10. дха̄тувибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

342. апариккхӣн̣а̄йукам̣ пуккуса̄тикулапуттам̣ уддисса гамананти катва̄ вуттам̣ ‘‘туритагаманача̄рика’’нти. мама ва̄супагаманена тава читтасса апха̄сукам̣ анит̣т̣хам̣ саче наттхи. соти пуббупагато. диннам̣ диннамева ват̣т̣атӣти екава̄рам̣ диннам̣ диннамева йуттам̣, на пуна да̄таббанти адхиппа̄йо. катам̣ катамева̄ти сан̇гахаттхам̣ катам̣ ануччхавикакаммам̣ катамева, на там̣ пуна випариваттетаббанти адхиппа̄йо.

пуккуса̄тимхи убхайатха̄пи кулапуттабха̄во парипун̣н̣о ева̄ти а̄ха – ‘‘джа̄тикулапуттопи а̄ча̄ракулапуттопӣ’’ти. татра̄ти тасмим̣ таккасӣлато а̄гамане. ан̇ке нипаннада̄ракам̣ вийа джанам̣ тосети тут̣т̣хим̣ па̄пети. ратана̄ни уппаджджанти паббатасамудда̄дисаннисситатта̄ паччантадесасса. дассанӣйанти дассаненева сукха̄вахам̣. еварӯпанти дассанӣйам̣ саванӣйан̃ча.

анаггхакамбале махаггхакамбале. са̄ракаран̣д̣акети чанданаса̄ра̄диса̄рамайакаран̣д̣аке. ликха̄петва̄ уккира̄петва̄. ла̄кха̄йа ват̣т̣а̄петва̄ти мукхам̣ пидахитва̄ ла̄кха̄парикаммам̣ ка̄ретва̄.

анто дуссабхан̣д̣икам̣ аттхӣти ан̃н̃а̄си на̄тигарукабха̄вато. анаггха̄ ахесунти ван̣н̣асампаттипхассасампаттипама̄н̣амахаттадуннимма̄пийата̄хи махаггха̄ ахесум̣, маха̄пун̃н̃о ра̄джа̄ тасса аттхева̄ти адхиппа̄йо.

йади евам̣, ‘‘кинну кхо песемӣ’’ти касма̄ вӣмам̣сам̣ а̄паджджӣти а̄ха – ‘‘апича кхо пана̄’’тиа̄ди. соти бимбиса̄ро ра̄джа̄. вичинитум̣ а̄раддхо ратанасса анекавидхатта̄ уттаруттарин̃ча пан̣ӣтатара̄дибха̄вато. суван̣н̣араджата̄дӣти суван̣н̣араджатапава̄л̣аман̣имутта̄вел̣урийа̄ди. индрийабаддханти чаккха̄дииндрийапат̣ибаддхам̣. падесанти гун̣авасена екадесам̣ на па̄пун̣а̄ти.

са̄мам̣ сачча̄нам̣ абхисамбуддхата̄са̄ман̃н̃ена, ‘‘буддхаратанампи дувидха’’нти вуттам̣. буддхаратанасамам̣ ратанам̣ на̄ма наттхи, йасма̄ пана имасмим̣ локе парасмим̣ ва̄ пана буддхена садисо на виджджатӣти. пат̣хамабодхийам̣йева паваттатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘гхосопӣ’’тиа̄ди.

ра̄джа̄ тут̣т̣хо чинтеси, ‘‘таттха авиджджама̄нам̣йева песетум̣ ладдха’’нти. тасма̄ти йасма̄ парипун̣н̣ам̣ екадивасампи тасмим̣ падесе буддха̄нам̣ а̄ва̄сапариггахо наттхи, тасма̄. пуббадиса̄мукханти пуббадиса̄бхимукхам̣ сӣхапан̃джарам̣. тенасса сувибхӯта̄локатам̣ дассети.

евам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асса бхагавато ӣдисо самуда̄гамоти дассетум̣, ‘‘евам̣ даса па̄рамийо пӯретва̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ сампаннасамуда̄гамасса таданурӯпа̄ айам̣ пхаласампада̄ти дассетум̣, ‘‘туситабхаванато’’тиа̄ди вуттам̣.

арийадхаммо на̄ма арийамаггаппадха̄но, арийамагго ча саттатим̣сабодхипаккхийасан̇гахо, те ча уддесаматтенева гахита̄ти а̄ха – ‘‘саттатим̣сабодхипаккхийе екадесена ликхитва̄’’ти. чӯл̣асӣла̄дӣни брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.8-9) а̄гатанайена ведитабба̄ни. чхадва̄расам̣варам̣ сатисампаджан̃н̃анти маначчхат̣т̣ха̄нам̣ два̄ра̄нам̣ сам̣варан̣авасена саттат̣т̣ха̄никам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. два̄дасаппабхедам̣ чӣвара̄дичатуппаччайасантосам̣. аран̃н̃аруккхамӯла̄дӣнан̃ча вибхан̇гам̣ бха̄вана̄нукӯлам̣ сена̄санам̣. ‘‘абхиджджхам̣ локе паха̄йа̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ нӣваран̣аппаха̄нам̣. парикамманти касин̣а̄дипарикаммам̣. па̄л̣ийам̣ а̄гатанайена ат̣т̣хатим̣са каммат̣т̣ха̄на̄ни. висуддхипат̣ипа̄т̣ийа̄ йа̄ва а̄саваккхайа̄ имам̣ пат̣ипаттим̣ екадесена ликхи. сол̣асавидханти сол̣асавидхабха̄вана̄йа пайогам̣.

килан̃джамайети на̄на̄видхабхиттивибхатте сан̣хасукхумаратанапарисиббите килан̃джамайасамугге. бахи ваттхена вет̣хетва̄ти пат̣хамам̣ сукхумакамбалена вет̣хетва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ теттим̣са̄йа самуггесу паккхипитва̄ тато бахи сукхумаваттхена вет̣хетва̄ чха̄детва̄. тин̣агаччхапаха̄насаммаджджана̄дина̄ содхитаматтакамева хоту, кадалипун̣н̣агхат̣ат̣хапанадхаджапат̣а̄кусса̄пана̄диалан̇каран̣ена ма̄ нит̣т̣ха̄петха̄ти аттхо. ра̄джа̄нубха̄вена пат̣ийа̄детха̄ти мама ра̄джа̄нурӯпам̣ саджджетха, алан̇каротха̄ти аттхо. антарабхогика̄нанти ануйуттара̄джамаха̄матта̄нам̣. джаванадӯтети кхиппам̣ гаччхантакадӯтапурисе. та̄л̣ехи саха авачарантӣти та̄л̣а̄вачара̄.

ран̃н̃а̄ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ уддисса катапӯджа̄сакка̄расса амаччато сутатта̄ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ уччат̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ сайам̣ нӣча̄сане нисинно. на̄йам̣ ан̃н̃асса ратанасса бхависсатӣти айам̣ париха̄ро ан̃н̃асса ман̣имутта̄дибхедасса ратанасса на бхависсати ман̣имутта̄дӣхи абхисан̇кхататта̄. балавасоманассам̣ уппаджджи чиратанака̄лам̣ буддхаса̄сане бха̄витабха̄ваната̄йа ва̄ситава̄саната̄йа гхат̣е дӣпо вийа аббхантаре ева самуджджалама̄напарипаккатихетукабха̄вато.

дха̄ремӣти иччха̄ми, ган̣ха̄мӣти аттхо. дведжджхавачананти двел̣хакабха̄во. антарам̣ каротӣти двиннам̣ па̄да̄нам̣ антарам̣ там̣ лекхам̣ кароти, екена па̄дена атиккамӣти аттхо. тасса̄ гатамаггена̄ти та̄йа девийа̄ виват̣т̣ама̄на̄йа на̄сита̄йа гатамаггена. там̣ пана лекханти пуккуса̄тина̄ каталекхам̣. пан̣н̣аччхаттаканти та̄лапаттамут̣т̣хим̣.

саттхуга̄равена̄ти саттхари уппаннапаса̄дапемабахума̄насамбхавена. тада̄ саттха̄рам̣йева манаси катва̄ танниннабха̄вена гаччханто, ‘‘пуччхисса̄мӣ’’типи читтам̣ на уппа̄деси, ‘‘еттха ну кхо саттха̄ васатӣ’’ти паривитаккассева абха̄вато; ра̄джагахам̣ пана патва̄ ран̃н̃о песитаса̄санавасена таттха ча виха̄расса бахубха̄вато саттха̄ кахам̣ васатӣти пуччхи. саттху екакассева никкхаманам̣ пан̃чачатта̄лӣса йоджана̄ни падаса̄ гаманан̃ча дхаммапӯджа̄васена катанти дат̣т̣хаббам̣. дхаммапӯджа̄йа ча буддха̄нам̣ а̄чин̣н̣абха̄во хет̣т̣ха̄ виттха̄ритойева. буддхасобхам̣ пана пат̣иччха̄детва̄ ан̃н̃а̄такавесена таттха гаманам̣ тасса кулапуттасса виссаттхавасена маггадаратхапат̣ипассамбханаттхам̣. аппат̣ипассаддхамаггадаратхо хи дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣ на хотӣти. татха̄хи ваккхати, ‘‘нану ча бхагава̄’’тиа̄ди.

уруддханти виса̄ланти кечи. атирекатийоджанасатантиа̄дина̄ анвайато бйатирекато ча маччхеравинайане сабрахмача̄рӣнам̣ ова̄дада̄нам̣. аччантасукхума̄лотиа̄дина̄ саттху дхаммага̄равена саддхим̣ кулапуттассапи дхаммага̄равам̣ сам̣сандати саметӣти дассети. тена бхагавато катасса паччуггаманасса т̣ха̄нагатабха̄вам̣ вибха̄венто ан̃н̃есампи бхаббарӯпа̄нам̣ кулапутта̄нам̣ йатха̄рахам̣ сан̇гахо ка̄табботи дассети.

брахмалокаппама̄н̣анти уччабха̄вена. а̄нубха̄вена̄ти иддха̄нубха̄вена йатха̄ со сотапатхам̣ на упагаччхати, евам̣ вӯпасаметум̣ саккоти. авиббхантанти виббхамарахитам̣ ниллолуппам̣. ‘‘бха̄ванапум̣сакам̣ панета’’нти ватва̄ тасса виваран̣аттхам̣, ‘‘па̄са̄дикена ирийа̄патхена̄’’ти вуттам̣. иттхамбхӯталаккхан̣е етам̣ каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄ ирийато’’тиа̄ди. амана̄по хоти пассанта̄нам̣. сӣхасеййа̄йа нипаннассапи хи екачче сарӣра̄вайава̄ адхокхиттавиккхитта̄ вийа диссанти. кат̣ийам̣ двиннам̣ ӯрусандхӣнам̣ двиннан̃ча джа̄н̣усандхӣнам̣ васена чатусандхикапаллан̇кам̣. на патит̣т̣ха̄тӣти наппаваттати, ‘‘кам̣си тва’’нтиа̄дина̄ апуччхите катха̄паватти ева на хоти. аппатит̣т̣хита̄йа катха̄йа на сан̃джа̄йатӣти татха̄ пана пуччха̄васена катха̄йа аппаваттита̄йа упари дхаммакатха̄ на сан̃джа̄йати на уппаджджати. итӣти тасма̄. катха̄патит̣т̣ха̄панаттхам̣ катха̄паваттанаттхам̣ катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ ва̄ пуччхи.

сабха̄вамева катхетӣти аттано бхагавато адит̣т̣хапуббатта̄ ‘‘адит̣т̣хапуббакам̣ катхамахам̣ джа̄неййа’’нти сабха̄вамева кевалам̣ аттано аджджха̄сайамева катхети; на пана садевакасса локасса супа̄кат̣ам̣ сабха̄васиддхам̣ буддхарӯпака̄йасабха̄вам̣. атха ва̄ сабха̄вамева катхетӣти ‘‘идамева’’нти джа̄нантопи тада̄ бхагавато ручийа̄ татха̄паваттама̄нам̣ рӯпака̄йасабха̄вамева катхети аппавиккхамбханти адхиппа̄йо. тена̄ха – ‘‘татха̄ хи на’’нтиа̄ди, випассана̄лаккхан̣амева пат̣ипаданти адхиппа̄йо.

343. ‘‘пуббабха̄гапат̣ипадам̣ акатхетва̄’’ти ватва̄ пуббабха̄гапат̣ипада̄йа акатхане ка̄ран̣ам̣ пуббабха̄гапат̣ипадан̃ча сарӯпато дассетум̣, ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. апарисуддха̄йапи пуббабха̄гапат̣ипада̄йа випассана̄ татха̄ на киччака̄рӣ, пагева авиджджама̄на̄йа̄ти, ‘‘йасса хи…пе… апарисуддха̄ хоти’’ччева вуттам̣. пуббабха̄гапат̣ипада̄ ча на̄ма сан̇кхепато паннараса чаран̣адхамма̄ти а̄ха – ‘‘сӣласам̣варам̣…пе… имам̣ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ а̄чиккхатӣ’’ти. йа̄накиччам̣ са̄дхети маггагаманена акилантабха̄васа̄дханатта̄. чирака̄лам̣ парибха̄вита̄йа парипаккагата̄йа хетусампада̄йа упат̣т̣ха̄питам̣ са̄ман̣ерасӣлампи парипун̣н̣ам̣ акхан̣д̣а̄дибха̄ваппаттийа̄, йам̣ пуббахетутта̄ ‘‘сӣла’’нти вуччати.

дха̄туйо параматтхато виджджама̄на̄, пан̃н̃аттиматтхо пурисо авиджджама̄но. атха касма̄ бхагава̄ арахаттасса падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ випассанам̣ катхенто ‘‘чхадха̄туро’’ти авиджджама̄наппадха̄нам̣ десанам̣ а̄рабхӣти а̄ха – ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄ди. каттхачи ‘‘тевиджджо чхал̣абхин̃н̃о’’тиа̄дӣсу виджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассети. каттхачи – ‘‘иттхирӯпам̣, бхиккхаве, пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 1.1) авиджджама̄нена виджджама̄нам̣ дассети. каттхачи ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (вибха. 121) виджджама̄нена виджджама̄нам̣ дассети. каттхачи – ‘‘кхаттийакума̄ро бра̄хман̣акан̃н̃а̄йа саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппетӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.275) авиджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассети. идха пана виджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассети. ‘‘чхадха̄туро’’ти хи сама̄саттхо авиджджама̄но пуггалависайатта̄, тасса падасса авайаваттхо пана аппадха̄наттхо виджджама̄но, со саддаккамена аппадха̄нопи аттхаккамена падха̄ноти а̄ха – ‘‘виджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассенто’’ти. пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йеттха десана̄йа ка̄ран̣ам̣ дассетум̣, ‘‘саче хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. упат̣т̣ха̄пеййа̄ти – ‘‘дха̄туйо’’иччева кулапуттасса читтам̣ нивесеййа татха̄ сан̃джа̄неййа, евам̣ дхаммам̣ десеййа̄ти аттхо. сандехам̣ кареййа̄ти асати пурисе ко кароти? ко пат̣исам̣ведети, дха̄туйо ева̄ти ким̣ ну кхо идам̣, катхам̣ ну кхо иданти сам̣сайам̣ уппа̄деййа? саммохам̣ а̄паджджеййа̄ти чатуран̇гасаманна̄гате андхака̄ре ваттама̄нам̣ вийа десийама̄не аттхе саммохам̣ а̄паджджеййа. татха̄бхӯто ча десана̄йа абха̄джанабхӯтатта̄ десанам̣ сампат̣иччхитум̣ на саккун̣еййа. евама̄ха̄ти евам̣ ‘‘чхадха̄туро’’ти а̄ха.

йам̣ твам̣ пурисоти сан̃джа̄на̄сӣти йам̣ рӯпа̄рӯпадхаммасамӯхам̣ пабандхавасена паваттама̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нависесависит̣т̣хам̣ – ‘‘пурисо сатто иттхӣ’’тиа̄дина̄ твам̣ сан̃джа̄на̄си, со чхадха̄туро. сантесупи чхадха̄тувинимуттесу дха̄твантаресу сукха̄ваггахан̣аттхам̣ татха̄ вуттам̣ таггахан̣енева ча тесам̣ гахетаббато, сва̄йаматтхо хет̣т̣ха̄ дассито ева. сесападесӯти ‘‘чхапхасса̄йатано’’тиа̄дипадесупи. чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни чатассо патит̣т̣ха̄ етасса̄ти чатура̄дхит̣т̣ха̄но, адхитит̣т̣хати патит̣т̣хахати етена̄ти адхит̣т̣ха̄нам̣, йесу патит̣т̣ха̄йа уттаматтхам̣ арахаттам̣ адхигаччхати, тесам̣ пан̃н̃а̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣. тена̄ха ‘‘сва̄йам̣ бхиккхӯ’’тиа̄ди. еттоти ват̣т̣ато. виват̣т̣итва̄ти виниват̣т̣итва̄ апасаккитва̄. еттоти ва̄ етехи чхадха̄туа̄дӣхи. еттха хи нивит̣т̣хасса а̄йаттасса уттама̄йа сиддхийа̄ асамбхавоти. патит̣т̣хитанти арийамагга̄дхигамавасена суппатит̣т̣хитам̣. еван̃хи саббасо пат̣ипаккхасамуччхинданена таттха патит̣т̣хито хоти. ман̃н̃ассава̄ наппаваттантӣти чхахипи два̄рехи паваттама̄насота̄йа маггена висосита̄йа саббасо вигата̄йа саббасо виччхедаппаттийа̄ на санданти. тена̄ха ‘‘наппаваттантӣ’’ти. йасма̄ ма̄не саббасо самуччхинне асамуччхинно анупасанто килесо на̄ма наттхи, тасма̄ а̄ха – ‘‘муни сантоти вуччатӣ’’ти ра̄гаггиа̄дӣнам̣ нибба̄нена ниббуто.

пан̃н̃ам̣ наппамаджджеййа̄ти, ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа а̄варан̣ӣйехи дхаммехи читтам̣ парисодхетӣ’’тиа̄динайаппаватта̄йа (ма. ни. 1.423; 2.24; 3.75; сам̣. ни. 4.120; а. ни. 3.15; вибха. 519; маха̄ни. 161) аппама̄даппат̣ипаттийа̄ сама̄дхивипассана̄пан̃н̃ам̣ наппамаджджеййа. етена пуббабха̄гийам̣ саматхавипассана̄бха̄ванама̄ха. саччаманураккхеййа̄ти сачча̄нураккхана̄падесена сӣлависодханама̄ха; сачче т̣хито сама̄диннасӣлам̣ авикопетва̄ парипӯренто сама̄дхисам̣ваттанийатам̣ кароти. тена̄ха ‘‘вачӣсаччам̣ раккхеййа̄’’ти. килесапаричча̄гам̣ брӯхеййа̄ти тадан̇га̄дивасена килеса̄нам̣ париччаджанавидхим̣ вад̣д̣хеййа. килесавӯпасаманам̣ сиккхеййа̄ти йатха̄ те килеса̄ тадан̇га̄дивасена париччатта̄ йатха̄самуда̄ча̄раппаваттийа̄ санта̄не парил̣а̄хам̣ на джаненти; евам̣ килеса̄нам̣ вӯпасаманавидхим̣ сиккхеййа пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣнанти локуттара̄нам̣ пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣнам̣. адхигаматтха̄йа̄ти пат̣ила̄бхаттха̄йа.

347. пуббе вутта̄нанти, ‘‘чатура̄дхит̣т̣ха̄но, йаттха т̣хитам̣ ман̃н̃ассава̄ наппаваттантӣ’’ти (ма. ни. 3.343) евам̣ пуббе вутта̄нам̣.

348. ваттаббам̣ бхавеййа̄ти ниддесавасена ваттаббам̣ бхавеййа. а̄дӣхӣти евама̄дӣхи. киччам̣ наттхи кичча̄бха̄вато. уппат̣ипа̄т̣идха̄туканти айатха̄нупуббикам̣. йатха̄дхаммавасенева̄ти десетаббадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄венева. саппа̄йам̣ дхутан̇ганти аттано килесанигган̣ханайоггам̣ дхутан̇гам̣. читтаручитанти аттано читтапакатийа̄ а̄чарийехи вирочетаббам̣, чарийа̄нукӯланти аттхо. хаттхипадопамасутта̄дӣсӯти а̄ди-саддена висуддхимаггадха̄тувибхан̇га̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.

354. айампеттха̄ти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘атха̄парам̣ упеккха̄йева авасиссатӣ’’ти упаридесанам̣ сампин̣д̣ети. сопи хи па̄т̣ийекко анусандхӣти. нану ча̄йам̣ йатха̄уддит̣т̣ха̄йа вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ниддесопи бхависсатӣти йатха̄нусандхинайо виджджатӣти? на, вин̃н̃а̄н̣адха̄туниддесанайена десана̄йа аппаваттатта̄ тена̄ха ‘‘хет̣т̣хато’’тиа̄ди. йам̣ ва̄ пана̄тиа̄дина̄ пана десана̄йа са̄нусандхитам̣ вибха̄вети. на хи буддха̄ бхагаванто ананусандхикам̣ десанам̣ десенти. а̄гаманӣйавипассана̄васена̄ти йасса̄ пуббе паваттатта̄ а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не т̣хита̄ випассана̄, тасса̄ васена. каммака̄ракавин̃н̃а̄н̣анти ‘‘нетам̣ мама несохамасми, на месо атта̄’’ти евам̣ випассана̄киччака̄ракам̣ випассана̄сахитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. вин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена̄ти йатха̄уддит̣т̣ха̄йа вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ бха̄джанавасена. саттху катханаттха̄йа̄ти саттха̄ра̄ уддесамева катва̄ т̣хапитатта̄ ниддесавасена катханаттха̄йа. акатхитабха̄во ева хисса авасит̣т̣хата̄ катханаттха̄йа пат̣ивиджджханаттха̄йа ча. пат̣ипаккхавигамена тасса читтасса парисуддхата̄ти а̄ха ‘‘нирупаккилеса’’нти. упаккилеса̄нам̣ пана пахӣнабха̄вато парийода̄там̣. самудайавасена удайадассанаттхан̃чева паччайаниродхавасена аттхан̇гамадассанаттхан̃ча. ка̄ран̣абха̄вена сукха̄йа ведана̄йа хитанти сукхаведанийам̣. тена̄ха ‘‘сукхаведана̄йа паччайабхӯта’’нти.

360. рӯпакаммат̣т̣ха̄нампи чатудха̄туваваттха̄навасена, арӯпакаммат̣т̣ха̄нампи сукхадуккхаведана̄мукхена пагун̣ам̣ джа̄там̣.

саттху катханаттхам̣йева авасиссатӣти, ‘‘кулапуттасса пат̣ивиджджханаттха’’нти вуттамеваттхам̣ ниседхети, тасма̄ вуттамеваттхам̣ саматтхетум̣, ‘‘имасмим̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кулапуттасса рӯпа̄вачараджджха̄нети кулапуттена адхигатарӯпа̄вачараджджха̄не. тена̄ха – ‘‘бхиккху пагун̣ам̣ тава идам̣ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄на’’нти. йам̣ кин̃чи суван̣н̣ата̄панайогйам̣ ан̇га̄рабха̄джанам̣ идха ‘‘укка̄’’ти адхиппетанти а̄ха ‘‘ан̇га̄ракапалла’’нти. саджджеййа̄ти йатха̄ таттха паккхиттасуван̣н̣ан̃ча таппати, евам̣ пат̣ийа̄дийеййа. нӣхат̣адосанти вигатӣбхӯтака̄л̣акам̣. апанӣтакаса̄ванти апагатасукхумака̄л̣акам̣.

арийамагге патит̣т̣ха̄петука̄мена на̄ма саббасмимпи локийадхамме вираджджанаттха̄йа дхаммо катхетабботи адхиппа̄йена, ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄дина̄ чодана̄ ката̄. винеййадаманакусалена бхагавата̄ венеййаджджха̄сайавасена та̄ва чатуттхаджджха̄нупеккха̄йа ван̣н̣о катхитоти тасса париха̄рам̣ ваданто, ‘‘кулапуттасса̄’’тиа̄дима̄ха.

361. таданудхамманти тасса арӯпа̄вачарасса кусаласса анурӯпадхаммам̣, йа̄йа пат̣ипада̄йа тасса адхигамо хоти, тасса пуббабха̄гапат̣ипаданти аттхо. тена̄ха ‘‘рӯпа̄вачараджджха̄на’’нти. таггахан̣а̄ти тасса гахан̣ена тасса̄ пат̣ипаттийа̄ пат̣ипаджджама̄нена. ито уттаринти ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана’’нтиа̄дӣсу.

362. тассева̄ти арӯпа̄вачараджджха̄насса. етам̣ пана савипа̄кам̣ арӯпа̄вачараджджха̄нам̣ самечча самбхуййа паччайехи кататта̄ сан̇кхатам̣. пакаппитанти паччайавасена савихитам̣. а̄йӯхитанти сампин̣д̣итам̣. каронтена карӣйатӣти пат̣ипаджджанакена пат̣ипаджджӣйати сан̇кхарӣйати. нибба̄нам̣ вийа на ниччам̣ на сассатам̣. атха кхо кхан̣е кхан̣е бхиджджанасабха̄вата̄йа та̄вака̄ликам̣. тато ева чавана̄дисабха̄ванти саббаметам̣ рӯпа̄вачарадхаммесу а̄дӣнававибха̄ванам̣. дуккхе патит̣т̣хитанти сан̇кха̄радуккхе патит̣т̣хитам̣. ата̄н̣анти чаванасабха̄ва̄дита̄йа та̄н̣арахитам̣. ален̣анти тато араккхатта̄ лӣйанат̣т̣ха̄нарахитам̣. асаран̣анти аппат̣исаран̣ам̣. асаран̣ӣбхӯтанти саббака̄лампи аппат̣исаран̣ам̣.

саматтапаттависе кхандха̄дӣсу гахите дуттикиччха̄ сийа̄ти, ‘‘кхандхам̣ ва̄ сӣсам̣ ва̄ гахетум̣ адатва̄’’ти вуттам̣. евамева̄ти еттха̄йам̣ упама̄сам̣сандана̄ – чхеко бхисакко вийа самма̄самбуддхо. висавика̄ро вийа килесадуккха̄нубандхо, бхисаккасса висам̣ т̣ха̄нато ча̄ветва̄ упари а̄ропанам̣ вийа бхагавато десана̄нубха̄вена кулапуттасса ка̄мабхаве никантим̣ парийа̄да̄йа арӯпаджджха̄не бхаванам̣. бхисаккасса висам̣ ота̄ретва̄ патхавийам̣ па̄танам̣ вийа кулапуттасса орамбха̄гийакилесадуккха̄панайанам̣.

асампаттасса̄ти арӯпа̄вачараджджха̄нам̣ анадхигатасса. аппат̣иладдхассева̄ти тасса вевачанам̣. саббаметанти ‘‘аниччам̣ адхува’’нтиа̄дина̄ виттха̄рато вуттам̣ саббаметам̣ а̄дӣнавам̣. екападенева ‘‘сан̇кхатамета’’нти катхеси сан̇кхатападенева тасса аттхасса анавасесато парийа̄диннатта̄.

на̄йӯхатӣти бхавака̄ран̣ачетана̄васена бйа̄па̄рам̣ на самӯхети на сампин̣д̣ети. тена̄ха – ‘‘на ра̄сим̣ каротӣ’’ти. абхисан̇кхаран̣ам̣ на̄ма четана̄бйа̄па̄роти а̄ха – ‘‘на абхисан̃четайатӣ’’ти. там̣ пана пхалуппа̄данасаматтхата̄йа пхалена каппананти а̄ха ‘‘на каппетӣ’’ти. саче абхисан̇кха̄рачетана̄ ул̣а̄ра̄, пхаламахаттасан̇кха̄та̄йа вуд̣д̣хийа̄ хоти, анул̣а̄ра̄ ча авуд̣д̣хийа̄ти а̄ха – ‘‘вуд̣д̣хийа̄ ва̄ париха̄нийа̄ ва̄’’ти. буддхависайе т̣хатва̄ти бхагава̄ аттано буддхасубуддхата̄йа сӣхасама̄навуттита̄йа ча десанам̣ уккам̣сато са̄вакехи паттаббам̣ висесам̣ анавасесенто татха̄ вадати, на са̄вакависайам̣ атиккамитва̄ аттано буддхависайамева десенто. тена̄ха – ‘‘арахаттаникӯт̣ам̣ ган̣хӣ’’ти. йади кулапутто аттано…пе… пат̣ивиджджхи, атха касма̄ бхагава̄ десана̄йа арахаттаникӯт̣ам̣ ган̣хӣти а̄ха ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди.

ито пуббети ито ана̄га̄мипхала̄дхигамато уттари упари. асса̄ти кулапуттасса. катхентасса бхагавато дхамме нева кан̇кха̄ на вимати пат̣хамамаггенева кан̇кха̄йа самуччхиннатта̄. екаччесу т̣ха̄несӯти татха̄ винеййат̣ха̄несу. татха̄ хи айампи кулапутто ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ бхагавантам̣ сан̃джа̄ни. тена вуттам̣ ‘‘йато анена̄’’тиа̄ди.

363. анаджджхосита̄ти анаджджхосанӣйа̄ти айаматтхоти а̄ха – ‘‘гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ гахетум̣ на йутта̄’’ти.

364. ра̄гова анусайо ра̄га̄нусайо, со ча паччайасамава̄йе уппаджджана̄рахоти ваттаббатам̣ лабхатӣти вуттам̣ – ‘‘сукхаведанам̣ а̄раббха ра̄га̄нусайо уппаджджеййа̄’’ти. на пана тасса уппа̄данам̣ аттхи кхан̣аттайасама̄йога̄самбхавато. еса найо сесесупи. итаранти адуккхамасукхаведанам̣. висам̣йуттоти кеначи сан̃н̃оджанена асам̣йуттата̄йа ева нийатавиппайутто. ка̄йасса кот̣и парамо анто етасса̄ти ка̄йакот̣икам̣. дутийападети ‘‘джӣвитапарийантика’’нти имасмим̣ паде. висеванасса̄ти упа̄да̄насса. сӣтӣбхависсантӣти падасса ‘‘нируджджхиссантӣ’’ти аттхо вутто, катхам̣ пана ведайита̄нам̣ два̄дасасу а̄йатанесу нируджджханам̣ сӣтибха̄ваппаттӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘килеса̄ хӣ’’тиа̄ди. самудайапан̃хена̄ти маха̄сатипат̣т̣ха̄не (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133) самудайасаччаниродхапан̃хена. нану саббасо килесапарил̣а̄хавигаме сӣтибха̄во на̄ма ведана̄ниродхаматтена адхиппето; тена идха ведайита̄ни вутта̄ни, на килеса̄ти ведайита̄нам̣ аччантаниродхасан̇кха̄то сӣтибха̄вопи килесасамуччхеденева̄ти а̄ха ‘‘ведайита̄нипӣ’’тиа̄ди.

365. идам̣ опаммасам̣сандананти еттха сан̃н̃оджана̄ дӣпасикха̄ вийа, адхит̣т̣ха̄накапаллика̄ вийа ведана̄йа ниссайабхӯта̄ чатта̄ро кхандха̄, телам̣ вийа килеса̄, ват̣т̣и вийа каммават̣т̣ам̣, упахаран̣акапурисо вийа ват̣т̣ага̄мӣ путхуджджано, тасса сӣсаччхедакапурисо вийа арахаттамагго санта̄насса самуччхедакаран̣ато, ана̄ха̄ра̄йа дӣпасикха̄йа нибба̄йанам̣ вийа каммакилеса̄нам̣ анантарапаччайато ана̄ха̄ра̄йа ведана̄йа анупа̄дисесавасена нибба̄йанам̣.

а̄димхи сама̄дхивипассана̄пан̃н̃а̄хӣти пуббабха̄гапат̣ипада̄бхӯта̄ тайа̄ пагун̣асама̄дхито арахаттасса падат̣т̣ха̄набхӯтавипассана̄пан̃н̃а̄то ча. уттаритара̄ти висит̣т̣хатара̄. евам̣ саманна̄гатоти еттха евам̣-саддо идам̣саддаттхавачаноти а̄ха – ‘‘имина̄ уттамена арахаттапхалапан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄нена̄’’ти. саббам̣ ват̣т̣адуккхам̣ кхепетӣти саббадуккхаккхайо, аггамагго, там̣парийа̄панната̄йа таттха н̃а̄н̣анти а̄ха – ‘‘саббадуккхаккхайе н̃а̄н̣ам̣ на̄ма арахаттамагге н̃а̄н̣а’’нти. арахаттапхале н̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣ вуттанайена саббадуккхаккхайе санте таннимиттам̣ ва̄ уппаннан̃а̄н̣анти катва̄. тасса̄ти, ‘‘евам̣ саманна̄гато бхиккху имина̄ парамена пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄нена саманна̄гато хотӣ’’ти вуттабхиккхуно.

366. хӣти йасма̄. вимуттӣти арахаттапхалавимутти, тасма̄ саббадуккхаккхайе н̃а̄н̣анти арахаттапхалан̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣. саччанти параматтхасаччам̣ нибба̄нам̣, на маггасаччам̣. ка̄мам̣ арахаттапхалавимутти пат̣ипаккхехи акопанӣйата̄йа акуппа̄, ‘‘сачче т̣хита̄’’ти пана вачанато, ‘‘акуппа̄рамман̣акаран̣ена акуппа̄ти вутта̄’’ти а̄ха. витатханти нат̣т̣хам̣, джара̄йа маран̣ена ча випарин̣а̄метаббата̄йа йа̄дисам̣ уппа̄да̄ваттха̄йа джа̄там̣, тато ан̃н̃а̄дисанти аттхо. татха̄ хи там̣ джара̄маран̣ехи паримуситаббарӯпата̄йа ‘‘муса̄’’ти вуттам̣. тена̄ха – ‘‘мосадхамманти нассанасабха̄ва’’нти. там̣ авитатханти там̣ вуттанайена авитатхам̣ на̄ма, там̣ сабха̄во саббака̄лам̣ тенева лаббханато. саматхавипассана̄васена вачӣсаччатоти саматхавипассана̄васена йам̣ висуддхиматтам̣ вачӣсаччам̣, тато. дуккхасаччасамудайасаччехи таччхавипалла̄сабхӯтасабха̄вехи. ити несам̣ йатха̄сакам̣ сабха̄вена авитатхабха̄ве амосадхаммата̄йа техипи авитатхабха̄ва̄ параматтхасаччам̣ нибба̄намева уттаритарам̣. тасма̄ти нибба̄нассева уттаритарабха̄вато.

367. упадхӣйати еттха дуккханти упадхӣ, кхандха̄ ка̄магун̣а̄ ча. упадаханти дуккханти упадхӣ, килеса̄бхисан̇кха̄ра̄. парипӯра̄ гахита̄ пара̄мат̣т̣ха̄ти парийаттабха̄вена тан̣ха̄йа гахита̄ дит̣т̣хийа̄ пара̄мат̣т̣ха̄. саматхавипассана̄васена килесапаричча̄гатоти виккхамбханавасена тадан̇гаппаха̄навасена ча килеса̄нам̣ париччаджанато. уттаритаро висит̣т̣хатарасса паха̄наппака̄расса абха̄вато.

368. а̄гха̄такаран̣авасена̄ти четасика̄гха̄тасса уппаджджанавасена. бйа̄паджджанавасена̄ти читтасса випаттибха̄вавасена. сампадуссанавасена̄ти саббасо дуссанавасена. тӣхи падехи йади арахаттамаггена килеса̄нам̣ паричча̄го ча̄га̄дхит̣т̣ха̄нам̣, арахаттамаггенева несам̣ вӯпасамо упасама̄дхит̣т̣ха̄нам̣ хотӣти дассети. еттха висесена паричча̄го сампаджаханам̣ ануппаттидхаммата̄па̄данам̣ ча̄го, татха̄ пана паричча̄гена йо со несам̣ тада̄ вӯпасантата̄йа абха̄во, айам̣ упасамоти айаметесам̣ висесо.

369. ман̃н̃итанти ман̃н̃ана̄, ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ каппана̄ти аттхо. авиджджа̄вибандханатан̣ха̄га̄ха̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣абха̄вато айамаханти еттха аханти дит̣т̣химан̃н̃ана̄дассанам̣, са̄ пана дит̣т̣хи ма̄наман̃н̃ана̄йа аттанийага̄хавасена хотӣти свева ‘‘айа’’нти имина̄ гахитоти а̄ха – ‘‘айамаханти екам̣ тан̣ха̄ман̃н̃итамева ват̣т̣атӣ’’ти. а̄ба̄дхат̣т̣хена̄ти пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена. ман̃н̃ана̄васена хи сатта̄нам̣ татха̄ хоти. антодосат̣т̣хена̄ти аббхантарадут̣т̣хабха̄вена. ман̃н̃ана̄дӯситатта̄ хи сатта̄нам̣ аттабха̄во дуккхата̄мӯла̄йатто, килеса̄сучипаггхаран̣ато уппа̄даниродхабхан̇гехи уддхамуддхам̣ паккапабхинно хотӣти пхалӯпача̄рена ‘‘ман̃н̃итам̣ ган̣д̣о’’ти вутто. анупавит̣т̣хат̣т̣хена̄ти анупависитва̄ хадайама̄хачча адхит̣т̣ха̄нена. ман̃н̃итан̃хи пӣл̣а̄джананато антотуданато дуруддхаран̣ато саллам̣. кхӣн̣а̄савамуни саббасо килеса̄нам̣ сантатта̄, тато ева парил̣а̄ха̄нам̣ париниббутатта̄ вӯпасантатта̄ санто упасанто ниббутоти вуччати. йаттха т̣хитанти йасмим̣ асеккхабхӯмийам̣ т̣хитам̣. йади бхагава̄ аттано десана̄н̃а̄н̣а̄нурӯпам̣ десанам̣ паватта̄пеййа, маха̄патхавим̣ паттхарантасса вийа, а̄ка̄сам̣ паса̄рентасса вийа, ананта̄паримеййалокадха̄туйо пат̣ичча тесам̣ т̣хита̄ка̄рам̣ ануппӯрам̣ вичинантасса вийа десана̄ парийоса̄нам̣ на гаччхеййа. йасма̄ панасса винеййаджджха̄сайа̄нурӯпамева десана̄ паватти, на тато парам̣ ан̣уматтампи вад̣д̣хати. тасма̄ вуттам̣ – ‘‘сабба̄пи дхаммадесана̄ сам̣кхитта̄ва, виттха̄радесана̄ на̄ма наттхӣ’’ти. нану саттапакаран̣адесана̄ виттха̄ракатха̄ти? на са̄пи виттха̄ракатха̄ти а̄ха – ‘‘самантапат̣т̣ха̄накатха̄пи сам̣кхитта̄йева̄’’ти. саннипатитадевапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпамева хи тасса̄пи паватти, на саттхудесана̄н̃а̄н̣а̄нурӯпанти. йатха̄нусандхим̣ па̄песи йатха̄уддит̣т̣хе анупуббена анавасесато вибхаджанавасена десана̄йа нит̣т̣ха̄питатта̄. випан̃читан̃н̃ӯ…пе… катхеси на̄тисан̇кхепавиттха̄равасена деситатта̄.

370. ат̣т̣ханнам̣ париккха̄ра̄нанти найидаманавасесапарийа̄да̄нам̣, лаккхан̣авачанам̣ панетам̣, ан̃н̃атарасса̄ти вачанасесо. татха̄ хи, ‘‘майхам̣ иддхимайапариккха̄рала̄бха̄йа паччайо хотӯ’’ти паттханам̣ пат̣т̣хапетва̄ паттачӣварам̣, паттам̣, чӣварамева ва̄ динне чаримабхаве иддхимайапариккха̄ро ниббаттатӣти ваданти. адиннатта̄ти кечива̄до, тена̄ха ‘‘кулапутто’’тиа̄ди. ока̄са̄бха̄ватоти упасампада̄лаккхан̣асса асамбхавато. тена̄ха – ‘‘кулапуттасса а̄йупариккхӣн̣а’’нти. удакатиттха…пе… а̄раддхо парамаппиччхабха̄вато.

виббханта̄ти бхантачитта̄. син̇гена виджджхитва̄ гха̄теси пуримаджа̄тибаддха̄гха̄тата̄йа̄ти ваданти.

ма̄нусам̣ йоганти мануссаттабха̄вам̣. аттабха̄во хи йуджджати каммакилесехӣти ‘‘його’’ти вуччати. упаччагунти упагаччхим̣су. упакотиа̄ди тесам̣ на̄ма̄ни.

гандхакат̣т̣хехӣти чандана̄гарусал̣аладевада̄руа̄дӣхи гандхада̄рӯхи. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

дха̄тувибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.