гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄

1. сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахан̣адха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттханти. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи сама̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄ти. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ пӯджанӣйапӯджа̄пун̃н̃ависесаниббаттанаттхам̣, там̣ аттано йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса бала̄нуппада̄наттхам̣, антара̄ ча тасса асам̣коча̄панаттхам̣, тадубхайам̣ анантара̄йена ат̣т̣хакатха̄йа парисама̄панаттханти идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘ити ме пасаннаматино…пе… тасса̄нубха̄вена̄’’ти. ваттхуттайапӯджа̄ хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасам̣буддхийа̄ апаримеййапабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. йатха̄ха ‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато’’тиа̄ди (дха. па. 195; апа. тхера 1.10.1), татха̄ ‘‘йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄, агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’тиа̄ди (итиву. 90).

‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса;

дхаммоти…пе…, сан̇гхоти…пе…, джамбудӣпасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6);

татха̄ ‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11). ‘‘аран̃н̃е руккхамӯле ва̄…пе… бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄ ломахам̣со на хессатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.249) ча.

таттха йасса ваттхуттайасса ванданам̣ каттука̄мо, тасса гун̣а̄тисайайогасандассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дина̄ га̄тхаттайама̄ха. гун̣а̄тисайайогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетам̣ пайоджанам̣ са̄дхетӣти. таттха йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти аттхо. карун̣а̄йа сӣталам̣ карун̣а̄сӣталам̣, карун̣а̄сӣталам̣ хадайам̣ асса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣.

таттха кин̃ча̄пи паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниччханасабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄ратӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча саттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄рапаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣са̄бхӯта̄ карун̣а̄ва висесена бхагавато читтасса читтапассаддхи вийа сӣтибха̄ванимиттанти вуттам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

атха ва̄ чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣ ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вамупагата̄ карун̣а̄ва бхагавато абхисайена хадайасӣталабха̄вахетӯти а̄ха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти.

атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ са̄тисайе хадайасӣтибха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄ва бхагавато ‘‘хадайасӣталабха̄вака̄ран̣а’’нти вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄, карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи асан̇кхйеййа̄ни каппа̄нам̣ акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣анийатасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇гха̄т̣асамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтибха̄васса ан̃н̃атхаттамахосӣти. етасмин̃ча аттхавикаппе тӣсупи аваттха̄су бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.

паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃а̄ва н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото. сава̄санаппаха̄нато висесена хатам̣ самуггха̄т̣итам̣ вихатам̣. пан̃н̃а̄паджджотена вихатам̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатам̣. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, моханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄. свева висайасабха̄вапат̣иччха̄данакаран̣ато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти тамо. пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо етасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ сатипи пан̃н̃а̄паджджотена авиджджандхака̄расса вихатабха̄ве саддха̄дхимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакехи паччекасамбуддхехи ча сава̄санаппаха̄нена самма̄самбуддха̄нам̣ килесаппаха̄насса висесо виджджатӣти са̄тисайена авиджджа̄ппаха̄нена бхагавантам̣ тхоменто а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.

атха ва̄ антарена паропадесам̣ аттано санта̄не аччантам̣ авиджджандхака̄равигамасса ниббаттитатта̄, татха̄ саббан̃н̃ута̄йа балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄ бхагава̄ва висесато мохатамавигамена тхометабботи а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘‘пан̃н̃а̄паджджото’’ти падена бхагавато пат̣иведхапан̃н̃а̄ вийа десана̄пан̃н̃а̄пи са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.

атха ва̄ бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄вабодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена саббан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакасса мохандхака̄расса видхамитатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато мохатамавина̄соти катва̄ вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. еттха ча мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена сасанта̄не мохатамавидхамананти дат̣т̣хаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ н̃еййа̄варан̣апаха̄нанти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато пхалӯпача̄рена ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘мохатамавидхамана’’нти вуччатӣти.

ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄самуггха̄тойевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄нимиттам̣ гайхати, на пана са̄тисайам̣ ниравасесакилесапаха̄нанти? таппаха̄навачаненева тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄тасса джотитабха̄вато. на хи со та̄дисо килесо аттхи, йо ниравасесаавиджджа̄ппаха̄нена на пахӣйатӣти.

атха ва̄ виджджа̄ вийа сакалакусаладхаммасамуппаттийа̄ ниравасеса̄кусаладхамманиббаттийа̄ сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄ падха̄нака̄ран̣анти таббигха̄тавачанена сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄то вутто ева хотӣти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.

нара̄ ча амара̄ ча нара̄мара̄, саха нара̄марехӣти санара̄маро, санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко, тасса гарӯти санара̄маралокагару, там̣ санара̄маралокагарум̣. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахата̄йа бхагавато упака̄ратам̣ дассети. на четтха падха̄на̄ппадха̄набха̄во чодетаббо. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамо. едисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти (апа. ат̣т̣ха. 1.1.82). ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рока̄савасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева сатталокасса васена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄.

атха ва̄ самӯхаттхо лока-саддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. саха нарехӣти санара̄, санара̄ ча те амара̄ ча̄ти санара̄мара̄, тесам̣ локоти санара̄маралокоти пуриманайенева йоджетаббам̣. амара-саддена четтха висуддхидева̄пи сан̇гайханти. те хи маран̣а̄бха̄вато параматтхато амара̄, нара̄мара̄нам̣йева гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена йатха̄ ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157). татха̄ хи сабба̄наттхапарихаран̣апуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантамупака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамам̣ га̄рават̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ ‘‘санара̄маралокагару’’нти.

собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбитакхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣икакут̣ила̄кулата̄ди- досарахитамавахаситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхи нираваджджата̄йа собханамева̄ти.

атха ва̄ сайамбхӯн̃а̄н̣ена сакаламапи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто н̃а̄н̣ена самма̄ гато авагатоти сугато, татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато, локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато, локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато’’тиа̄дина̄ найена (маха̄ни. 38) айаматтхо вибха̄ветабботи.

атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато. йасма̄ ва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ венеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ча дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадати вадатӣти сугато да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. ити собханагаманата̄дӣхи сугато, там̣ сугатам̣.

пун̃н̃апа̄пакехи упападжджанавасена гантаббато гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дивасена пан̃чавидха̄. та̄ хи сакалассапи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ бхагава̄ пан̃чахипи гатӣхи сут̣т̣ху мутто висам̣йуттоти а̄ха ‘‘гативимутта’’нти. етена бхагавато каттхачипи апарийа̄паннатам̣ дассети, йато бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати. тена̄ха –

‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;

йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;

те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);

там̣там̣гатисам̣ваттанака̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ аггамаггена бодхимӯлейева суппахӣнатта̄ наттхи бхагавато гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йехи супаримутто. там̣ гативимуттам̣. вандети нама̄ми, тхомемӣти ва̄ аттхо.

атха ва̄ гативимуттанти анупа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ бхагавантам̣ тхомети. еттха хи двӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ аттахитасампаттито парахитапат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато, сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантапаха̄нато, анупа̄дисесанибба̄наппаттито ча ведитабба̄. парахитапат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесанато, вируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайавасена н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча. са̄ панеттха а̄сайато пайогато ча дувидха̄ парахитапат̣ипатти, тивидха̄ ча аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти, катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена а̄сайато парахитапат̣ипатти, самма̄гаданаттхена сугата-саддена пайогато парахитапат̣ипатти, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи чатусаччапат̣иведхаттхена ча сугата-саддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хаттхена тена ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена ча сабба̄пи аттахитасампатти парахитапат̣ипатти пака̄сита̄ хотӣти.

атха ва̄ тӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ – хетуто пхалато упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пат̣хамападена дассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ н̃а̄н̣асампада̄ паха̄насампада̄ а̄нубха̄васампада̄ рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су н̃а̄н̣апаха̄насампада̄ дутийападена саччапат̣иведхаттхена ча сугата-саддена пака̄сита̄ хонти, а̄нубха̄васампада̄ пана татийападена, рӯпака̄йасампада̄ йатха̄вуттака̄йагаманасобханаттхена сугата-саддена лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ вина̄ тадабха̄вато. упака̄ро анантарам̣ аба̄хирам̣ каритва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄. со самма̄гаданаттхена сугата-саддена пака̄сито хотӣти ведитаббам̣.

таттха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ самма̄самбодхӣти вуччатӣти. самма̄гаманаттхена сугата-саддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйога-сассатуччхеда̄бхинивеса̄ди-антадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато сугата-саддасса. итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄на̄ппадха̄набхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃хеттха падха̄нам̣ пайоджанам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу падха̄нена парахитапат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣, тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети. тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣, уттамаванданӣйабха̄вам̣, аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.

еттха ча карун̣а̄гахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ випан̃чӣйатӣти. карун̣а̄гахан̣ена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄гахан̣ена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣. сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣ чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣, карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни чха абхин̃н̃а̄ ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни даса бала̄ни чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄ ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄ чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄пабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄гахан̣ена атта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄гахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена катан̃н̃ута̄. карун̣а̄гахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄гахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄гахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена сайам̣ та̄ран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти.

саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣адассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найаггахан̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –

‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,

каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;

кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,

ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.425; уда̄. 53; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.5; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄, пакин̣н̣акакатха̄; апа. 2.7.20) –

тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхеренапи буддагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апи ча ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣.

2. евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха буддхоти каттуниддесо. буддхабха̄ванти камманиддесо. бха̄ветва̄ саччхикатва̄ти ча пуббака̄лакирийа̄ниддесо. йанти анийамато камманиддесо. упагатоти апарака̄лакирийа̄ниддесо. вандети кирийа̄ниддесо. танти нийаманам̣. дхамманти ванданакирийа̄йа камманиддесо. гатамалам̣ ануттаранти ча таббисесанам̣.

таттха буддхасаддасса та̄ва – ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ ниддесанайена (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97) аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхӯн̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхастаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха – ‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи. таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192). апи-саддо самбха̄ване. тена ‘‘евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄’’ти ваккхама̄нагун̣е дхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄ вад̣д̣хетва̄ ча. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. упагатоти патто, адхигатоти аттхо. етасса ‘‘буддхабха̄ва’’нти етена самбандхо. гатамаланти вигатамалам̣, ниддосанти аттхо. вандети пан̣ама̄ми, тхомеми ва̄. ануттаранти уттарарахитам̣, локуттаранти аттхо. дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато сам̣са̄рато ча апатама̄не дха̄ретӣти дхаммо.

айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – евам̣ вивидхагун̣аган̣асаманна̄гато буддхопи бхагава̄ йам̣ арийамаггасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ пхаланибба̄насан̇кха̄там̣ пана дхаммам̣ саччхикатва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигато, таметам̣ буддха̄нампи буддхабха̄вахетубхӯтам̣ саббадосамаларахитам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ пат̣иведхасаддхаммам̣ нама̄мӣти. парийаттисаддхаммассапи таппака̄санатта̄ идха сан̇гахо дат̣т̣хаббо. атха ва̄ ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхигаччхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммассапи саччхикирийасаммасанапарийа̄йо лаббхатӣти сопи идха вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣.

татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ саччхикатва̄’’ти ча вуттатта̄ буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄ге адхисӣласиккха̄дайопи идха дхамма-саддена сан̇гахита̄ти ведитаббам̣. та̄пи хи малапат̣ипаккхата̄йа гатамала̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча̄ти. татха̄ хи сатта̄нам̣ сакалават̣т̣адуккханиссаран̣аттха̄йа катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄сапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапаридхотаниммала̄нам̣ да̄надамасан̃н̃ама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасеса̄нам̣ бха̄вана̄паччаккхакаран̣ехи камма̄дӣсу адхигатавасибха̄во аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во адхисӣла̄дхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти.

еттха ча ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайен̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄ден̃а̄н̣абха̄вена. пуримена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирупамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена ниссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘гатамала’’нти имина̄ сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена дхаммасса парисуддхатам̣ дассети. ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена випулапарипун̣н̣атам̣. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена сабха̄васампадам̣. бха̄ветаббата̄йа ва̄ дхаммасса гатамалабха̄во йоджетаббо. бха̄вана̄балена хи со доса̄нам̣ самуггха̄тако хотӣти. саччхика̄таббабха̄вена ануттарабха̄во йоджетаббо. саччхикирийа̄ниббаттито хи татуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттароти. татха̄ ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонти. ‘‘саччхикатва̄’’ти етена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.

3. евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сугатасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо. тасса ‘‘путта̄на’’нти етена самбандхо. ораса̄нанти путтависесанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти орасапуттабха̄ве ка̄ран̣аниддесо. тена килесапаха̄намева бхагавато орасапуттабха̄ве ка̄ран̣ам̣ ануджа̄на̄тӣти дассети. ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхеданиддесо. тена ча сатипи тесам̣ саттависесабха̄вена анекасахассасан̇кха̄бха̄ве имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттантӣти дассети маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄нативаттанато. самӯханти самуда̄йаниддесо. арийасан̇гханти гун̣ависит̣т̣хасан̇гха̄табха̄ваниддесо. тена асатипи арийапуггала̄нам̣ ка̄йаса̄маггийам̣ арийасан̇гхабха̄вам̣ дассети дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄вато.

таттха ураси бхава̄ джа̄та̄ сам̣баддха̄ ча ораса̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ орасапутта̄ аттаджа̄тата̄йа питу сантакасса да̄йаджджасса висесена бха̄гино хонти, еваметепи арийапуггала̄ самма̄самбуддхасса дхаммассавананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса арийадхаммаратанасса ча екантабха̄гиноти ораса̄ вийа ораса̄. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄венева арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄ окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато урена ва̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тита̄йа ниппарийа̄йена ораса̄ путта̄ти ваттаббатам̣ араханти. са̄вакехи паваттийама̄на̄пи хи дхаммадесана̄ ‘‘бхагавато дхаммадесана̄’’иччева вуччати таммӯликатта̄ лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча.

йадипи арийаса̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йакаран̣аттхам̣ девапуттама̄ро, ма̄рава̄хинӣ ва̄ на екантена апаса̄дети, техи пана апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е виматхите тепи виматхита̄ ева на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти. имасмим̣ панаттхе ‘‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’’нти ваттаббе ма̄расенаматхана̄нанти екадесасарӯпекасесо катоти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄рассапи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо ‘‘сена̄’’ти вуччати. йатха̄ха ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄ди (су. ни. 438). са̄ ча техи дийад̣д̣хасахассабхеда̄, анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣апахаран̣ехи одхисо виматхита̄ вихата̄ виддхаста̄ ча̄ти ма̄расенаматхана̄, арийаса̄вака̄. етена тесам̣ бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети.

а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена саран̣анти аран̣ӣйато упагантаббато, упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄. арийа̄нам̣ сан̇гхоти арийасан̇гхо. арийо ча со сан̇гхо ча̄ти ва̄ арийасан̇гхо. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти асса арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

еттха ча ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣ сакаласам̣килесапаха̄надӣпанато, ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабхавасампадам̣ дассети саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ сугатасса ораса̄нам̣ путта̄нанти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣. ат̣т̣ханнампи самӯханти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣. арийасан̇гханти ануттарапун̃н̃акхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасабха̄вам̣ дӣпети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена абхинӣха̄расампада̄йа сиддхам̣ пуббабха̄ге самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄пат̣ипанна̄ ма̄рам̣ ма̄рапарисам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена пат̣ивиддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ пака̄ситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нам̣ а̄ди, сапуббабха̄гапат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббе арийасан̇гхагун̣а̄ пака̄сита̄ хонти.

4. евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣ нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджентасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –

‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатам̣ а̄раббха. уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).

читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50) –

читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббхантӣти.

вандана̄ва вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайам̣ сӣламайа’’нти. вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. пуджджабхавапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣, аттано санта̄нам̣ пуна̄тӣти ва̄. сувихатантара̄йоти. сут̣т̣ху вихатантара̄йо. етена аттано паса̄дасампаттийа̄, ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ там̣ пун̃н̃ам̣ аттхаппака̄санасса упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтханти дассети. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄. тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. а̄нубха̄вена̄ти балена.

5. евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ре пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса̄ та̄ва гун̣а̄бхиттхаванавасена упан̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘сам̣йуттаваггапат̣иман̣д̣итасса̄’’тиа̄ди вуттам̣, девата̄сам̣йутта̄дисам̣йуттехи чева нал̣авагга̄диваггехи ча вибхӯситасса̄ти аттхо. таттха ‘‘сам̣йутта’’нти ‘‘сам̣його’’ти ча аттхато екам̣. кесам̣ сам̣йуттам̣? суттавагга̄нам̣. йатха̄ хи бйан̃джанасамуда̄йо падам̣, евам̣ аттхесу ча ката̄вадхико падасамуда̄йо ва̄кйам̣, ва̄кйасамуда̄йо суттам̣, суттасамуда̄йе вагготи саман̃н̃а̄, татха̄ суттаваггасамуда̄йе сам̣йуттасаман̃н̃а̄. сам̣йуджджантӣти еттха суттавагга̄ти сам̣йуттам̣. йадипи авайававинимутто самуда̄йо на̄ма параматтхато наттхи, авайаве ева там̣там̣саннивесависит̣т̣хе упа̄да̄йа пада̄дисаман̃н̃а̄ вийа суттаваггасаман̃н̃а̄ сам̣йуттасаман̃н̃а̄ а̄гамасаман̃н̃а̄ ча, татха̄пи параматтхато авиджджама̄нопи самуда̄йо буддхипарикаппитарӯпена виджджама̄но вийа гайхама̄но авайава̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вена вохарӣйати йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сам̣йуттаваггапат̣иман̣д̣итасса̄’’ти.

нану сам̣йуттавагго ева а̄гамо, тасса пана кехи ман̣д̣ананти? на чодетаббаметам̣. бхавати хи абхиннепи ваттхусмим̣ йатха̄дхиппетависеса̄вабодханато бхедакасамуда̄ча̄ро йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти. а̄гамиссанти еттха, етена, етасма̄ ва̄ аттаттхапараттха̄дайоти а̄гамо, а̄дикалйа̄н̣а̄дигун̣асампаттийа̄ уттамат̣т̣хена там̣там̣абхипаттхитасамиддхихетута̄йа пан̣д̣итехи варитаббато варо, а̄гамо ча со варо ча̄ти а̄гамаваро. а̄гамасамматехи ва̄ вароти а̄гамаваро, сам̣йутто ча со а̄гамаваро ча̄ти сам̣йутта̄гамаваро, тасса. буддха̄нам̣ анубуддха̄ буддха̄нубуддха̄, буддха̄нам̣ саччапат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄. техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄гун̣асам̣ван̣н̣ана̄нам̣ васена сам̣ван̣н̣итасса.

атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча буддха̄нубуддха̄ти йоджетаббам̣. самма̄самбуддхенева хи винайасуттаабхидхамма̄нам̣ пакин̣н̣акадесана̄дивасена йо пат̣хамам̣ аттхо вибхатто, со ева паччха̄ тесам̣ аттхаван̣н̣ана̄васена сан̇гӣтика̄рехи сан̇гахам̣ а̄ропитоти. еттха ча сам̣йутта̄нам̣ вагга̄ самӯха̄ти сам̣йуттавагга̄, сага̄тха̄вагга̄дайо. таппарийа̄панната̄йа сам̣йуттесу вагга̄ сам̣йуттавагга̄, нал̣авагга̄дайо. сам̣йутта̄ва вагга̄ сам̣йуттавагга̄. тивидхепи те екасесанайена гахетва̄ вуттам̣ ‘‘сам̣йуттаваггапат̣иман̣д̣итасса̄’’ти.

таттха сага̄тха̄вагге та̄ва ека̄даса сам̣йутта̄ни ат̣т̣хатим̣са вагга̄. нида̄навагге нава сам̣йутта̄ни екӯначатта̄лӣса вагга̄. кхандхавагге ека̄даса сам̣йутта̄ни екӯнасат̣т̣хи вагга̄. сал̣а̄йатанавагге нава сам̣йутта̄ни ат̣т̣хатим̣са вагга̄. маха̄вагге два̄даса сам̣йутта̄ни ат̣т̣хачатта̄лӣса вагга̄. идаметтха сам̣йуттантаравагга̄нам̣ парима̄н̣ам̣.

н̃а̄н̣аппабхедаджананасса̄ти пат̣иччасамуппа̄дакхандха̄йатана̄дикатха̄бахулата̄йа гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄вибха̄ванато пан̃н̃а̄вибха̄гасамуппа̄дакасса. идха пана ‘‘пан̃н̃а̄ппабхедаджананасса̄’’ти сва̄йама̄гамо тхомито, сам̣ван̣н̣ана̄су ча̄йам̣ а̄чарийасса пакати, йадидам̣ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄нам̣ а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи суман̇галавила̄синӣпапан̃часӯданӣманоратхапӯран̣ӣат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу ча йатха̄ккамам̣ ‘‘саддха̄вахагун̣асса, парава̄даматханасса, дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттапат̣ибха̄наджананасса, тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи ога̄л̣хасса абхин̣хасо на̄на̄найавичиттасса абхидхаммасса̄’’тиа̄дина̄ тхомана̄ ката̄.

6. аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, аттхакатха̄ва ат̣т̣хакатха̄ ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти. а̄дитоти а̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтавасибха̄вена саманна̄гататта̄ джха̄на̄дӣсу пан̃чавидхавасита̄самбха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо. тесам̣ сатехи пан̃чахи. йа̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ катхетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча йасаттхера̄дӣхи паччха̄пи дутийататийасан̇гӣтӣсу. имина̄ аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманависуддхим̣ дассети.

7. сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро, таббам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄, тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпасса ча сӣхал̣абха̄во ведитаббо. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти паччха̄. апарабха̄ге хи ника̄йантараладдхӣхи асан̇караттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄ти. тена мӯлат̣т̣хакатха̄ саббаса̄дха̄ран̣а̄ на хотӣти идам̣ аттхаппака̄санам̣ екантена каран̣ӣйанти дассети. тенева̄ха ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти. еттха дӣпава̄сӣнанти джамбудӣпава̄сӣнам̣, сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ ва̄ аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти йоджана̄.

8. апанетва̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄. татоти ат̣т̣хакатха̄то. аханти атта̄нам̣ ниддисати. манорамам̣ бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. са̄ хи сабха̄ванируттибхӯта̄ пан̣д̣итаманам̣ рамайати. тенева̄ха ‘‘тантинайа̄нуччхавика’’нти, па̄л̣игатийа̄ ануломикам̣ па̄л̣ичха̄йа̄нувидха̄йининти аттхо. вигатадосанти асабха̄ванируттибха̄сантарарахитам̣.

9. самайам̣ авиломентоти сиддхантам̣ авиродхенто. етена аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи тхерава̄да̄пи идха пака̄сӣйиссанти. тхеравам̣садӣпа̄нанти тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, маха̄кассапа̄дайо. техи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со, таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато тхеравам̣садӣпа̄, маха̄виха̄рава̄сино, тесам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхиламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхеданӣ катха̄. сут̣т̣хунипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо вуттаппака̄рависайам̣ н̃а̄н̣ам̣. сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти йоджетаббам̣. етена маха̄кассапа̄дитхерапарампара̄гато, тато ева ча авипарӣто сан̣хо сукхумо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайо, тасса пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети.

10. суджанасса ча̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнамева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджанатосанаттхан̃ча̄’’ти дассети. тена ча ‘‘тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄’’ти айаматтхо сиддхо хоти уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахука̄ратта̄. чират̣т̣хитаттханти чират̣т̣хитиаттхам̣, чирака̄лаппаваттана̄йа̄ти аттхо. идан̃хи аттхаппака̄санам̣ авипарӣтападабйан̃джанасуниккхепасса аттхасунайасса ча упа̄йабха̄вато саддхаммасса чират̣т̣хитийа̄ паваттати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘двеме, бхиккхаве, дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? суниккхиттан̃ча падабйан̃джанам̣ аттхо ча сунӣто’’ти (а. ни. 2.20).

11-12. йам̣ аттхаван̣н̣анам̣ каттука̄мо, тасса̄ махаттам̣ парихаритум̣ ‘‘са̄ваттхипабхӯтӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘на идха бхиййо виттха̄ракатхам̣ карисса̄ми, на там̣ идха вича̄райисса̄мӣ’’ти ча. сан̇гӣтӣнам̣ двиннанти дӣгхамаджджхиманика̄йа̄нам̣.

13. ‘‘на идха бхиййо виттха̄ракатхам̣ карисса̄мӣ’’ти са̄ман̃н̃ато вуттасса аттхасса авассайам̣ дассетум̣ ‘‘сутта̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.

14. йам̣ ат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто татта вича̄ритадхамме уддесавасена дассети ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣласса виттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣти па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хаттим̣са, ат̣т̣хакатха̄йам̣ двети ниравасеса̄ни йогакаммасса бха̄вана̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. чарийа̄видха̄насахитоти ра̄гачарийа̄дӣнам̣ сабха̄га̄дивидха̄нена сахито. джха̄на̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо чатассо арӯпасама̄паттийо. ат̣т̣хапи ва̄ пат̣иладдхаматта̄ни джха̄на̄ни, сама̄паджджанавасибха̄ваппаттийа̄ сама̄паттийо. джха̄на̄ни ва̄ рӯпа̄рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо.

15. локийалокуттарабхеда̄ чха абхин̃н̃а̄йо сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу а̄гатанайена екавидха̄дина̄ пан̃н̃а̄йа сан̇калетва̄ сампин̣д̣етва̄ ниччхайо пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо.

16. паччайадхамма̄нам̣ хетуа̄дӣнам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ паччайа̄ка̄радесана̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана ника̄йантараладдхисан̇карарахитата̄йа сут̣т̣хупарисуддха̄, гханавиниббхогасса ча судуккарата̄йа нипун̣а̄ сан̣хасукхума̄, екаттанайа̄дисахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависаджджетва̄ва вича̄ритатта̄ авимуттатантимагга̄.

17. ити пана саббанти ити-саддо парисама̄пане, пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, етам̣ саббанти аттхо. идха̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа. на там̣ вича̄райисса̄ми пунаруттибха̄ватоти адхиппа̄йо.

18. ида̄ни тассева авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ренто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхат̣т̣хабха̄вадӣпанена висесато чатуннам̣ а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синиа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ‘‘висесато’’ти ча идам̣ винайа̄бхидхамма̄нампи висуддхимагго йатха̄рахам̣ аттхаван̣н̣ана̄ хоти ева̄ти катва̄ вуттам̣.

19. иччева̄ти ити ева. тампӣти висуддхимаггампи. ета̄йа̄ти са̄раттхаппака̄синийа̄.

еттха ча ‘‘сӣхал̣адӣпам̣ а̄бхата̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄каран̣асса нимиттам̣ дассети, ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣ чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти етехи пайоджанам̣, ‘‘сам̣йутта̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена пин̣д̣аттхам̣, ‘‘апанетва̄на татохам̣ сӣхал̣абха̄са’’нтиа̄дина̄ ‘‘са̄ваттхипабхӯтӣна’’нтиа̄дина̄ ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄ ча каран̣аппака̄рам̣. хет̣т̣химаника̄йесу висуддхимагге ча вича̄рита̄нам̣ аттха̄нам̣ авича̄ран̣ампи хи идха каран̣аппака̄ро ева̄ти.

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.