пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣е сиддхе тасмим̣ бхаве уппаджджана̄раха̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сийа̄ самбхаво, на̄сатӣти вуттам̣ ‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄йетха̄ти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄йетха̄’’ти. саббасо сан̇кха̄ресу асантесу пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ апи ну кхо пан̃н̃а̄йеййа. тасмин̃хи апан̃н̃а̄йама̄не саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на пан̃н̃а̄йеййа. тхера̄нанти ‘‘бхиккхаве’’ти а̄лапитаттхера̄нам̣. пан̃хабйа̄каран̣ам̣ сампахам̣сати тасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена сам̣санданато. аппан̃н̃а̄н̣анти аппан̃н̃а̄йанам̣. а̄ди-саддена вин̃н̃а̄н̣е асати на̄марӯпасса аппан̃н̃а̄н̣анти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. саннит̣т̣ха̄насан̇кха̄танти саддахана̄ка̄рена паваттасаннит̣т̣ха̄насан̇кха̄там̣. адхимоккханти ниччхайа̄ка̄равимоккхам̣ саддха̄вимоккхан̃ча. тена̄ха па̄л̣ийам̣ ‘‘саддахатха метам̣, бхиккхаве’’ти. саддха̄сахитан̃хи ниччхайа̄ка̄равимоккхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘саннит̣т̣ха̄насан̇кха̄там̣ адхимоккха’’нти. антоти парийанто. парито чхиджджати еттха̄ти париччхедо.
паривӣмам̣санасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.