8. чхетва̄вагго
1. чхетва̄суттаван̣н̣ана̄
71. вадхитва̄ти хантва̄ вина̄сетва̄. апаридайхама̄натта̄ти апӣл̣ийама̄натта̄. винат̣т̣хадоманассатта̄ на сочати четодуккхадуккха̄бха̄вато. висам̣ на̄ма дуккхам̣ анит̣т̣хабха̄вато, тасса мӯлака̄ран̣ам̣ кодхо анит̣т̣хапхалатта̄ти а̄ха ‘‘висамӯласса̄ти дуккхавипа̄касса̄’’ти. аккут̣т̣хасса̄ти аккоса̄пара̄дхасса. аккосапаха̄раттхасамбандхена хи ‘‘куддхасса̄’’ти упайогаттхе сампада̄навачанам̣. сукхам̣ уппаджджати кодхам̣ нассати. сукхуппаттим̣ сандха̄йа еса кодхо ‘‘мадхурагго’’ти вутто, сукха̄васа̄ноти аттхо.
чхетва̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ратхасуттаван̣н̣ана̄
72. пан̃н̃а̄н̣анти лаккхан̣ам̣ саллаккхан̣ӯпа̄йо. дисва̄ти дассанахету. ‘‘чол̣аран̃н̃о рат̣т̣хам̣ чол̣арат̣т̣ха’’нти евам̣ рат̣т̣хам̣ ран̃н̃а̄ пан̃н̃а̄йати.
ратхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. виттасуттаван̣н̣ана̄
73. саддха̄йа̄ти саддха̄хету. куласампада̄ти кхаттийа̄дисампаттийо. саббалокийалокуттаравиттапат̣ила̄бхахетуто саддха̄виттамева. хет̣т̣ха̄ тин̣н̣ам̣ два̄ра̄нам̣ васена уппаннакасса саббассапи анаваджджадхаммасса сан̇ган̣ханато ‘‘дхаммоти дасакусалакаммапатхо’’ти вуттам̣. асам̣килит̣т̣хасукханти. нира̄мисам̣ сукхам̣. тамева са̄мисам̣ упанидха̄йа самбха̄венто а̄ха ‘‘асам̣килит̣т̣ха’’нти. асечанакабха̄вена абхиручиджананато пийа̄киччхакаран̣ато бахум̣ сучирампи ка̄лам̣ а̄севантасса адоса̄вахато саччамева мадхуратарам̣. на хи там̣ пивитаббато са̄дитаббато анубхавитаббато расоти ваттаббатам̣ арахати. ида̄ни тасса киччасампаттиаттхехипи маха̄рахатам̣ дассетум̣ ‘‘саччасмим̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха надӣниваттанам̣ маха̄каппинаваттхуа̄дӣхи (дха. па. ат̣т̣ха. 1.маха̄каппинаттхераваттху; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.231; тхерага̄. ат̣т̣ха. 2.маха̄каппинаттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄) дӣпетаббам̣, итара̄ни кан̣хадӣпа̄йанаджа̄така- (джа̄. 1.10.62 а̄дайо) сутасома- (джа̄. 2.21.371 а̄дайо) маччхаджа̄такехи (джа̄. 1.1.34, 75; 1.2.131 а̄дайо) дӣпетабба̄ни. ниммадденти абхибхаванти. мадхуратаранти сундаратарам̣ сет̣т̣хесӯти аттхо. пан̃н̃а̄джӣвӣти пан̃н̃а̄йа джӣванасӣлоти пан̃н̃а̄джӣвӣ, пан̃н̃а̄пуббан̇гамачарийоти аттхо. пан̃н̃а̄джӣвӣти ча пан̃н̃а̄васена ирийати ваттати джӣвитам̣ паваттетӣти аттхоти дассенто ‘‘йо пан̃н̃а̄джӣвӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘джӣвата’’нти кечи пат̣ханти, джӣванта̄нам̣ пан̃н̃а̄джӣвим̣ сет̣т̣хама̄хӯти аттхо.
виттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. вут̣т̣хисуттаван̣н̣ана̄
74. уппатанта̄нанти патхавим̣ бхиндитва̄ ут̣т̣хаханта̄нам̣. ‘‘сет̣т̣ха’’нти вуччама̄натта̄ ‘‘саттавидха’’нти вуттам̣, итаресам̣ ва̄ тадануломато. кхемо хоти дуббхиккхупаддава̄бха̄вато. тена̄ха ‘‘субхиккхо’’ти. нипатанта̄нанти адхомукхам̣ паваттанта̄нам̣. паваджама̄на̄нанти ваджанасӣла̄нам̣. те пана йасма̄ джан̇гама̄ на̄ма хонти, на руккха̄дайо вийа тха̄вара̄, тасма̄ а̄ха ‘‘джан̇гама̄на’’нти. га̄воти дхенуйо. тена махим̣са̄дика̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ваданта̄нанти уппаннам̣ аттхам̣ ваданта̄нам̣.
аттано кхантийа̄ти аттано кхантийа̄ ручийа̄ гахитабха̄вена. итара̄ девата̄ тасса̄ виссаджджане апаритуссама̄на̄ а̄ха. йа̄ва падхам̣сӣти гун̣адхам̣сӣ саттхудесана̄йа ладдхаббагун̣ана̄санато. пагабба̄ти па̄габбийена саманна̄гата̄, йатха̄ вачӣпа̄габбийена акхара̄, татха̄ ва̄ча̄йа бхавитаббам̣. мукхара̄ти мукхакхара̄. дасабалам̣ пуччхи сан̣хам̣ сукхумам̣ ратанаттайасам̣хитам̣ аттхам̣ сотука̄ма̄. асса̄ девата̄йа виссадждженто аджджха̄сайа̄нурӯпам̣. уппатама̄на̄ти уппатантӣ самуггха̄т̣ети одхисо. ват̣т̣амӯлакамаха̄авиджджа̄ти тасса̄ а̄дӣнавадассанаттхам̣ бхӯтакатханависесанам̣. осӣданта̄нанти пат̣ипаккхавасена адхо сӣданта̄нам̣, усса̄дайама̄на̄нанти аттхо. пун̃н̃аккхеттабхӯтоти идам̣ ‘‘падаса̄ чарама̄на̄на’’нти падасса аттхавиваран̣авасена бхӯтакатханависесанам̣. йа̄дисо путто ва̄ хотӯти идам̣ пуримападе девата̄йа путтагахан̣асса кататта̄ вуттам̣.
вут̣т̣хисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. бхӣта̄суттаван̣н̣ана̄
75. ким̣ сӯдха бхӣта̄ти еттха су-идха̄ти нипа̄таматтанти а̄ха ‘‘ким̣ бхӣта̄’’ти? магго ча нека̄йатанаппавуттоти анекака̄ран̣ам̣ на̄на̄видха̄дхигамока̄сам̣ катва̄ павутто катхито. тена̄ха ‘‘ат̣т̣хатим̣са̄рамман̣авасена̄’’тиа̄ди. евам̣ сантети евам̣ саббаса̄дха̄ран̣а̄нека̄йатанехи нибба̄нага̄мимаггасса тумхехи паведитатта̄ лаббхама̄не кхеме магге ким̣ бхӣта̄йам̣ джаната̄ уппатхабхӯта̄ випарӣтадит̣т̣хито ган̣хӣти аттхо? евам̣ девата̄ йатхиччха̄йа пуримаддхена аттана̄ йатха̄чинтитаматтхам̣ саттху паведита̄, паччхимаддхена аттано сам̣сайам̣ пуччхати. бахупан̃н̃а̄ти путхупан̃н̃а. уссаннапан̃н̃а̄ти адхикапан̃н̃а̄. т̣хапетва̄ти сам̣йаметва̄. сам̣вибха̄гӣти а̄ха̄рапарибхоге саммадева вибхаджанасӣло. тена̄ха ‘‘аччхара̄йа̄’’тиа̄ди. вуттаттхамева хет̣т̣ха̄.
манена̄ти маногахан̣ена. пуббасуддхиан̇ганти пуббабха̄гасуддхибхӯтам̣ ан̇гам̣. чатӯсӯти вуттаан̇гапарийа̄паннам̣. йан̃н̃аупаккхароти да̄насса са̄дханам̣. етесу дхаммесӯти етесу саддха̄дигун̣есу. йатха̄ хи саддхо паччайам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ ваттхупаричча̄гасса висесапаччайо каммапхаласса паралокасса ча паччаккхато вийа паттийа̄йанато, евам̣ мудухадайо. мудухадайо хи анудайам̣ патва̄ йам̣ кин̃чи аттано сантакам̣ паресам̣ дети. йо ча сам̣вибха̄гасӣло, со аппакасмимпи аттано сантаке парехи са̄дха̄ран̣абхогӣ хоти. вадан̃н̃ӯ вада̄нийата̄йа йа̄гинова йуттам̣ йуттака̄лам̣ н̃атва̄ аттхика̄нам̣ маноратхам̣ пӯретӣти вуттам̣ ‘‘ити…пе… чатӯсӯти а̄ха̄’’ти.
ва̄чантиа̄дӣни тӣн̣и ан̇га̄ни тивидхасӣласампаттидӣпанато. сампаннасӣло хи паралокам̣ на бха̄сеййа. саддхо екам̣ ан̇гам̣ пайога̄сайасуддхидӣпанато. суддха̄сайасса самма̄пайоге т̣хитасса катхам̣ паралокато бхайанти. дукавасена чатуран̇гайоджана̄ дуканайо. етесу чатӯсу дхаммесу т̣хитоти етесу йатха̄вуттадукасан̇гахесу чатӯсу гун̣есу патит̣т̣хито.
бхӣта̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. наджӣратисуттаван̣н̣ана̄
76. на̄маготтанти тиссо кассапо готамоти еварӯпам̣ на̄ман̃ча готтан̃ча. нидассанаматтаметам̣, тасма̄ саббасса пан̃н̃аттийа̄ лаккхан̣авачананти дат̣т̣хаббам̣. на джӣратӣти асабха̄вадхамматта̄ уппа̄давайа̄бха̄вато джарам̣ на па̄пун̣а̄ти. тена̄ха ‘‘джӣран̣асабха̄во на хотӣ’’ти. йасма̄ саман̃н̃а̄бха̄вато ка̄лантарепи там̣ саман̃н̃а̄йатева, тасма̄ ‘‘атӣтабуддха̄нам̣…пе… на джӣратӣти вуччатӣ’’ти а̄ха.
а̄ласийанти аласабха̄во дал̣хакосаджджам̣. тена̄ха ‘‘йена̄’’тиа̄ди. т̣хитинти бйа̄па̄рам̣. нидда̄васена памаджджанам̣ каттаббасса акаран̣ам̣. килесавасена памаджджанам̣ акаттаббасса каран̣ампи. каммасамайети каммам̣ ка̄тум̣ йуттака̄ле. каммакаран̣авӣрийа̄бха̄воти там̣каммакирийасамут̣т̣ха̄пакавӣрийа̄бха̄во. со пана аттхато вӣрийапат̣ипаккхо акусалачиттуппа̄до, на вӣрийасса абха̄ваматтам̣. сӣласан̃н̃ама̄бха̄во дуссӣлйам̣. виссат̣т̣ха̄ча̄рата̄ на̄ма ана̄ча̄ро. соппабахулата̄ти нидда̄лута̄. йато гахан̣ахаттхопи на кила̄супи пурисо нидда̄йа абхибхуййати. тена̄ха ‘‘та̄йа̄’’тиа̄ди. атиччха̄та̄дӣнӣти а̄ди-саддена абхибхуййата̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. а̄гантука̄ласийам̣ на пуббе вуттаа̄ласйам̣ вийа пакатисиддхам̣. ‘‘те чхидде’’ти па̄л̣ийам̣ лин̇гавипалла̄сена вуттанти а̄ха ‘‘та̄ни чха чхидда̄нӣ’’ти. кусалачиттаппаваттийа̄ анока̄сабха̄вато чхидда̄ни. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘йаттха виттам̣ на тит̣т̣хатӣ’’ти. сабба̄ка̄рена лесаматтам̣ асесетва̄ти адхиппа̄йо.
наджӣратисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. иссарийасуттаван̣н̣ана̄
77. саттхасса маланти саттхамалам̣, йена саттхам̣ малӣнам̣ хоти, саттхамалаггахан̣ена четтха малӣнам̣ саттхамева гахитанти а̄ха ‘‘малаггахитасаттха’’нти. а̄н̣а̄паваттананти аппаке ва̄ маханте ва̄ йаттха каттхачи аттано а̄н̣а̄йа паваттанавасена васанам̣ иссарийаттамиччханти. ман̣иратанампи виссаджджанӣйапаккхикатта̄ уттамам̣ бхан̣д̣ам̣ на̄ма на хоти, иттхӣ пана париччаттакула̄ча̄риттхика̄йапи аниссаджджанӣйата̄йа уттамабхан̣д̣ам̣ на̄ма. тена̄ха ‘‘иттхӣ бхан̣д̣а̄намуттама’’нти. тесам̣ тесан̃хи пуриса̄джа̄нӣйа̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄ната̄йа уттамаратана̄каратта̄ иттхӣ бхан̣д̣а̄намуттамам̣. малаггахитасаттхасадисо авабодхакиччавибандханато. саттхамалам̣ вийа саттхасса пан̃н̃а̄саттхасса гун̣а̄бха̄вакаран̣ато пан̃н̃а̄саттхамалам̣. аббу вуччати упаддавам̣, там̣ детӣти аббудам̣, вина̄сака̄ран̣ам̣. нану харан̣ам̣ саман̣асса айуттанти? йуттам̣. тасса анвайато бйатирекато ча йуттатам̣ дассенто ‘‘сала̄кабхатта̄дӣнӣ’’тиа̄дима̄ха.
иссарийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. ка̄масуттаван̣н̣ана̄
78. ‘‘аттака̄мо’’ти па̄л̣ийам̣ вуттатта̄ а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ саббабодхисатте’’ти. те хи саббасо параттха̄йа ева пат̣ипаджджама̄на̄ маха̄ка̄рун̣ика̄ параттхака̄ма̄, аттхака̄ма̄ на̄ма на хонти, йа̄ ча тесам̣ аттаттха̄ваха̄ пат̣ипатти, са̄пи йа̄вадева параттха̄ ева̄ти. вуттам̣ пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣. йасма̄ бодхисатта̄ парахитапат̣ипаттийа̄ па̄рамийо пӯрента̄ татха̄рӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ патва̄ атта̄нам̣ паресам̣ париччаджанти пан̃н̃а̄па̄рамийа̄ парипӯран̣ато, тасма̄ идха̄пи ‘‘саббабодхисатте т̣хапетва̄йева̄ти вутта’’нти а̄ха. калйа̄н̣анти бхаддакам̣. ва̄ча̄йа адхиппетатта̄ а̄ха ‘‘сан̣хам̣ мудука’’нти. па̄пиканти ла̄макам̣ нихӣнам̣. там̣ пана пхарусам̣ ва̄чанти сарӯпато дассети.
ка̄масуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. па̄тхеййасуттаван̣н̣ана̄
79. саддха̄ бандхати па̄тхеййанти саддха̄ на̄ма саттасса маран̣авасена маха̄патхам̣ сам̣ваджато маха̄канта̄рам̣ пат̣ипаджджато маха̄видуггам̣ паккхандато па̄тхеййапут̣ам̣ бандхати самбалам̣ саджджети. катханти а̄ха ‘‘саддхам̣ уппа̄детва̄’’тиа̄ди. етам̣ вуттанти ‘‘саддха̄ бандхати па̄тхеййа’’нти етам̣ га̄тха̄падам̣ вуттам̣ бхагавата̄. сирӣти катапун̃н̃ехи севӣйати техи пат̣илабхӣйатӣти сирӣ. иссарийам̣ вибхаво. а̄сайитаббато а̄сайо, васанат̣т̣ха̄нам̣ никетанти аттхо. парикад̣д̣хатӣти иччха̄васикам̣ пуггалам̣ таттха таттха упакад̣д̣хати.
па̄тхеййасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. паджджотасуттаван̣н̣ана̄
80. там̣ там̣ самависамам̣ паджджотатӣти паджджото. падӣпо андхака̄рам̣ видхамитва̄ паччаккхато рӯпагатам̣ дассети, евам̣ пан̃н̃а̄паджджото авиджджандхака̄рам̣ видхамитва̄ дхамма̄нам̣ параматтхабхӯтам̣ рӯпам̣ дассети. джа̄гарабра̄хман̣о вийа̄ти джа̄гаракхӣн̣а̄савабра̄хман̣о вийа. со хи сатипан̃н̃а̄вепуллаппаттийа̄ саббада̄пи джа̄гаро хоти. га̄воти годжа̄тийо. идам̣ гуннам̣ гон̣а̄нан̃ча са̄ман̃н̃ато гахан̣ам̣. каммети каран̣аттхе бхуммавачанам̣. джӣванам̣ джӣво, саха джӣвена̄ти саджӣвино. тена̄ха ‘‘каммена саха джӣванта̄на’’нти, касива̄н̣иджджа̄дикаммам̣ катва̄ джӣванта̄нанти аттхо. гоман̣д̣алехи саддхинти гоган̣ена саха. на тена вина̄ касикамма̄дӣни уппаджджанти, горасасиддхийа̄ чева касанабха̄раваханасиддхийа̄ ча касикаммаекаччава̄н̣иджджакамма̄дӣни иджджханти. саттака̄йасса̄ти а̄ха̄рупаджӣвино саттака̄йасса касито ан̃н̃атха̄ джӣвикам̣ каппентассапи касиджӣвитавуттийа̄ мӯлака̄ран̣ам̣ пхаланиппхаттинимиттатта̄ тасса. ирийа̄патхо ча ирийанакирийа̄нам̣ паваттанупа̄йо. ‘‘сӣтанти нан̇галасӣтакамма’’нти ваданти.
паджджотасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. аран̣асуттаван̣н̣ана̄
81. ран̣анти канданти етехӣти ран̣а̄, ра̄га̄дайо. техи абхибхӯтата̄йа хи сатта̄ на̄наппака̄рам̣ канданти паридеванти. те пана саббасо наттхи етесам̣ ран̣а̄ти аран̣а̄. никкилеса̄ кхӣн̣а̄сава̄. вуситава̄соти вуситабрахмачарийава̄со. бходжиссийанти бхуджиссабха̄во. тена̄ха ‘‘ада̄сабха̄во’’ти. саман̣а̄ти самитапа̄пасаман̣а̄ти а̄ха ‘‘кхӣн̣а̄савасаман̣а̄’’ти. путхуджджанакалйа̄н̣ака̄ле локийапарин̃н̃а̄йа, секкха̄ пуббабха̄ге локийапарин̃н̃а̄йа, паччавеккхан̣е локийалокуттара̄йа парин̃н̃а̄йа парин̃н̃еййам̣ тебхӯмакам̣ кхандхапан̃чакам̣ париджа̄нанти париччхиджджанти. кхӣн̣а̄сава̄ пана парин̃н̃а̄тапарин̃н̃еййа̄ хонти. татха̄ хи те са̄мӣ хутва̄ парибхун̃джанти. ванданти нам̣ патит̣т̣хитанти вуттам̣, ванданӣйабха̄во ча сӣласампанната̄йа̄ти а̄ха ‘‘патит̣т̣хитанти сӣле патит̣т̣хита’’нти. идха̄ти имасмим̣ локе. кхаттийа̄ти лаккхан̣авачананти а̄ха ‘‘на кевалам̣ кхаттийа̄ва̄’’тиа̄ди.
аран̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чхетва̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
са̄раттхаппака̄синийа̄ сам̣йуттаника̄йа-ат̣т̣хакатха̄йа
девата̄сам̣йуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.