3. дасабалавагго
1. дасабаласуттаван̣н̣ана̄
21. пат̣хамам̣ дутийассева сан̇кхепо пат̣хамасутте сан̇кхепавуттасса аттхасса виттха̄равасена дутийасуттасса деситатта̄, тан̃ча пана бхагава̄ пат̣хамасуттам̣ сан̇кхепато десеси, дутийам̣ тато виттха̄рато. пат̣хамам̣ ва̄ сам̣кхиттаручӣнам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайена сан̇кхепато десеси, дутийам̣ пана аттано ручийа̄ тато виттха̄рато. сӣхасама̄навуттика̄ хи буддха̄ бхагаванто, те аттано ручийа̄ катхента̄ аттано тха̄мам̣ дассента̄ва катхенти, тасма̄ дутийасуттавасена четтха аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма, тасмим̣ сам̣ван̣н̣ите пат̣хамам̣ сам̣ван̣н̣итамева хотӣти адхиппа̄йо.
дасабаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дутийадасабаласуттаван̣н̣ана̄
22. таттха̄ти дутийасутте. дасахи балехӣти дасахи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ехи н̃а̄н̣абалехи, та̄ни татха̄гатассева бала̄нӣти татха̄гатабала̄нӣти вуччанти. ка̄ман̃ча та̄ни екачча̄нам̣ са̄вака̄нампи уппаджджанти, йа̄диса̄ни пана буддха̄нам̣ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нан̃а̄н̣а̄дӣни уппаджджанти, на та̄диса̄ни тадан̃н̃есам̣ када̄чипи уппаджджантӣти. хаттхикула̄нуса̄рена̄ти ваккхама̄нахаттхикула̄нуса̄рена. ка̄л̣а̄ваканти куласадда̄пеккха̄йа напум̣саканиддесо. еса найо сесесупи. пакатихаттхикуланти гиричаранадичараваначара̄диппабхеда̄ гочарийака̄л̣а̄вакана̄ма̄ сабба̄пи балена па̄катика̄ хаттхиджа̄ти. дасаннам̣ пуриса̄нанти тха̄мамаджджхима̄нам̣ дасаннам̣ пуриса̄нам̣. екасса татха̄гатасса ка̄йабаланти а̄нетва̄ самбандхо. екасса̄ти ча татха̄ хет̣т̣ха̄катха̄йам̣ а̄гататта̄ десана̄сотена вуттам̣. на̄ра̄йанасан̇гха̄табаланти еттха на̄ра̄ вуччанти расмийо, та̄ бахӯ на̄на̄видха̄ ито уппаджджантӣти на̄ра̄йанам̣, ваджирам̣, тасма̄ на̄ра̄йанасан̇гха̄табаланти ваджирасан̇гха̄табаланти аттхо. татха̄гатасса ка̄йабаланти татха̄гатасса па̄катикака̄йабалам̣. сан̇гахам̣ на гаччхати аттано бала̄бха̄вато, тато евасса ба̄хираката̄ ла̄маката̄ ча. тадубхайам̣ панасса ка̄ран̣ена дассетум̣ ‘‘етан̃хи нисса̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. ан̃н̃анти ка̄йабалато ан̃н̃ам̣ тато висум̣йева. дасасу т̣ха̄несу дасасу н̃а̄таббат̣т̣ха̄несу. йа̄тха̄вапат̣иведхато сайан̃ча акампайам̣, пуггалан̃ча там̣саман̇гим̣ неййесу адхибалам̣ каротӣти а̄ха ‘‘акампанат̣т̣хена упаттхамбханат̣т̣хена ча̄’’ти.
т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄натоти ка̄ран̣ан̃ча ка̄ран̣ато. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ пхалам̣ тит̣т̣хати тада̄йаттавуттита̄йа уппаджджати чева паваттати ча, тасма̄ ‘‘т̣ха̄на’’нти вуччати. випарийа̄йена ат̣т̣ха̄нанти ака̄ран̣ам̣ ведитаббам̣. тадубхайам̣ бхагава̄ йена н̃а̄н̣ена йе йе дхамма̄ йесам̣ йесам̣ дхамма̄нам̣ хетӯ паччайа̄ уппа̄да̄йа, там̣ там̣ т̣ха̄нам̣, йе йе дхамма̄ йесам̣ йесам̣ дхамма̄нам̣ на хетӯ на паччайа̄ уппа̄да̄йа, там̣ там̣ ат̣т̣ха̄нанти паджа̄на̄ти. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘т̣ха̄нан̃ча…пе… джа̄нанам̣ ека’’нти. каммасама̄да̄на̄нанти каммам̣ сама̄дийитва̄ ката̄нам̣ кусала̄кусалакамма̄нам̣, камман̃н̃ева ва̄ каммасама̄да̄нам̣. т̣ха̄насо хетусоти паччайато ча хетуто ча. таттха гатиупадхика̄лапайога̄ випа̄касса т̣ха̄нам̣, каммам̣ хету. саббаттхага̄минӣпат̣ипада̄джа̄нананти саббагатига̄минийа̄ агатига̄минийа̄ ча пат̣ипада̄йа маггасса джа̄нанам̣, бахӯсупи мануссесу екамева па̄н̣ам̣ ханантесу ‘‘имасса четана̄ нирайага̄минӣ бхависсати, имасса тираччха̄найонига̄минӣ’’ти имина̄ найена екаваттхусмимпи кусала̄кусалачетана̄сан̇кха̄та̄нам̣ пат̣ипаттӣнам̣ авипарӣтато сабха̄ваджа̄нанам̣. анекадха̄туна̄на̄дха̄тулокаджа̄нананти чаккхудха̄туа̄дӣхи ка̄мадха̄туа̄дӣхи ва̄ бахудха̄туно, та̄сам̣йева дха̄тӯнам̣ випарӣтата̄йа на̄наппака̄радха̄туно кхандха̄йатанадха̄тулокасса джа̄нанам̣. парасатта̄нанти паресам̣ сатта̄нам̣. на̄на̄дхимуттиката̄джа̄нананти хӣна̄дӣхи адхимуттӣхи на̄на̄дхимуттикабха̄васса джа̄нанам̣. тесам̣йева̄ти парасатта̄нам̣йева. индрийапаропарийаттаджа̄нананти саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ парабха̄васса апарабха̄васса вуддхийа̄ чева ха̄нийа̄ ча джа̄нанам̣. джха̄навимоккхасама̄дхисама̄паттӣнанти пат̣хама̄дӣнам̣ чатуннам̣ джха̄на̄нам̣, ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣнам̣ ат̣т̣ханнам̣ вимоккха̄нам̣, савитаккасавича̄ра̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ сама̄дхӣнам̣, пат̣хамаджджха̄насама̄паттиа̄дӣнан̃ча наваннам̣ анупуббасама̄паттӣнам̣. сам̣килесавода̄навут̣т̣ха̄наджа̄нананти ха̄набха̄гийасса, висесабха̄гийасса ‘‘вода̄нампи вут̣т̣ха̄нам̣, тамха̄ тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣ха̄нампи вут̣т̣ха̄на’’нти (вибха. 828) евам̣ вуттапагун̣аджджха̄насса чева бхаван̇гапхаласама̄паттӣнан̃ча джа̄нанам̣. хет̣т̣химам̣ хет̣т̣химан̃хи пагун̣аджджха̄нам̣ упаримасса упаримасса падат̣т̣ха̄нам̣ хоти, тасма̄ вода̄нампи ‘‘вут̣т̣ха̄на’’нти вуччати. бхаван̇гена пана саббаджха̄нехи вут̣т̣ха̄нам̣ хоти. пхаласама̄паттийа̄ ниродхасама̄паттито вут̣т̣ха̄намева сандха̄йа ‘‘тамха̄ тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. пуббенива̄саджа̄нананти пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена нивут̣т̣хаккхандха̄нам̣ джа̄нанам̣. чутӯпапа̄таджа̄нананти сатта̄нам̣ чутийа̄ упапаттийа̄ ча йа̄тха̄вато джа̄нанам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге вуттанайенева ведитаббо. а̄саваккхайаджа̄нанам̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣анти аттхо. йаттха панета̄ни виттха̄рато а̄гата̄ни сам̣ван̣н̣ита̄ни, та̄ни дассенто ‘‘абхидхамме пана̄’’тиа̄дима̄ха.
бйа̄мохабхайавасена саран̣апарийесанам̣ са̄раджджанам̣ са̄радо, бйа̄мохабхайам̣. вигато са̄радо етасса̄ти виса̄радо, тасса бха̄во веса̄раджджам̣. там̣ пана н̃а̄н̣асампадам̣ паха̄насампадам̣ десана̄висесасампадам̣ кхемам̣ нисса̄йа паваттам̣ чатуббидхам̣ паччавеккхан̣а̄н̃а̄н̣ам̣. тена̄ха ‘‘чатӯсу т̣ха̄несӯ’’тиа̄ди. чатӯсӯти парапарикаппитесу ваттхӯсу. парапарикаппитесу ва̄ ваттхуматтесу чодана̄ка̄ран̣есу. самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄натоти ‘‘ахам̣ самма̄самбуддхо’’ти евам̣ пат̣иджа̄нантена тайа̄. име дхамма̄ти ‘‘идам̣ пан̃чамам̣ арийасаччам̣, айам̣ чхат̣т̣хо упа̄да̄наккхандхо, идам̣ терасамам̣ а̄йатана’’нти ведитабба̄ име дхамма̄. анабхисамбуддха̄ аппат̣ивиддхатта̄ти.
татра̄ти тасмим̣ анабхисамбуддхадхаммасан̇кха̄те чодана̄ваттхусмим̣. кочӣти саман̣а̄дӣхи ан̃н̃о ва̄ йо кочи. саха дхаммена̄ти саха хетуна̄. ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу вийа хетупарийа̄йо идха дхамма-саддо. хетӯти ча уппаттиса̄дханахету ведитаббо, на ка̄рако сампа̄пако ва̄. нимиттанти ка̄ран̣ам̣, там̣ панеттха чодана̄ваттхумева. на саманупасса̄ми самма̄самбуддхабха̄вато. кхемаппаттоти акхемаппаттарӯпа̄йа чодана̄йа анупаддавам̣ патто ниччалабха̄ваппатто. веса̄раджджаппаттоти виса̄радабха̄ваппатто. сесесупи есева найо. айам̣ пана висесо – име а̄сава̄ти ка̄ма̄сава̄дӣсу име на̄ма а̄сава̄ на париккхӣн̣а̄ти а̄саваккхайавачаненеттха саббакилесаппаха̄нам̣ вуттам̣. на хи со килесо аттхи, йо саббасо а̄савесу кхӣн̣есу наппахӣйеййа. антара̄йика̄ти антара̄йакара̄, саггавимоккха̄дхигамасса антара̄йакара̄ти аттхо. дхаммо хи йо сам̣килесато ниййа̄ти, со ‘‘ниййа̄нико’’ти вутто. дхамме ниййанте там̣саман̇гӣпуггало ниййа̄никоти вохарито хотӣти тасса пат̣иккхипанто ‘‘со на ниййа̄тӣ’’ти а̄ха. катхам̣ пана десана̄дхаммо ниййа̄тӣти вуччати? ниййа̄наттхасама̄дха̄нато, со абхедопача̄рена ‘‘ниййа̄тӣ’’ти вутто. атха ва̄ ‘‘дхаммо десито’’ти арийадхаммасса адхиппетатта̄ на кочи виродхо.
усабхасса иданти а̄сабхам̣, асантасанат̣т̣хена а̄сабхам̣ вийа̄ти а̄сабхам̣, сет̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утам̣. а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йита̄йа а̄сабха̄ на̄ма пуббабуддха̄. саббан̃н̃утапат̣иджа̄нанавасена абхимукхам̣ гаччханти, чатассо ва̄ париса̄ упасан̇камантӣти а̄сабха̄. чатассопи хи париса̄ буддха̄бхимукха̄ евам̣ тит̣т̣ханти, на тит̣т̣ханти параммукха̄. идампӣти ‘‘усабхо’’ти идампи падам̣. тасса̄ти нисабхасса. йесам̣ балуппа̄да̄ват̣т̣ха̄на̄нам̣ васена усабхасса а̄сабхан̣т̣ха̄нам̣ иччхитам̣, тато са̄тисайа̄нам̣ ева тесам̣ васена а̄сабхан̣т̣ха̄нам̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣. йам̣ кин̃чи локе упамам̣ на̄ма буддхагун̣а̄нам̣ нидассанабха̄вена вуччати, саббам̣ там̣ нихӣнамева. тит̣т̣хама̄но ча̄ти атит̣т̣хантопи тит̣т̣хама̄но ева пат̣иджа̄на̄ти на̄ма. упагаччхатӣти ануджа̄на̄ти.
ат̣т̣ха кхо има̄ти идам̣ веса̄раджджан̃а̄н̣асса баладассанам̣. йатха̄ хи бйаттам̣ парисам̣ аджджхога̄хетва̄ вин̃н̃ӯнам̣ читтам̣ а̄ра̄дханасаматтха̄йа катха̄йа дхаммакатхикасса чхекабха̄во пан̃н̃а̄йати, евам̣ има̄ ат̣т̣ха париса̄ патва̄ саттху веса̄раджджан̃а̄н̣асса балам̣ па̄кат̣ам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘париса̄сӯ’’ти. кхаттийапариса̄ти кхаттийа̄нам̣ саннипатита̄нам̣ самӯхо. еса найо саббаттха. ма̄рапариса̄ти ма̄рака̄йика̄нам̣ саннипатита̄нам̣ самӯхо. ма̄расадиса̄нам̣ ма̄ра̄нам̣ париса̄ти ма̄рапариса̄. сабба̄ чета̄ париса̄ уггат̣т̣ха̄надассанавасена гахита̄. манусса̄ хи ‘‘еттха ра̄джа̄ нисинно’’ти вутте пакативачанампи ваттум̣ на сакконти, каччхехи седа̄ муччанти, евам̣ угга̄ кхаттийапариса̄, бра̄хман̣а̄ тӣсу ведесу кусала̄ хонти, гахапатайо на̄на̄воха̄ресу ча аккхарачинта̄йа ча кусала̄, саман̣а̄ сакава̄дапарава̄десу кусала̄, тесам̣ маджджхе дхаммакатха̄катханам̣ на̄ма ативийа бха̄рийам̣. дева̄нам̣ уггабха̄ве ваттаббамева наттхи. амануссоти хи вуттаматте манусса̄нам̣ сакаласарӣрам̣ кампати, тесам̣ рӯпам̣ дисва̄пи саддам̣ сутва̄пи сатта̄ висан̃н̃ита̄пи хонти. евам̣ амануссапариса̄ угга̄. ити чета̄ париса̄ уггат̣т̣ха̄надассанавасена вутта̄. касма̄ панеттха йа̄ма̄дипариса̄ на гахита̄ти? бхусам̣ ка̄ма̄бхигиддхата̄йа йонисоманасика̄равирахато. йа̄ма̄дайо хи ул̣а̄рул̣а̄ре ка̄ме пат̣исеванта̄ таттха̄бхигиддхата̄йа дхаммассавана̄йа сабха̄вена читтампи на уппа̄денти, маха̄бодхисатта̄нам̣ пана буддха̄нан̃ча а̄нубха̄вена а̄кад̣д̣хийама̄на̄ када̄чи несам̣ пайирупа̄сана̄дӣни каронти та̄дисе маха̄самайе. тенева хи вима̄наваттхудесана̄пи там̣нимитта̄ бахула̄ на̄хоси. сет̣т̣хана̄данти кеначи аппат̣ихатабха̄вена уттамана̄дам̣. абхӣтана̄данти веса̄раджджайогато куточи ниббхайана̄дам̣. сӣхана̄дасуттена̄ти кхандхийавагге а̄гатена сӣхана̄дасуттена. саханатоти кхаманато. хананатоти видхаманато виддхам̣санато. йатха̄ ва̄тиа̄ди ‘‘сӣхана̄дасадисам̣ ва̄ на̄дам̣ надатӣ’’ти сан̇кхепато вуттасса аттхасса вин̃н̃а̄панам̣.
етанти ‘‘брахмачакка’’нти етам̣ падам̣. пан̃н̃а̄пабха̄витанти чирака̄лапарибха̄вита̄йа па̄рамита̄пан̃н̃а̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа ча уппа̄дитам̣. карун̣а̄пабха̄витанти ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно’’тиа̄динайаппаватта̄йа маха̄карун̣а̄йа уппа̄дитам̣. йатха̄ абхиниккхаманато пабхути маха̄бодхисатта̄нам̣ арийамагга̄дхигаманавиродхинӣ пат̣ипатти наттхи, евам̣ туситабхаванато нийатабха̄ва̄паттито ча пат̣т̣ха̄йа̄ти дутийататийанайа̄ ча гахита̄. пхалаккхан̣ети аггапхалаккхан̣е. пат̣иведханит̣т̣хатта̄ арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ ваджирӯпамата̄йева са̄тисайо пат̣иведхоти ‘‘пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣. тена пат̣иладдхассапи десана̄н̃а̄н̣асса киччаниппхатти парасса буджджханаматтена хотӣти ‘‘ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃асса сота̄патти…пе… пхалаккхан̣е паваттанам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣. тато парам̣ пана йа̄ва паринибба̄на̄ десана̄н̃а̄н̣аппаватти, тассева паваттитасса дхаммачаккасса т̣ха̄нанти ведитаббам̣ паваттитачаккасса чаккаваттино чаккаратанасса т̣ха̄нам̣ вийа. убхайампӣти пи-саддена локийадесана̄н̃а̄н̣асса итарена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄васена сама̄натам̣ сампин̣д̣ети. ураси джа̄тата̄йа урасо самбхӯтанти орасам̣ н̃а̄н̣ам̣.
ити рӯпанти еттха ити-саддо анавасесато рӯпасса сарӯпанидассанаттхоти тасса ‘‘идам̣ рӯпа’’нти етена са̄дха̄ран̣ато ча сарӯпанидассанама̄ха. еттакам̣ рӯпанти етена анавасесато ‘‘ито уддхам̣ рӯпам̣ наттхӣ’’ти нимиттасса ан̃н̃асса абха̄вам̣. ида̄ни таматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘руппанасабха̄ван̃чева̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха руппанам̣ сӣта̄дивиродхипаччайасамава̄йе висадисуппатти. а̄ди-саддена аджджхаттикаба̄хира̄дибхедам̣ сан̇ган̣ха̄ти. лаккхан̣а…пе… васена̄ти каккхал̣атта̄дилаккхан̣авасена сандха̄ран̣а̄дирасавасена сампат̣иччхана̄дипаччупат̣т̣ха̄навасена бхӯтаттайа̄дипадат̣т̣ха̄навасена ча. евам̣ париггахитасса̄ти евам̣ са̄дха̄ран̣ато ча лаккхан̣а̄дито ча париггахитасса. авиджджа̄самудайа̄ти авиджджа̄йа уппа̄да̄, аттхибха̄ва̄ти аттхо. ниродхавиродхӣ хи аттхибха̄во хоти, тасма̄ ниродхе асати аттхибха̄во хоти, тасма̄ пуримабхаве сиддха̄йа авиджджа̄йа сати имасмим̣ бхаве рӯпасса самудайо рӯпасса уппа̄до хотӣти аттхо. тан̣ха̄самудайа̄ каммасамудайа̄ти еттха̄пи есева найо. авиджджа̄дӣхи ча тӣхи атӣтака̄ликатта̄ тесам̣ сахака̄рӣка̄ран̣абхӯтам̣ упа̄да̄нампи гахитамева̄ти ведитаббам̣. паваттипаччайесу кабал̣ӣка̄раа̄ха̄расса балавата̄йа, со ева гахито, ‘‘а̄ха̄расамудайа̄’’ти пана гахитена паваттипаччайата̄маттена утучитта̄нипи гахита̄нева хонтӣти два̄дасасамут̣т̣ха̄никам̣ рӯпасса паччайато дассанампи бхавитаббамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. ниббаттилаккхан̣антиа̄дина̄ ка̄лавасена удайадассанама̄ха. таттха бхӯтавасена магге удайам̣ пасситва̄ т̣хито идха сантативасена ануккамена кхан̣авасена пассати. авиджджа̄ниродха̄ рӯпаниродхоти аггамагган̃а̄н̣ена авиджджа̄йа ануппа̄даниродхато ана̄гатасса ануппа̄даниродхо хоти паччайа̄бха̄ве абха̄вато. паччайаниродхена̄ти авиджджа̄сан̇кха̄тасса паччайасса ниродхабха̄вена. тан̣ха̄ниродха̄ти еттха̄пи есева найо. а̄ха̄раниродха̄ти паваттипаччайасса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса абха̄ва̄. рӯпаниродха̄ти там̣самут̣т̣ха̄нарӯпасса абха̄во хоти. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣. випарин̣а̄малаккхан̣анти бхавака̄лавасена хетудвайадассанам̣. тасма̄ там̣ падат̣т̣ха̄навасена пагева пасситва̄ т̣хито идха сантативасена дисва̄ ануккамена кхан̣авасена пассати.
ити ведана̄тиа̄дӣсупи вуттанайена аттхо ведитаббо. сукха̄дибхеданти сукхадуккхаадуккхамасукха̄дивибха̄гам̣. рӯпасан̃н̃а̄дибхеданти рӯпасан̃н̃а̄, садда… гандха… раса… пхот̣т̣хабба … дхаммасан̃н̃а̄дивибха̄гам̣. пхасса̄дибхеданти пхассачетана̄манасика̄ра̄дивибха̄гам̣. лаккхан̣а…пе… васена̄ти ит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄дилаккхан̣авасена ит̣т̣ха̄ка̄расамбхогараса̄дирасавасена ка̄йикаасса̄да̄дипаччупат̣т̣ха̄навасена ит̣т̣ха̄рамман̣а̄дипадат̣т̣ха̄навасена. ‘‘пхут̣т̣хо ведети, пхут̣т̣хо сан̃джа̄на̄ти, пхут̣т̣хо чететӣ’’ти (сам̣. ни. 4.93) вачанато тӣсу ведана̄дӣсу кхандхесу пхассасамудайа̄ти ваттаббам̣. вин̃н̃а̄н̣аппаччайа̄ на̄марӯпа’’нти вачанато вин̃н̃а̄н̣аккхандхе на̄марӯпасамудайа̄ти ваттаббам̣. тесам̣йева васена̄ти ‘‘авиджджа̄ниродхо ведана̄ниродхо’’тиа̄дина̄ тесам̣йева авиджджа̄дӣнам̣ васена йоджетаббам̣.
упа̄да̄наккхандха̄нам̣ самудайаттхан̇гамавасена титтхийа̄нам̣ ависайопи саппадесо сӣхана̄до дассито. ида̄ни ниппадесо ануломапат̣иломавасена сан̇кхепато виттха̄рато паччайа̄ка̄рависайо анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о дассӣйатӣти а̄ха, ‘‘айампи апаро сӣхана̄до’’ти. тасса̄ти ‘‘имасмим̣ сатӣ’’тиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттапат̣иччасамуппа̄дапа̄л̣ийа̄. еттха ча ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджхтӣ’’ти авиджджа̄дӣнам̣ бха̄ве сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ бха̄васса, авиджджа̄дӣнам̣ ниродхе сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ ниродхасса катханена пуримасмим̣ паччайалаккхан̣е нийамо дассито ‘‘имасмим̣ сати ева, на̄сати, имасса уппа̄да̄ ева, на̄нуппа̄да̄, ниродха̄ ева, на̄ниродха̄’’ти. тенедам̣ лаккхан̣ам̣ антогадханийамам̣ идха пат̣иччасамуппа̄дасса вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ниродхоти ча авиджджа̄дӣнам̣ вира̄га̄ вигамена а̄йатим̣ ануппа̄до аппаватти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄’’тиа̄ди. ниродхавиродхӣ ча уппа̄до, йена со уппа̄даниродхавибха̄гена вутто ‘‘имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти. тенетам̣ дассети ‘‘асати ниродхе уппа̄до на̄ма, со четтха аттхибха̄воти вуччатӣ’’ти. ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хотӣ’’ти идамева хи лаккхан̣ам̣. парийа̄йантарена ‘‘имасса уппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти вадантена парена пуримам̣ висеситам̣ хоти. тасма̄ на ваттама̄нам̣йева сандха̄йа ‘‘имасмим̣ сатӣ’’ти вуттам̣, атха кхо маггена анируджджханасабха̄ван̃ча̄ти вин̃н̃а̄йати. йасма̄ ча ‘‘имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти двидха̄пи уддит̣т̣хасса лаккхан̣асса ниддесам̣ вадантена бхагавата̄ ‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо’’тиа̄дина̄ ниродхова вутто, тасма̄ наттхибха̄вопи ниродхо ева̄ти наттхибха̄вавируддхо аттхибха̄во аниродхоти дасситам̣ хоти. тена аниродхасан̇кха̄тена аттхибха̄вена уппа̄дам̣ висесети. тато идха на кевалам̣ аттхибха̄ваматтам̣ уппа̄доти аттхо адхиппето, атха кхо аниродхасан̇кха̄то аттхибха̄во ча̄ти айаматтхо вибха̄вито хоти. еваметам̣ лаккхан̣адвайавачанам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висесанависеситаббабха̄вена са̄ттхаканти ведитаббам̣. ко пана̄йам̣ аниродхо на̄ма, йо ‘‘аттхибха̄во, уппа̄до’’ти ча вуттоти? аппахӣнабха̄во ча аниббаттитапхалабха̄вена пхалуппа̄дана̄рахата̄ ча̄ти айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана параматтхадӣпанийам̣ уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 1). вуттанайена ведитаббо.
пан̃чаккхандхавибхаджана̄дивасена̄ти пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ два̄дасападикасса паччайа̄ка̄расса вибхаджанавасена. имасмин̃хи дасабаласутте дхаммасса десита̄ка̄ро пан̃чаккхандхапаччайа̄ка̄раматто. тена̄ха ‘‘пан̃чаккхандхапаччайа̄ка̄радхаммо’’ти. а̄чарийамут̣т̣хийа̄ акаран̣ена вибхӯто, со пана аттхато ча саддато ча пихито хет̣т̣ха̄мукхаджа̄то ва̄ на хотӣти а̄ха ‘‘аникуджджито’’ти. виват̣оти вибха̄вито. тена̄ха ‘‘виваритва̄ т̣хапито’’ти. пака̄ситоти н̃а̄н̣обха̄сена обха̄сито а̄дӣпитоти а̄ха ‘‘дӣпито джотито’’ти. таттха таттха чхиннабхиннат̣т̣ха̄не. сиббитаган̣т̣хитанти ва̄кам̣ гахетва̄ сиббитам̣, сиббитум̣ асаккун̣еййат̣т̣ха̄не ва̄кена ган̣т̣хитан̃ча. чхиннапилотика̄бха̄вена вигатапилотико дхаммо, тасса чхиннапилотикасса пат̣иломата̄ чхиннабхинната̄бха̄вена̄ти дассенто ‘‘на хеттха̄’’тиа̄дима̄ха. нива̄санапа̄рупанам̣ париггахан̣ам̣. сайам̣ пат̣ибха̄нам̣ каппетва̄. вад̣д̣хента̄ аттано самайам̣. саман̣акачаваранти саман̣авесадха̄ран̣авасена саман̣апат̣ирӯпата̄йа саман̣а̄нам̣ качаварабхӯтам̣. аттано рӯпапаваттийа̄ каран̣д̣ам̣ куччхитам̣ дхуттам̣ ва̄ти паваттетӣти ка̄ран̣д̣аво, дуссӣло. там̣ ка̄ран̣д̣авам̣. ниддхаматха̄ти нӣхаратха. касамбунти саман̣акасат̣ам̣. апакассатха̄ти апакад̣д̣хатха нанти аттхо. пала̄пети пала̄пасадисе. татха̄ хи тан̣д̣уласа̄рарахито дхан̃н̃апат̣ирӯпако тхусаматтако пала̄поти вуччати, евам̣ сӣла̄диса̄рарахито саман̣апат̣ирӯпако пала̄по вийа̄ти пала̄по, дуссӣло. те пала̄пе. ва̄хетха̄ти апанетха. патиссата̄ти ба̄л̣хасатита̄йа патиссата̄ хотха̄ти.
саддха̄йа паббаджитена̄ти ра̄джӯпаддава̄дӣхи анупаддутена ‘‘еван̃хи там̣ отин̣н̣ам̣ джа̄тиа̄дисам̣са̄рабхайам̣ виджинисса̄мӣ’’ти ват̣т̣аниссаран̣аттхам̣ а̄гата̄йа саддха̄йа васена паббаджитена. а̄ча̄ракулапуттоти а̄ча̄рена абхиджа̄то. тена̄ха ‘‘йато куточӣ’’тиа̄ди. джа̄тикулапуттоти джа̄тисампаттийа̄ абхиджа̄то. вин̃н̃уппасаттха̄ни ан̇га̄ни самма̄падха̄нийан̇габха̄вена, ка̄йе ча джӣвите ча нирапеккхабха̄вена вӣрийам̣ а̄рабхантасса татха̄паваттавӣрийавасена ‘‘тачо екам̣ ан̇га’’нти вуттам̣. еса найо сесесупи. навасу т̣ха̄несу сама̄дха̄таббанти ‘‘ка̄лавасена пан̃часу, ирийа̄патхавасена чатӯсӯ’’ти евам̣ навасу т̣ха̄несу вӣрийам̣ сама̄дха̄таббам̣ паваттетаббам̣.
со дуккхам̣ вихаратӣти кусӣтапуггало ниййа̄никаса̄сане вӣрийа̄рамбхасса акаран̣ена са̄ман̃н̃аттхасса ануппаттийа̄ дуккхам̣ вихарати. сакам̣ ва̄ аттхам̣ садаттхам̣ ка-ка̄расса да-ка̄рам̣ катва̄. кусӣтасса аттхапариха̄йанам̣ мӯлато пат̣т̣ха̄йа дассетум̣ ‘‘чха два̄ра̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. нисаджджа̄васена пӣт̣хамадданато пӣт̣хамаддано, нирассанавачанам̣ тасса, кассачипаттхасса адха̄ран̣ато кевалам̣ пӣт̣хабха̄рабхӯтоти адхиппа̄йо. ан̃н̃аттха пана ‘‘макхамаддано’’ти вуччати, таттха да̄намиччха̄йа паресам̣ макхам̣ пассантоти аттхо. лан̣д̣апӯракоти куччхипӯрам̣ бхун̃джитва̄ ваччакут̣ипӯрако.
‘‘а̄раддхавӣрийо’’тиа̄дӣсу ‘‘кусӣто пуггало’’ти еттха вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо, а̄сӣса̄йа васена тхомито. а̄раддхавӣрийети паггахитавӣрийе. пахитаттети нибба̄нам̣ патипеситачитте. етена са̄вака̄нам̣ самма̄пат̣ипаттим̣ саттхувандана̄нисам̣сан̃ча дассеси.
хӣнена̄ти ват̣т̣анисситена дхаммена. тена̄ха ‘‘хӣна̄йа саддха̄йа̄’’тиа̄ди. аггена̄ти сет̣т̣хена виват̣т̣анисситена дхаммена, ӣсакампи катака̄лусийавигатат̣т̣хена ман̣д̣ат̣т̣хена ча пасаннампи сура̄ди на па̄таббам̣. са̄сананти парийаттипат̣ипаттипат̣иведхалаккхан̣ам̣ са̄санам̣. пасаннам̣ вигатадосамалатта̄ паса̄данийатта̄ ча. па̄таббан̃ча паттена вийа сукхена парибхун̃джитаббато дуччаритасаббакилесакаса̄вамалапан̇кадосарахитатта̄ ча.
ман̣д̣абхӯта̄ бодхипаккхийадхаммадесана̄пи десана̄ман̣д̣о. тасса екассева пана десана̄ман̣д̣асса пат̣игга̄хака̄ суппат̣ипанна̄ досарахита̄ чатассо париса̄ пат̣иггахаман̣д̣о. маггабрахмачарийам̣ таггатикатта̄ сакалопи бодхипаккхийадхаммара̄си брахмачарийаман̣д̣о. тена̄ха ‘‘катамо десана̄ман̣д̣о’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄та̄роти сачча̄нам̣ абхисамета̄вино. татха̄ хи а̄дито ‘‘чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ а̄чиккхан̣а̄’’тиа̄ди вуттам̣. пуббабха̄ге ‘‘аттхи айам̣ локо’’тиа̄дина̄ идхалокапаралокагатасаммосавигамена паватто адхимоккхова адхимоккхаман̣д̣о. чхад̣д̣етва̄ самуччхедавасена виджахитва̄. чатубхӯмакасса саддхиндрийасса адхимоккхаман̣д̣ена ман̣д̣абхӯтам̣ адхимоккхам̣. а̄ди-саддена ‘‘паггахаман̣д̣о вӣрийиндрийам̣ косаджджакасат̣а’’нтиа̄дим̣ па̄л̣исесам̣ сан̇ган̣ха̄ти. еттха̄ти етасмим̣ са̄сане, ‘‘ман̣д̣асми’’нти ва̄ вачане. ка̄ран̣авачанам̣, тена ‘‘саттха̄ саммукхӣбхӯто’’ти саммукхабха̄вана̄його нира̄сан̇капхала̄вахоти дассети. тена̄ха ‘‘асаммукха̄’’тиа̄ди. пама̄н̣анти анурӯпам̣ бхесаджджасса пама̄н̣ам̣. уггамананти бхесаджджасса ваманам̣ виречанам̣, тасса ва̄ васена досадха̄тӯнам̣ ваманам̣ виречанам̣. евамева̄ти йатха̄ бхесаджджаман̣д̣ам̣ веджджасаммукха̄ нира̄сан̇ка̄ пиванти, евамева ‘‘саттха̄ саммукхӣбхӯто’’ти нира̄сан̇ка̄ вӣрийам̣ катва̄, ман̣д̣апеййа са̄санам̣ пиватха̄ти йоджана̄. абхин̃н̃а̄сама̄паттипат̣ила̄бхена са̄нисам̣са̄. маггапхала̄дхигаманена савад̣д̣хи. параттханти аттано дит̣т̣ха̄нугатиа̄паттийа̄, татха̄ самма̄пат̣ипаджджанта̄нам̣ паресам̣ аттханти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
дутийадасабаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. упанисасуттаван̣н̣ана̄
23. джа̄нато пассатоти еттха дассанам̣ пан̃н̃а̄чаккхуна̄ва дассанам̣ адхиппетам̣, на мам̣сачаккхуна̄ти а̄ха ‘‘двепи пада̄ни екаттха̄нӣ’’ти. евам̣ сантепӣти пададвайасса екаттхаттепи н̃а̄н̣алаккхан̣ан̃а̄н̣аппабха̄вависайассса татха̄дассанабха̄ва̄виродхана̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘джа̄наналаккхан̣ан̃хи н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди. н̃а̄н̣аппабха̄ванти н̃а̄н̣а̄нубха̄вена н̃а̄н̣акиччависайобха̄санти аттхо. тена̄ха ‘‘н̃а̄н̣ена виват̣т̣е дхамме пассатӣ’’ти. джа̄нато пассатоти ча джа̄нанадассанамукхена пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ паватта̄ти а̄ха – ‘‘н̃а̄н̣алаккхан̣ам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄ди. джа̄натоти ва̄ пуббабха̄ган̃а̄н̣ена джа̄нато, апарабха̄гена н̃а̄н̣ена пассато. джа̄натоти ва̄ ватва̄ на джа̄нанам̣ ануссава̄ка̄рапаривитаккаматтавасена идха̄дхиппетам̣, атха кхо рӯпа̄ни вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпа̄дӣни тесан̃ча самудайа̄дике паччаккхе катва̄ дассананти вибха̄ветум̣ ‘‘пассато’’ти вуттанти евам̣ ва̄ еттха аттхо.
а̄сава̄нам̣ кхайанти а̄сава̄нам̣ аччантаппаха̄нам̣. со пана тесам̣ ануппа̄даниродхо саббена саббам̣ абха̄во ева̄ти а̄ха ‘‘асамуппа̄до кхӣн̣а̄ка̄ро наттхибха̄во’’ти. а̄саваккхайасаддасса кхӣн̣а̄ка̄ра̄дӣсу а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄’’тиа̄ди вуттам̣. уджумагга̄нуса̄риноти килесаван̇кака̄йаван̇ка̄дӣнам̣ паха̄нена уджубхӯте савипассана̄хет̣т̣химамаггадхамме ануссарантасса. йадева хисса париккхӣн̣ам̣. кхайасмим̣ пат̣хамам̣ н̃а̄н̣ам̣ ‘‘тато ан̃н̃а̄ анантара̄’’ти кхайасан̇кха̄те аггамагге таппарийа̄паннамева н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ уппаджджати, таданантарам̣ пана ан̃н̃а̄ арахаттанти. йадипи га̄тха̄йа ‘‘кхайасмим̣’’иччева вуттам̣, самуччхедавасена пана ‘‘а̄саве кхӣн̣е магго кхайо’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘магго а̄саваккхайоти вутто’’ти. саман̣оти самитапа̄по адхиппето, со пана кхӣн̣а̄саво хотӣти. ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄’’ти идха пхалам̣, парийа̄йена пана а̄саваккхайо магго, тена паттаббато пхалам̣. етенева нибба̄нассапи а̄саваккхайабха̄во вуттоти ведитаббо.
джа̄нато ева пассато ева̄ти еваметтха нийамо иччхито, на ан̃н̃атха̄ висеса̄бха̄вато анит̣т̣ха̄паннова̄ти тасса нийамасса пхалам̣ дассетум̣ ‘‘но аджа̄нато но апассато’’ти вуттанти а̄ха ‘‘йо пана на джа̄на̄ти, на пассати, тасса но вада̄мӣти аттхо’’ти. имина̄ кхандха̄нам̣ парин̃н̃а̄ а̄саваккхайасса екантикака̄ран̣анти дассети. етена̄ти ‘‘но аджа̄нато, но апассато’’ти етена вачанена. те пат̣иккхитта̄ти ке пана тети? ‘‘ба̄ле ча пан̣д̣ите ча сандха̄витва̄ сам̣саритва̄ дуккхассантам̣ кариссанти (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.228) ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ висуджджхантӣ’’ти (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.101, 227) евама̄дива̄да̄. тесу кечи абхиджа̄тисан̇кантиматтена сам̣са̄расуддхим̣ пат̣иджа̄нанти, ан̃н̃е иссарападжа̄патика̄ран̣а̄дивасена. тайидам̣ саббам̣ сам̣са̄ра̄дӣхӣти еттхева сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣. пуримена пададвайена̄ти ‘‘джа̄нато пассато’’ти имина̄ пададвайена. упа̄йо вутто ‘‘а̄саваккхайа̄’’ти адхика̄рато. имина̄ти ‘‘но аджа̄нато, но апассато’’ти имина̄ пададвайена. анупа̄йо хоти еса а̄сава̄нам̣ кхайасса, йадидам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ апарин̃н̃а̄ти ‘‘джа̄нато пассато’’ти имина̄ва анийамавачанена анупа̄йапат̣иседхопи аттхато бодхито хотӣти. тамева хи аттхато бодхитабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ евам̣ сам̣ван̣н̣ана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.
даббаджа̄тикоти даббарӯпо. со хи ‘‘драбйо’’ти вуччати ‘‘драбйам̣ винассати на̄драбйа’’нтиа̄дӣсу. даббаджа̄тико ва̄ са̄расабха̄во, са̄руппасӣла̄ча̄роти аттхо. йатха̄ха ‘‘на кхо дабба дабба̄ евам̣ ниббет̣хентӣ’’ти (па̄ра̄. 384). ваттасӣсе т̣хатва̄ти ваттам̣ уттамам̣ дхурам̣ катва̄. йо хи парисуддха̄джӣво ка̄тум̣ аджа̄нанта̄нам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ аттано ва̄ вассава̄та̄дипат̣иба̄ханаттхам̣ чхатта̄дӣни кароти, со ваттасӣсе т̣хатва̄ кароти на̄ма. падат̣т̣ха̄нам̣ на хотӣти на ваттаббам̣ на̄тхакаран̣адхаммабха̄вена маггапхала̄дхигамасса упаниссайабха̄вато. вуттан̃хи ‘‘йа̄ни та̄ни сабрахмача̄рӣнам̣ учча̄вача̄ни киччакаран̣ӣйа̄ни, таттха даккхо хотӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 3.345). евам̣ джа̄натоти евам̣ веджджакамма̄дӣнам̣ джа̄нанахету миччха̄джӣвапаччайа̄ ка̄ма̄сава̄дайо а̄сава̄ вад̣д̣хантийева, на пахӣйанти. ‘‘евам̣ кхо…пе… а̄сава̄нам̣ кхайо хотӣ’’ти има̄йа па̄л̣ийа̄ арахаттассева гахан̣ам̣ йуттам̣ пхалаггахан̣ена хетуно авуттасиддхатта̄. тена̄ха ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайанте джа̄татта̄’’ти.
а̄гаманам̣ а̄гамо, там̣ а̄вахатӣти а̄гаманӣйа̄, пуббабха̄гапат̣ипада̄. кхайасминти бха̄венабха̄валаккхан̣е бхуммам̣, кхайети пана висайе. тена̄ха ‘‘а̄саваккхайасан̇кха̄те’’ти. упанисӣдати пхалам̣ еттха̄ти ка̄ран̣ам̣ упаниса̄. арахаттапхалавимутти уккат̣т̣ханиддесато. са̄ти вимутти. асса̄ти паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асса. манасмим̣ виват̣т̣аниссите пана анантарӯпаниссайа̄пи паччайа̄ самбхавантӣти ‘‘лаббхама̄навасена паччайабха̄во ведитаббо’’ти вуттам̣.
вираджджати асесасан̇кха̄рато етена̄ти вира̄го, магго. ниббиндати ета̄йа̄ти ниббида̄, балававипассана̄. тена̄ха ‘‘етена̄’’тиа̄ди. пат̣исан̇кха̄нупассана̄пи муччитукамйата̄паккхика̄ ева̄ти адхиппа̄йена ‘‘чатуннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ адхивачана’’нти вуттам̣. ‘‘йа̄ва магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи, та̄ва тарун̣авипассана̄’’ти хи вачанато упаккилесавимуттаудайаббайан̃а̄н̣ато парам̣ балававипассана̄. рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ висесабхӯто са̄ман̃н̃абхӯто ча йо йо сабха̄во йатха̄сабха̄во, тасса джа̄нанам̣ йатха̄сабха̄ваджа̄нанам̣. тадева дассанам̣. паччаккхакаран̣аттхена н̃а̄тапарин̃н̃а̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄ ча гахита̄ хоти. тена̄ха ‘‘тарун̣авипассана’’нтиа̄ди. сан̇кха̄рапариччхеден̃а̄н̣анти на̄марӯпапариггахан̃а̄н̣ам̣ вадати. кан̇кха̄витаран̣ам̣ паччайапариггахо дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣антипи вуччати. найавипассана̄дикам̣ анупассана̄н̃а̄н̣ам̣ саммасанам̣. магга̄магген̃а̄н̣анти магга̄маггам̣ ваваттхапетва̄ т̣хитам̣ н̃а̄н̣ам̣. со хи па̄дакаджджха̄насама̄дхи тарун̣авипассана̄йа паччайо хоти. ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.5.; 4.99; 5.1071) хи вуттам̣.
пуббабха̄гасукханти упача̄раджджха̄насахитасукхам̣. даратха пат̣иппассаддхӣти ка̄маччханда̄дикилесадаратхасса пат̣ипассамбханам̣. ‘‘сукхам̣па̄хам̣, бхиккхаве, саупанисам̣ вада̄мӣ’’ти еттха адхиппетасукхам̣ дассетум̣ ‘‘аппана̄пуббабха̄гасса сукхасса̄’’ти вуттам̣. ‘‘пассаддхака̄йо сукхам̣ ведетӣ’’ти (дӣ. ни. 1.466;3.359; а.ни. 1.3.96) вуттааппана̄сукхасса пассаддхийа̄ паччайатте ваттаббамева наттхи. сукханти еттха̄пи есева найо. балавапӣтӣти пхаран̣алаккхан̣аппатта̄ пӣти. та̄диса̄ хи витаккавича̄расукхасама̄дхӣхи ладдхаппаччайа̄ нӣваран̣ам̣ виккхамбхантӣ там̣нимиттам̣ даратхам̣ парил̣а̄хам̣ пат̣ипассамбхети. тена̄ха ‘‘са̄ хи даратхаппассаддхийа̄ паччайо хотӣ’’ти. дуббалапӣтӣти тарун̣апӣти. тена̄ха ‘‘са̄ хи балавапӣтийа̄ паччайо хотӣ’’ти. саддха̄ти ратанаттайагун̣а̄нам̣ каммапхаласса ча саддаханавасена паватто адхимоккхо, са̄ пана йасма̄ аттано висайе пунаппунам̣ уппаджджати, на екава̄рамева, тасма̄ а̄ха ‘‘апара̄парам̣ уппаджджанасаддха̄’’ти. йасма̄ саддаханто саддхеййаваттхусмим̣ памудито хоти, тасма̄ а̄ха ‘‘са̄ хи дуббалапӣтийа̄ паччайо хотӣ’’ти. дуккхадуккха̄дибхедасса саббассапи дуккхасса ват̣т̣адуккхантогадхатта̄ тасса ча идха̄дхиппетатта̄ вуттам̣ ‘‘дуккханти ват̣т̣адуккха’’нти. джара̄маран̣адуккханти кечи, сока̄дайо ча̄ти апаре. тадубхайассапи сан̇ган̣ханато пат̣хамо еваттхо йутто. йасма̄ дуккхаппатто каммасса пхала̄ни саддахати, ратанаттайе ча паса̄дам̣ уппа̄дети, тасма̄ вуттам̣ ‘‘тан̃хи апара̄парасаддха̄йа паччайо хотӣ’’ти. йасма̄ ‘‘а̄чарийа̄нам̣ сантике дхаммам̣ сутва̄ паваттидуккха’’нти чинтайато ‘‘екантато айам̣ дхаммо имасса дуккхасса саматиккама̄йа хотӣ’’ти саддха̄ уппаджджати. тена̄ха ‘‘дхаммам̣ сутва̄ татха̄гате саддхам̣ пат̣илабхатӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 1.191). савика̄ра̄ти уппа̄давика̄рена савика̄ра̄ кхандхаджа̄ти джа̄йанат̣т̣хена. джа̄тийа̄ пана асати таттха таттха бхаве наттхи дуккхасса самбхавоти а̄ха ‘‘са̄ хи ват̣т̣адуккхасса паччайо’’ти. каммабхавоти каммабхава̄дико тивидхопи каммабхаво. со хи упапаттибхавасса паччайо. евама̄дим̣ сандха̄йа̄ха ‘‘етенупа̄йена̄’’ти. сесапада̄нӣти упа̄да̄на̄дипада̄ни. ануломан̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄рупеккха̄паккхикатта̄ нибба̄наггахан̣ена гахитам̣, готрабхун̃а̄н̣ам̣ пат̣хамамаггасса а̄ваджджанам̣. со хи тена випассана̄йа кин̃чи кин̃чи висесат̣т̣ха̄нам̣ кайиратӣти там̣ ана̄маситва̄ ниббидӯпанисо вира̄готи ‘‘вира̄го’’иччева вуттам̣.
кена удакена вида̄райитва̄ гатападесоти катва̄ кандаро. нитамботипи удакасса. йатха̄ ниннам̣ удакам̣ паваттати, татха̄ ниваттанабха̄вена надӣкун̃чхотипи вуччати. хемантагимхаутувасена ат̣т̣ха ма̄се паватто патхавӣвивароти катва̄ падаро. кхуддика̄ удакава̄хинийо са̄кха̄ вийа̄ти са̄кха̄, кхуддака̄ соббха̄ кусуббха̄ о-ка̄расса у-ка̄рам̣ катва̄. евамева кхотиа̄ди ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ упанӣта̄йа упама̄йа упамеййена сам̣сандананти, там̣ йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘авиджджа̄ паббатоти дат̣т̣хабба̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха авиджджа̄ ча санта̄навасена чирам̣танака̄лаппаваттанато пачураджанехи дуппаджаханато ‘‘паббато’’ти вутта̄. локаттайа̄бхибйа̄панато абхисанданато ча абхисан̇кха̄ра̄ мегхасадиса̄. абхисан̇кха̄ра̄ мегхоти дат̣т̣хабба̄ти а̄нетва̄ самбандхо. татха̄ сесапададвайепи. вин̃н̃а̄н̣а̄диват̣т̣ам̣ анупаваттито парампарапаччайато ча кандара̄дисадиса̄. вимутти екарасатта̄, ха̄нивуддхиабха̄вато ча са̄гарасадиса̄ти упама̄сам̣санданам̣.
таттха йасма̄ пуримасиддха̄йа авиджджа̄йа сати абхисан̇кха̄ра̄, на̄сати, тасма̄ те упарипаббате паватта̄ вийа хонтӣти вуттам̣ ‘‘авиджджа̄…пе… вассанам̣ ведитабба’’нти. ассутава̄ хӣтиа̄ди вуттассева аттхасса саматтханам̣. тан̣ха̄йа абхила̄сам̣ катва̄ти етена саббассапи абхисан̇кха̄равут̣т̣хитеманаттхам̣ дӣпети. тан̣ха̄ хи ‘‘снехо’’ти вутта̄. антимабхавикасса антабхаваниббаттако абхисан̇кха̄ро нибба̄нам̣ на патто, тадантасса бха̄гасса нибба̄нам̣ а̄хачча т̣хито вийа хотӣти ‘‘маха̄самуддам̣ а̄хачча т̣хитака̄ло вийа̄’’ти упама̄нидассанам̣ катам̣. вин̃н̃а̄н̣а̄диват̣т̣ам̣ пӯретва̄пи имина̄пи хи антимабхавикассева вин̃н̃а̄н̣аппаватти дассита̄. са̄ хи пӯрита̄ти ваттабба̄ тато парам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄диват̣т̣ассева абха̄вато. джа̄тасса пуггаласса джа̄типаччайават̣т̣адуккхаведана̄йа дхаммассаванам̣ иччхитаббам̣, там̣ пана йадипи имасмим̣ сутте на а̄гатам̣, суттантаресу пана а̄гатамева̄ти тато а̄харитва̄ там̣ ваттаббанти дассенто ‘‘буддхавачанам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. тайидам̣ са̄вакабодхисатта̄нам̣ васена̄йам̣ десана̄ти катва̄ вуттам̣. итаресам̣ пана васена вуччама̄нам̣ суттантараггахан̣аттхам̣ пайоджанам̣ наттхӣти ‘‘йа̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. па̄л̣ийа̄ васена гахитамева̄ти сан̇кхепато вуттааттхасса виттха̄рато дассанам̣. ниббаттӣти ниббаттама̄на̄ кхандха̄ гахита̄ти а̄ха ‘‘савика̄ра̄’’ти. аниччата̄лаккхан̣а̄дидӣпанато лаккхан̣а̄хат̣ам̣. камма̄камманти виниччхайам̣. ниджджат̣анти ниггумбам̣, суддханти аттхо. патхавӣкасин̣а̄дӣсу каммам̣ а̄рабхатӣтиа̄ди па̄л̣ийам̣ саматхапуббан̇гама̄ випассана̄ дассита̄ти катва̄ вуттам̣. еван̃хи па̄моджджа̄дидассанам̣ самбхаватӣти. девасса̄ти мегхасса. касма̄ панеттха ‘‘кхӣн̣а̄савасса…пе… т̣хитака̄ло ведитаббо’’ти вуттам̣, нану пуббе деват̣т̣ха̄нийо абхисан̇кха̄ро вутто, на абхисан̇кха̄ро кхӣн̣а̄савоти? на̄йам̣ досо, ка̄ран̣ӯпача̄рена пхаласса вуттатта̄. абхисан̇кха̄рамӯлако хи кхандхасанта̄но кхандхасанта̄не ча уччхиннасам̣йоге кхӣн̣а̄савасаман̃н̃а̄ти.
упанисасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. ан̃н̃атиттхийасуттаван̣н̣ана̄
24. соти са̄рипуттаттхеро. йади на та̄ва павит̣т̣хо, касма̄ ‘‘па̄висӣ’’ти вуттанти а̄ха ‘‘пависисса̄мӣ’’тиа̄ди. тена авассамбха̄вини бхӯте вийа упача̄ро хотӣти дассети. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа вибха̄венто ‘‘йатха̄ ки’’нтиа̄дима̄ха. атиппагойева никкхантадивасоти пакатийа̄ бхиккха̄чаран̣авела̄йа ативийа па̄то ева виха̄рато никкхантадивасабха̄го. етадахосӣти етам̣ ‘‘атиппаго кхо’’тиа̄дикам̣ чинтанам̣ ахоси. даккхин̣адва̄расса̄ти ра̄джагаханагаре даккхин̣адва̄расса вел̣уванасса ча антара̄ ахоси, тасма̄ ‘‘тенупасан̇камисса’’нти чинтана̄ ахосӣти адхиппа̄йо. ким̣ ва̄дӣти чатӯсу ва̄десу катарам̣ ва̄дам̣ вадаси. кимаккха̄йӣти тассева вевачанам̣. ким̣ вадатӣти пана чатта̄ро ва̄де са̄ман̃н̃ато гахетва̄ напум̣сакалин̇гена вадати йатха̄ ким̣ те джа̄талин̇гам̣. саббана̄ман̃хетам̣, йадидам̣ напум̣сакалин̇гам̣. вадати етена̄ти ва̄до, дассанам̣. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ким̣ еттха…пе… дассананти пуччхантӣ’’ти. ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу вийа дхамма-саддо хетуаттхоти а̄ха ‘‘йам̣ вуттам̣ ка̄ран̣ам̣, тасса анука̄ран̣а’’нти. ва̄дасса вачанасса ануппатти ва̄даппаватти.
идам̣ вачананти ‘‘екамида̄ха’’нтиа̄дивачанам̣. са̄ти ‘‘еке саман̣абра̄хман̣а̄ каммава̄да̄’’ти евам̣ паваттакатха̄. аччхарам̣ ан̇гулипхот̣анам̣ арахатӣти аччхарийам̣. аббхутанти нируттинайена падасиддхи дат̣т̣хабба̄. саббава̄да̄нанти саббесам̣ чатуббидхава̄да̄нам̣. пат̣хамо хеттха сассатава̄до, дутийо уччхедава̄до, татийо екаччасассатава̄до, чатуттхо адхиччасамуппаннава̄до, тесам̣ саббесам̣ пат̣иккхепато пат̣иккхепака̄ран̣ам̣ вуттам̣. пат̣иччасамуппа̄дакиттанам̣ ва̄ пачураджанан̃а̄н̣асса алаббханеййапатит̣т̣хата̄йа гамбхӣран̃чева, татха̄ авабха̄санато четаси упат̣т̣ха̄нато гамбхӣра̄вабха̄сан̃ча каронто. тадева паданти пхассападам̣йева а̄дибхӯтам̣ гахетва̄.
ан̃н̃атиттхийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. бхӯмиджасуттаван̣н̣ана̄
25. пуримасуттети анантаре пуриме сутте. вуттанайенева ведитаббанти падаттхе тато висит̣т̣хам̣ аниддиситва̄ итарам̣ аттхато вибха̄ветум̣ ‘‘айам̣ пана висесо’’тиа̄дима̄ха. на кевалам̣ пхассапаччайа̄ уппаджджати, атха кхо пхассасса сахака̄рӣка̄ран̣абхӯтаан̃н̃апаччайа̄ ча уппаджджатӣти. ка̄йена̄ти чопанака̄йена, ка̄йавин̃н̃аттийа̄ти аттхо. са̄ хи ка̄мам̣ пат̣т̣ха̄не а̄гатесу чатувӣсатийа̄ паччайесу кеначи паччайена четана̄йа паччайо на хоти. йасма̄ пана ка̄йе сати ева ка̄йакаммам̣ на̄ма хоти, на̄сати, тасма̄ са̄ тасса̄ са̄маггийабха̄вена иччхитабба̄ти вуттам̣ ‘‘ка̄йенапи карийама̄нам̣ карӣйатӣ’’ти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘ка̄йе ва̄, ха̄нанда, сати ка̄йасан̃четана̄хету уппаджджати аджджхаттам̣ сукхам̣ дуккха’’нти. ва̄ча̄йапӣти еттха̄пи есева найо. манаса̄ти па̄тубхӯтена манаса̄, на манаматтена̄ти. аттана̄ парехи анусса̄хитена. парена̄ти парена анусса̄хена. сампаджа̄нена̄ти н̃а̄н̣асампайуттачиттавасена паджа̄нантена. асампаджа̄нена̄ти татха̄ на сампаджа̄нантена. тасса̄ти сукхадуккхасса. ка̄йасан̃четана̄хетӯти ка̄йакамманимиттам̣, ка̄йикасса каммасса кататта̄ упачитатта̄ти аттхо. еса найо сесасан̃четана̄супи. уддхаччасахагатачетана̄ паваттийам̣ випа̄кам̣ детийева̄ти ‘‘вӣсати четана̄ лаббхантӣ’’ти вуттам̣. татха̄ вачӣдва̄рети еттха ‘‘ка̄ма̄вачаракусала̄кусалавасена вӣсати четана̄ лаббхантӣ’’ти идам̣ татха̄-саддена упасам̣харати. рӯпа̄рӯпачетана̄хӣти рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаракусалачетана̄хи. таппаччайам̣ йатха̄раханти адхиппа̄йо. та̄пи четана̄ти йатха̄вутта̄ екӯнавӣсати четана̄ авиджджа̄паччайа̄ хонти кусала̄нампи пагева итара̄дхит̣т̣хахита̄виджджассева уппаджджанато, ан̃н̃атха̄ ануппаджджанато. йатха̄вуттачетана̄бхеданти йатха̄вуттам̣ ка̄йачетана̄дивибха̄гам̣. парехи анусса̄хито сарасенева паваттама̄но. парехи ка̄рийама̄ноти парехи усса̄хито хутва̄ кайирама̄но. джа̄нантопӣти ануссава̄дивасена джа̄нантопи. каммамева джа̄нантоти тада̄ аттана̄ карийама̄накаммамева джа̄нанто.
чатӯсӯти ‘‘са̄мам̣ ва̄ паре ва̄ сампаджа̄но ва̄ асампаджа̄но ва̄’’ти евам̣ вуттесу чатӯсу т̣ха̄несу. йатха̄вутте екӯнавӣсатичетана̄дхамме асан̇кха̄рикасасан̇кха̄рикабха̄вена сампаджа̄наката̄сампаджа̄накатабха̄вена чатугун̣е катва̄ вуттам̣ ‘‘чхасаттати двесата̄ четана̄дхамма̄’’ти. йесам̣ сахаджа̄такот̣и лаббхати, тесампи упаниссайакот̣и лаббхатева̄ти ‘‘упаниссайакот̣ийа̄ анупатита̄’’тииччева вутта̄. тети йатха̄вутта̄ саббепи дхамма̄. со ка̄йо на хотӣти еттха паса̄дака̄йопи гахетаббо. тена̄ха ‘‘йасмим̣ ка̄йе сатӣ’’тиа̄ди. со ка̄йо на хотӣти со ка̄йо паччайаниродхена на хоти. ва̄ча̄ти саддава̄ча̄. маноти йам̣ кин̃чи вин̃н̃а̄н̣ам̣. ида̄ни каммавасенева йоджетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. есева найо ‘‘ва̄ча̄пи два̄рабхӯта̄ манопи два̄рабхӯто’’ти. кхӣн̣а̄савасса катхам̣ ка̄йо на хоти, на тасса ка̄йакамма̄дхит̣т̣ха̄нанти адхиппа̄йо. авипа̄катта̄ти авипа̄кадхамматта̄ти аттхо. ка̄йо на хотӣти вуттам̣ акаммакаран̣абха̄вато.
танти каммам̣. кхеттам̣ на хотӣти тасса дуккхасса авируханат̣т̣ха̄натта̄. вируханат̣т̣ха̄на̄дайо бйатирекавасена вутта̄. тена̄ха ‘‘на хотӣ’’ти. ка̄ран̣ат̣т̣хена̄ти а̄дха̄рабхӯтака̄ран̣абха̄вена. сан̃четана̄мӯлаканти сан̃четана̄нимиттам̣. вирухана̄дӣнам̣ аттха̄нанти ‘‘вируханат̣т̣хена̄’’тиа̄дина̄ вутта̄нам̣ аттха̄нам̣. имина̄ вирухана̄дибха̄вена ведана̄ ‘‘сукхадуккхаведана̄’’ти катхита̄, найидха джет̣т̣халаккхан̣ам̣ сукхадуккхам̣ ниппайоджакасса сукхасса дуккхасса ча адхиппетатта̄. упеккха̄ведана̄петтха сукхасан̣хасабха̄вавипа̄кабхӯта̄ ведана̄ва.
бхӯмиджасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. упава̄н̣асуттаван̣н̣ана̄
26. ват̣т̣адуккхамева катхитам̣ итарадуккхассапи випа̄касса сан̇ган̣ханато.
упава̄н̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. паччайасуттаван̣н̣ана̄
27. пат̣ипа̄т̣ийа̄ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапанена. чатусаччайоджанам̣ дассетум̣ парийоса̄на…пе… а̄ди вуттам̣. дуккхасаччавасена̄ти парин̃н̃еййабха̄вавасена. джара̄маран̣а̄падесена хи пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ вутта̄, те часса аттано пхаласса паччайа̄ на хонти. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘паччайам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. винеййаджджха̄сайавасена хеттха десана̄ паватта̄. сампанноти саманна̄гато. а̄гатоти упагато, адхигатоти аттхо. пассатӣти паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ена паччаккхато пассати, маггапан̃н̃а̄йа евам̣ асаммохапат̣иведхавасена пассати. магган̃а̄н̣енева, на пхалан̃а̄н̣ена. дхаммасотам̣ сама̄панноти арийадхаммасотам̣ саммадева а̄панно патто. анайе наирийанато, айе ча ирийанато, садевакена ча локена ‘‘саран̣а’’нти акаран̣ӣйато арийапаккхам̣ бхаджанто путхуджджанабхӯмим̣ атикканто. ниббедхикапан̃н̃а̄йа̄ти чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ ниббиджджханакапан̃н̃а̄йа. а̄хачча тит̣т̣хати маггаккхан̣е, пхалаккхан̣е пана а̄хачча т̣хито на̄ма.
паччайасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. бхиккхусуттаван̣н̣ана̄
28. утта̄намева саббасова саттаме а̄гатанайатта̄, винеййаджджха̄сайавасена хи идам̣ суттам̣ саттха̄ра̄ ан̃н̃асмим̣ а̄сане деситам̣, париса̄йа виват̣т̣ена са̄ттхика̄ти саттху десана̄ а̄гата̄ти айам̣ пат̣игга̄хака̄дхӣна̄ хотӣти дхаммага̄равена сан̇гахам̣ а̄ропентийева.
бхиккхусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. саман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄
29. аккхарабха̄н̣ака̄нанти аккхараручӣнам̣. упасаггена падавад̣д̣ханампи руччанти. тена̄ха ‘‘те хӣ’’тиа̄ди.
саман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дутийасаман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄
30. двӣсу суттесӯти навамадасамасуттесу.
дутийасаман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дасабалаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.