5. чаммаккхандхакам̣

147. сон̣акол̣ивисаваттхукатха̄

242. чаммаккхандхаке иссарийа̄дхипаччанти еттха иссарасса бха̄во иссарийам̣, адхипатино бха̄во а̄дхипаччам̣, иссарийан̃ча а̄дхипаччан̃ча, техи саманна̄гатам̣ иссарийа̄дхипаччанти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘иссарабха̄вена ча адхипатибха̄вена ча саманна̄гата’’нти. ‘‘ра̄джабха̄ва’’нти имина̄ раджджанти еттха ран̃н̃о бха̄во раджджанти вачанаттхам̣ дассети. ‘‘ран̃н̃а̄ каттаббакичча’’нти имина̄ ран̃н̃о идам̣ раджджанти вачанаттхам̣ дассети. ‘‘кол̣ивӣсоти готта’’нти идам̣ ат̣т̣хакатха̄ва̄давасена вуттам̣, апада̄не пана тасса джа̄таккхан̣е питара̄ кот̣ивӣсадханасса диннатта̄ ‘‘кол̣ивӣсо на̄ма̄’’ти вуттам̣. вуттан̃хи таттха

‘‘джа̄тапуттасса ме сутва̄, питу чхандо айам̣ аху;

дада̄махам̣ кума̄расса, вӣсакот̣ӣ анӯнака̄’’ти.

имина̄ па̄л̣инайена ‘‘кот̣ивӣсо’’ти ваттаббе ‘‘чаккава̄л̣а’’нтиа̄дӣсу вийа т̣ака̄расса л̣ака̄рам̣ катва̄ кол̣ивӣсоти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ан̃джанаван̣н̣а̄нӣти ан̃джанасса ван̣н̣о вийа ван̣н̣о етесанти ан̃джанаван̣н̣а̄ни. лома̄ни джа̄та̄ни хонтӣти самбандхо. соти сон̣о. т̣хапеси кира̄ти самбандхо. техӣти асӣтисахассапурисехи. пан̣н̣аса̄ланти пан̣н̣ена чха̄дитам̣, тена ча париккхиттам̣ са̄лам̣. ун̣н̣апа̄ва̄ран̣анти ун̣н̣амайам̣ уттара̄сан̇гам̣. па̄дапун̃чханиканти па̄дам̣ пун̃чхати содхети анена̄ти па̄дапун̃чханийам̣, тадева па̄дапун̃чханикам̣. саббева̄ти сон̣ена саха асӣтисахассапуриса̄ ева. тасса ча̄ти сон̣асса ча. пуббайоготи пуббӯпа̄йо.

асӣтига̄микасахасса̄нӣти еттха га̄месу васантӣти га̄мика̄, тесам̣ асӣтисахасса̄ни асӣтига̄микасахасса̄нӣти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘тесӯ’’тиа̄ди. таттха ‘‘кулапутта̄на’’нти имина̄ васантйаттхе паваттасса н̣икапаччайасса сарӯпам̣ дассети. ‘‘асӣтисахасса̄нӣ’’ти имина̄ саддантаропи асӣтисахассасадда̄нам̣ сама̄сабха̄вам̣ дассети. кеначидева̄ти еттха ‘‘кеначи ива̄’’ти падавибха̄гам̣ катва̄ дака̄ро падасандхиматто, ивасаддо упаматтхоти а̄ха ‘‘кеначи каран̣ӣйена вийа̄’’ти. атха ва̄ ‘‘на пана̄’’тиа̄дина̄ евапхаласса дасситатта̄ ‘‘кеначи ева̄’’ти падаччхедам̣ катва̄ еваттхопи йуджджатева̄ти дат̣т̣хаббам̣. асса̄ти бимбиса̄раран̃н̃о. тасса̄ти сон̣асса. дассана̄йа ан̃н̃атра кин̃чи каран̣ӣйам̣ на аттхӣти йоджана̄. ра̄джа̄ти бимбиса̄ро ра̄джа̄, саннипа̄та̄песӣти самбандхо. дит̣т̣хадхаммике аттхети еттха дит̣т̣хадхаммасаддо идхалокаттхо, икасаддо хитаттхе паваттоти а̄ха ‘‘идхалокахите’’ти. ‘‘амха̄ка’’нти имина̄ ‘‘со но бхагава̄’’ти еттха носаддо амхасаддака̄рийоти дассети. амха̄кам̣ со бхагава̄ти йоджана̄. сампара̄йикети паралокахите.

‘‘джа̄на̄пемӣ’’ти имина̄ ‘‘пат̣иведемӣ’’ти еттха видадха̄туйа̄ н̃а̄н̣аттхам̣ дассети. пат̣ика̄йа нимуджджитва̄ти еттха пат̣ика̄саддо ад̣д̣хендупа̄са̄н̣ава̄чакоти а̄ха ‘‘ад̣д̣хачандапа̄са̄н̣е’’ти. со хи пат̣ати ад̣д̣хабха̄вам̣ гаччхатӣти пат̣ика̄ти вуччати. пат̣ика̄саддойам̣ аттхаран̣ависесепи ваттати. йасса да̄нӣти еттха йасаддасса висайам̣ дассенто а̄ха ‘‘тесам̣ хитакаран̣ӣйаттхасса̄’’ти. имина̄ айам̣ йам̣саддо на там̣садда̄пеккхоти дассети. атха ва̄ йасса̄ти йо асса. асса тесам̣ хитакаран̣ӣйаттхасса йо ка̄ло аттхи, там̣ ка̄лам̣ бхагава̄ джа̄на̄тӣти йоджана̄. тесанти асӣтига̄микасахасса̄нам̣. паччха̄йа̄йанти еттха пака̄ро паччантаттхава̄чакоти а̄ха ‘‘виха̄рапаччанте чха̄йа̄йа’’нти. саммана̄харантӣти сам̣ пунаппунам̣ манаса̄гатам̣ абхимукхам̣ харантӣти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘пунаппунам̣ манасикаронтӣ’’ти. ‘‘паса̄давасена̄’’ти имина̄ ‘‘кодхавасена̄’’тиа̄дӣни пат̣иккхипати. ‘‘пуна висит̣т̣хатара’’нти имина̄ бхиййосо матта̄йа̄ти нипа̄тасса аттхам̣ дассети.

сон̣асса паббаджджа̄катха̄

243. ‘‘маккхито’’ти имина̄ пхурати виппха̄рати бйа̄петӣти пхут̣оти вутте пхурадха̄туйа̄ виппха̄ран̣ам̣ на̄ма маккхитаттхоти дассети. йаттха̄ти йасмим̣ т̣ха̄не. имина̄ га̄во а̄хананти еттха̄ти гава̄гха̄тананти аттхам̣ дассебхи. тантиссарети тантийа̄ гун̣асса саре. ва̄данакусалоти ва̄дане кусало. кхарамуччхита̄ти кхарена муччхита̄. ‘‘сарасампанна̄’’ти имина̄ саро етиссаматтхӣти сараватӣ, вӣн̣а̄ти дассети. камман̃н̃а̄ти еттха каммасаддато кхаматтхе н̃н̃апаччайоти а̄ха ‘‘каммаккхама̄’’ти. мандамуччхана̄ти мандена муччхана̄. саме гун̣ети еттха само на̄ма маджджхимо, гун̣о на̄ма мукхйато вӣн̣а̄йа джийа̄, упача̄рато сароти а̄ха ‘‘маджджхиме саре’’ти. вӣрийасаматханти еттха вӣрийан̃ча саматхо ча̄ти аттхам̣ пат̣иккхипанто а̄ха ‘‘вӣрийасампайуттам̣ саматха’’нти. имина̄ вӣрийена сампайуттам̣ саматхам̣ вӣрийасаматханти дассети. ‘‘вӣрийам̣ саматхена йоджехӣ’’ти имина̄ вӣрийена саматхам̣ йоджехӣти аттхопи дасситоти дат̣т̣хаббам̣. индрийа̄нан̃ча саматанти еттха саддха̄дӣни пан̃чиндрийа̄нева гахетабба̄ни, на ан̃н̃а̄нӣти дассенто а̄ха ‘‘саддха̄дӣнам̣ индрийа̄на’’нти. ‘‘самабха̄ва’’нти имина̄ та̄паччайо бха̄ваттхе хотӣти дассети. таттха̄ти ‘‘индрийа̄нам̣ самата’’нтипа̄т̣хе, саддха̄дӣсу индрийесу ва̄. таттха ча нимиттам̣ ган̣ха̄хӣти еттха бха̄венабха̄валаккхан̣е тхапаччайо хотӣти а̄ха ‘‘тасмим̣ саматхе сатӣ’’ти. а̄да̄се сати мукхабимбена каттубхӯтена уппаджджитаббам̣ ива, тасмим̣ саматхе сати йена нимиттена каттубхӯтена уппаджджитаббанти йоджана̄. саматхасса нимиттам̣ саматханимиттам̣, индрийа̄нам̣ самабха̄во. есева найо сесесупи. саматханимитта̄дӣни чатта̄ри екасесена ва̄ са̄ман̃н̃аниддесена ва̄ ‘‘нимитта’’нти вуччати.

244. ан̃н̃ам̣ бйа̄кареййанти еттха ан̃н̃ам̣ бйа̄каронто атта̄нам̣ ‘‘араха̄ аха’’нти джа̄на̄петӣти а̄ха ‘‘араха̄ аха’’нти джа̄на̄пеййа’’нти. чха т̣ха̄на̄нӣти еттха т̣ха̄насаддо ка̄ран̣аттхоти а̄ха ‘‘чха ка̄ран̣а̄нӣ’’ти. ‘‘пат̣ивиджджхитва̄’’тиа̄дина̄ адхимуттоти падасса адхиппа̄йаттхам̣ дассети. саддаттхо пана адхимуччатӣти адхимуттоти дат̣т̣хаббо. арахаттам̣ вуччатӣти самбандхо. хӣти виттха̄ро. асаммохотӣти еттха а̄ка̄раттхава̄чако итисаддо пуббападесупи йоджетва̄ ‘‘неккхамам̣ ити вуччатӣ’’тиа̄дина̄ йоджана̄ ка̄табба̄.

‘‘пат̣иведхарахита’’нти имина̄ кевалам̣ саддха̄маттаканти еттха маттасаддасса ниваттетаббаттхам̣ дассети. пат̣иведхапан̃н̃а̄йа̄ти маггапан̃н̃а̄йа. ‘‘асаммисса’’нти имина̄ кеваласаддасса асаммиссаттхам̣ дассети. пат̣ичайанти еттха пат̣исаддо анупаччхиннаттхо, чидха̄ту вад̣д̣ханаттхоти а̄ха ‘‘пунаппунам̣ каран̣ена вад̣д̣хи’’нти, маггапат̣иведхена вӣтара̄гатта̄йева̄ти самбандхо. танниннама̄насойева̄ти тасмим̣ пхаласама̄паттивиха̄ре ниннама̄насо ева.

ла̄бхасакка̄расилоканти еттха лабханам̣ ла̄бхо, сут̣т̣ху каран̣ам̣ сакка̄ро, силоканам̣ ван̣н̣абхан̣анам̣ силоко, ла̄бхо ча сакка̄ро ча силоко ча ла̄бхасакка̄расилоканти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘чатупаччайала̄бхан̃ча̄’’тиа̄ди. тесам̣йева̄ти чатуннам̣ паччайа̄намева. ‘‘сӣлан̃ча ватан̃ча̄’’ти имина̄ сӣлаббатантипадасса двандава̄кйам̣ дассети.

бхусасаддасса калин̇гараттхам̣ пат̣иккхипанто а̄ха ‘‘балаванто’’ти ‘‘кхӣн̣а̄савасса̄’’ти имина̄ невасса̄ти еттха тасаддасса висайам̣ дассети. ‘‘гахетва̄’’ти имина̄ парийа̄дийантӣти еттха парипуббаа̄пуббада̄дха̄туйа̄ гахан̣аттхам̣ дассети. хӣти саччам̣. килеса̄ каронтӣти самбандхо. тесанти килеса̄нам̣. а̄нен̃джаппаттанти еттха ин̃джанам̣ кампанам̣ ин̃джам̣, на ин̃джам̣ анен̃джам̣, тамева а̄нен̃джам̣, там̣ паттанти а̄нен̃джаппаттанти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘ачаланаппатта’’нти. вайан̃ча̄ти часаддо авуттасампин̣д̣анаттхоти а̄ха ‘‘вайампи уппа̄дампӣ’’ти.

упа̄да̄наккхайасса̄ти еттха упа̄да̄наккхайам̣ адхимуттасса̄ти дассенто а̄ха ‘‘упайогаттхе са̄мивачана’’нти. ‘‘уппа̄дан̃ча вайан̃ча̄’’ти имина̄ а̄йатануппа̄данти еттха уппа̄дасаддена вайопи авина̄бха̄вато гахетабботи дассети. самма̄ти нипа̄то н̃а̄йаттхоти а̄ха ‘‘хетуна̄ найена̄’’ти. сантачиттасса̄ти еттха сантасаддасса кхеда̄дӣсупи паваттатта̄ идха ниббутаттхе ваттатӣти а̄ха ‘‘ниббутачиттасса̄’’ти. анунайапат̣игхехӣти ану пунаппунам̣ а̄рамман̣е читтам̣ нетӣти анунайо, ра̄го, а̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃атӣти пат̣игхо, досо, анунайо ча пат̣игхо ча анунайапат̣игха̄, техи. ит̣т̣хе анунайо, анит̣т̣хе пат̣игхо хотӣти самбандхо дат̣т̣хаббо.

148. дигун̣а̄диупа̄ханапат̣иккхепакатха̄

245. ан̃н̃ам̣ бйа̄каронтӣти еттха ан̃н̃асаддо саббана̄масуддхана̄мавасена дувидхо. тесу идха суддхана̄мам̣, там̣ пана ба̄ле ча да̄раке ча арахатте ча паваттати, идха пана арахаттети дассенто а̄ха ‘‘арахаттам̣ бйа̄каронтӣ’’ти. йена̄ти сабха̄вена. араха̄ти н̃а̄йатӣти араха̄ити аттхо н̃а̄йати. соти сабха̄во. суттаван̣н̣ана̄тойева̄ти ан̇гуттарат̣т̣хакатха̄то ева. на упанӣтоти на упари нӣто. екачче могхапуриса̄ти екаччесаддо ан̃н̃епарийа̄йо, могхасаддо туччхавевачаноти а̄ха ‘‘ан̃н̃е пана туччхапуриса̄’’ти. ‘‘хасама̄на̄ вийа̄’’ти имина̄ хасама̄накам̣ ман̃н̃ети еттха ман̃н̃есаддо вийаттхоти дассети. асантамева̄ти авиджджама̄нам̣йева. екапала̄сиканти еттха пала̄сасаддо пан̣н̣ава̄чако. пат̣алам̣ на̄ма пан̣н̣ам̣ вийа хоти, тасма̄ ‘‘екапат̣ала’’нти вуттам̣. асӣтисакат̣ава̄хети еттха асӣти падам̣ сакат̣ападена самбандхам̣ катва̄ асӣтисакат̣ехи вахитаббети аттхо дат̣т̣хаббо. ‘‘две сакат̣абха̄ра̄ еко ва̄хо’’ти имина̄ ва̄ха̄нам̣ чатта̄лӣсабха̄вам̣ дассети. саттахаттхикан̃ча анӣканти еттха анӣкасса сарӯпам̣ дассенто а̄ха ‘‘чха хаттхинийо ча̄’’тиа̄ди. саттаннам̣ хаттхӣнам̣ самӯхо саттахаттхикам̣. саттаанӣкатта̄ екӯнапан̃н̃а̄сахаттхино хонти. тесу сатта хаттхино, два̄чатта̄лӣса хаттхинийо хонти. двигун̣а̄ти еттха гун̣асаддо пат̣алаттхоти а̄ха ‘‘двипат̣ала̄’’ти. гун̣ан̇гун̣ӯпа̄хана̄ти еттха двигун̣атигун̣а̄нам̣ висум̣ гахитатта̄ па̄рисесато гун̣ан̇гун̣абха̄вам̣ дассенто а̄ха ‘‘чатупат̣алато пат̣т̣ха̄йа вуччатӣ’’ти. гун̣ан̇гун̣ӯпа̄хана̄ти пат̣алапат̣ала̄ упа̄хана̄, бахупат̣ала̄ упа̄хана̄ти аттхо. ука̄рена саха йоджетва̄ гака̄ро саджджха̄йитаббо ча ликхитаббо ча. ида̄ни поттхакесу пана ука̄ро на диссати.

149. саббанӣлика̄дипат̣иккхепакатха̄

246. сабба̄ва нӣлика̄ти сабба̄ва упа̄хана̄йо нӣлика̄, саббат̣т̣ха̄несу нӣламета̄санти саббанӣлика̄типи ка̄таббо. таттха ча̄ти тесу нӣлика̄дӣсу ча. умма̄рапуппхасса ван̣н̣о вийа ван̣н̣о етисса̄ти умма̄рапуппхаван̣н̣а̄. евам̣ сесесупи. адда̄рит̣т̣хакаван̣н̣а̄ти еттха аддоти алло. арит̣т̣хоти пхен̣иларуккхо ва̄ ка̄ко ва̄, тасма̄ аддо алло арит̣т̣хо пхен̣иларуккхо, ка̄ко ва̄ти адда̄рит̣т̣хо, тадева адда̄рит̣т̣хако, адда̄рит̣т̣хакасса ван̣н̣о вийа ван̣н̣о етисса̄ти адда̄рит̣т̣хакаван̣н̣а̄. ета̄сӯти саббанӣлика̄дӣсу. пун̃чхитва̄ти паримаджджитва̄. аппаматтакена̄пӣти писаддо самбха̄ване. саббанӣла̄дике бхинне ка̄ на̄ма катха̄ти аттхо.

‘‘йа̄сам̣ ваддха̄йева нӣла̄’’ти имина̄ нӣлака̄ ваддхика̄ ета̄санти нӣлакаваддхика̄ти чхат̣т̣хӣба̄хираттхасама̄сам̣ дассети. ваддхика̄ти ча наддхи. са̄ хи упа̄ханаталато ваддхайатӣти ваддхика̄ти ча упа̄ханаталам̣ бандхати има̄йа̄ти ваддхика̄ти ча вуччати. саббаттха̄ти саббесу пӣтакаваддхика̄дӣсу. ета̄йопӣти нӣлакаваддхика̄дика̄ упа̄хана̄йопи. талети упа̄хана̄йа тале. ‘‘кхаллакам̣ бандхитва̄’’ти имина̄ кхаллакена бандхитабба̄ти кхаллакабаддха̄ти вачанаттхам̣ дассети. йонакаупа̄хана̄ти йонакаджа̄тӣнам̣ манусса̄нам̣ упа̄хана̄. палигун̣т̣хетва̄ти парисамантато вет̣хетва̄. ‘‘упари…пе… джан̇гха’’нти имина̄ пут̣абаддхато висесам̣ дассети. тӯлапичуна̄ти тӯласан̇кха̄тена пичуна̄. ‘‘титтирапаттасадиса̄’’ти имина̄ титтирасса паттам̣ вийа титтирапаттика̄ти вачанаттхам̣ дассети. титтироти ча еко сакун̣ависесо. кан̣н̣икат̣т̣ха̄нети двиннам̣ ваддхика̄нам̣ екато сама̄гамат̣т̣ха̄не. ‘‘мен̣д̣а…пе… ката̄’’ти имина̄ мен̣д̣асса виса̄н̣ена садиса̄ ваддхика̄ ета̄санти мен̣д̣ависа̄н̣аваддхика̄ти вачанаттхам̣ дассети. татхева̄ти йатха̄ мен̣д̣ааджасин̇гасан̣т̣ха̄не ваддхе йоджетва̄ ката̄, татхева̄ти аттхо. ‘‘виччхика̄…пе… ката̄’’ти имина̄ виччхика̄йа ал̣о виччхика̄л̣о, со вийа ваддхика̄ ета̄санти виччхика̄л̣ика̄ти вачанаттхам̣ дассети. ал̣асаддо ‘‘ал̣аччхинно’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 119) ан̇гут̣т̣хава̄чако, идха пана нан̇гут̣т̣хава̄чако, тасма̄ вуттам̣ ‘‘нан̇гут̣т̣хасан̣т̣ха̄не’’ти. талесӯти упа̄хана̄йа талесу. ‘‘мора…пе… сиббика̄’’ти имина̄ морапин̃чхехи парисамантато, париккхипитва̄ ва̄ сиббита̄ морапин̃чхапарисиббита̄ти вачанаттхам̣ дассети. читра̄ упа̄хана̄йоти еттха читрасаддо вичитраттхоти а̄ха ‘‘вичитра̄’’ти. ета̄сӯти кхаллакабаддха̄дӣсу. вал̣ан̃джетабба̄ти парибхун̃джитабба̄. вал̣аджи парибхогети дха̄тупа̄т̣хо (садданӣтидха̄тума̄ла̄йам̣ 15 джака̄рантадха̄ту). та̄луджо татийо. тесу пана̄ти кхаллака̄дӣсу пана. сати сантесӯти йоджана̄. сӣхачаммена париккхипитабба̄ти сӣхачаммапариккхата̄ти вачанаттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘парийантесӯ’’тиа̄ди. паккхибил̣а̄лоти тулийо. со хи паккхайуттатта̄ ча бил̣а̄ламукхасадисамукхатта̄ ча паккхибил̣а̄лоти вуччати. имина̄ лувакачаммапариккхата̄ти еттха лувакасаддо паккхибил̣а̄лапарийа̄йоти дассети. ‘‘улӯкачаммапариккхата̄’’типи па̄т̣хо. ета̄супӣти сӣхачаммапариккхата̄дӣсупи. йа̄ ка̄чи упа̄хана̄йоти самбандхо.

247. омукканти еттха аватйӯпасаггасса вийогаттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘пат̣имун̃читва̄ апанӣта’’нти. пура̄н̣ам̣ гун̣ан̇гун̣ӯпа̄хананти аттхо.

151. аджджха̄ра̄ме упа̄ханапат̣иккхепакатха̄

248. ‘‘йена сиппена̄’’тиа̄дина̄ абхи адхикам̣ джӣванти анена̄ти абхиджӣванам̣, ким̣там̣? сиппанти аттхам̣ дассети. тасса̄ти сиппасса. идха̄ти имасмим̣ са̄сане. йам̣саддо вачанавипалла̄соти а̄ха ‘‘йе тумхе’’ти. хӣти саччам̣. йам̣нипа̄тоти йам̣ити нипа̄то йадисаддасса аттхе паваттатӣти йоджана̄. а̄чарийа̄ ева̄ти евасаддена а̄чарийаматтабха̄вам̣ пат̣иккхипати. хӣти саччам̣. соти авассико. танти чхаббассам̣. нисса̄йа ваччхатӣти авассикасса чатувассака̄ле чхаббассасса дасавассикатта̄ там̣ нисса̄йа васати. упаджджха̄йаматтам̣ дассенто а̄ха ‘‘упаджджха̄йасса̄’’тиа̄ди. махантатара̄ти аттано вуд̣д̣хатара̄. упаджджха̄йасса маттам̣ пама̄н̣аметесанти упаджджха̄йаматта̄.

249. па̄дато никкхантена кхӣласадисена мам̣сена паватто а̄ба̄дхо па̄дакхӣла̄ба̄дхоти вачанаттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘па̄дато’’тиа̄ди. па̄дато никкхантанти самбандхо.

251. тин̣апа̄дука̄тиа̄дӣсу тин̣ена ката̄ па̄дука̄ тин̣апа̄дука̄ти вачанаттха̄дим̣ дассенто а̄ха ‘‘йена кеначи тин̣ена̄’’тиа̄ди. там̣ сувин̃н̃еййамева. ‘‘бхӯмийам̣ суппатит̣т̣хита̄ти’’а̄дина̄ на сан̇камитабба̄ти асан̇каманӣйа̄ти аттхам̣ дассети.

252. ан̇гаджа̄тенева̄ти аттано ан̇гаджа̄тена ева. ан̇гаджа̄танти га̄вӣнам̣ ан̇гаджа̄там̣. ога̄хетва̄ти еттха отйӯпасагго дал̣хаттхоти а̄ха ‘‘дал̣хам̣ гахетва̄’’ти.

153. йа̄на̄дипат̣иккхепакатха̄

253. иттхийуттена̄ти еттха рӯл̣ӣвасена дхенупи иттхӣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘дхенуйуттена̄’’ти. пурисантарена̄ти еттха пурисо ева антаро ан̃н̃о еттха̄ти пурисантарам̣ йа̄нам̣. пурисантаро на̄ма аттхато са̄ратхӣти а̄ха ‘‘пурисаса̄ратхина̄’’ти, йа̄нена̄ти йоджана̄. ган̇га̄махийа̄йа̄ти еттха ган̇га̄ ча махӣ ча ган̇га̄махӣ, таттха кӣл̣ика̄ ган̇га̄махийа̄ти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘ган̇га̄махӣкӣл̣ика̄йа̄’’ти. таттха хи иттхипуриса̄ йа̄нехи удакакӣл̣ам̣ кӣл̣анти. пурисайуттам̣ хаттхават̣т̣аканти еттха ‘‘ануджа̄на̄ми бхиккхаве пурисайуттан̃ча хаттхават̣т̣акан̃ча̄’’ти дассенто а̄ха ‘‘еттха̄’’тиа̄ди. таттха пурисайуттанти пурисена йуджджитаббанти пурисайуттам̣ йа̄нам̣. хаттхават̣т̣аканти хаттхена ват̣т̣етаббанти хаттхават̣т̣акам̣ йа̄нам̣. йа̄нуггха̄тена̄ти йа̄насса уллан̇гхитва̄ гаманена. ханадха̄ту хи гатйаттхо. таматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘йа̄нам̣ абхирухантасса̄’’тиа̄ди. ‘‘таппаччайа̄’’ти имина̄ йа̄нуггха̄тена̄ти еттха хетваттхе каран̣авачананти дассети. пӣт̣хакасивиканти пӣт̣хена саха катам̣ сивикам̣. пат̣апот̣аликанти пат̣амайам̣ пот̣аликам̣.

154. учча̄сайанамаха̄сайанапат̣иккхепакатха̄

254. уччам̣ а̄сайанам̣ учча̄сайанам̣. махантам̣ а̄сайанам̣ маха̄сайанам̣. а̄сандиа̄дӣсу евам̣ виниччхайо ведитабботи йоджана̄. пама̄н̣а̄тикканта̄сананти дӣгха̄санам̣. тан̃хи а̄гамма садати нисӣдатӣти еттха, а̄йатам̣ ва̄ сут̣т̣хум̣ дада̄тӣти а̄сандӣти вуччати. ва̄л̣арӯпа̄нӣти сӣхабйаггха̄дива̄л̣арӯпа̄ни. па̄десу ва̄л̣арӯпа̄ни париччхиндитва̄ ан̇кӣйати лаккхӣйатӣти паллан̇ко. гонакоти гавати дӣгхаломехи уггаччхати еттха̄ти гонако. коджавоти куйам̣ бхӯмийам̣ джавати гаччхатӣти коджаво. тасса̄ти гонакасса. лома̄ни чатуран̇гула̄дхика̄ни хонти кира̄ти йоджана̄. ва̄начитраун̣н̣а̄майаттхаран̣оти ва̄нена сиббанена сан̃джа̄там̣ читрарӯпаметтха̄ти ва̄начитрам̣, ун̣н̣а̄йа ниббатто ун̣н̣а̄майо, сойева аттхаран̣о ун̣н̣а̄майаттхаран̣о, ва̄начитран̃ча там̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣о чети ва̄начитраун̣н̣а̄майаттхаран̣о. сетаттхаран̣оти сетаттхикехи севӣйатӣти сото, сойева аттхаран̣о сетаттхаран̣о. имина̄ аттхена пат̣ати сетабха̄вам̣ гаччхатӣти пат̣ика̄ти ка̄таббам̣. пат̣ика̄саддойам̣ ад̣д̣хендупа̄са̄н̣епи паваттати. гханапуппхакоти гханам̣ катхинам̣ пуппхаметтха̄ти гханапуппхако. имина̄ гханапуппхасан̇кха̄там̣ пат̣аламеттха аттхӣти пат̣алика̄ти дассети. соти аттхаран̣о. а̄малакапат̣оти а̄малакапуппхам̣ дассетва̄ като пат̣о. тӯлика̄ти тӯлам̣ пӯретва̄ ката̄ тӯлика̄. викатика̄ти сӣхабйаггха̄дирӯпехи (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.15) вичитта̄ка̄рена карӣйатӣти викатика̄. дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘уддаломӣти убхатодасам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣ам̣. еканталомӣти екатодасам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣а’’нти вуттам̣. идха пана ‘‘уддаломӣти екато уггаталомам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣ам̣, еканталомӣти убхато уггаталомам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣а’’нти вуттам̣. тасма̄ две ат̣т̣хакатха̄йо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадиса̄ хонти. еттха дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄найена вачанаттхам̣ карисса̄ми. ут̣т̣хитам̣ двӣхи паккхехи, двӣсу ва̄ даса̄сан̇кха̄там̣ ломаметтха̄ти уддаломӣ. ниггахита̄гамам̣ катва̄ ‘‘ундаломӣ’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо. екасмим̣ анте даса̄сан̇кха̄там̣ ломаметтха̄ти еканталомӣти. косеййакат̣т̣иссамайанти еттха косеййанти косийасуттам̣. кат̣т̣иссанти кат̣т̣иссана̄макам̣ ва̄кам̣. имина̄ косеййан̃ча кат̣т̣иссан̃ча кат̣т̣исса̄нӣти вирӯпекасесам̣ катва̄ кат̣т̣иссехи пакатам̣ аттхаран̣ам̣ кат̣т̣иссанти аттхам̣ дассети. суддхакосеййанти ратанаапарисиббитам̣ суддхакосеййам̣. имина̄ суддхакат̣т̣иссампи ват̣т̣атӣти дассети.

сол̣аса на̄т̣акиттхийо т̣хатва̄ наччам̣ каронти еттха̄ти куттаканти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘сол̣асанна’’нтиа̄ди. аджиначаммехӣти аджинамигачаммехи, катаити самбандхо. павен̣ӣти дупат̣т̣атипат̣т̣а̄дӣхи парам̣паравасена кататта̄ ‘‘павен̣ӣ’’ти вуччати. аджиначамма̄ни хи сукхуматара̄ни, тасма̄ дупат̣т̣атипат̣т̣а̄дӣни катва̄ павен̣ивасена ката̄ни. тасма̄ вуттам̣ ‘‘аджинапавен̣ӣ’’ти. ‘‘кадалимигачаммам̣ на̄ма̄’’ти имина̄ тасса чаммам̣ кадалимигаити гахетаббам̣ уттарападалопавасена ва̄ упача̄рена ва̄ти дассети. паварасаддо уттаматтхоти а̄ха ‘‘уттамапаччаттхаран̣а’’нти. танти кадалимигапаварапаччаттхаран̣ам̣. сауттараччхаданти еттха сака̄ро сахасаддака̄рийоти дассенто а̄ха ‘‘саха уттараччхадена̄’’ти. ‘‘упарӣ’’ти имина̄ уттарасаддасса сет̣т̣ха̄дайо ниваттети. ‘‘саддхи’’нти имина̄ сахасаддасса тулйаттхам̣ ниваттети. ‘‘сета…пе… на ват̣т̣атӣ’’ти имина̄ раттавита̄нам̣ хет̣т̣ха̄ каппийапаччаттхаран̣е сатипи на ват̣т̣атӣти дассети. касма̄? раттавита̄насса акаппийатта̄. убхатолохитакӯпадха̄нанти еттха убхасарӯпам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘сӣсӯпадха̄нан̃ча па̄дӯпадха̄нан̃ча̄’’ти. сӣсо упагантва̄ тит̣т̣хати еттха̄ти упадха̄нам̣, упа бхусам̣ ва̄ сукхам̣ дха̄ретӣти упадха̄нам̣, биббоханам̣. саче пама̄н̣айуттам̣, там̣ упадха̄нам̣ ват̣т̣атӣти йоджана̄.

155. саббачаммапат̣иккхепа̄дикатха̄

255. дӣпипотакоти дӣпипото вийа̄ти дӣпипотако ваччхо. бхиттидан̣д̣ака̄дӣсӯти бхиттисамбандхесу дан̣д̣ака̄дӣсу. а̄дисаддена бхиттитхамбха̄дайо сан̇ган̣ха̄ти.

256. йо на саккоти анупа̄хано га̄мам̣ пависитум̣, со гила̄но на̄ма̄ти йоджана̄.

157. сон̣акут̣икан̣н̣аваттхукатха̄

257. етена̄ти ‘‘курарагхаре’’ти па̄т̣хена. асса̄ти маха̄качча̄насса. папа̄тана̄макети йасма̄ маха̄тат̣о еттха аттхи, тасма̄ папа̄тана̄мако хоти. етена̄ти ‘‘папа̄таке паббате’’ти па̄т̣хена. асса̄ти маха̄качча̄насса. кот̣иаггханакам̣ пил̣андханам̣ кан̣н̣е етассаттхӣти кут̣икан̣н̣оти вачанаттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘кот̣иаггханакам̣ пана̄’’тиа̄ди. пил̣андхати анена̄ти пил̣андханам̣, алан̇ка̄ро. дантаджо чатуттхаккхаро. ‘‘паса̄даджанака’’нти имина̄ паса̄дам̣ джанетӣти па̄са̄дикоти вачанаттхам̣ дассети. паса̄данӣйанти паса̄дитаббам̣, паса̄дитум̣ араханти аттхо. аттхавачананти аттхо вуччати анена̄ти аттхавачанам̣. па̄л̣ийам̣ ида̄ни поттхакесу ‘‘паса̄данӣйа’’нти па̄т̣хо наттхи. ‘‘па̄са̄дика’’нтипадасса пуббе ‘‘дассанӣйа’’нти па̄т̣хойева аттхи. уттамадаматхасаматхантиеттха даматхасаддасса н̃а̄н̣аттхан̃ча индрийасам̣вараттхан̃ча саматхасаддасса сама̄дхаттхан̃ча читтӯпасаматтхан̃ча дассенто а̄ха ‘‘уттамам̣ даматхан̃ча̄’’тиа̄ди. часаддена двандава̄кйам̣ дассети. висӯка̄йикавиппхандита̄нанти висӯка̄йа пат̣ипаккха̄йа паватта̄нам̣ дит̣т̣хичиттасан̇кха̄та̄нам̣ вивидхачалана̄нам̣. ‘‘вӣрийиндрийа’’нти имина̄ йатиндрийанти еттха йатасаддо вӣрийава̄чакоти дассети. на̄ганти еттха наттхи а̄гу па̄паметасса̄ти на̄готи вачанаттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘а̄гувирахита’’нти ким̣ дивасато пат̣т̣ха̄йа̄ти а̄ха ‘‘мама паббаджджа̄дивасато пат̣т̣ха̄йа̄’’ти. кан̣ха̄ маттика̄ уттари еттха̄ти кан̣хуттара̄ти аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘кан̣хаматтикуттара̄’’ти. ‘‘упарӣ’’ти имина̄ уттарасаддасса аттхам̣ дассети. ‘‘гуннам̣ кхурехӣ’’ти имина̄ гуннам̣ кхуракан̣т̣акасадисатта̄ гокан̣т̣ака̄ на̄ма̄ти дассети. те гокан̣т̣аке раккхитунти самбандхо. евам̣ кхара̄ бхӯми хотӣти йоджана̄. етехӣти ерагӯа̄дӣхи чатӯхи тин̣ехи. танти ерагӯтин̣ам̣. тена̄ти морагӯтин̣ена. джантусса ван̣н̣оти самбандхо. сена̄санам̣ пан̃н̃апесӣти еттха ким̣ на̄ма сена̄санам̣ пан̃н̃апесӣти а̄ха ‘‘бхисим̣ ва̄ кат̣аса̄ракам̣ ва̄ пан̃н̃апесӣ’’ти. пан̃н̃апетва̄ ча пана сон̣асса а̄рочеси. ким̣ а̄рочесӣти а̄ха ‘‘а̄вусо’’тиа̄ди. саттха̄ васитука̄моти самбандхо.

258. ‘‘тасса сон̣асса̄’’ти имина̄ пат̣ибха̄ту танти еттха ‘‘та’’нтипадам̣ са̄мйаттхе упайогавачананти дассети. танти тава. ат̣т̣хакаваггика̄нӣти ат̣т̣хапама̄н̣о, ат̣т̣хасамӯхо ва̄ вагго етесанти ат̣т̣хакаваггика̄ни. ка̄масутта̄дӣни (су. ни. 772 а̄дайо) сол̣аса сутта̄ни. йоти пуггало, саманна̄гатоти самбандхо. арийопӣти писаддо на кевалам̣ сучисаманна̄гатойева па̄пе на рамати, атха кхо арийопӣти дассети. ‘‘пат̣ибха̄ту та’’нти па̄т̣хато йа̄ва ‘‘сучӣти вутта’’нти па̄т̣ха̄ кесучийева ат̣т̣хакатха̄поттхакесу аттхи. айам̣ кхвасса̄ти еттха ассасаддо а̄кхйа̄тоти а̄ха ‘‘бхавеййа̄’’ти. паридассесӣти пан̃ча вара̄ни париччхиндитва̄ дассеси. йам̣ вачанам̣ ме упаджджха̄йо джа̄на̄пети, тасса вачанасса айам̣ ка̄ло бхавеййа̄ти йоджана̄.

259. винайадхарапан̃чамена̄ти еттха упаджджха̄йапан̃чамена̄ти аттхам̣ пат̣иккхипанто а̄ха ‘‘анусса̄вана̄чарийапан̃чамена̄’’ти. упа̄ханакосакоти упа̄хана̄йа паккхипанока̄со косако. ел̣акачаммааджачаммесу акаппийам̣ на̄ма наттхи. мигачамме пана кин̃чи ват̣т̣ати, на кин̃чи ват̣т̣ати. там̣ вибхаджитва̄ дассенто а̄ха ‘‘мигачамме’’тиа̄ди. етесам̣йева̄ти ен̣имига̄дӣнам̣ чханнамева. ан̃н̃есам̣ пана̄ти чхахи мигехи авасеса̄нам̣ пана. тесам̣ чаммам̣ на ват̣т̣атӣти самбандхо.

га̄тха̄йам̣ маккат̣о ча ка̄л̣асӣхо ча сарабхо ча кадалимиго ча кечи йе ва̄л̣амига̄ аттхи, те ча̄ти йоджана̄. тесанти маккат̣а̄дӣнам̣.

таттха̄ти га̄тха̄йа, маккат̣а̄дӣсу ва̄. ‘‘сӣхабйаггхааччхатараччха̄’’ти имина̄ ва̄л̣амига̄нам̣ сарӯпам̣ дассети. еттака̄йева ва̄л̣амига̄ти а̄ха ‘‘на кевала’’нтиа̄ди. етесам̣йева̄ти сӣхабйаггхааччхатараччха̄намева. на чаммам̣ на ват̣т̣атӣти самбандхо. йесанти чханнам̣ ен̣имига̄дӣнам̣. тети чха ен̣имига̄дике. хи саччам̣ саббесам̣ етесам̣ ва̄л̣амига̄нам̣ чаммам̣ на ват̣т̣атӣти йоджана̄. а̄харитва̄ ва̄ на диннанти а̄харитва̄ ва̄ хаттхе ва̄ па̄дамӯле ва̄ т̣хапетва̄ на диннам̣. ‘‘ган̣анам̣ на упетӣ’’ти имина̄ ган̣анам̣ упагаччхатӣти ган̣анӯпаганти аттхам̣ дассети. адхит̣т̣хитан̃ча̄ти адхит̣т̣хитам̣ пана. йада̄ти йасмим̣ ка̄ле. татоти ка̄лато.

ити чаммаккхандхакаван̣н̣ана̄йа йоджана̄ саматта̄.