1. девата̄сам̣йуттам̣

1. нал̣авагго

1. огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄

вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанавасенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва сам̣йуттаваггасутта̄дивасена сам̣йутта̄гамасса вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха сам̣йутта̄гамо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти йам̣ вуттам̣ – ‘‘сам̣йутта̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти, тасмим̣ вачане. таттха̄ти ва̄ ‘‘ета̄йа ат̣т̣хакатха̄йа виджа̄на̄тха сам̣йуттанисситам̣ аттха’’нти еттха йам̣ сам̣йуттаггахан̣ам̣ катам̣, таттха. пан̃ча вагга̄ етасса̄ти пан̃чавагго. авайавена виггахо, самуда̄йо сама̄саттхо.

ида̄ни там̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етука̄мо аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа тасса пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккаменева паваттабха̄вам̣ дассетум̣, ‘‘тасса ваггесу сага̄тха̄вагго а̄дӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти, маха̄висайатта̄ пӯджанийатта̄ ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти. пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттитака̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле.

нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣. йо локе гантхасса упоггха̄тоти вуччати, сва̄йаметтха ‘‘евам̣ ме сута’’нти-а̄дико гантхо ведитаббо, на пана ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.126) вийа аттаджджха̄сайа̄дидесануппаттихету. тенева̄ха – ‘‘евам̣ ме сутанти-а̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти. ка̄ман̃четтха йассам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ виттха̄рато ваттабба̄, суман̇галавила̄синийам̣ пана аттана̄ виттха̄ритатта̄ таттхева гахетабба̄ти имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа махаттам̣ парихаранто ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дима̄ха.

1. евам̣ ба̄хиранида̄не ваттаббам̣ атидиситва̄ ида̄ни аббхантаранида̄нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етум̣ ‘‘йам̣ панета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йасма̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена сам̣ван̣н̣етаббе дхамме падавибха̄гам̣ падаттхан̃ча дассетва̄ тато парам̣ пин̣д̣аттха̄дидассанавасена сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄, тасма̄ пада̄ни та̄ва дассенто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нти-а̄дима̄ха. таттха падавибха̄готи пада̄нам̣ висесо, на падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го. падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄ падавибха̄гасаддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘джетасса ванам̣ джетавана’’нтиа̄дина̄ сама̄сападесу дат̣т̣хаббо.

аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣саддасса дассенто ‘‘евам̣саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни (дӣ. ни. 1.163, 165), евам̣видхо евама̄ка̄ро’’ти ча а̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-саддо ча. татха̄ хи гатавидхаа̄ка̄расадде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муттама̄ла̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти, сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти. но хидам̣, бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣, ‘‘евам̣ лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48), евама̄йупарийанто’’ти (па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е.

нану ча ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄, евама̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддоти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хи евам̣-саддо, а̄ка̄раттхоти адхиппето йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄кхо’’тиа̄дӣсу, на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еван̃ча катва̄, ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни (дха. па. 53) упама̄дӣсу уда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄пи…пе… баху’’нти (дха. па. 53)? еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссӯпапаттисаппурисӯпаниссайа-саддхаммассавана- йонисоманасика̄ра-бхогасампаттиа̄дида̄на̄дипун̃н̃акирийахетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гул̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гул̣а̄ва упама̄, тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти ‘‘евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттхум̣ йуттам̣, со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесо ева̄ти вуттам̣, ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’ти еттха ча бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣. йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣.

евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣, со ча гарахан̣а̄ка̄ро васалӣти-а̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄натоти дат̣т̣хаббам̣. евам̣, бхантети пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре саннийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо ‘‘вачанасампат̣иччханаттхо’’ти вутто. тена евам̣, бхантети са̄дху, бханте, сут̣т̣ху, бхантети вуттам̣ хоти. еван̃ча вадехӣти йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣти йо евам̣ вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо, со евам̣-саддена нидассӣйатӣти ‘‘нидассанаттхо’’ти вуттоти. евам̣ ноти еттха̄пи несам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматигахан̣авасена ‘‘сам̣ваттанти ва̄ но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха – ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.

на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ват̣т̣атипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄. найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссака̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена т̣хапана̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикаппат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄, техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена таттха ча аппараджаккхата̄дибхедена анеке, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато, сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; дха. са. мӯлат̣ӣ. 2) ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти. бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти йе харитабба̄, путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. пат̣ӣти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе катакиччена паччха̄харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаттилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти, пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣. пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йам̣ лаббхама̄натта̄ а̄ха ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.

на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати, дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄раавираджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннампи аттха̄нам̣ екависайатта̄. итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.

‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийа̄ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣ ева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄нам̣ бхедам̣ сандха̄йа̄ха, ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.

кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сута-саддо ева там̣ там̣ аттам̣ вадатӣти анупасаггасса сута-саддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго анупасагго ча̄’’тиа̄дима̄ха. асса̄ти сута-саддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сутасадде самбхавантӣти вуттам̣ ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.

сута-саддасаннидха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинӣхат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ евака̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. етена авадха̄ран̣ена нира̄сан̇катам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутамева̄ти нийаметаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти сутанти асутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти.

идам̣ вуттам̣ хоти – на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхӯн̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча кхо саммадева̄ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айаматтхайоджана̄ карӣйатӣти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. саванасаддо четтха камматтхо ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти.

евам̣ саванахетусаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехи там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттетум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄нам̣ на̄на̄ка̄рена. етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхита̄пака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄сананти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сута-саддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айам̣ хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣, майа̄ти каттуаттхе.

еванти ниддиситаббаппака̄сананти нидассанаттхамевам̣ саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса ниддиситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сута-саддасса кирийа̄саддатта̄ саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхапат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.

йасса читтасанта̄насса̄тиа̄дипи а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄ аттхайоджанам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти упа̄да̄пан̃н̃атти ева дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рупа̄да̄навасена татха̄ вутта̄. сутанти висайаниддесоти сотаббабхӯто дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нанти катва̄ вуттам̣. читтасанта̄навинимуттасса параматтхато кассачи катту абха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃ам̣ вийа там̣саман̇гим̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гӣно’’ти. саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато, саванавасена читтаппаваттийа̄ ева ва̄ саванакирийа̄бха̄вато там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти вуттам̣ ‘‘там̣саман̇гӣно каттувисайе’’ти. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ниччхитабха̄вато а̄ха ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти. етена ва̄ авадха̄ран̣аттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ айаматтхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

пуббе сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса, авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄диупадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммаппабандхабйа̄па̄рата̄йа вуттам̣ ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо’’ти. саванакирийа̄ пана пуггалава̄динопи вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхӣти висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄роти а̄ха ‘‘сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. мети саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄ вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча таттхева самодахитаббато ‘‘мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. авиджджама̄напан̃н̃аттивиджджама̄напан̃н̃аттисабха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ евам̣-саддасута-садда̄нам̣ аттха̄ти те татха̄рӯпа-пан̃н̃атти-упа̄да̄набхӯта-дхаммаппабандхабйа̄па̄рабха̄вена дассенто а̄ха – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо, сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. еттха ча каран̣акирийа̄каттукамма-висесаппака̄санавасена пуггалабйа̄па̄рависайа-пуггалабйа̄па̄ранидассанавасена гахан̣а̄ка̄рага̄хакатаббисайависесаниддесавасена каттукаран̣абйа̄па̄ра-каттуниддесавасена ча дутийа̄дайо чатассо аттхайоджана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

саббассапи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ тесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто а̄ха ‘‘еванти ча мети ча̄’’тиа̄ди. таттха еванти ча мети ча вуччама̄насса аттхасса а̄ка̄ра̄дино дхамма̄нам̣ асалаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. таттха саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти бхӯтаттхауттаматтхавасена. идам̣ вуттам̣ хоти – йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во, руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо саччикат̣т̣хо параматтхо ча̄ти вуччати, на татха̄ евам̣ мети пада̄нам̣ аттхоти. етамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘кин̃хеттхата’’нтиа̄ди вуттам̣. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. тенева хи ‘‘йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдха’’нти вуттам̣. сотадва̄ра̄нуса̄рена упаладдханти пана вутте аттхабйан̃джана̄ди саббам̣ лаббхатӣти. там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббатоти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дино пачча̄масанавасена еванти, сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа мети ваттаббатта̄ти аттхо. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ паваттоти а̄ха ‘‘дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато’’ти. асутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄ситойаматтхоти.

аттана̄ пат̣ивиддха̄ суттасса пака̄рависеса̄ еванти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хотӣти етена ваккхама̄насса суттасса на̄наппака̄ратам̣ дуппат̣ивиджджхатан̃ча дассети. сутасса асаммосам̣ дӣпетӣти сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ вуттам̣. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена, пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарака̄лапан̃н̃а̄сиддхи. евам̣ асаммосена̄ти еттха̄пи ваттаббам̣. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄ти катва̄. пуббан̇гамата̄ четтха падха̄ната̄ ‘‘манопуббан̇гама̄’’тиа̄дӣсу вийа. пуббан̇гамата̄йа ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дӣнам̣ вийа аппадха̄натте пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ етисса̄ти айампи аттхо йуджджати, евам̣ сати пуббан̇гама̄йа̄ти еттха̄пи вуттавипарийа̄йена йатха̄самбхавам̣ аттхо ведитаббо. аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣асса, сан̇ка̄сана-пака̄сана-виваран̣а-вибхаджана-утта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатасса̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

йонисо манасика̄рам̣ дӣпети евам̣-саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ти адхиппа̄йо. авиккхепам̣ дӣпетӣти ‘‘огхатаран̣асуттам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дипуччха̄васена пакаран̣аппаваттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. виккхиттачиттасса̄тиа̄ди тассеваттхасса саматтханавасена вуттам̣. саббасампаттийа̄ти аттхабйан̃джанадесака-пайоджана̄дисампаттийа̄. авипарӣтасаддхаммависайехи вийа а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттхехи йонисоманасика̄расса, саддхаммассаванена вийа ча авиккхепасса йатха̄ йонисоманасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато, евам̣ авиккхепенева пхалабхӯтена ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ сиддхи дассетабба̄ сийа̄ ассутавато саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато. ‘‘на хи виккхиттачитто’’тиа̄дина̄ саматтханавачанена пана авиккхепена ка̄ран̣абхӯтена саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхи дассита̄. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄, саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хиран̇гатта̄. авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣анти, евампи авиккхепена саппурисӯпаниссайасиддхиджотана̄ на саматтхита̄ва, но на саматтхита̄ виккхиттачитта̄нам̣ саппурисапайирӯпа̄сана̄бха̄васса аттхасиддхито. еттха ча пуримам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса. дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ екантавассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хиппаваттийа̄.

бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанапабхеда-париччхедавасена сакаласа̄санасампатти-ога̄хана̄ка̄ро ниравасесапарахита-па̄рипӯрика̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘евам̣ бхаддако а̄ка̄ро’’ти. йасма̄ на хотӣти самбандхо. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхи-пуббекатапун̃н̃ата̄-сан̇кха̄там̣ гун̣адвайам̣. апара̄паравуттийа̄ четтха чаккабха̄во, чаранти етехи сатта̄, сампаттибхавесӯти ва̄. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.31). пуримапаччхимабха̄во четтха десанаккамавасена дат̣т̣хаббо. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса ча аттхита̄йа. самма̄пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти тадасуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄ватоти а̄ха ‘‘а̄сайасуддхи сиддха̄ хотӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43) ‘‘катапун̃н̃оси, твам̣ а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. тенева̄ха ‘‘а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти. пайогасуддхийа̄ти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванапайогасса висадабха̄вена. татха̄ ча̄ха ‘‘а̄гамабйаттисиддхӣ’’ти, саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена. парисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хотӣти.

на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄тиа̄дина̄ аттхабйан̃джанесу тхерасса евам̣-саддасута-садда̄нам̣ асаммоха̄саммосадӣпанато чатупат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассети. таттха сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена̄ти етена айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дӣпети. манодит̣т̣хӣхи парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄рапат̣ибаддха̄ти те вуттанайена йонисоманасика̄радӣпакена евам̣ саддена йоджетва̄, саванадха̄ран̣авачӣпаричайа̄ парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄напат̣ибаддха̄ти те вуттанайена авиккхепадӣпакена сута-саддена йоджетва̄ дассенто са̄санасампаттийа̄ дхаммассаване усса̄хам̣ джанети. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄ анупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ анупеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккханти бхӯта̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄.

сакалена вачанена̄ти пуббе тӣхи падехи висум̣ висум̣ йоджитатта̄ вуттам̣. аттано адахантоти ‘‘мамеда’’нти аттани ат̣т̣хапенто. бхумматтхе четам̣ са̄мивачанам̣. асаппурисабхӯминти акатан̃н̃утам̣. ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) евам̣ вуттам̣ анарийавоха̄ра̄ваттхам̣, са̄ ева анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘мамедам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯми-саматиккама̄дивачанам̣ нираттхаканти? найидамевам̣. ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо вибха̄витоти дассанато. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачананти едисӣ чодана̄ анавака̄са̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира кхан̣е екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘бхагава̄ ча париниббуто, айан̃ча а̄йасма̄ десана̄кусало ида̄ни дхаммам̣ десети, сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто. ким̣ ну кхо сайам̣ саччхикатам̣ дхаммам̣ десети? уда̄ху бхагавато ева вачанам̣ йатха̄сута’’нти, евам̣ тада̄сан̇китаппака̄рато асаппурисабхӯмисамоккама̄дито атиккама̄ди вибха̄витанти. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммика-сампара̄йика-параматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммо ева нетти дхамманетти.

дал̣хатаранивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄, на̄тисам̣саппана̄ матибхедаматта̄ вимати. ассаддхийам̣ вина̄сетӣти бхагавата̄ бха̄ситатта̄ саммукха̄васса пат̣иггахитатта̄ кхалитадурутта̄дигахан̣адоса̄бха̄вато ча. еттха ча пат̣хама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ чатассо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄. паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣ нидассанаттхам̣ авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

ека-саддо ан̃н̃асет̣т̣хаасаха̄йасан̇кхайа̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) ан̃н̃аттхе диссати. ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.228; па̄ра̄. 11) сет̣т̣хе, ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.405) асаха̄йе, ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) сан̇кхайа̄йам̣. идха̄пи сан̇кхайа̄йанти дассенто а̄ха ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти. ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайасса пат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо, йо кхан̣оти ча самайоти ча вуччати, со еко ева̄ти хи аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄падапӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ паваданти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайаттхоти пӣл̣ана̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайаттхоти та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣, санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридаханам̣.

таттха сахака̄рика̄ран̣ам̣ санниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати еттха маггабрахмачарийам̣ тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. самети еттха, етена ва̄ сам̣гаччхати сатто, сабха̄вадхаммо ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи, уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча парикаппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхоти. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сам̣гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самасса ниродхасса йа̄нам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамо апаватти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо адхигантабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайасаддаппаватти ведитабба̄. самайасаддасса аттхуддха̄ре абхисамайасаддасса уда̄харан̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. асса̄ти самайасаддасса. ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато десадесакапариса̄нам̣ вийа суттасса нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.

касма̄ панеттха анийамитавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо? на утусам̣ваччхара̄дивасена нийамитоти а̄ха ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайасаддасса вачане айампи гун̣о ладдхо хотӣти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти. таттха дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо девасикам̣ джха̄напхаласама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло, висесато саттасатта̄ха̄ни. суппака̄са̄ти дасасахассилокадха̄тупакампана-обха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. йатха̄вуттаппабхедесу ева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи н̃а̄н̣акиччасамайо, аттахитапат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайо, арийатун̣хӣбха̄васамайо, дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммӣкатха̄самайа̄, десана̄самайо ева.

каран̣авачанена ниддесо катоти самбандхо. таттха̄ти абхидхамматадан̃н̃асуттападавинайесу. татха̄ти бхуммакаран̣ехи. адхикаран̣аттхо а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, та̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. таттха йатха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то, са̄йанхе гаччхатӣ’’ти ча а̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто висум̣ авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евам̣ идха̄пӣти дассенто а̄ха ‘‘адхикаран̣ан̃хи…пе… дхамма̄на’’нти. йасмим̣ ка̄ле, дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣ ева ка̄ле дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айам̣ хи таттха аттхо. йатха̄ ча ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайети ча вутте ‘‘сатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄ пхасса̄дибхаванакирийа̄ ча лаккхӣйати. йасмим̣ самайети йасмим̣ наваме кхан̣е, йасмим̣ йонисоманасика̄ра̄дихетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е, хетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ пхасса̄дайопи хонтӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти дассенто а̄ха ‘‘кхан̣а…пе… лаккхӣйатӣ’’ти.

хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати ‘‘аннена васати, виджджа̄йа васати, пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккаман̃хи сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхуотин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто бхагава̄ вихарати сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа.

аччантамева а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣. парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхаджотанаттхам̣. упайоганиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ саджджха̄йатӣ’’ти. пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена висесо. тена суттавинайесу вибхаттибйаттайо катоти дассети.

сет̣т̣ханти сет̣т̣хава̄чакам̣ вачанам̣ ‘‘сет̣т̣ха’’нти вуттам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато, татха̄ ‘‘уттама’’нти еттха̄пи. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато, гарукаран̣а̄рахата̄йа ва̄ га̄равайутто. вуттойева, на пана идха ваттаббо висуддхимаггасса имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екадесабха̄ватоти адхиппа̄йо.

апаро найо (итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; са̄раттха. т̣ӣ. 1.1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.144) – бха̄гава̄ти бхагава̄, бхатава̄ти бхагава̄, бха̄ге ванӣти бхагава̄, бхаге ванӣти бхагава̄, бхаттава̄ти бхагава̄, бхаге вамӣти бхагава̄, бха̄ге вамӣти бхагава̄.

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’.

таттха катхам̣ бха̄гава̄ти бхагава̄? йе те сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, те анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ татха̄гате аттхи упалаббханти. татха̄ хисса сӣлам̣ сама̄дхи пан̃н̃а̄ вимутти вимуттин̃а̄н̣адассанам̣, хирӣ оттаппам̣, саддха̄ вӣрийам̣, сати сампаджан̃н̃ам̣, сӣлависуддхи дит̣т̣хивисуддхи, саматхо випассана̄, тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тӣн̣и сучарита̄ни, тайо самма̄витакка̄, тиссо анаваджджасан̃н̃а̄, тиссо дха̄туйо, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри арийапхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄, чатуйонипариччхедакан̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ро арийавам̣са̄, чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни, пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи, пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, пан̃ча нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ сан̃н̃а̄, чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни, чха га̄рава̄, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, чха сататавиха̄ра̄, чха ануттарийа̄ни, чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄, чха абхин̃н̃а̄, чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄, сатта арийадхамма̄, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, сатта саппурисадхамма̄, сатта ниджджараваттхӯни, сатта сан̃н̃а̄, саттадаккхин̣еййапуггаладесана̄, саттакхӣн̣а̄савабаладесана̄, ат̣т̣хапан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄ ат̣т̣ха самматта̄ни, ат̣т̣халокадхамма̄тиккамо, ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни, ат̣т̣хааккхан̣адесана̄, ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄, ат̣т̣хаабхибха̄йатанадесана̄, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄, нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни, навасатта̄ва̄садесана̄, нава а̄гха̄тапат̣ивинайа̄, нава сан̃н̃а̄, навана̄натта̄, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса касин̣а̄йатана̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса самматта̄ни, даса арийава̄са̄, даса асеккхадхамма̄, даса татха̄гатабала̄ни, ека̄даса метта̄нисам̣са̄, два̄даса дхамма̄чакка̄ка̄ра̄, тераса дхутагун̣а̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, пан̃чадаса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассати, сол̣аса апарантапанӣйа̄ дхамма̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни, паропан̃н̃а̄са кусала̄ дхамма̄, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кхасама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄на-павичайа-паччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни, татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дайо ананта̄парима̄н̣абхеда̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ сам̣виджджанти упалаббханти, тасма̄ йатха̄вуттавибха̄га̄ гун̣абха̄га̄ асса аттхӣти ‘‘бха̄гава̄’’ти ваттаббе а̄ка̄расса рассаттам̣ катва̄ ‘‘бхагава̄’’ти вутто. евам̣ та̄ва бха̄гава̄ти бхагава̄.

‘‘йасма̄ сӣла̄дайо саббе, гун̣абха̄га̄ асесато;

виджджанти сугате тасма̄, бхагава̄ти павуччати’’.

катхам̣ бхатава̄ти бхагава̄? йе те саббалокахита̄йа уссуккама̄паннехи мануссатта̄дике ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ самма̄самбодхийа̄ катамаха̄бхинӣха̄рехи маха̄бодхисаттехи парипӯритабба̄ да̄напа̄рамӣ, сӣла, неккхамма, пан̃н̃а̄, вӣрийа, кханти, сачча, адхит̣т̣ха̄на, метта̄, упеккха̄па̄рамӣти даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо, да̄на̄дӣни чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни, сачча̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни, ан̇гапаричча̄го, джӣвита, раджджа, путта, да̄рапаричча̄готи пан̃ча маха̄паричча̄га̄, пуббайого, пуббачарийа̄, дхаммаккха̄нам̣, н̃а̄таттхачарийа̄, локаттхачарийа̄, буддхичарийа̄ти евама̄дайо, сан̇кхепато ва̄ саббе пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ра̄ буддхакарадхамма̄, те маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни йатха̄ ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хонти, атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хонти, евам̣ саккаччам̣ нирантарам̣ анавасесато бхата̄ самбхата̄ асса аттхӣти ‘‘бхатава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вутто нируттинайена та-ка̄расса га-ка̄рам̣ катва̄. атха ва̄ бхатава̄ти тейева йатха̄вутте буддхакарадхамме вуттанайенева бхари, самбхари, парипӯресӣти аттхо. евампи бхатава̄ти бхагава̄.

‘‘самма̄самбодхийа̄ саббе, да̄напа̄рамиа̄дике;

самбха̄ре бхатава̄ на̄тхо, тасма̄пи бхагава̄ мато’’.

катхам̣ бха̄ге ванӣти бхагава̄? йе те чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ девасикам̣ вал̣ан̃джанакасама̄паттибха̄га̄, те анавасесато локахитаттхам̣ аттано ча дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣ ниччакаппам̣ вани, бхаджи, севи, бахуламака̄сӣти бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ абхин̃н̃еййадхаммесу кусала̄дӣсу кхандха̄дӣсу ча йе те парин̃н̃еййа̄дивасена сан̇кхепато ва̄ чатуббидха̄ абхисамайабха̄га̄, виттха̄рато пана ‘‘чаккху парин̃н̃еййам̣ сотам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.21) анеке парин̃н̃еййабха̄га̄, ‘‘чаккхусса самудайо паха̄таббо…пе… джара̄маран̣асса самудайо паха̄таббо’’тиа̄дина̄ паха̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхо…пе… джара̄маран̣асса ниродхо саччхика̄таббо’’тиа̄дина̄ саччхика̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхуниродхага̄минӣпат̣ипада̄’’тиа̄дина̄, ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ ча анекабхеда̄ бха̄ветаббабха̄га̄ ча дхамма̄, те саббе вани, бхаджи, йатха̄рахам̣ гочарабха̄вана̄севана̄нам̣ васена севи. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ ‘‘йе име сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ са̄вакехи са̄дха̄ран̣а̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ гун̣абха̄га̄, кинти ну кхо те винеййасанта̄несу патит̣т̣хапеййа’’нти маха̄карун̣а̄йа вани абхипаттхайи, са̄ часса абхипаттхана̄ йатха̄дхиппетапхала̄ваха̄ ахоси. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄.

‘‘йасма̄ н̃еййасама̄патти-гун̣абха̄ге татха̄гато;

бхаджи паттхайи сатта̄нам̣, хита̄йа бхагава̄ тато’’.

катхам̣ бхаге ванӣти бхагава̄? сама̄сато та̄ва катапун̃н̃ехи пайогасампаннехи йатха̄вибхавам̣ бхаджӣйантӣти бхага̄, локийалокуттарасампаттийо. таттха локийе та̄ва татха̄гато самма̄самбодхито пуббе бодхисаттабхӯто парамуккам̣сагате, вани, бхаджи, севи, йаттха патит̣т̣ха̄йа ниравасесато буддхакарадхамме саманна̄ненто буддхадхамме парипа̄чеси, буддхабхӯто пана те нираваджджесу упасам̣хите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е локуттарепи, вани, бхаджи, севи, виттха̄рато пана падесараджджа-иссарийачаккаваттисампатти-девараджджасампаттиа̄дивасена джха̄на-вимоккха-сама̄дхисама̄патти-н̃а̄н̣адассана-маггабха̄вана̄-пхаласаччхи-кирийа̄ди-уттаримануссадхаммавасена ча анекавихите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е, бхаге, вани, бхаджи, севи. евампи бхаге ванӣти бхагава̄.

‘‘йа̄ та̄ сампаттийо локе, йа̄ ча локуттара̄ путху;

сабба̄ та̄ бхаджи самбуддхо, тасма̄пи бхагава̄ мато’’.

катхам̣ саттава̄ти бхагава̄? бхатта̄ дал̣хабхаттика̄ асса бахӯ аттхӣти бхаттава̄. татха̄гато хи маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄ди-апаримитанирупамаппабха̄ва-гун̣ависесасаман̇гибха̄вато саббасаттуттамо, сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантупака̄рита̄йа дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣти анубйан̃джанабйа̄маппабха̄ди анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ависесапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа йатха̄бхуччагун̣а̄дхигатена ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄динайаппаваттена локаттайабйа̄пина̄ сувипулена сувисуддхена ча тхутигхосена саманна̄гататта̄ уккам̣сапа̄рамиппатта̄су аппиччхата̄сантут̣т̣хиа̄дӣсу суппатит̣т̣хитабха̄вато дасабалачатувеса̄раджджа̄ди-ниратисайагун̣ависеса-саман̇гӣбха̄вато ча рӯпаппама̄н̣о рӯпаппасанно, гхосаппама̄н̣о гхосаппасанно, лӯкхаппама̄н̣о лӯкхаппасанно, дхаммаппама̄н̣о дхаммаппасанноти евам̣ чатуппама̄н̣ике локасаннива̄се саббатха̄пи паса̄да̄вахабха̄вена самантапа̄са̄дикатта̄ апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ садеваманусса̄нам̣ а̄дарабахума̄нага̄рава̄йатаната̄йа парамапемасамбхаттит̣т̣ха̄нам̣. йе тасса ова̄де патит̣т̣хита̄ авеччаппаса̄дена саманна̄гата̄ хонти, кеначи асам̣ха̄рийа̄ тесам̣ паса̄дабхатти саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄. татха̄ хи те аттано джӣвитапаричча̄гепи таттха паса̄дам̣ на париччаджанти, тасса ва̄ а̄н̣ам̣ дал̣хабхаттибха̄вато.

тенева̄ха –

‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро;

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);

‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самуддо т̣хитадхаммо велам̣ на̄тиваттати, евамева кхо, бхиккхаве, йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (уда̄. 45; чӯл̣ава. 385) ча. –

евам̣ бхаттава̄ти бхагава̄ нируттинайена екасса та-ка̄расса лопам̣ катва̄ итарасса га-ка̄рам̣ катва̄.

‘‘гун̣а̄тисайайуттасса, йасма̄ локахитесино;

самбхатта̄ бахаво саттху, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

катхам̣ бхаге вамӣти бхагава̄? йасма̄ татха̄гато бодхисаттабхӯтопи апарима̄н̣а̄су джа̄тӣсу па̄рамийо парипӯренто бхагасан̇кха̄там̣ сирим̣ иссарийам̣ йасан̃ча вами уггири, кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа анапеккхо чхад̣д̣айи, чариматтабха̄вепи хаттхагатам̣ чаккаваттисирим̣ девалока̄дхипаччасадисам̣ чатудӣписсарийам̣ чаккаваттисампаттисанниссайам̣ саттаратанасамуджджалам̣ йасан̃ча тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но нирапеккхо паха̄йа абхиниккхамитва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, тасма̄ име сирӣа̄дике бхаге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄, синеруйугандхарауттаракурухимаванта̄дибха̄джаналокависесасанниссайа̄ собха̄ каппат̣т̣хийабха̄вато, тепи бхагава̄ вами таннива̄сисатта̄ва̄сасаматиккамато таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахӣти. евампи бхаге вамӣти бхагава̄.

‘‘чаккаваттисирим̣ йасма̄, йасам̣ иссарийам̣ сукхам̣;

паха̄си локачиттан̃ча, сугато бхагава̄ тато’’.

катхам̣ бха̄ге вамӣти бхагава̄? бха̄га̄ на̄ма сабха̄гадхаммакот̣т̣ха̄са̄, те кхандха̄йатанадха̄та̄дивасена, таттха̄пи рӯпаведана̄дивасена патхавийа̄дивасена атӣта̄дивасена ча анекавидха̄, те ча бхагава̄ саббам̣ папан̃чам̣ саббам̣ йогам̣ саббам̣ гантхам̣ саббам̣ сам̣йоджанам̣ самуччхиндитва̄ аматадха̄тум̣ самадхигаччханто вами уггири, анапеккхо чхад̣д̣айи на пачча̄вами. татха̄ хеса ‘‘саббаттхакамева патхавим̣ а̄пам̣ теджам̣ ва̄йам̣, чаккхум̣ сотам̣ гха̄нам̣ дживхам̣ ка̄йам̣ манам̣, рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣, чаккхусампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣…пе… маносампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣, чаккхусампхассаджам̣ четанам̣…пе… маносампхассаджам̣ четанам̣, рӯпатан̣хам̣…пе… дхамматан̣хам̣, рӯпавитаккам̣…пе… дхаммавитаккам̣, рӯпавича̄рам̣…пе… дхаммавича̄ра’’нтиа̄дина̄ анупададхаммавибха̄гавасенапи саббева дхаммакот̣т̣ха̄се анавасесато вами уггири, анапеккхапаричча̄гена чхад̣д̣айи. вуттан̃хетам̣ ‘‘йам̣ там̣, а̄нанда, чаттам̣ вантам̣ муттам̣ пахӣнам̣ пат̣иниссат̣т̣хам̣, там̣ татха̄гато пуна пачча̄вамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.183). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ге вамӣти саббепи кусала̄кусале са̄ваджджа̄навадждже хӣнапан̣ӣте кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме арийамагган̃а̄н̣амукхена вами уггири, анапеккхо париччаджи паджахи, паресан̃ча татхатта̄йа дхаммам̣ десеси. вуттампи четам̣ ‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄, пагева адхамма̄ (ма. ни. 1.240). куллӯпамам̣ во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми ниттхаран̣аттха̄йа, но гахан̣аттха̄йа̄’’тиа̄ди (ма. ни. 1.240). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄.

‘‘кхандха̄йатанадха̄та̄ди-дхаммабха̄га̄-махесина̄;

кан̣хасукка̄ йато ванта̄, татопи бхагава̄ мато’’.

тена вуттам̣ –

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’ти.

дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ каротӣти ‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти вачанато дхаммасса саттхубха̄вапарийа̄йо виджджатӣти катва̄ вуттам̣. ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо парехи абхеджджасарӣратта̄. на хи бхагавато рӯпака̄йе кеначи сакка̄ антара̄йам̣ ка̄тунти. десана̄сампаттим̣ ниддисати ваккхама̄насса сакаласса суттасса ‘‘ева’’нти нидассанато. са̄вакасампаттим̣ ниддисати пат̣исамбхида̄ппаттена пан̃часу т̣ха̄несу бхагавата̄ етадагге т̣хапитена майа̄ маха̄са̄вакена сутам̣, тан̃ча кхо майа̄ва сутам̣, на ануссутам̣ на парам̣пара̄бхатанти имассаттхасса дӣпанато. ка̄ласампаттим̣ ниддисати бхагава̄саддасаннидха̄не пайуттасса самайасаддасса буддхуппа̄дапат̣иман̣д̣итабха̄вадӣпанато. буддхуппа̄дапарама̄ хи ка̄ласампада̄. тенетам̣ вуччати –

‘‘каппакаса̄йе калийуге, буддхуппа̄до ахо махаччхарийам̣;

хута̄вахамаджджхе джа̄там̣, самудитамакарандамаравинда’’нти.

бхагава̄ти десакасампаттим̣ ниддисати гун̣ависит̣т̣хасаттуттамабха̄вадӣпанато гаруга̄рава̄дхивачанабха̄вато.

ависесена̄ти на висесена, виха̄рабха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти аттхо. ирийа̄патха…пе… виха̄ресӯти ирийа̄патхавиха̄ро, диббавиха̄ро, брахмавиха̄ро, арийавиха̄роти етесу чатӯсу виха̄ресу. саман̇гӣпаридӣпананти саман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣. етанти ‘‘вихаратӣ’’ти етам̣ падам̣. татха̄ хи там̣ ‘‘идхекаччо гихӣхи сам̣сат̣т̣хо вихарати саханандӣ сахасокӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) ирийа̄патхавиха̄ре а̄гатам̣. ‘‘йасмим̣, бхиккхаве, самайе бхиккху вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти (дха. са. 160; вибха. 624) еттха диббавиха̄ре. ‘‘со метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.556; 3.308; ма. ни. 1.77; 2.309; 3.230) брахмавиха̄ре. ‘‘со кхо ахам̣, аггивессана, тасса̄йева катха̄йа парийоса̄не тасмим̣ ева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапеми санниса̄деми екодим̣ кароми сама̄даха̄ми, йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.387) арийавиха̄ре.

таттха ирийанам̣ ваттанам̣ ирийа̄, ка̄йаппайого. тасса̄ паваттанупа̄йабха̄вато т̣ха̄на̄ди ирийа̄патхо. т̣ха̄насаман̇гӣ ва̄ хи ка̄йена кин̃чи кареййа гамана̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ ва̄. атха ва̄ ирийати паваттати етена аттабха̄во ка̄йакиччам̣ ва̄ти ирийа̄, тасса̄ паваттиупа̄йабха̄вато ирийа̄ ча со патхо ча̄ти ирийа̄патхо, т̣ха̄на̄ди ева. со ча аттхато гатиниваттиа̄диа̄ка̄рена паватто чатусантатирӯпапабандхо ева. вихаран̣ам̣, вихарати етена̄ти ва̄ виха̄ро, ирийа̄патхо ева виха̄ро ирийа̄патхавиха̄ро. диви бхаво диббо, таттха бахулаппаваттийа̄ брахмапа̄рисаджджа̄дидевалоке бхавоти аттхо. таттха йо дибба̄нубха̄во, тадаттха̄йа сам̣ваттатӣти ва̄ диббо, абхин̃н̃а̄бхинӣха̄равасена маха̄гатикатта̄ ва̄ диббо, диббо ча со виха̄ро ча̄ти диббавиха̄ро, чатассо рӯпа̄вачарасама̄паттийо. а̄руппасама̄паттийопи еттхева сан̇гахам̣ гаччханти. брахмӯнам̣, брахма̄но ва̄ виха̄ра̄ брахмавиха̄ра̄, чатассо аппаман̃н̃а̄йо. арийа̄нам̣, арийа̄ ва̄ виха̄ра̄ арийавиха̄ра̄, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханантиа̄ди йадипи бхагава̄ екенапи ирийа̄патхена чиратарам̣ ка̄лам̣ аттабха̄вам̣ паваттетум̣ саккоти, татха̄пи упа̄диннакасарӣрасса на̄ма айам̣ сабха̄воти дассетум̣ вуттам̣. йасма̄ ва̄ бхагава̄ йаттха каттхачи васанто винеййа̄нам̣ дхаммам̣ десенто, на̄на̄сама̄паттӣхи ча ка̄лам̣ вӣтина̄менто васатӣти сатта̄нам̣ аттано ча вивидхам̣ хитасукхам̣ харати упанети уппа̄дети, тасма̄ вивидхам̣ харатӣти еваметтха аттхо ведитаббо.

паччаттхике джина̄тӣти джето. джета-саддо хи сота-саддо вийа каттуса̄дханопи аттхӣти. ран̃н̃о ва̄ паччаттхика̄нам̣ джитака̄ле джа̄татта̄ джето. ран̃н̃о хи аттано джайам̣ таттха а̄ропетва̄ джитава̄ти джетоти кума̄ро вутто. ман̇галака̄мата̄йа ва̄ джетотисса на̄мам̣ катам̣, тасма̄ ‘‘джеййо’’ти етасмим̣ аттхе ‘‘джето’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тасса джетасса ра̄джакума̄расса. ванетиа̄дито пат̣т̣ха̄йева там̣ тасса сантаканти дассетум̣ ‘‘там̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саббака̄масамиддхита̄йа вигатамаламаччхерата̄йа карун̣а̄дигун̣асаман̇гита̄йа ча ниччака̄лам̣ упат̣т̣хапито ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣о етасса аттхӣти ана̄тхапин̣д̣ико, тасса ана̄тхапин̣д̣икасса. йади джетаванам̣, катхам̣ ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄моти а̄ха ‘‘ана̄тхапин̣д̣икена̄’’тиа̄ди. пан̃чавидхасена̄санан̇гасампаттийа̄ а̄раманти еттха паббаджита̄ти а̄ра̄мо, тасмим̣ а̄ра̄ме. йадипи со бхӯмибха̄го кот̣исантхарена маха̄сет̣т̣хина̄ кӣто, руккха̄ пана джетена на виккӣта̄ти там̣ ‘‘джетавана’’нти ваттаббатам̣ лабхатӣти ваданти. убхиннампи ва̄ таттха паричча̄гависесакиттанаттхам̣ убхайавачанам̣, джетенапи хи бхӯмибха̄гавиккайена ладдхадханам̣ таттха два̄ракот̣т̣хакакаран̣авасена винийуттам̣. са̄ваттхиджетавана̄нам̣ бхӯмибха̄гавасена бхиннатта̄ вуттам̣ ‘‘на хи сакка̄ убхайаттха екам̣ самайам̣ вихариту’’нти.

апа̄кат̣а̄ти сакко суйа̄мотиа̄дина̄ анабхин̃н̃а̄та̄. абхин̃н̃а̄та̄нампи ан̃н̃атарасаддо диссатева екасадиса̄йаттатта̄ти дассетум̣ ‘‘абхиджа̄на̄ти но’’тиа̄ди вуттам̣. ахуна̄ ида̄нева. са̄дха̄ран̣авачанам̣ диббатам̣ антонӣтам̣ катва̄. дево ева девата̄ пурисепи ваттанато. тенева̄ха ‘‘имасмим̣ панаттхе’’тиа̄ди. нану ча рӯпа̄вачарасатта̄нам̣ пурисиндрийам̣ наттхи, йена те пуриса̄ти вуччеййум̣? йадипи пурисиндрийам̣ наттхи, пурисасан̣т̣ха̄насса пана пурисавесасса ча васена пурисапуггала̄твева вуччанти пурисапакатибха̄вато.

абхикканта̄ти атикканта̄, вигата̄ти аттхоти а̄ха ‘‘кхайе диссатӣ’’ти. тенева хи ‘‘никкханто пат̣хамо йа̄мо’’ти упари вуттам̣. абхиккантатароти ативийа кантатаро. та̄дисо ча сундаро бхаддако на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘сундаре диссатӣ’’ти. коти девана̄гайаккхагандхабба̄дӣсу ко катамо? мети мама. па̄да̄нӣти па̄де. иддхийа̄ти има̄йа еварӯпа̄йа девиддхийа̄. йасаса̄ти имина̄ едисена парива̄рена париччхадена ча. джаланти виджджотама̄но. абхиккантена̄ти ативийа кантена каманийена абхирӯпена. ван̣н̣ена̄ти чхавиван̣н̣ена сарӣраван̣н̣анибха̄йа. сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄ти сабба̄пи диса̄ пабха̄сенто чандо вийа сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ ека̄локам̣ каронтоти га̄тха̄йа аттхо. абхирӯпети ул̣а̄рарӯпе сампаннарӯпе.

кан̃чанасаннибхаттачата̄ суван̣н̣аван̣н̣аггахан̣ена гахита̄ти адхиппа̄йена̄ха ‘‘чхавийа’’нти. чхавигата̄ пана ван̣н̣адха̄ту ева ‘‘суван̣н̣аван̣н̣о’’ти еттха ван̣н̣аггахан̣ена гахита̄ти апаре. ван̣н̣анам̣ киттийа̄ уггхосананти ван̣н̣о, тхути. ван̣н̣ӣйати асан̇карато ваваттхапӣйатӣти ван̣н̣о, кулавагго. ван̣н̣ӣйати пхалам̣ етена йатха̄сабха̄вато вибха̄вӣйатӣти ван̣н̣о, ка̄ран̣ам̣. ван̣н̣анам̣ дӣгхарасса̄дивасена сан̣т̣хахананти ван̣н̣о, сан̣т̣ха̄нам̣. ван̣н̣ӣйати ан̣умаханта̄дивасена памӣйатӣти ван̣н̣о, пама̄н̣ам̣. ван̣н̣ети вика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти ван̣н̣о, рӯпа̄йатанам̣. евам̣ тена тена паваттинимиттена ван̣н̣асаддасса тасмим̣ тасмим̣ аттхе паватти ведитабба̄. иддхим̣ ма̄петва̄ти ваттха̄лан̇ка̄рака̄йа̄дӣхи обха̄самун̃чана̄дивасена диббам̣ иддха̄нубха̄вам̣ нимминитва̄. ка̄ма̄вачара̄ анабхисан̇кхатенапи а̄гантум̣ сакконти ол̣а̄рикарӯпатта̄. татха̄ хи те кабал̣ӣка̄рабхаккха̄. рӯпа̄вачара̄ на сакконти тато сукхуматарарӯпатта̄. тена̄ха ‘‘тесам̣ хӣ’’тиа̄ди. таттха ‘‘атисукхумо’’ти мӯлапат̣исандхирӯпам̣ сандха̄йа вадати. на тена ирийа̄патхакаппанам̣ хотӣти етена брахмалокепи брахма̄но йебхуййена ниммитарӯпенева паваттантӣти дассети. итаран̃хи ативийа сукхумам̣ рӯпам̣ кевалам̣ читтуппа̄дасса ниссайа̄дхит̣т̣ха̄набхӯтам̣ сан̣т̣ха̄навантам̣ хутва̄ тит̣т̣хати.

анавасесаттам̣ сакалата̄. йебхуййата̄ бахулабха̄во. абйа̄миссата̄ виджа̄тийена асан̇каро. сукхена хи авокин̣н̣ата̄ таттха адхиппета̄. анатиреката̄ там̣парамата̄ висеса̄бха̄во. кевалакаппанти кевалам̣ дал̣хам̣ катва̄ти аттхо. сан̇гхабхеда̄йа̄ти сан̇гхе вива̄да̄йа, вива̄дуппа̄да̄йа̄ти аттхо. кевалам̣ вуччати нибба̄нам̣ саббасан̇кхатавивиттатта̄, етасса там̣ аттхӣти кевалӣ, саччхикатаниродхо кхӣн̣а̄саво. тена̄ха ‘‘висам̣його аттхо’’ти.

каппасаддо пана̄йам̣ саупасагго анупасагго ча̄ти адхиппа̄йена окаппанийападе лаббхама̄нам̣ каппасаддаматтам̣ дассети, ан̃н̃атха̄ каппападам̣ анидассанамева сийа̄. саман̣акаппехӣти винайасиддхехи саман̣авоха̄рехи. ниччакаппанти ниччака̄лам̣. пан̃н̃аттӣти на̄мам̣. на̄ман̃хетам̣ тасса а̄йасмато, йадидам̣ каппоти. каппитакесамассӯти каттарика̄йа чхедитакесамассу. дван̇гулакаппоти маджджханхикавела̄йа вӣтикканта̄йа дван̇гулата̄викаппо. лесоти ападесо. анавасесам̣ пхаритум̣ саматтхассапи обха̄сасса кеначипи ка̄ран̣ена екадесапхаран̣ампи сийа̄, айам̣ пана саббасова пхаратӣти дассетум̣ самантаттхо каппа-саддо гахитоти а̄ха ‘‘анавасесам̣ самантато’’ти. ӣсам̣ асаматтам̣, кевалам̣ ва̄ кевалакаппам̣. бхагавато а̄бха̄йа анобха̄ситамева хи падесам̣ девата̄ аттано пабха̄йа обха̄сенти. на хи бхагавато пабха̄ ка̄йачи пабха̄йа абхибхуййати, сӯрийа̄дӣнампи пабхам̣ са̄ абхибхуййа тит̣т̣хатӣти.

йена ва̄ ка̄ран̣ена̄ти хетумхи идам̣ каран̣авачанам̣. хетуаттхо хи кирийа̄йа ка̄ран̣ам̣, на каран̣ам̣ вийа кирийаттхо, тасма̄ на̄наппака̄ра-гун̣ависеса̄дхигаманаттха̄ идха упасан̇каманакирийа̄ти ‘‘аннена васати, виджджа̄йа васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа хетуаттхамева там̣ каран̣авачанам̣ йуттам̣ на каран̣аттхам̣ тасса айуджджама̄натта̄ти вуттам̣ ‘‘йена ва̄ ка̄ран̣ена̄’’тиа̄ди. бхагавато сататаппаваттаниратисайа-са̄дувипуламатараса-саддхаммапхалата̄йа са̄дупхаланиччапхалитамаха̄руккхена бхагава̄ упамито. са̄дупхалӯпабхога̄дхиппа̄йаггахан̣енева хи маха̄ка̄рун̣икасса са̄дупхалата̄ гахита̄ти. упасан̇камӣти упасан̇канта̄. сампаттака̄мата̄йа хи кин̃чи т̣ха̄нам̣ гаччханто там̣там̣падеса̄тиккаманена упасан̇ками, упасан̇кантоти ваттаббатам̣ лабхати. тена̄ха ‘‘гата̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти, упагата̄ти аттхо. упасан̇камитва̄ти пуббака̄лакирийа̄ниддесоти а̄ха ‘‘упасан̇каманапарийоса̄надӣпана’’нти. татоти йам̣ т̣ха̄нам̣ патта̄ ‘‘упасан̇камӣ’’ти вутта̄, тато упагатат̣т̣ха̄нато.

гатиниваттиаттхато са̄ман̃н̃ато а̄санампи т̣ха̄наггахан̣ена гайхатӣти вуттам̣ ‘‘а̄санакусалата̄йа екамантам̣ тит̣т̣хантӣ’’ти. нисинна̄пи хи гаманато ниватта̄ на̄ма хонти т̣хатва̄ нисӣдитаббатта̄, йатха̄вуттат̣т̣ха̄на̄дайопи а̄саненева сан̇гахита̄ти. атидӯраачча̄саннапат̣иккхепена на̄тидӯраначча̄саннам̣ на̄ма гахитам̣. там̣ пана авакам̣сато убхиннам̣ паса̄ритахаттхасан̇гхат̣т̣анена дат̣т̣хаббам̣. гӣвам̣ паса̄ретва̄ти гӣвам̣ париваттанавасена паса̄ретва̄.

ка̄мам̣ ‘‘катха’’нти айама̄ка̄рапуччха̄, таран̣а̄ка̄ро идха пуччхито. со пана таран̣а̄ка̄ро аттхато ка̄ран̣амева̄ти а̄ха ‘‘катхам̣ нӯти ка̄ран̣апуччха̄’’ти? па̄кат̣о абхисамбодхийам̣ маха̄патхавӣкампана̄дианекаччхарийапа̄тубха̄ва̄дина̄.

марисанат̣т̣хена па̄па̄нам̣ рога̄дианаттха̄нам̣ абхибхаванат̣т̣хена ма̄рисо, дуккхарахито. тена̄ха ‘‘ниддуккха̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти. нирайапаккхе пийа̄лапанавачанавасена упача̄равачанан̃четам̣ йатха̄ ‘‘дева̄нам̣ пийа̄’’ти. тенева̄ха ‘‘йади ева’’нтиа̄ди. сан̇куна̄ сан̇кӯти маттхакато самакот̣т̣итена йа̄ва хадайападеса̄ ниббиджджхитва̄ отин̣н̣ена сан̇куна̄ па̄даталато самакот̣т̣ито сан̇ку ниббиджджхитва̄ а̄роханто хадайе хадайасса падесе сама̄гаччхеййа, атха несам̣ сан̇кӯнам̣ сама̄гамасамака̄ле нам̣ йатха̄тиккантасан̇кукаран̣ака̄лам̣ джа̄неййа̄си. кин̃чи нимиттам̣ упа̄да̄йа кисмин̃чи аттхе паваттасса саддасса таннимиттарахите паватти рул̣хӣ на̄ма гаманакирийа̄рахите са̄сана̄димати пат̣ипин̣д̣е йатха̄ госаддасса.

огхаматарӣти йесам̣ огха̄нам̣ таран̣ам̣ пуччхитам̣, те ган̣анапариччхедато сарӯпато ча дассетум̣ ‘‘чатта̄ро’’тиа̄ди вуттам̣. касма̄ панеттха чатта̄ро ева огха̄ вутта̄, те ча ка̄ма̄дайо ева̄ти? на чодетаббаметам̣, йасма̄ дхамма̄нам̣ сабха̄вакиччависесан̃н̃уна̄ бхагавата̄ саббам̣ н̃еййам̣ йа̄тха̄вато абхисамбуджджхитва̄ еттака̄ва огха̄ десита̄, име ева ча десита̄ти. ват̣т̣асмим̣ охананти осӣда̄пентӣти огха̄, охананти хет̣т̣ха̄ катва̄ хананти га̄менти, татха̄бхӯта̄ сатте адхо га̄менти на̄ма. айан̃ча аттхо ‘‘саббопи чеса̄’’тиа̄дина̄ парато ат̣т̣хакатха̄йамева а̄гамиссати. ка̄манат̣т̣хена ка̄мо, ка̄мо ча со йатха̄вуттенаттхена огхо ча̄ти, ка̄месу огхоти ва̄ ка̄могхо. бхавогхо на̄ма бхавара̄готи дассетум̣ ‘‘рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го джха̄наниканти ча̄’’ти вуттам̣. суман̇галавила̄синӣа̄дӣсу (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.312) пана ‘‘сассатадит̣т̣хисахагатара̄го ча̄’’ти вуттам̣. таттха пат̣хамо упапаттибхавесу ра̄го, дутийо каммабхаве. бхавадит̣т̣хивинимуттасса дит̣т̣хигатасса абха̄вато. ‘‘два̄сат̣т̣хидит̣т̣хийо дит̣т̣хогхо’’ти вуттам̣, чатусаччантогадхатта̄ саббасса н̃еййасса ‘‘чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджогхо’’ти а̄ха.

ида̄ни тесам̣ огхасан̇кха̄та̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣, паваттит̣т̣ха̄нам̣ пана ка̄магун̣а̄дайо дассита̄ ева. ‘‘пан̃часу ка̄магун̣есу чхандара̄го ка̄могхо’’ти еттха бхавогхам̣ т̣хапетва̄ саббо лобхо ка̄могхоти йуттам̣ сийа̄. сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го бхавадит̣т̣хисампайуттатта̄ бхавогхоти ат̣т̣хакатха̄су вутто, бхавогхо пана дит̣т̣хигатавиппайуттесу ева уппаджджатӣти па̄л̣ийам̣ вутто. тенева̄ха – ‘‘бхавогхо чатӯсу дит̣т̣хивиппайутталобхасахагатачиттуппа̄десу уппаджджатӣ’’ти. тасма̄ дит̣т̣хисахагаталобхопи ка̄могхоти йуттам̣ сийа̄. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикадуккха̄нан̃хи ка̄ран̣абхӯта̄ ка̄ма̄сава̄дайопи двидха̄ вутта̄, а̄сава̄ ева ча огха̄. ка̄ма̄саваниддесе ча ка̄месӯти ка̄мара̄гадит̣т̣хира̄га̄дӣнам̣ а̄рамман̣абхӯтесу тебхӯмакесу ваттхука̄месӯти аттхо самбхавати. таттха хи уппаджджама̄на̄ са̄йам̣ тан̣ха̄ сабба̄пи на ка̄маччханда̄дина̄мам̣ на лабхатӣти.

йади пана пан̃чака̄магун̣ико ча ра̄го ка̄могхоти вуттоти катва̄ брахма̄нам̣ вима̄на̄дӣсу ра̄гасса дит̣т̣хира̄гасса ча ка̄могхабха̄во пат̣иседхитаббо сийа̄, евам̣ сати ка̄могхабхавогхавинимуттена на̄ма лобхена бхавитаббам̣. со йада̄ дит̣т̣хигатавиппайуттесу уппаджджати, тада̄ тена сампайутто авиджджогхо огхавиппайуттоти доманассавичикиччхуддхаччасампайуттасса вийа тассапи огхавиппайуттата̄ ваттабба̄ сийа̄ ‘‘чатӯсупи дит̣т̣хигатавиппайутталобхасахагатесу читтуппа̄десу уппанно мохо сийа̄ огхасампайутто сийа̄ огхавиппайутто’’ти. ‘‘ка̄могхо ат̣т̣хасу лобхасахагатесу читтуппа̄десу уппаджджатӣ’’ти, ‘‘ка̄могхам̣ пат̣ичча дит̣т̣хогхо авиджджогхо’’ти ча вачанато дит̣т̣хисахагато ка̄могхо на хотӣти на сакка̄ ваттум̣. татха̄ хеттха ‘‘рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го джха̄наниканти ча бхавогхо на̄ма̄ти еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го’’ти.

адхогаманат̣т̣хена̄ти хет̣т̣ха̄паваттанат̣т̣хена. хет̣т̣ха̄паваттанан̃четтха на кевалам̣ апа̄йагаманийабха̄вена, атха кхо сам̣са̄ратарака̄вародханенапӣти дассетум̣ ‘‘упарибхаван̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. ка̄мам̣ нибба̄нам̣ арӯпибха̄ва̄ адесам̣, на тасса т̣ха̄навасена упаригахан̣ам̣, саббасан̇кхатавиниссат̣атта̄ пана саббассапи бхавасса упарӣти ваттаббатам̣ арахатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘упарибхавам̣ нибба̄на’’нти. ‘‘маха̄удакогхо’’тиа̄дӣсу ра̄сат̣т̣хо огха-саддоти ‘‘маха̄ хесо килесара̄сӣ’’ти вуттам̣ сесесупӣти бхавогха̄дӣсупи.

аппатит̣т̣хахантоти килеса̄дӣнам̣ васена асантит̣т̣ханто, асам̣сӣдантоти аттхо. ана̄йӯхантоти абхисан̇кха̄ра̄дивасена на а̄йӯханто маджджхимам̣ пат̣ипадам̣ вилан̇гхитва̄ ниббуйханто. тена̄ха – ‘‘ава̄йаманто’’ти, миччха̄ва̄йа̄мавасена ава̄йамантоти адхиппа̄йо. гӯл̣ханти сам̣вутам̣. пат̣иччханнанти тассева вевачанам̣. аттхавасена ва̄ сам̣вуттам̣ гӯл̣хам̣, саддавасенапи апа̄кат̣ам̣ пат̣иччханнам̣ антарадӣпа̄дике т̣ха̄таббат̣т̣ха̄не. а̄йӯханта̄ти хаттхехи ча па̄дехи ча ва̄йаманта̄. етам̣ аттхаджа̄там̣, етам̣ ва̄ виссаджджанам̣.

ида̄ни йена̄дхиппа̄йена бхагавата̄ татха̄гӯл̣хам̣ катва̄ пан̃хо катхито, там̣ дассетум̣ ‘‘ким̣ пана̄тиа̄ди вуттам̣. ниггахамукхена̄ти венеййа̄нам̣ винайаупа̄йабхӯтаниггахавасена. тена̄ха йе пан̣д̣итама̄нино’’тиа̄ди. павайха павайха̄ти опхун̣итва̄ опхун̣итва̄.

соти девапутто нихатама̄но ахоси йатха̄виссаджджитасса аттхасса аджа̄нанто. йатха̄ти анийамавачанам̣ нийаманиддит̣т̣хам̣ хоти, там̣самбандхан̃ча катханти пуччха̄вачананти тадубхайасса аттхам̣ дассенто ‘‘йатха̄хам̣ джа̄на̄ми, евам̣ ме катхехӣ’’ти а̄ха.

йада̄сва̄ханти йада̄ су ахам̣, су-ка̄ро нипа̄таматтам̣ ‘‘йадидам̣ катхам̣ сӯ’’тиа̄дӣсу вийа. саббападесӯти ‘‘тада̄ссу сам̣сӣда̄мӣ’’тиа̄дӣсу тӣсупи падесу. атарантоти огха̄нам̣ атиккаманаттхам̣ таран̣аппайогам̣ акаронто. таттхева̄ти огханийаогхесу ева. осӣда̄мӣти нимуджджа̄ми огхехи аджджхоттхат̣о хоми. ниббуйха̄мӣти огхехи ниббӯл̣хо хоми. т̣ха̄тум̣ асакконто асам̣сӣданто. ативатта̄мӣти анупайогам̣ атиккама̄ми, апанидха̄навасена самма̄пат̣ипаттим̣ вира̄дхемӣти аттхо. т̣ха̄не ча ва̄йа̄ме ча̄ти ваккхама̄навибха̄ге патит̣т̣хахане ва̄йа̄ме ча досам̣ дисва̄ти патит̣т̣ха̄на̄йӯханесу сам̣сӣдананиббуйханасан̇кха̄там̣ таран̣асса вибандханабхӯтам̣ а̄дӣнавам̣ дисва̄на. идам̣ бхагавата̄ бодхимӯле аттана̄ паваттита-пуббабха̄га-манасика̄равасена вуттам̣. атит̣т̣ханто ава̄йамантоти патит̣т̣ха̄на̄йӯханакаран̣акилеса̄дӣнам̣ париваджджанена асам̣сӣданто аниббуйханто. девата̄йапи пат̣ивиддхо тадаттхо упаниссайасампанната̄йа вимуттипарипа̄чанӣйадхамма̄нам̣ парипаккатта̄. на пана па̄кат̣о випан̃читан̃н̃ӯа̄дӣнам̣, уггхат̣итан̃н̃ӯнам̣ пана йатха̄ тасса̄ девата̄йа, татха̄ па̄кат̣о ева̄ти. сатта дука̄ ида̄ни вуччама̄нарӯпа̄ дассита̄ пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣. килесавасена сантит̣т̣хантоти лобха̄дӣхи абхибхӯтата̄йа сам̣са̄ре патит̣т̣хаханто самма̄ аппат̣ипаджджанена таттхева сам̣сӣдати на̄ма. абхисан̇кха̄равасена̄ти таттхева̄бхисан̇кха̄рачетана̄йа четенто самма̄пат̣ипаттийогйасса кхан̣асса ативаттанена ниббуйхати на̄ма. имина̄ найена сесадукесупи аттхо ведитаббо.

еттха ча ват̣т̣амӯлака̄ килеса̄ти тесам̣ васена сам̣са̄ре ават̣т̣ха̄нам̣ там̣там̣каммуна̄ таттха таттха бхаве абхиниббатти, килеса̄ пана тесам̣ паччайаматтам̣. таттха таттха бхаве апара̄парам̣ ниббаттенто сам̣са̄ре ниббуйхати на̄ма̄ти имасса аттхасса дассанавасена пат̣хамадуко вутто. име сатта̄ сам̣са̄ре париббхаманта̄ дувидха̄ тан̣ха̄чарита̄ дит̣т̣хичарита̄ ча̄ти тесам̣ сам̣са̄рана̄йикабхӯта̄нам̣ дхамма̄нам̣ васена сантит̣т̣ханам̣, тадан̃н̃есам̣ паваттипаччайа̄нам̣ васена а̄йӯхананти имасса аттхасса дассанавасена дутийадуко вутто. сам̣йоджанийесу дхаммесу асса̄дадассанасабха̄ва̄йа тан̣ха̄йа васена висесато патит̣т̣ха̄нам̣, амуттимагге муттимаггапара̄ма̄сато татха̄ а̄йӯханампи дит̣т̣хийа̄ васена хотӣти дассетум̣ татийадуко вутто. чатуттхадуке пана адхиппа̄йо ат̣т̣хакатха̄йа ева вибха̄вито. йасма̄ ‘‘сассато атта̄’’ти абхинивисанто арӯпара̄гам̣, асан̃н̃ӯпагам̣ ва̄ авимоккхам̣йева вимоккхоти гахетва̄ сам̣са̄ре ева олӣйати. тена̄ха ‘‘олӣйана̄бхинивеса̄ хи бхавадит̣т̣хӣ’’ти. йасма̄ пана ка̄мабхава̄дӣсу йам̣ ва̄ там̣ ва̄ бхавам̣ патва̄ атта̄ уччхиджджати винассати, на хоти парам̣ маран̣а̄ти абхинивисанто бхававиппамоккха̄ваха̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ аппат̣ипаджджанена там̣ ативаттати. тена вуттам̣ ‘‘атидха̄вана̄бхинивеса̄ вибхавадит̣т̣хӣ’’ти.

лӣнавасена сантит̣т̣хантоти косаджджа̄дивасена сам̣коча̄паджджанена самма̄ аппат̣ипаджджанто. уддхаччавасена а̄йӯхантоти самма̄сама̄дхино абха̄вена виккхепавасена пан̃чамо дуко вутто. йатха̄ ка̄масукхам̣ павит̣т̣хасса сама̄дха̄нам̣ наттхи читтасса упаккилит̣т̣хатта̄, евам̣ аттапарита̄панамануйуттасса ка̄йасса упаккилит̣т̣хатта̄. ити читтака̄йапариккилесакара̄ две анта̄ тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайата̄йа сам̣сӣдананиббуйхананимитта̄ вутта̄ чхат̣т̣хадуке. пуббе саппадесатова сам̣килесадхамма̄ ‘‘сам̣сӣдананимитта’’нти дассита̄ти ида̄ни ниппадесато дассанавасена, пуббе ча са̄дха̄ран̣ато абхисан̇кха̄радхамма̄ ‘‘ниббуйхананимитта’’нти дассита̄ти ида̄ни пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ре ева ‘‘а̄йӯхананимитта’’нти дассанавасена саттамадуко вутто. еван̃хи дуггатисугатӯпапаттивасена сам̣сӣдананиббуйхана̄ни вибхаджджа дассита̄ни хонтӣти. тенева̄ха ‘‘вуттампи чета’’нтиа̄ди. адхобха̄гам̣ дуггатим̣ гаментӣти адхобха̄ган̇гаманӣйа̄ ануна̄сикалопам̣ акатва̄. татха̄ упарибха̄гам̣ гаментӣти упарибха̄ган̇гаманӣйа̄.

еттха ча огхатаран̣ам̣ пуччхитена бхагавата̄ ‘‘аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯха’’нти тасса паха̄нан̇гамева дасситам̣, на сампайоган̇ганти? на евам̣ дат̣т̣хаббам̣, йа̄вата̄ йена патит̣т̣ха̄нам̣ хоти, йена ча а̄йӯханам̣, тадубхайапат̣иккхепамукхена таппат̣ипаккхадхаммадассанаметанти. на хеса а-ка̄ро кевалам̣ пат̣иседхе, атха кхо пат̣ипаккхе ‘‘акусала̄ дхамма̄, ахито, адхаммо’’тиа̄дӣсу вийа, тасма̄ аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄нам̣ пат̣ипаккхавасена паваттама̄но татха̄паваттихетӯва̄ти айаметтха аттхо. кхоти ча авадха̄ран̣аттхе нипа̄то ‘‘ассоси кхо’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 1) вийа. тена аппатит̣т̣ха̄насса екам̣сикатам̣ дассети. сойам̣ кхо-саддо ‘‘ана̄йӯха’’нти еттха̄пи а̄нетва̄ ваттаббо. ана̄йӯханампи хи екам̣сикамева̄ти тасса пат̣ипаккхо саха випассана̄йа арийамагго. тена хи огхатаран̣ам̣ хоти, на ан̃н̃атха̄. евамайам̣ йатха̄нусандхидесана̄ ката̄, девата̄ ча сахавипассанам̣ маггам̣ пат̣ивиджджхӣти пат̣хамапхале патит̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘имам̣ пан̃хависсаджджана’’нтиа̄ди.

‘‘чирасса̄’’ти имина̄ сама̄наттхам̣ падантараметанти а̄ха ‘‘чирасса ка̄ласса̄’’ти йатха̄ ‘‘мамам̣ ва̄, бхиккхаве’’ти (дӣ. ни. 1.5-6) еттха ‘‘мама̄’’ти имина̄ сама̄наттхам̣ падантарам̣ маманти. на дит̣т̣хапубба̄ти адасса̄вӣ. адасса̄вита̄ ча дисва̄ каттаббакиччасса асиддхата̄йа ведитабба̄. ан̃н̃атха̄ ка̄ на̄ма са̄ девата̄, йа̄ бхагавантам̣ на дит̣т̣хаватӣ? тена̄ха ‘‘ким̣ панима̄йа̄’’тиа̄ди. дассанам̣ упа̄да̄йа евам̣ ваттум̣ ваттатӣти йада̄ када̄чи кан̃чи пийаджа̄тикам̣ дисва̄ там̣ дассанам̣ упа̄да̄йа ‘‘чирена вата майам̣ а̄йасмантам̣ пасса̄ма̄’’ти адит̣т̣хапуббам̣ дит̣т̣хапуббам̣ ва̄ евам̣ ваттум̣ йуджджати, айам̣ локе нирул̣хе самуда̄ча̄роти дассети. брахмам̣ ва̄ вуччати арийамагго, тасса ан̣анато джа̄нанато пат̣ивиджджханато бра̄хман̣о. килесанибба̄нена̄ти килеса̄нам̣ аччантасамуччхедасан̇кха̄тена нибба̄нена ниббутам̣ саммадева вӯпасанта-саббакилесадаратха-парил̣а̄хам̣. а̄саттависатта̄дӣхӣти а̄ди-саддена висата̄диа̄ка̄ре сан̇ган̣ха̄ти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘висата̄ти висаттика̄, висат̣а̄ти висаттика̄, виса̄ла̄ти висаттика̄, висаккатӣти висаттика̄, висам̣ва̄дика̄ти висаттика̄, висам̣ харатӣти висаттика̄, висамӯла̄ти висаттика̄, висапхала̄ти висаттика̄, висапарибхоготи висаттика̄, виса̄ла̄ ва̄ пана са̄ тан̣ха̄ рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме куле ган̣е висата̄ виттхата̄ти висаттика̄’’ти (маха̄ни. 3).

таттха висата̄ти виттхата̄ рӯпа̄дӣсу тебхӯмакадхаммесу абхибйа̄панавасена висат̣а̄ти пуримавачанамева та-ка̄расса т̣а-ка̄рам̣ катва̄ вуттам̣. виса̄ла̄ти випула̄. висаккатӣти парисаккати, сахати ва̄. ратто хи ра̄гаваттхуна̄ па̄дена та̄л̣ийама̄нопи сахатӣти. осакканам̣ виппханданам̣ ва̄ ‘‘висаккана’’нтипи ваданти. аничча̄дим̣ ничча̄дито. ган̣ха̄тӣти висам̣ва̄дика̄ хоти. висам̣ харатӣти татха̄ татха̄ ка̄месу а̄нисам̣сам̣ пассантӣ вивидхехи а̄ка̄рехи неккхамма̄бхимукхаппаваттито читтам̣ сам̣харати сам̣кхипати, висам̣ ва̄ дуккхам̣, там̣ харати, вахатӣти аттхо. дуккханиббаттакакаммасса хетубха̄вато висамӯла̄. висам̣ ва̄ дуккха̄бхибхӯта̄ ведана̄ мӯлам̣ етисса̄ти висамӯла̄. дуккхасамудайатта̄ висам̣ пхалам̣ етисса̄ти висапхала̄. тан̣ха̄йа рӯпа̄дикасса дуккхассева парибхого хоти, на аматасса̄ти висапарибхоготи вутта̄, саббаттха нируттивасена падасиддхи ведитабба̄. йо панеттха падха̄но аттхо, там̣ дассетум̣ пуна ‘‘виса̄ла̄ ва̄ пана̄’’тиа̄ди вуттанти еваметтха висаттика̄падасса аттхо ведитаббо. тин̣н̣ам̣ пат̣хамадутийамаггехи. ниттин̣н̣ам̣ татийамаггена. уттин̣н̣ам̣ чатуттхамаггена.

саманун̃н̃оти саммадева ката̄нун̃н̃о. тена̄ха ‘‘екаджджха̄сайо ахосӣ’’ти. антарадха̄йӣти адассанам̣ агама̄си. йатха̄ пана антарадха̄йи, там̣ дассетум̣ ‘‘абхисан̇кхатака̄йа’’нтиа̄ди вуттам̣. ма̄лехӣти лин̇гавипалла̄сена вуттам̣, ‘‘ма̄ла̄хӣ’’ти кечи пат̣ханти, ‘‘малйехӣ’’ти ваттаббе йа-ка̄ралопам̣ катва̄ ниддесо. айам̣ та̄ва ат̣т̣хакатха̄йа лӣнаттхаван̣н̣ана̄.

неттинайаван̣н̣ана̄

ида̄ни пакаран̣анайена па̄л̣ийа̄ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма. са̄ пана аттхаван̣н̣ана̄ йасма̄ десана̄йа самут̣т̣ха̄наппайоджанабха̄джанесу пин̣д̣аттхесу ча ниддха̄ритесу сукара̄ хоти сувин̃н̃еййа̄ ча, тасма̄ суттадесана̄йа самут̣т̣ха̄на̄дӣни пат̣хамам̣ ниддха̄райисса̄ма. таттха самут̣т̣ха̄нам̣ та̄ва десана̄нида̄нам̣, там̣ са̄дха̄ран̣ам̣ аса̄дха̄ран̣анти дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ампи аббхантараба̄хирабхедато дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ам̣ аббхантарасамут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма локана̄тхасса маха̄карун̣а̄. та̄йа хи самусса̄хитасса бхагавато венеййа̄нам̣ дхаммадесана̄йа читтам̣ удапа̄ди, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘саттесу ча ка̄рун̃н̃атам̣ пат̣ичча буддхачаккхуна̄ локам̣ волокесӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.283; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 9). еттха ча хетуаваттха̄йапи маха̄карун̣а̄йа сан̇гахо дат̣т̣хаббо йа̄вадева сам̣са̄рамахогхато саддхаммадесана̄хаттхада̄нехи саттасанта̄ран̣аттхам̣ тадуппаттито. йатха̄ ча маха̄карун̣а̄, евам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ дасабалан̃а̄н̣а̄дӣни ча десана̄йа аббхантарасамут̣т̣ха̄набха̄вена ваттабба̄ни. саббан̃хи н̃еййадхаммам̣ тесам̣ десетаббаппака̄рам̣ сатта̄нан̃ча а̄сайа̄нусайа̄дим̣ йа̄тха̄вато джа̄нанто бхагава̄ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄дӣсу косаллена венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ вичиттанайадесанам̣ паваттесӣти. ба̄хирам̣ пана са̄дха̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ дасасахассамаха̄брахмапарива̄ра-сахампатимаха̄брахмуно аджджхесанам̣. тададжджхесануттарака̄лан̃хи дхаммагамбхӣрата̄паччавеккхан̣а̄джанитам̣ аппоссуккатам̣ пат̣иппассамбхетва̄ дхаммасса̄мӣ дхаммадесана̄йа усса̄хаджа̄то ахоси. аса̄дха̄ран̣ампи аббхантараба̄хирабхедато дувидхамева. таттха аббхантарам̣ йа̄йа маха̄карун̣а̄йа йена ча десана̄н̃а̄н̣ена идам̣ суттам̣ паваттитам̣, тадубхайам̣ ведитаббам̣ ба̄хирам̣ пана тасса̄ девата̄йа пуччха̄, пуччха̄васико хеса суттаниккхепо. тайидам̣ па̄л̣ийам̣ а̄гатамева.

пайоджанампи са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣ато дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ам̣ ануккамена йа̄ва анупа̄да̄паринибба̄нам̣ вимуттирасатта̄ бхагавато десана̄йа. тенева̄ха ‘‘етадаттха̄ катха̄, етадаттха̄ мантана̄’’тиа̄ди (пари. 366). аса̄дха̄ран̣ам̣ пана тасса̄ девата̄йа дассанамаггасамадхигамо, убхайампетам̣ ба̄хирамева. саче пана венеййасанта̄нагатампи десана̄баласиддхисан̇кха̄там̣ пайоджанам̣ адхиппа̄йасамиджджханабха̄вато йатха̄дхиппетаттхасиддхийа̄ маха̄ка̄рун̣икасса бхагаватопи пайоджанамева̄ти ган̣хеййа, имина̄ парийа̄йенасса аббхантарата̄пи сийа̄.

апича тасса̄ девата̄йа огхатаран̣а̄ка̄расса йа̄тха̄вато анавабодхо имисса̄ десана̄йа самут̣т̣ха̄нам̣, тадавабодхо пайоджанам̣. со хи има̄йа десана̄йа бхагавантам̣ пайоджети танниппха̄данапара̄йам̣ десана̄ти катва̄. йан̃хи десана̄йа са̄дхетаббам̣ пхалам̣, там̣ а̄кан̇кхитаббатта̄ десакам̣ десана̄йа пайоджетӣти пайоджананти вуччати. татха̄ девата̄йа тадан̃н̃есан̃ча винеййа̄нам̣ патит̣т̣ха̄на̄йӯханависсаджджанан̃четтха пайоджанам̣. татха̄ сам̣са̄рачакканиватти-саддхаммачаккаппаваттисассата̄димиччха̄ча̄ра-нира̄каран̣ам̣ самма̄ва̄дапуреккха̄ро акусаламӯласамӯхананам̣ кусаламӯласама̄ропанам̣ апа̄йадва̄рапидаханам̣ саггамоккхадва̄равиваран̣ам̣ парийут̣т̣ха̄навӯпасаманам̣ анусайасамуггха̄танам̣ ‘‘мутто мочесса̄мӣ’’ти пуримапат̣ин̃н̃а̄ависам̣ва̄данам̣ таппат̣ипаккхама̄раманоратхависам̣ва̄данам̣ титтхийасамайанимматханам̣ буддхадхаммапатит̣т̣ха̄пананти евама̄дӣнипи пайоджана̄ни идха ведитабба̄ни.

йатха̄ девата̄ огхатаран̣е сам̣сайапаккханда̄, та̄диса̄ ан̃н̃е ча сан̇кха̄тадхамма̄нам̣ самма̄самбуддхасса ча пат̣ипаттим̣ аджа̄нанта̄ асаддхаммассавана-дха̄ран̣а-паричайа-манасика̄равипаллаттхабуддхика̄ саддхаммассавана-дха̄ран̣а-паричайавимукха̄ ча бхававимоккхесино винеййа̄ имисса̄ десана̄йа бха̄джанам̣.

пин̣д̣аттха̄ пана ‘‘аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯха’’нти пададвайе чатусаччакаммат̣т̣ха̄на̄нуйогавасена йонисоманасика̄рабахулӣка̄ро кусаламӯласама̄його олӣйана̄тидха̄вана̄виссаджджанам̣ упа̄йавинибандхавидхаманам̣ миччха̄бхинивесадӯрӣбха̄во тан̣ха̄виджджа̄висодханам̣ ват̣т̣аттайавиччхеданупа̄йо а̄савогха-йога-гантха̄гати-тан̣хуппа̄дупа̄да̄навийого четокхилавивечанам̣ абхинандананива̄ран̣ам̣ сам̣сагга̄тиккамо вива̄дамӯлапаричча̄го акусалакаммапатхавиддхам̣санам̣ миччхатта̄тиваттанам̣ анусайамӯлаччхедо. саббакилеса-даратхапарил̣а̄ха-са̄рамбхапат̣иппассамбханам̣ дассанасавананиддесо виджджӯпамаваджирӯпамадхамма̄падесо апачайага̄мидхаммавибха̄вана̄ паха̄наттайадӣпана̄ сиккхаттайа̄нуйого саматхавипассана̄нут̣т̣ха̄нам̣ бха̄вана̄саччхикирийа̄сиддхи сӣлаккхандха̄дипа̄рисуддхӣти евама̄дайо ведитабба̄.

таттха йесам̣ килеса̄дӣнам̣ васена патит̣т̣ха̄ти сам̣сӣдати, йесан̃ча абхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ васена а̄йӯхати ниббуйхати, убхайаметам̣ самудайасаччам̣, таппабха̄вита̄ тадубхайаниссита̄ ча кхандха̄ дуккхасаччам̣, тадубхайаматтхо, ‘‘аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯха’’нти адхиппетасса аттхасса пат̣иччханнам̣ катва̄ десана̄ упа̄йо ма̄нанигган̣ханавасена тасса̄ девата̄йа сачча̄бхисамайака̄ран̣абха̄вато патит̣т̣ха̄на̄йӯханапат̣иккхепопадесена чатурогханираттхаран̣аттхикехи антадвайарахита̄ маджджхима̄ пат̣ипатти пат̣ипаджджитабба̄ти айаметтха бхагавато а̄н̣аттӣти айам̣ десана̄ха̄ро.

парасам̣сайапаккханданата̄йа н̃а̄тука̄мата̄йа ча катхам̣ нӯти пуччха̄васена вуттам̣? абхимукхабха̄вато екапуггалабха̄вато ча ‘‘тва’’нти вуттам̣. парамуккам̣сагатасса гарубха̄васса анан̃н̃айогйасса саддхаммадхурасса паридӣпанато са̄дхӯти марисасӣла̄дигун̣ата̄йа ‘‘ма̄риса̄’’ти вуттам̣. авахананато ра̄сибха̄вато ча ‘‘огха’’нти вуттам̣. н̃а̄тум̣ иччхитасса аттхасса кататта̄ парийоса̄питатта̄ ‘‘итӣ’’ти вуттам̣. сам̣сӣданалаккхан̣асса патит̣т̣ха̄насса ака̄таббато саббасо ча акататта̄. ‘‘аппатит̣т̣ха’’нти вуттам̣. тайидам̣ акаран̣ам̣ екам̣сиканти кхоти авадха̄ран̣авасена вуттам̣. тасса ча аппатит̣т̣ха̄насса сасантатигататта̄ ‘‘тва’’нти ча пуччхитатта̄ ‘‘аха’’нти вуттам̣. девата̄йа самбодханато пийа̄лапанато ча, ‘‘а̄вусо’’ти вуттам̣. ниббуйханалаккхан̣асса а̄йӯханасса ака̄таббато саббасо ча акататта̄ ана̄йӯханти вуттам̣. тин̣н̣а̄ка̄расса огха̄нам̣ аниччхитабха̄вато ева таттха сам̣сайасса анапагататта̄ огхатаран̣асса ча ависесатта̄ ‘‘йатха̄ катхам̣ пана̄’’ти вуттам̣. татха̄ сам̣сӣданалаккхан̣ам̣ патит̣т̣ха̄нам̣ сам̣са̄ре ча сан̣т̣ха̄нанти анаттхантаратта̄ абхиннака̄ликам̣. татха̄ ниббуйханалаккхан̣ам̣ а̄йӯханам̣ самма̄пат̣ипаттийа̄ ативаттананти анаттхантаратта̄ абхиннака̄ликанти вуттам̣ ‘‘йада̄ сва̄хам̣…пе… тада̄ссу ниббуйха̄мӣ’’ти. тадубхайасса пат̣ипаккхабха̄вато пат̣иба̄ханато ча огха̄тин̣н̣а̄ти вуттам̣ ‘‘евам̣ кхва̄хам̣…пе… огхаматари’’нти.

екабуддхантарантарикатта̄ судӯрака̄ликата̄йа ‘‘чирасса’’нти вуттам̣. антара̄ адит̣т̣хапуббата̄йа вимхайанӣйата̄йа ча ‘‘вата̄’’ти вуттам̣. тада̄ упалаббхама̄ната̄йа аттапаччаккхата̄йа ча ‘‘пасса̄мӣ’’ти вуттам̣. ба̄хитапа̄пато брахмасса ча арийамаггасса ан̣анато пат̣ивиджджханато ‘‘бра̄хман̣а’’нти вуттам̣. килесасанта̄павӯпасаманато дуккхасанта̄павӯпасаманато ча саббасо ниббутатта̄ ‘‘париниббута’’нти вуттам̣. таран̣апайогасса ниббаттитатта̄ упари таритабба̄бха̄вато ча ‘‘тин̣н̣а’’нти вуттам̣. н̃а̄н̣ачаккхуна̄ олокетаббато луджджанато палуджджанато ча ‘‘локе’’ти вуттам̣. висайесу сан̃джанато джа̄табха̄вато ‘‘висаттика’’нти вуттам̣. н̃а̄н̣асса паччаккхабха̄вато нигаманато ча ‘‘ида’’нти вуттам̣. бха̄ситатта̄ парисаматтатта̄ ча ‘‘авоча̄’’ти вуттам̣. пат̣хамам̣ гахитатта̄ пачча̄масанато ча ‘‘са̄ девата̄’’ти вуттам̣. пат̣иккхепасса абха̄вато аттхасса анумодитаббато ‘‘саманун̃н̃о’’ти вуттам̣. винеййа̄нам̣ са̄санато параматтхасампаттито ча ‘‘саттха̄’’ти вуттам̣. чаккхупатха̄тиккамена тиробха̄вӯпагаманато ‘‘антарадха̄йӣ’’ти вуттанти айам̣ анупадавичайато вичайаха̄ро.

аппатит̣т̣ха̄на̄на̄йӯханехи огхатаран̣ам̣ йуджджати килеса̄бхисан̇кха̄равиджаханена па̄расампаттисамиджджханато. саббакилеса-тан̣ха̄дит̣т̣хи-тан̣ха̄йатана-сассата̄дивасена сантит̣т̣хато сам̣са̄ре сам̣сӣданам̣ хотӣти йуджджати ка̄ран̣асса суппатит̣т̣хитабха̄вато. абхисан̇кхаран̣акичче килеса̄бхисан̇кха̄ре виджджама̄не саббадит̣т̣ха̄бхинивеса-атидха̄вана̄бхинивеса̄дӣнам̣ васена а̄йӯхантасса сам̣са̄рамахогхена ниббуйханам̣ хотӣти йуджджати самма̄пат̣ипаттийа̄ ативаттанато. брахмасса арийамаггасса ан̣анато пат̣ивиджджханато бра̄хман̣абха̄во йуджджджати ба̄хитапа̄патта̄. саммадева сантадхаммасамадхигамато париниббутабха̄во йуджджати саббасо сава̄санапахӣнакилесатта̄. татха̄ ча висаттика̄йа тин̣н̣абха̄во йуджджати йатха̄ йа̄йа лесопи на диссати, евам̣ аггамаггена тасса̄ самуччхиннатта̄ти айам̣ йуттиха̄ро.

килесават̣т̣авасена патит̣т̣ха̄нам̣ висесато каммават̣т̣асса падат̣т̣ха̄нам̣. абхисан̇кха̄равасена а̄йӯханан̃ча випа̄кават̣т̣асса падат̣т̣ха̄нам̣. аппатит̣т̣ха̄на̄на̄йӯхана̄ни огхатаран̣асса падат̣т̣ха̄нам̣, огхатаран̣ам̣ анупа̄дисесанибба̄насса. тан̣ха̄васена патит̣т̣ха̄насса асса̄да̄нупассита̄ падат̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘сам̣йоджанийесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти (сам̣. ни. 2.52, 56).

кхандха̄виджджа̄-пхасса-сан̃н̃а̄-витакка̄йонисоманасика̄ра-па̄памиттапаратогхоса̄ дит̣т̣хивасена патит̣т̣ха̄насса падат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ха – пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.124) ‘‘кхандха̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, авиджджа̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄на’’нтиа̄ди. тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинанданаавасесакилеса̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯханасса падат̣т̣ха̄нам̣. имина̄ найена йатха̄рахам̣ тан̣ха̄дит̣т̣ха̄дивасена патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄нам̣ падат̣т̣ха̄набха̄во ваттаббо. сесаметтха па̄л̣ито ева суниддха̄рийам̣. айам̣ падат̣т̣ха̄наха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти патит̣т̣ха̄на̄йӯханапат̣иккхепена виссаджджентена ниййа̄на̄ваха̄ самма̄пат̣ипатти гахита̄ екантато огханиттхаран̣ӯпа̄йабха̄вато. таггахан̣ена ча саббепи саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄ гахита̄ хонти ниййа̄налаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄ти айам̣ лаккхан̣аха̄ро.

нида̄намасса̄ девата̄йа огхатаран̣а̄ка̄расса йа̄тха̄вато анавабодхоти вуттова̄йаматтхо. ан̃н̃епи йе имам̣ десанам̣ нисса̄йа огхатаран̣ӯпа̄йам̣ пат̣ивиджджханти, тепи имисса̄ десана̄йа нида̄нанти дат̣т̣хабба̄. ‘‘катхам̣ ну кхо имам̣ десанам̣ нисса̄йа саммадева пат̣ивиджджханта̄ чатуббидхампи огхам̣ таранта̄ сакаласам̣са̄рамахогхато ниттхареййум̣, паре ча таттха патит̣т̣хапеййу’’нти айаметтха бхагавато адхиппа̄йо. паданиббачанам̣ нируттам̣, там̣ ‘‘ева’’нтиа̄динида̄напада̄нам̣ ‘‘катха’’нтиа̄дипа̄л̣ипада̄нан̃ча ат̣т̣хакатха̄йа тасса̄ лӣнаттхаван̣н̣ана̄йа ча вуттанайа̄нуса̄рена сукаратта̄ ативиттха̄рабхайена на виттха̄райимха.

пада-падаттха-десана̄-никкхепа-суттасандхи-васена пан̃чавидха̄ сандхи. таттха падасса падантарена самбандхо падасандхи. татха̄ падаттхасса падаттхантарена самбандхо падаттхасандхи, йо ‘‘кирийа̄ка̄ракасамбандхо’’ти вутто. на̄на̄нусандхикасса там̣там̣анусандхӣти самбандхо, ека̄нусандхикасса пана пубба̄парасамбандхо десана̄сандхи, йа̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пуччха̄нусандхи аджджха̄сайа̄нусандхи йатха̄нусандхӣ’’ти тидха̄ вибхатта̄. аджджха̄сайо четтха аттаджджха̄сайо параджджха̄сайоти двидха̄ ведитаббо. никкхепасандхи чатуннам̣ суттаниккхепа̄нам̣ васена ведитабба̄. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ папан̃часӯданӣт̣ӣка̄йам̣ вуттанайена гахетаббам̣. суттасандхи идха пат̣хаманиккхепавасена ведитабба̄.

‘‘касма̄ панеттха огхатаран̣асуттамева пат̣хамам̣ никкхитта’’нти на̄йамануйого каттхачи на паваттати? апича ‘‘аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯхам̣ огхаматари’’нти патит̣т̣ха̄на̄йӯханапат̣иккхепавасена антадвайавиваджджанамукхена ва̄ маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа вибха̄ванато саббапат̣хамамидам̣ суттам̣ идха никкхиттам̣. антадвайам̣ анупагамма маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ сан̇ка̄санапаран̃хи буддха̄нам̣ са̄сананти. йам̣ пана екисса̄ десана̄йа десанантарена саддхим̣ сам̣санданам̣, айампи десана̄сандхи. са̄ идха евам̣ ведитабба̄ –

‘‘аппатит̣т̣хам̣…пе… ана̄йӯхам̣ огхаматари’’нти айам̣ десана̄ –

‘‘саббада̄ сӣласампанно, пан̃н̃ава̄ сусама̄хито;

а̄раддхавӣрийо пахитатто, огхам̣ тарати дуттарам̣.

‘‘вирато ка̄масан̃н̃а̄йа, рӯпасам̣йоджана̄тиго;

нандӣра̄гапариккхӣн̣о, со гамбхӣре на сӣдати; (сам̣. ни. 1.96);

саддха̄йа тарати огхам̣, аппама̄дена ан̣н̣авам̣. (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 186);

‘‘пан̃ча чхинде пан̃ча джахе, пан̃ча чуттари бха̄вайе;

пан̃часан̇га̄тиго бхиккху, огхатин̣н̣оти вуччати. (сам̣. ни. 1.5; дха. па. 370);

‘‘тасма̄ джанту сада̄ сато, ка̄ма̄ни париваджджайе;

те паха̄йа таре огхам̣, на̄вам̣ ситва̄ва па̄рагӯ. (су. ни. 777; маха̄ни. 6; нетти. 5);

‘‘ека̄йанам̣ джа̄тикхайантадассӣ, маггам̣ паджа̄на̄ти хита̄нукампӣ;

етена маггена тарим̣су пуббе, тариссанти йе ча таранти огха’’нти. (сам̣. ни. 5.384, 409; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107; пат̣хамавагга 121; нетти. 170) –

евама̄дӣхи десана̄хи сам̣сандатӣти айам̣ чатубйӯхо ха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти еттха сам̣килесавасена патит̣т̣ха̄нам̣ а̄йӯханан̃ча. тена айонисоманасика̄ро дӣпито, сантакилесавасена ана̄йӯханена йонисоманасика̄ро. таттха айонисоманасикарото тан̣ха̄виджджа̄ павад̣д̣хати. тесу тан̣ха̄гахан̣ена ча тан̣ха̄мӯлака̄ дхамма̄ а̄ваттанти. авиджджа̄гахан̣ена авиджджа̄мӯлакам̣ саббам̣ бхавачаккам̣ а̄ваттати. йонисоманасика̄раггахан̣ена ча йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄ а̄ваттанти чатуббидхан̃ча сампаттичаккам̣. патит̣т̣ха̄на̄йӯханапат̣иккхепена пана самма̄пат̣ипатти дӣпита̄, са̄ ча сан̇кхепато сӣла̄дисан̇гаха̄. таттха сӣлаггахан̣ена ека̄даса сӣла̄нисам̣са̄ а̄ваттанти, сама̄дхиггахан̣ена пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи пан̃чан̃н̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи сама̄дхипариккха̄ра̄ ча а̄ваттанти. пан̃н̃а̄гахан̣ена пан̃н̃а̄ ча самма̄дит̣т̣хӣти самма̄дит̣т̣хисудассана̄ саббепи арийамаггадхамма̄ а̄ваттантӣти айам̣ а̄ватто ха̄ро.

патит̣т̣ха̄нам̣ килеса̄дивасена саттавидхам̣. а̄йӯханам̣ абхисан̇кха̄ра̄дивасена саттавидхам̣. татха̄ таппат̣ипаккхато аппатит̣т̣ха̄нам̣ ана̄йӯханан̃ча. айаметтха дхаммавибхатти. падат̣т̣ха̄набхӯмивибхаттийо пана хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄. айам̣ вибхаттиха̄ро.

пуббабха̄гаппат̣ипадам̣ саммадева сампа̄детва̄ саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ катва̄ бха̄ванам̣ уссаккенто килеса̄дӣнам̣ дӯрӣкаран̣ато тесам̣ васена асам̣сӣданто аниббуйханто аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯхам̣ огхам̣ тарати. килеса̄дӣнам̣ васена пана сам̣сӣданто ниббуйханто сам̣са̄ре патит̣т̣ха̄нато а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттийа̄ а̄йӯханато огхам̣ на таратӣти айам̣ париватто ха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ асантит̣т̣ханто асам̣сӣданто аниббисам̣ анавиниббисанти парийа̄йавачанам̣, ана̄йӯхам̣ аниббуйханто ачетенто апакаппентоти парийа̄йавачанам̣, огхам̣ килесасамудданти парийа̄йавачанам̣, атари атикками аччава̄йӣти парийа̄йавачанам̣. имина̄ найена сесападесупи парийа̄йавачанам̣ ведитаббанти айам̣ вевачано ха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти еттха патит̣т̣хам̣ а̄йӯханти килеса̄нам̣ киччакаран̣апан̃н̃атти. парийут̣т̣ха̄на̄нам̣ вибха̄ванапан̃н̃атти. абхисан̇кха̄ра̄нам̣ вируханапан̃н̃атти. тан̣ха̄йа асса̄дапан̃н̃атти. дит̣т̣хийа̄ париниппханданапан̃н̃атти. бхавадит̣т̣хийа̄ бхава̄бхинивесапан̃н̃атти. вибхавадит̣т̣хийа̄ випалла̄сапан̃н̃атти. ка̄масукха̄нуйогасса ка̄месу анугиджджханапан̃н̃атти. аттакиламатха̄нуйогасса аттапарита̄панапан̃н̃атти. аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти пана абхин̃н̃еййадхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄пан̃н̃атти. парин̃н̃еййадхамма̄нам̣ парин̃н̃а̄пан̃н̃атти. огхаматаринти паха̄таббадхамма̄нам̣ паха̄напан̃н̃атти. маггасса бха̄вана̄пан̃н̃атти. ниродхасса саччхикирийа̄пан̃н̃аттӣти айам̣ пан̃н̃аттиха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти еттха патит̣т̣ха̄на̄йӯханаггахан̣ена огхаггахан̣ена ча самудайасаччам̣ гахитам̣. аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯхам̣ атаринти пана падаттайена маггасаччам̣ гахитам̣, хетугахан̣ена ча хетумато гахан̣ам̣ сиддхамева̄ти дуккханиродхасачча̄ни аттхато гахита̄нева̄ти айам̣ саччехи отаран̣а̄. таттха йе локийа̄ пан̃чаккхандха̄, йесам̣ васена патит̣т̣ха̄на̄йӯханасиддхи. йе локуттара̄ чатта̄ро кхандха̄, йесам̣ васена огхатаран̣асиддхи. айам̣ кхандхамукхена отаран̣а̄. йе ева пан̃чаккхандха̄ два̄даса̄йатана̄ни ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо, те чатта̄ро кхандха̄ два̄йатана̄ни две дха̄туйоти айам̣ а̄йатанамукхена дха̄тумукхена ча отаран̣а̄. татха̄ аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти еттха патит̣т̣ха̄на̄йӯханаггахан̣ена килеса̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ гахан̣ам̣. килеса̄бхисан̇кха̄ра̄дайо огха̄ ча сан̇кха̄раккхандха̄ дхамма̄йатанам̣ дхаммадха̄ту ча, аппатит̣т̣ха̄на̄на̄йӯханаггахан̣ена огхатаран̣авачанена ча саха випассана̄йа магго катхито. еван̃ча сан̇кха̄раккхандхо дхамма̄йатанам̣ дхаммадха̄ту ча гахита̄ти евампи кхандхамукхена а̄йатанамукхена дха̄тумукхена отаран̣а̄. випассана̄ че аничча̄нупассана̄, анимиттамукхена вимоккхамукхам̣, дуккха̄нупассана̄ че, аппан̣ихитавимоккхамукхам̣, анатта̄нупассана̄ че, сун̃н̃атавимоккхамукханти евам̣ вимоккхамукхена отаран̣ам̣. магге секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯ ана̄сава̄ ча евампи кхо кхандха̄димукхена отаран̣а̄ти айам̣ отаран̣о ха̄ро.

аппатит̣т̣ханти а̄рамбхо. ана̄йӯханти падасуддхи, но а̄рамбхасуддхи, татха̄ огханти. атаринти пана падасуддхи чева а̄рамбхасуддхи ча̄ти айам̣ содхано ха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хиа̄дивасена патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄нам̣ са̄дха̄ран̣ато пат̣иккхепачодана̄ти катва̄ огхаматаринти там̣ викаппетва̄ висесавачанам̣. огхатаран̣ан̃хи чатта̄ро арийамагга̄. таттха пат̣хамадутийамагга̄ ависесена дит̣т̣хогхатаран̣ам̣, татийамагго ка̄могхатаран̣ам̣, аггамагго сесогхатаран̣анти айам̣ адхит̣т̣ха̄но ха̄ро.

килесавасена патит̣т̣ха̄насса айонисоманасика̄ро хету. абхисан̇кха̄равасена а̄йӯханасса килеса̄ хетӯ. аппатит̣т̣ха̄на̄на̄йӯхана̄нам̣ пана йатха̄ккамам̣ йонисоманасика̄рапаха̄на̄ни хетӯ. сам̣йоджанийесу дхаммесу асса̄да̄нупассана̄ тан̣ха̄васена йатха̄рахам̣ тасса хетӯ. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘сам̣йоджанийесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти. кхандха̄виджджа̄пхассасан̃н̃а̄витакка̄йонисоманасика̄рапа̄памиттапаратогхоса̄ дит̣т̣хивасена патит̣т̣ха̄насса хетӯ. тена̄ха – пат̣исамбхида̄магге ‘‘кхандха̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, авиджджа̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄на’’нтиа̄ди. тан̣ха̄бхинандана̄ авасесакилеса̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯханасса хетӯ. имина̄ найена йатха̄рахам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хивасена патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄нам̣ хетувибха̄го ниддха̄ретаббо, таббипарийа̄йена аппатит̣т̣ха̄на̄на̄йӯхана̄нам̣. килесуппа̄дане хи саммадева а̄дӣнавадассанам̣ аппатит̣т̣ха̄насса хетӯ, абхисан̇кхаран̣е а̄дӣнавадассанам̣ ана̄йӯханасса хетӯ, випассана̄йа уссукка̄панам̣ огхатаран̣асса хетӯти айам̣ париккха̄ро ха̄ро.

йатха̄вуттавибха̄гехи патит̣т̣ха̄на̄йӯханехи чатуббидхассапи огхасса парисуддхи. аппатит̣т̣ха̄на̄на̄йӯханехи пана сота̄нам̣ сам̣варо саббасо пидха̄нан̃ча̄ти чатуббидхассапи огхасса висесато пидха̄нам̣ аппаваттикаран̣ам̣. арийамаггасса бха̄вана̄йа хи килесавасена патит̣т̣ха̄нам̣ абхисан̇кха̄равасена а̄йӯханам̣ упаччхиннам̣, тасса саббепи огха̄ тин̣н̣а̄ самматин̣н̣а̄ пахӣна̄ хонтӣти айам̣ сама̄ропано ха̄ро.

аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯханти еттха патит̣т̣ха̄гахан̣ена тан̣ха̄виджджа̄ гахита̄. та̄сам̣ хи васена сатто таттха таттха бхаве патит̣т̣ха̄ти. а̄йӯханаггахан̣ена таппаччайа̄ абхисан̇кха̄радхамма̄ гахита̄. таттха тан̣ха̄йа висесато рӯпадхамма̄ адхит̣т̣ха̄нам̣, авиджджа̄йа арӯпадхамма̄. тесам̣ йатха̄ккамам̣ саматхо ча випассана̄ ча пат̣ипаккха̄, те ‘‘аппатит̣т̣хам̣ ана̄йӯхам̣ огхаматари’’нти падехи пака̄сита̄ хонти, тесу саматхасса четовимутти пхалам̣, випассана̄йа пан̃н̃а̄вимутти. татха̄ хи са̄ ‘‘ра̄гавира̄га̄ авиджджа̄вира̄га̄’’ти висесетва̄ вуччати. таттха тан̣ха̄виджджа̄ абхисан̇кха̄ро ча самудайасаччам̣, тесам̣ адхит̣т̣ха̄набхӯта̄ рӯпа̄рӯпадхамма̄ дуккхасаччам̣, тесам̣ аппаватти ниродхасаччам̣, ниродхападжа̄нана̄ пат̣ипада̄ огхатаран̣апарийа̄йена вутта̄ маггасаччам̣. тан̣ха̄гахан̣ена четтха ма̄йа̄-са̄т̣хеййама̄на̄тима̄на-мадаппама̄да-па̄пиччхата̄-па̄памиттата̄-ахирика̄ноттаппа̄дивасена акусалапаккхо нетаббо. авиджджа̄гахан̣ена випарӣтаманасика̄ра-кодхӯпана̄ха-маккхапал̣а̄са-исса̄маччхарийа-са̄рамбха- довачассата̄-бхавадит̣т̣хиа̄дивасена акусалапаккхо нетаббо. вуттавипарийа̄йена ама̄йа̄аса̄т̣хеййа̄диавипарӣтаманасика̄ра̄дивасена. татха̄ саматхапаккхийа̄нам̣ саддхиндрийа̄нам̣ випассана̄паккхийа̄нам̣ аниччасан̃н̃а̄дӣнан̃ча васена вода̄напаккхо нетабботи айам̣ нандийа̄ваттасса найасса бхӯми.

татха̄ вуттанайена гахитесу тан̣ха̄виджджа̄таппаккхийадхаммесу тан̣ха̄ лобхо, авиджджа̄ мохо, авиджджа̄йа сампайутто лохите сати пуббо вийа тан̣ха̄йа сати сиджджхама̄но а̄гха̄то досо ити тӣхи акусаламӯлехи гахитехи, таппат̣ипаккхато ‘‘аппатит̣т̣ха’’нтиа̄дивачанехи ча тӣн̣и акусаламӯла̄ни тӣн̣и кусаламӯла̄ни ча сиддха̄ни ева хонти. идха̄пи лобхо сабба̄ни са̄савакусаламӯла̄ни а̄йӯханадхамма̄ ча самудайасаччам̣, танниббатта̄ тесам̣ адхит̣т̣ха̄нагочарабхӯта̄ ча упа̄да̄наккхандха̄ дуккхасаччантиа̄дина̄ саччайоджана̄ йоджетабба̄. пхалам̣ панеттха вимоккхаттайавасена ниддха̄ретаббам̣, тӣхи акусаламӯлехи тивидхадуччарита-сам̣килесамалависамаакусаласан̃н̃а̄-витакка̄дивасена акусалапаккхо нетаббо, татха̄ тӣхи кусаламӯлехи тивидхасучарита-самакусаласан̃н̃а̄-витакка-сама̄дхи-вимоккхамукха̄дивасена вода̄напаккхо нетабботи айам̣ типуккхаласса найасса бхӯми.

татха̄ вуттанайена гахитесу тан̣ха̄виджджа̄таппаккхийадхаммесу висесато тан̣ха̄дит̣т̣хӣнам̣ васена асубхе ‘‘субха’’нти, дуккхе ‘‘сукха’’нти ча випалла̄са̄, авиджджа̄дит̣т̣хӣнам̣ васена ‘‘аничче ничча’’нти анаттани ‘‘атта̄’’ти випалла̄са̄ ведитабба̄. тесам̣ пат̣ипаккхато ‘‘аппатит̣т̣ха’’нтиа̄дивачанехи ча ладдхехи сативӣрийасама̄дхипан̃н̃индрийехи чатта̄ри сатипат̣т̣ха̄на̄ни сиддха̄нева хонти.

таттха чатӯхи индрийехи чатта̄ро пуггала̄ ниддиситабба̄. катхам̣? дувидхо хи тан̣ха̄чарито мудиндрийо тиккхиндрийоти, татха̄ дит̣т̣хичарито. тесу пат̣хамо асубхе ‘‘субха’’нти випарийесагга̄хӣ сатибалена йатха̄бхӯтам̣ ка̄йасабха̄вам̣ саллаккхенто бха̄вана̄балена там̣ випалла̄сам̣ самуггха̄тетва̄ самматтанийа̄мам̣ оккамати. дутийо асукхе ‘‘сукха’’нти випарийесагга̄хӣ ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’тиа̄дина̄ вуттена вӣрийасам̣варабхӯтена вӣрийабалена пат̣ипаккхам̣ виноденто бха̄вана̄балена там̣ випалла̄сам̣ виддхам̣сетва̄ самматтанийа̄мам̣ оккамати. татийо аничче ‘‘ничча’’нти айа̄тха̄вагга̄хӣ саматхабалена сама̄хитачитто сан̇кха̄ра̄нам̣ тан̇кхан̣икабха̄вам̣ саллаккхенто бха̄вана̄балена там̣ випалла̄сам̣ самуггха̄тетва̄ самматтанийа̄мам̣ оккамати. чатуттхо сантати-самӯха-кичча̄рамман̣а-гханаван̃читата̄йа пхасса̄дидхаммапун̃джаматте анаттани ‘‘атта̄’’ти миччха̄бхинивесӣ чатукот̣икасун̃н̃ата̄манасика̄рена там̣ миччха̄бхинивесам̣ виддхам̣сетва̄ са̄ман̃н̃апхалам̣ саччхикароти. субхасан̃н̃а̄сукхасан̃н̃а̄дӣхи чатӯхи ва̄ випалла̄сехи самудайасаччам̣, тесамадхит̣т̣ха̄на̄рамман̣абхӯта̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккхасаччантиа̄дина̄ саччайоджана̄ ведитабба̄. пхалам̣ панеттха чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни, чатӯхи четтха випалла̄сехи чатура̄савогхайога-ка̄йагантха-агати-тан̣хуппа̄дупа̄да̄на-саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хити-апарин̃н̃а̄дивасена акусалапаккхо нетаббо, татха̄ чатӯхи сатипат̣т̣ха̄нехи чатуббидхаджха̄на-виха̄ра̄дхит̣т̣ха̄на-сукхабха̄гийадхамма-аппаман̃н̃а̄саммаппадха̄ниддхипа̄да̄дивасена вода̄напаккхо нетабботи айам̣ сӣхавиккӣл̣итасса найасса бхӯми.

имесам̣ пана тин̣н̣ам̣ аттханайа̄нам̣ сиддхийа̄ воха̄ранайадвайам̣ сиддхамева хоти. татха̄ хи аттханайа̄нам̣ диса̄бхӯтадхамма̄лочанам̣ диса̄лочанам̣, тесам̣ сама̄найанам̣ ан̇кусоти пан̃чапи найа̄ идха нийутта̄ти ведитабба̄. идан̃ча суттам̣ сол̣асавидхе суттантапат̣т̣ха̄не ниббедхасеккхабха̄гийам̣ бйатирекамукхена патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄ни гахита̄нӣти сам̣килесаниббедхасеккхабха̄гийам̣ ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. ат̣т̣хавӣсативидхе пана суттантапат̣т̣ха̄не локийалокуттарам̣ сатта̄дхит̣т̣ха̄нам̣ н̃а̄н̣ан̃еййам̣ дассанабха̄ванам̣ сакавачанам̣ виссаджджанӣйам̣ кусалам̣ анун̃н̃а̄танти ведитаббам̣.

огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. нимоккхасуттаван̣н̣ана̄

2. пат̣хамама̄гатанти сам̣ван̣н̣ана̄васена пат̣хамасутта̄дӣсу пат̣хамам̣ а̄гатападам̣. утта̄наттханти па̄кат̣аттхам̣. апуббам̣йева хи дувин̃н̃еййаттхан̃ча падам̣ сам̣ван̣н̣етаббам̣. ноти пуччха̄йам̣ ну-саддена сама̄наттхо нипа̄тоти а̄ха ‘‘джа̄на̄си ноти джа̄на̄си нӯ’’ти. ват̣т̣ато нимуччанти тена сатта̄ти нимоккхо, магго. со ча памуччанти тена̄ти памоккхо, памуччананте пана адхигантаббатта̄пхалам̣ ‘‘памоккхо’’ти вуттам̣, йатха̄ арахаттам̣ ‘‘ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’’ти вуттам̣. тети сатта̄. вивиччатӣти висум̣ асаммиссо хоти, вигаччхатӣти аттхо. вивиччати дуккхам̣ етасма̄ти вивеко. дутийавикаппе пана сакалават̣т̣адуккхато сатта̄ нимуччанти еттха памуччанти вивиччанти ча̄ти нимоккхо памоккхо вивеко, нибба̄нанти аттхо ведитаббо. еттха̄ти ча нимиттаттхе бхуммавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. авадха̄ран̣аттхо кхо-ка̄ро ‘‘ассоси кхо’’тиа̄дӣсу вийа.

нандӣмӯлако бхаво нандӣбхаво пуримападе уттарападалопена ‘‘са̄кабхаккхо паттхаво са̄капаттхаво’’ти йатха̄. пат̣хамам̣ каммават̣т̣ападха̄нам̣ аттхам̣ ватва̄ пуна килесакамма̄нам̣ васена убхайаппадха̄нам̣ аттхам̣ ваданто ‘‘нандийа̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха. пуриманайети нандӣмӯлако каммабхаво нандӣбхавоти етасмим̣ паккхе. нандӣбхавена̄ти нандӣбхавападена. тивидхакамма̄бхисан̇кха̄равасена̄ти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дивасена ка̄йасан̇кха̄ра̄дивасена ча типпака̄расса камма̄бхисан̇кха̄расса васена. сан̇кха̄раккхандхо гахито четана̄падха̄натта̄ сан̇кха̄раккхандхасса. сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣ехӣти ‘‘сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣асан̇кхайа̄’’ти евам̣ вуттасан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣ападехи. там̣сампайутта̄ ча̄ти тена йатха̄вуттасан̇кха̄раккхандхена самам̣ йутта̄ ева. две кхандха̄ти сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄.

нану еттха ведана̄ккхандхо на гахитоти? но на гахитоти дассенто ‘‘техи пана̄’’тиа̄дима̄ха. тӣхи кхандхехӣти сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣аккхандхехи. гахита̄ва авина̄бха̄вато. на хи ведана̄рахито кочи читтуппа̄до аттхи. анупа̄дин̣н̣ака̄нанти кусала̄кусала̄нам̣. на хеттха кирийа̄кхандха̄нам̣ аппаватти адхиппета̄. аппаваттивасена̄ти ануппаттидхаммата̄паттивасена. ниббаттанавасена каммакилесехи упа̄дӣйатӣти упа̄ди, пан̃чаккхандха̄. упа̄дино сесо упа̄дисесо, саха упа̄дисесена̄ти саупа̄дисесам̣. нибба̄нам̣ катхитам̣ сакалакаммакилесавӯпасаматтхасса джотитатта̄. хет̣т̣ха̄ двӣхи падехи анупа̄дин̣н̣акаккхандха̄ гахита̄ти ‘‘ведана̄на’’нти еттха упа̄дин̣н̣акаггахан̣ам̣ йуттанти а̄ха ‘‘упа̄дин̣н̣акаведана̄на’’нти. ниродхена̄ти таппат̣ибаддхачхандара̄ганиродхавасена нируджджханена. упасамена̄ти аччантӯпасамена аппаваттанена. еван̃ча катва̄ ча-саддаггахан̣ам̣ саматтхитам̣ хоти. тесанти тасса̄ ведана̄йа там̣сампайутта̄нан̃ча тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣. ваттха̄рамман̣авасена̄ти ваттхубхӯта̄нам̣ чханнам̣ а̄рамман̣абхӯта̄нан̃ча саббесампи упа̄дин̣н̣акарӯпадхамма̄нам̣ васена.

касма̄ пана хет̣т̣ха̄ чатта̄ро арӯпаккхандха̄йева вутта̄, рӯпаккхандхо на гахитоти? висесабха̄вато. саупа̄дисесанибба̄наппаттийан̃хи упа̄дин̣н̣акарӯпадхамма̄нам̣ вийа анупа̄дин̣н̣акарӯпадхамма̄нам̣ аппаваттийева наттхи. дутийанайети нандийа̄ ча бхавасса ча̄ти етамхи паккхе. нандиггахан̣ена сан̇кха̄раккхандхо гахито там̣сахачаран̣ато. упапаттибхавасан̇кха̄то рӯпаккхандхоти упа̄дин̣н̣акарӯпадхаммамева вадати. таггахан̣енева ча таннимиттака̄ни утуа̄ха̄раджа̄ни, вин̃н̃а̄н̣аггахан̣ена читтаджа̄нӣти чатусантатирӯпассапеттха гахитата̄ ведитабба̄. сан̃н̃а̄дӣхӣти сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аведана̄гахан̣ехи тайо кхандха̄ гахита̄, тан̃ча кхо упа̄дин̣н̣а̄ анупа̄дин̣н̣а̄ти вибха̄гам̣ акатва̄ ависесато. ависесена хи пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ аппаватти нибба̄нам̣. тена̄ха ‘‘евам̣…пе… нибба̄нам̣ катхитам̣ хотӣ’’ти. ‘‘нибба̄на’’нти хи идха аматамаха̄нибба̄нам̣ адхиппетам̣. имамева ча найанти идам̣ йатха̄вуттам̣ дутийамева. чатта̄ро маха̄ника̄йе дха̄ретӣти чатуника̄йико. бхан̣д̣икана̄мако тхеро бхан̣д̣икаттхеро. итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. нибба̄навасенева̄ти пат̣хаманайе саупа̄дисесанибба̄насса анупа̄дисесанибба̄насса ча, дутийе пана ‘‘аматамаха̄нибба̄насса̄’’ти саббатха̄пи нибба̄нассева васена бхагава̄ десанам̣ нит̣т̣хапеси сама̄песӣти.

нимоккхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. упанӣйасуттаван̣н̣ана̄