4. вибхан̇гавагго

1. бхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

272. ека̄ ратти екаратто, бхаддо екаратто етасса̄ти бхаддекараттам̣, випассанам̣ парибрӯхенто пуггало. тена̄ха – ‘‘випассана̄нуйогасаманна̄гататта̄’’ти. там̣ уддисса паваттийа̄ пана бхаддекараттасахачаран̣ато бхаддекаратто. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘бхаддекараттасса во, бхиккхаве, уддесан̃ча вибхан̇ган̃ча десесса̄мӣ’’ти. десетаббаматтхам̣ уддисати етена̄ти уддесо, сан̇кхепадесана̄ ева. йасма̄ пана ниддесапада̄нам̣ джананит̣т̣ха̄не т̣хитатта̄ ма̄та̄ вийа̄ти ма̄тика̄ти вуччати, тасма̄ха ‘‘уддесанти ма̄тика’’нти. уддит̣т̣хаматтхам̣ вибхаджати етена̄ти вибхан̇го виттха̄радесана̄, тена̄ха – ‘‘виттха̄рабха̄джанийа’’нти ‘‘йатха̄уддит̣т̣хаматтхам̣ виттха̄рато бха̄джети вибхаджати етена̄’’ти катва̄.

уппа̄да̄дикхан̣аттайам̣ патва̄ атиккамам̣ атиккантам̣ атӣтам̣. там̣ пана аттхато вигатам̣ кхандхапан̃чаканти а̄ха ‘‘атӣте кхандхапан̃чаке’’ти. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на̄нугаччхеййа̄ти тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинандана̄хи на̄нубхавеййа, на̄бхинандеййа̄ти аттхо. йатха̄ ‘‘ничча’’нтиа̄дина̄ випарӣтагга̄хавасена атӣтесу рӯпа̄дӣсу миччха̄абхинивисанам̣ пара̄ма̄со дит̣т̣ха̄бхинандана̄; евам̣ ‘‘ничча’’нтиа̄дина̄ випарӣтагга̄хавасена ана̄гатесу рӯпа̄дӣсу миччха̄абхинивисанам̣ пара̄ма̄со дит̣т̣хи каммасама̄да̄нам̣ дит̣т̣хипаттхана̄ти там̣ пат̣иккхипанто а̄ха – ‘‘тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на паттхеййа̄’’ти. йадатӣтанти еттха ити-саддо а̄диаттхо. тена ‘‘апатта’’нти падам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тампи хи ка̄ран̣авачанам̣. тена̄ха ‘‘йасма̄ ча̄’’ти. таттха̄йамадхиппа̄йо, ‘‘атӣтам̣ тан̣ха̄дивасена на̄бхинандитаббам̣ саббасо авиджджама̄натта̄ сасависа̄н̣ам̣ вийа, татха̄ ана̄гатампи на паттхетабба’’нти. таттха сийа̄ – атӣтам̣ на̄бхинандитаббам̣ абхинандана̄йа ниппайоджанатта̄, ана̄гатапаттхана̄ пана сапхала̄пи сийа̄ти на саббасо пат̣иккхипитабба̄ти? на, тасса̄пи савигха̄табха̄вена пат̣иккхипитаббато. тена̄ха ‘‘йасма̄’’тиа̄ди. таттха пахӣнанти ниссат̣т̣хасабха̄вам̣. нируддханти бхаггам̣. аттхан̇гатанти вина̄сам̣. аппаттанти сабха̄вам̣ уппа̄да̄дикам̣ асампаттам̣. аджа̄танти на джа̄там̣. аниббаттанти тассева вевачанам̣.

йаттха йаттха̄ти йасмим̣ йасмим̣ кхан̣е, йасмим̣ йасмим̣ ва̄ дхаммапун̃дже уппаннам̣, там̣ саббампи асесетва̄. аран̃н̃а̄дӣсу ва̄ти ва̄-саддо анийаматтхо. тена аран̃н̃е ва̄ руккхамӯле ва̄ паббатакандара̄дӣсу ва̄ти т̣ха̄нанийама̄бха̄ва̄ анупассана̄йа са̄таччака̄ритам̣ дассети. йамака̄дивасена парибрӯхийама̄на̄ випассана̄ вийа пат̣ипаккхехи акопанийа̄ва хотӣти а̄ха – ‘‘асам̣хӣрам̣ асам̣куппанти идам̣ випассана̄пат̣ивипассана̄дассанаттхам̣ вутта’’нти. га̄тха̄йамайаматтхо випассана̄васена йуджджатӣти а̄ха – ‘‘випассана̄ хӣ’’тиа̄ди. ким̣ ета̄йа парийа̄йакатха̄йа̄ти ниппарийа̄йатова асам̣хӣрам̣ асам̣куппам̣ дассетум̣, ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. катхам̣ пана ниччасса нибба̄насса анубрӯхана̄ хотӣти а̄ха ‘‘пунаппуна’’нтиа̄ди. етена тада̄рамман̣адхамма̄ брӯхана̄йа, тесам̣ а̄рамман̣ампи аттхато анубрӯхитам̣ на̄ма хоти бахулам̣ манасика̄рена̄ти дассети.

а̄дито та̄панам̣ а̄та̄панам̣, тена а̄рамбхадха̄тума̄ха. парито та̄панам̣ парита̄панам̣, тена никкамадха̄тупараккамадха̄туйо ча̄ти. тасса сена̄ти тасса маччуно сахакаран̣ат̣т̣хена сена̄ вийа̄ти сена̄. сан̇гаротиа̄дӣсу митта̄ка̄раггахан̣ена са̄мапайогама̄ха. лан̃джаггахан̣ена лан̃джада̄нам̣, тена да̄наппайогам̣. балара̄сӣти хаттхиасса̄дибалака̄йо. тена дан̣д̣абхеда̄ни вадати. бхедопи хи балавато ева иджджхати, сва̄йам̣ чатуббидхопи упа̄йайогена сампаваттӣйати. таттха таттха ча сан̇гам̣ а̄саттим̣ арати детӣти сан̇гаро пуббабха̄ге ва̄ сан̇гаран̣авасена тасса пат̣иджа̄нанавасена паваттанато.

ут̣т̣ха̄хакам̣ ут̣т̣ха̄навӣрийасампаннам̣. сапарахитасӣваналаккхан̣ена аса̄дхубха̄вапараммукхабха̄вагаманена ва̄ санто.

273. манун̃н̃арӯпавасенева евам̣рӯпо ахосӣнти атӣтам̣ анва̄гамети таттха нандийа̄саманва̄найанато. ведана̄дӣсупи есева найо. кусаласукхасоманассаведана̄васена̄ти кусалаведана̄васена сукхаведана̄васена соманассаведана̄васена̄ти паччекам̣ ведана̄саддо йоджетаббо. тан̣ха̄бхинандана̄йа сати дит̣т̣ха̄бхинандана̄ сиддха̄ ева̄ти – ‘‘тан̣хам̣ саманва̄нети’’иччева вуттам̣. хӣнарӯпа̄ди…пе… на ман̃н̃ати аманун̃н̃опи сама̄но саманун̃н̃абха̄вассева васена ман̃н̃ана̄йа паваттанато. на̄нупаваттайати виккхамбханавасена нандийа̄ дӯрӣкататта̄.

274. ул̣а̄расундарабха̄вамукхенева ана̄гатесупи рӯпа̄дӣсу тан̣ха̄дит̣т̣хикаппана̄ паваттатӣти а̄ха – ‘‘евам̣рӯпо…пе… ведитабба̄’’ти.

275. ваттаббам̣ сийа̄ти йатха̄ нандийа̄ асаманва̄найанаджотанам̣ бйатирекамукхена патит̣т̣хапетум̣, ‘‘атӣтам̣ на нва̄гамеййа̄’’ти уддесасса, ‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, атӣтам̣ анва̄гаметӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.273) вибхан̇го вутто, евам̣ ‘‘паччуппаннан̃ча йо дхамма’’нтиа̄дикасса уддесасса бйатирекамукхена вибхан̇ге вуччама̄не випассана̄пат̣иккхепавасена, ‘‘катхан̃ча…пе… ваттаббам̣ сийа̄’’ти вуттам̣. тайидам̣ парамагамбхӣрам̣ саттхудесана̄найам̣ анупадха̄ретва̄ чодитам̣, йасма̄ ‘‘паччуппаннан̃ча йо дхамма’’нтиа̄дикасса уддесасса бйатирекамукхенева випассана̄пат̣иккхепавасена, ‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, паччуппаннесӯ’’ти вибхан̇гадесана̄ сампаваттати. тена̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. таттха тасса̄ ева̄ти випассана̄йа ева. абха̄вам̣ дассетум̣ сам̣хӣратӣти ма̄тикам̣ уддхаритва̄ти катхетукамйата̄йа ма̄тика̄васена падуддха̄рам̣ катва̄, ‘‘идха, бхиккхаве, асутава̄ сутава̄’’ти ча а̄дина̄ виттха̄ро вутто. випассана̄йа абха̄ватоти випассана̄йа абха̄витата̄йа авиккхамбхитата̄йа тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи сапаттехи вийа таттха таттха т̣хапана̄йа а̄кад̣д̣хӣйати, таттха таттха висайе тато ева апа̄йасамуддам̣ сам̣са̄расамуддам̣ а̄нӣйати. суккапаккхо вуттавипарийа̄йена ведитаббо. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

бхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

2. а̄нандабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

276. бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ато ниваттетва̄ екасмим̣йева а̄рамман̣е читтасса саммадева лайанам̣ аппанам̣ пат̣исалла̄нам̣, йо кочи сама̄паттивиха̄ро, идха пана арийавиха̄ро адхиппетоти а̄ха – ‘‘пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хито’’тиа̄ди. джа̄нантова бхагава̄ катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ пуччхи. вуттан̃хетам̣ – ‘‘джа̄нанта̄пи татха̄гата̄ пуччханти, джа̄нанта̄пи на пуччхантӣ’’тиа̄ди (па̄ра̄. 16).

278. са̄дхука̄рамада̄сӣти са̄дхусаддам̣ са̄веси. там̣ пана пасам̣са̄ хотӣти пасам̣саттхо са̄дхусаддо. тена̄ха ‘‘десанам̣ пасам̣санто’’ти. виджджама̄нехи ван̣н̣ехи гун̣аванте удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣, кевалам̣ гун̣асам̣киттанавасена тхомана̄ пасам̣са̄ти айаметесам̣ висесо.

а̄нандабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

3. маха̄качча̄набхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

279. ун̣хабха̄вена тапанато тапам̣ удакам̣ етасса̄ти тапода̄, рахадо. тена̄ха ‘‘таттодакасса рахадасса̄’’ти. сан̇кхепена вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣, ‘‘вебха̄рапаббатасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. тато удакарахадато, там̣ рахадам̣ упанисса̄йа̄ти аттхо. на̄габхавана̄гатопи хи со рахадо тато упари мануссалоке джала̄сайена самбаддхо хоти. тена вуттам̣ – ‘‘тапода̄ на̄ма надӣ сандатӣ’’ти. едиса̄ти кутхита̄ ун̣ха̄, анваттхана̄мавасена тапода̄ти ча вуччатӣти аттхо. петалокоти пета̄нам̣ васанат̣т̣ха̄нам̣ паччеканирайам̣ сандха̄йа̄ха. имасса пана а̄ра̄масса̄ти тапода̄ра̄масса. татоти тапода̄сан̇кха̄танадито. маха̄удакарахадоти маха̄удакабхаритам̣ паллалам̣.

280. самиддхоти ул̣а̄ро, парипун̣н̣ойева̄ти аттхо. а̄димхи брахмачарийамасса̄ти а̄дибрахмачарийо, со ева а̄дибрахмачарийако. тена̄ха ‘‘пуббабха̄гаппат̣ипаттибхӯто’’ти. ‘‘атӣтам̣ ана̄гатам̣ паччуппанна’’нти аддхабхедамукхена сан̇кхатадхаммабодхавачанам̣.

282. ка̄мам̣ кхандха̄дивасена вибхаджанам̣ са̄дха̄ран̣ам̣, пат̣хамадутийачатуттхасуттесу пана кхандхавасена вибхаджанам̣ катва̄ идха татха̄ акатва̄ евам̣ десана̄йа т̣хапанам̣ тато ан̃н̃атха̄ а̄йатанавасена вибхаджанаттхам̣. евам̣ вибхинна̄ хи сан̇кхепавиттха̄рато анавасеса̄ саммасанупага̄ дхамма̄ вибхаджитва̄ дассита̄ хонти; айам̣ киреттха бхагавато аджджха̄сайо тхерена найато гахитоти дассетум̣, ‘‘имасмим̣ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха два̄даса̄йатанавасенева ма̄тикам̣ т̣хапесӣти локийа̄ни два̄даса̄йатана̄ни ева сандха̄йа ма̄тикам̣ т̣хапеси, йатха̄ тӣсу суттесу кхандхавасена вибхаттам̣, евам̣ йади бхагавата̄ идха̄пи вибхаджанам̣ иччхитам̣ сийа̄, татха̄ вибхаджеййа, йасма̄ пана татха̄ авибхаджитва̄ва гандхакут̣им̣ павит̣т̣хо, тасма̄ два̄даса̄йатанавасеневеттха вибхаджанам̣ бхагавата̄ ча адхиппетанти найагга̄хе т̣хатва̄ тхеро вибхаджи. тена̄ха – ‘‘найам̣ пат̣илабхитва̄ евама̄ха̄’’ти. бха̄рийам̣ катанти дуккарам̣ катам̣. ападе падам̣ дасситам̣ а̄ка̄се падам̣ катам̣ са̄дха̄ран̣асса аттхасса висит̣т̣хависайата̄йа дасситатта̄. никантивин̃н̃а̄н̣анти никантитан̣ха̄йа сампайуттам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, ‘‘чхандара̄гаппат̣ибаддхам̣ хотӣ’’ти вачанато. маноти бхаван̇гачиттам̣ манодва̄рикаджавана̄нам̣ два̄рабхӯтам̣.

283. паттхана̄васена т̣хапесӣти паттхана̄васена читтам̣ паваттеси.

маха̄качча̄набхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄

саматта̄.

4. ломасакакан̇гийабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄

286. гхананичиталомо ломасо, айам̣ пана аппата̄йа ломасакоти а̄ха – ‘‘ӣсакаломаса̄ка̄рата̄йа̄’’ти, ломасако ан̇гико ломасакакан̇гийо, пат̣хамо ка-ка̄ро аппаттхо, дутийам̣ пана падавад̣д̣ханамева. раттакамбаласила̄йанти раттакамбалаван̣н̣асила̄йам̣. оруйха̄ти а̄ка̄сато отаритва̄. па̄т̣иха̄рийам̣ дисва̄ диннала̄бхасакка̄расса аса̄дийанато мануссапатхе на васанти.

дасахи чаккава̄л̣асахассехӣти ниссаккавачанато а̄гантва̄ти адхиппа̄йо. саннипатита̄хи девата̄хӣти каран̣авачанам̣. пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа пат̣ивиджджхитум̣ асакконта̄нам̣ дева̄нам̣ н̃а̄н̣асса тиккхависадабха̄ва̄па̄данена самуттеджетум̣ сам̣вегаджананаттхам̣…пе… абха̄си. татра̄ти тасмим̣ девасаннипа̄те, тиссам̣ ва̄ десана̄йам̣. деваттасса̄ти девабха̄васса, диббасампаттийа̄ти аттхо. бхаддекараттасса суттасса ета̄ти бхаддекараттийа̄.

саванамукхена бйан̃джанасо аттхасо ча упадха̄ран̣ам̣ угган̣хананти а̄ха – ‘‘тун̣хӣбхӯто нисӣдитва̄ сун̣анто угган̣ха̄ти на̄ма̄’’ти. ва̄чуггатакаран̣ам̣ парийа̄пун̣ананти а̄ха – ‘‘ва̄ча̄йа саджджха̄йам̣ каронто парийа̄пун̣а̄ти на̄ма̄’’ти. гантхасса парихан̣ам̣ дха̄ран̣ам̣, там̣ пана паресу патит̣т̣ха̄панам̣ па̄кат̣ам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘ан̃н̃есам̣ ва̄ченто дха̄рети на̄ма̄’’ти. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

ломасакакан̇гийабхаддекараттасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄

саматта̄.

5. чӯл̣акаммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

289. ан̇гасубхата̄йа̄ти ан̇га̄нам̣ хаттхапа̄да̄дисарӣра̄вайава̄нам̣ сундарабха̄вена. йам̣ апаччам̣ куччхитам̣ муддхам̣ ва̄, таттха локе ма̄н̣ававоха̄ро, йебхуййена сатта̄ дахарака̄ле суддхадха̄тука̄ хонтӣти вуттам̣, ‘‘тарун̣ака̄ле вохарим̣сӯ’’ти. адхипатитта̄ти иссарабха̄вато.

сама̄ха̄ранти санничайам̣. пан̣д̣ито гхарама̄васети йасма̄ аппатарепи бйайама̄не бхога̄ кхӣйанти, аппатарепи сан̃чайама̄не вад̣д̣ханти, тасма̄ вин̃н̃уджа̄тико кин̃чи бйайам̣ акатва̄ айамева уппа̄денто гхара̄ва̄сам̣ анутит̣т̣хеййа̄ти лобха̄деситаматтхам̣ вадати.

дханалобхена…пе… ниббатто. лобхавасикасса хи гати нирайо ва̄ тираччха̄найони ва̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘нимиттасса̄дагатхитам̣ ва̄, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тит̣т̣хати анубйан̃джанасса̄дагатхитам̣ ва̄. тасмим̣ самайе ка̄лан̇кареййа, двиннам̣ гатӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ гатим̣ вада̄ми – нирайам̣ ва̄ тираччха̄найоним̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 4.235). нирайе ниббаттиссати катока̄сасса каммасса пат̣иба̄хитум̣ асаккун̣еййабха̄вато.

паттаккхандхаадхомукхабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘она̄метва̄’’ти вуттам̣. бра̄хман̣ача̄риттасса бха̄витатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘брахмалоке ниббатто’’ти. там̣ паваттим̣ пуччхӣти сутаметам̣ майа̄, ‘‘майхам̣ пита̄ сунакхо хутва̄ ниббатто’’ти, етам̣ бхота̄ готамена вуттанти. кимидам̣ вуттанти имам̣ паваттим̣ пуччхи.

татхева ватва̄ти йатха̄ сунакхасса вуттам̣, татхева ватва̄. ависам̣ва̄данаттханти, ‘‘тодеййабра̄хман̣о сунакхо джа̄то’’ти аттано вачанасса ависам̣ва̄данаттхам̣, висам̣ва̄дана̄бха̄вадассанаттханти адхиппа̄йо. н̃а̄томхи имина̄ти имина̄ мама путтена майхам̣ пуримаджа̄тийам̣ пита̄ти евам̣ н̃а̄то амхӣти джа̄нитва̄. буддха̄нубха̄вена кира сунакхо татха̄ дассети, на джа̄тиссарата̄йа. бхагавантам̣ дисва̄ бхуккаран̣ам̣ пана пуримаджа̄тисиддхава̄сана̄йа. бхавапат̣иччханнанти бхавантарабха̄вена пат̣иччханнам̣. на̄ма-саддо самбха̄ване. пат̣исандхиантаранти ан̃н̃аджа̄типат̣исандхиггахан̣ена хет̣т̣химаджа̄там̣ гатим̣. ан̇гавиджджа̄па̄т̣хако киреса, тена аппа̄йукадӣгха̄йуката̄дивасена чуддаса пан̃хе абхисан̇кхари; евам̣ кирасса ахоси, ‘‘имесам̣ сатта̄нам̣ аппа̄йуката̄дайо висеса̄ ан̇гапаччан̇гавасена саллаккхийанти. на кхо панетам̣ йуттам̣ ‘ан̇гапаччан̇га̄ни йа̄ва тесам̣ тесам̣ ка̄ран̣а’нти; тасма̄ бхавитаббаметтха ан̃н̃енева ка̄ран̣ена. саман̣о готамо там̣ ка̄ран̣ам̣ вибхаджитва̄ катхессати, ева̄йам̣ саббан̃н̃ӯти ниччхайо ме апан̣н̣ако бхависсатӣ’’ти. апаре пана бхан̣анти, ‘‘тираччха̄нагатам̣ мануссам̣ ва̄ а̄виситва̄ иччхитаттхакаса̄ванам̣ на̄ма маха̄мантавиджджа̄васена хоти; тасма̄ на етта̄вата̄ саман̣асса готамасса саббан̃н̃ута̄ суниччхита̄ хоти. йам̣ нӯна̄хам̣ каммапхаламасса уддисса пан̃хам̣ пуччхеййам̣, таттха ча ме читтам̣ а̄ра̄дхенто пан̃хам̣ бйа̄кариссати. ева̄йам̣ саббан̃н̃ӯти виниччхайо ме бхависсатӣти те пан̃хе пуччхатӣ’’ти.

бхан̣д̣аканти са̄патеййам̣, сантаканти аттхо. каммуна̄ да̄таббам̣ а̄дийантӣти каммада̄йа̄да̄, аттана̄ катӯпачитакаммапхалабха̄гӣти аттхо. там̣ пана каммада̄йаджджам̣ ка̄ран̣опача̄рена ваданто, ‘‘каммам̣ етесам̣ да̄йаджджам̣ бхан̣д̣аканти аттхо’’ти а̄ха – йатха̄ ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.80). йавати пхалам̣ сабха̄вато бхиннампи абхиннам̣ вийа мисситам̣ хоти, етена̄ти йонӣти а̄ха – ‘‘каммам̣ етесам̣ йони ка̄ран̣а’’нти. маматтавасена баджджхати сам̣баджджхатӣти бандху, н̃а̄ти са̄лохито ча. каммам̣ пана екантасамбандхамева̄ти а̄ха – ‘‘каммам̣ етесам̣ бандхӯ’’ти. патит̣т̣ха̄ти авассайо. каммасадисо хи сатта̄нам̣ авассайо наттхи, ан̃н̃о кочи иссаро брахма̄ ва̄ на кароти та̄дисам̣ каттум̣ саджджитум̣ асаматтхабха̄вато. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайена ведитаббам̣. каммамева̄ти касма̄ авадха̄ритам̣, нану килеса̄пи сатта̄нам̣ хӣнапан̣ӣтабха̄вака̄ран̣ам̣, на кеваланти? саччаметам̣, килесапайогена випа̄кават̣т̣ам̣ ниббаттам̣ каммапаваттитамева̄ти катва̄ вуттам̣. ‘‘катхитасса аттхам̣ на сан̃джа̄на̄сӣ’’ти сан̇кхепато ватва̄ нану бхагава̄ маха̄ка̄рун̣ико паресам̣ н̃а̄панаттхамева дхаммам̣ десетӣти а̄ха – ‘‘ма̄наниссито киреса̄’’тиа̄ди.

290. саматтена̄ти парийаттена, йатха̄ там̣ пхалам̣ да̄тум̣ саматтхам̣ хоти, евам̣ катена, упачитена̄ти аттхо. та̄дисам̣ пана аттано кичче анӯнам̣ на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘парипун̣н̣ена̄’’ти. сама̄диннена̄ти еттха сама̄да̄нам̣ на̄ма тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи гахан̣ам̣ пара̄масананти а̄ха – ‘‘гахитена пара̄мат̣т̣хена̄’’ти. пат̣ипаджджати ета̄йа сугатидуггатӣти пат̣ипада̄, каммам̣. татха̄ хи там̣ ‘‘каммапатхо’’ти вуччати.

еса̄ти пат̣ипада̄. дуббалам̣ упагха̄такамева сийа̄ти упапӣл̣акасса висайам̣ дассетум̣, ‘‘балавакаммена̄’’тиа̄ди вуттам̣. балавакаммена̄ти пун̃н̃акаммена. вадати на̄ма̄ти ваданто вийа хоти. ниббатта̄пеййанти касма̄ вуттам̣, нану упапӣл̣акасабха̄вам̣ каммам̣ джанакасабха̄вам̣ на хотӣти? саббаметам̣ парикаппанавачанам̣, йатха̄ манусса̄ паччаттхикам̣ пат̣ипаккхам̣ кин̃чи ка̄тум̣ асаматтха̄пи кечи а̄ламбанавасена саматтха̄ вийа атта̄нам̣ дассенти, евам̣сампадамиданти кечи. апаре пана бхан̣анти – йассидам̣ каммассавипа̄кам̣ пӣл̣ети, саче тасмим̣ анока̄се ева сайам̣ випаччитум̣ ока̄сам̣ лабхеййа, апа̄йесу ева там̣саман̇гипуггалам̣ ниббатта̄пеййа, йасма̄ там̣ каммам̣ балавам̣ хутва̄ авасесапаччайасамава̄йена випаччитум̣ а̄раддхам̣, тасма̄ итарам̣ тасса випа̄кам̣ виба̄дхентам̣ упапӣл̣акам̣ на̄ма джа̄там̣. етадаттхамева четтха ‘‘балавакаммена ниббатта’’нти балаваггахан̣ам̣ катам̣. киччавасена хи несам̣ камма̄нам̣ ета̄ саман̃н̃а̄, йадидам̣ упапӣл̣акам̣ упаччхедакам̣ джанакам̣ упаттхамбхаканти, на кусала̄ни вийа упаттхамбха̄ни хонти ниббаттаттха̄йа. пӣл̣етва̄ти вихет̣хетва̄ пат̣игха̄т̣ана̄дивасена уччхутелайанта̄дайо вийа уччхутила̄дике виба̄дхетва̄. нироджанти ниттеджам̣. нийӯсанти нирасам̣. касат̣анти нисса̄рам̣. париссайанти упаддавам̣.

ида̄ни париссайасса упанайана̄ка̄рам̣ дассентена таттха, ‘‘да̄ракасса̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ бхога̄нам̣ вина̄сана̄ка̄рам̣ дассетум̣, пуна ‘‘да̄ракасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. кумбхадохана̄ти кумбхапӯракхӣра̄. гоман̣д̣алети гойӯтхе.

ат̣т̣хусабхагаманам̣ катва̄ти ат̣т̣хаусабхаппама̄н̣ам̣ падесам̣ паччаттхикам̣ уддисса дхануггахо ануйа̄йим̣ катва̄. танти сарам̣. ан̃н̃оти паччаттхико. таттхева па̄теййа ачча̄саннам̣ катва̄ сарасса кхиттатта̄. ва̄л̣амаччходаканти макара̄дива̄л̣амаччхавантам̣ удакам̣.

пат̣исандхиниббаттакам̣ каммам̣ джанакакаммам̣ на̄ма парипун̣н̣авипа̄када̄йибха̄вато, на паваттивипа̄каматтаниббаттакам̣. бхогасампада̄дӣти а̄ди-саддена а̄рогйасампада̄ди-парива̄расампада̄дӣни ган̣ха̄ти. на дӣгха̄йуката̄дӣни хи аппа̄йуката̄сам̣ваттаникена каммуна̄ ниббатта̄ни; ан̃н̃ам̣ дӣгха̄йуката̄каран̣ена упаттхамбхетум̣ саккоти; на атидуббан̣н̣ам̣ аппесаккхам̣ нӣчакулӣнам̣ дуппан̃н̃ам̣ ва̄ ван̣н̣авантата̄дивасена. татха̄ хи ваккхати, ‘‘имасмим̣ пана пан̃хависсаджджане’’тиа̄ди, там̣ пана нидассанавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

пурима̄нӣти упапӣл̣акопаччхедака̄ни. упапӣл̣акупагха̄та̄ на̄ма кусалавипа̄капат̣иба̄хака̄ти адхиппа̄йена ‘‘две акусала̄нева̄’’ти вуттам̣. упаттхамбхакам̣ кусаламева̄ти еттха йатха̄ джанакам̣ убхайасабха̄вам̣, евам̣ итаресампи убхайасабха̄вата̄йа вуччама̄на̄йа на кочи виродхо. девадатта̄дӣнан̃хи на̄га̄дӣнам̣ ито ануппаваччхита̄нам̣ пета̄дӣнан̃ча нарака̄дӣсу акусалакаммавипа̄касса упаттхамбханупапӣл̣анупагха̄тана̄ни на на самбхаванти. еван̃ча катва̄ йа̄ хет̣т̣ха̄ бахӯсу а̄нантарийесу екена гахитапат̣исандхикасса итаресам̣ тасса анубалаппада̄йита̄ вутта̄, са̄пи саматтхита̄ хоти. йасмин̃хи камме кате джанаканиббаттам̣ кусалапхалам̣ ва̄ акусалапхалам̣ ва̄ бйа̄дхидха̄тусамата̄динимиттам̣ виба̄дхӣйати, тамупаттхамбхакам̣. йасмим̣ пана кате джа̄тисаматтхасса пат̣исандхийам̣ паваттийан̃ча випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нам̣ уппатти хоти, там̣ джанакам̣. йасмим̣ пана кате ан̃н̃ена джанитасса ит̣т̣хасса ва̄ анит̣т̣хасса ва̄ пхаласса виба̄дха̄виччхедапаччайа̄нуппаттийа̄ упабрӯханапаччайуппаттийа̄ ча джанакаса̄маттхийа̄нурӯпам̣ паривуттичиратарапабандха̄ хоти, етам̣ упаттхамбхакам̣. татха̄ йасмим̣ кате джанаканиббаттам̣ кусалапхалам̣ акусалапхалам̣ ва̄ бйа̄дхидха̄тусамата̄динимиттам̣ виба̄дхӣйати, там̣ упапӣл̣акам̣. йасмим̣ пана кате джанакаса̄маттхийавасена чиратарапабандха̄рахампи сама̄нам̣ пхалам̣ виччхедакапаччайуппаттийа̄ виччхиджджати, там̣ упагха̄таканти айаметтха са̄ро.

таттха̄ти тесу каммесу. упаччхедакакаммена̄ти а̄йуно упагха̄такакаммена. сва̄йамупагха̄такабха̄во двидха̄ иччхитабботи там̣ дассетум̣ ‘‘па̄н̣а̄типа̄тина̄’’тиа̄ди вуттам̣. на саккоти па̄н̣а̄типа̄такаммуна̄ санта̄насса татха̄бхисан̇кхататта̄. йасмин̃хи санта̄не ниббаттам̣, тасса тена абхисан̇кхатата̄ авассам̣ иччхитабба̄ таттхева тасса випа̄касса винибандханато. етена кусаласса каммасса а̄йӯханаккхан̣ейева па̄н̣а̄типа̄то та̄дисам̣ са̄маттхийупагха̄там̣ каротӣти дассети, тато каммам̣ аппапхалам̣ хоти. ‘‘дӣгха̄йука̄’’тиа̄дина̄ упагха̄таса̄маттхийена кхетте уппаннасассам̣ вийа упапаттинийа̄мака̄ дхамма̄ти дассети. упапатти нийатависесе випаччитум̣ ока̄се каронте ева кусалакамме а̄кад̣д̣хийама̄напат̣исандхикам̣ па̄н̣а̄типа̄такаммам̣ аппа̄йукаттха̄йа нийаметӣти а̄ха – ‘‘пат̣исандхимева ва̄ нийа̄метва̄ аппа̄йукам̣ каротӣ’’ти. па̄н̣а̄типа̄тачетана̄йа аччантакат̣укавипа̄катта̄ саннит̣т̣ха̄начетана̄йа нирайе ниббаттати тасса̄ аттхасса кхӣн̣а̄бха̄вато; итаре пана на татха̄ бха̄рийа̄ти а̄ха – ‘‘пубба̄…пе… хотӣ’’ти. идха пана йам̣ хет̣т̣ха̄ вуттасадисам̣, там̣ вуттанайена ведитаббам̣.

манусса̄мануссапариссайа̄ти ма̄нусака̄ ама̄нусака̄ ча упаддава̄. пуратоти пуббадва̄рато. паччхатоти паччхимаваттхуто. пават̣т̣ама̄на̄ти париджанасса, девата̄нам̣ ва̄ десена пават̣т̣ама̄на̄. парехӣти пура̄танехи парехи. саммукхӣбха̄ванти са̄мибха̄вавасена паччаккхаттам̣. а̄харитва̄ денти ин̣а̄йика̄. камманта̄ти ван̣иджджа̄дикамма̄ни. апа̄н̣а̄типа̄такамманти па̄н̣а̄типа̄тасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ каммам̣; па̄н̣а̄типа̄та̄ виративасена паваттитакамманти аттхо. дӣгха̄йукасам̣ваттаникам̣ хоти випа̄касса каммасариккхабха̄вато. имина̄ найена̄ти имина̄ аппа̄йукадӣгха̄йукасам̣ваттаникесу каммесу йатха̄вуттена там̣ сам̣ваттаникавибха̄вананайена.

вихет̣ханакамма̄дӣнипӣти пи-саддена кодхаисса̄манакамаччхератхаддхаавиддасубха̄вавасена паваттитакамма̄ни сан̇ган̣ха̄ти. татхева̄ти йатха̄ па̄н̣а̄типа̄такаммам̣ аттхато евам̣ вадати на̄ма̄ти вуттам̣, татхева вадама̄на̄ни вийа. ‘‘йам̣ йадева̄типаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти (кху. па̄. 8.10) вачанато йатха̄ саббакусалам̣ сабба̄сам̣ сампаттӣнам̣ упаниссайо, евам̣ саббам̣ акусалам̣ сабба̄сам̣ випаттӣнам̣ упаниссайоти, ‘‘упапӣл̣анена ниббхогатам̣ а̄па̄детва̄’’тиа̄ди вуттам̣. татха̄ хи па̄н̣а̄типа̄такаммавасенапи айам̣ найо дассито. авихет̣хана̄дӣнӣти еттха а̄ди-саддена аккодхана-анисса̄мана-да̄на-анатима̄на-виддасубха̄вена паваттакамма̄ни сан̇ган̣ха̄ти.

293. исса̄ мано етасса̄ти исса̄манакоти а̄ха ‘‘исса̄сампайуттачитто’’ти. упаккосантоти аккосаваттхӯхи аккосанто. иссам̣ бандхатӣти иссам̣ анубандхати исса̄сахитамева читтам̣ анупаваттети. аппесаккхоти аппа̄нубха̄во аппан̃н̃а̄то. тена̄ха ‘‘на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти. са̄ панасса аппа̄нубха̄вата̄ парива̄ра̄бха̄вена па̄кат̣а̄ хотӣти а̄ха ‘‘аппапарива̄ро’’ти.

294. маччхарийавасена на да̄та̄ хотӣти саббасо деййадхаммасса абха̄вена на да̄та̄ на хоти. амаччхарӣ хи пуггало сати деййадхамме йатха̄рахам̣ детийева.

295. абхива̄детаббам̣ кхеттавасена маттхакаппаттам̣ дассетум̣, ‘‘буддхам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ан̃н̃епи ма̄тупитуджет̣т̣хабха̄тара̄дайо абхива̄дана̄диараха̄ санти, тесу тхаддха̄дивасена каран̣ам̣ нӣчакуласам̣ваттаникамева. на хи паватте сакка̄ ка̄тунти самбандхо. тена паваттивипа̄када̄йино каммасса висайо есоти дассети. тена̄ха ‘‘пат̣исандхимева пана̄’’тиа̄ди.

296. апарипуччханена̄ти апарипуччха̄маттена нирайе на ниббаттати; апарипуччха̄хету пана каттабба̄каран̣а̄дӣхи сийа̄ нирайаниббаттӣти па̄л̣ийам̣, ‘‘на парипуччхита̄ хотӣ’’тиа̄ди вуттанти дассенто, ‘‘апарипуччхако пана̄’’тиа̄дима̄ха. йатха̄нусандхим̣ па̄песӣти десанам̣ йатха̄нусандхинит̣т̣ха̄нам̣ па̄песи. сесам̣ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.

чӯл̣акаммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

6. маха̄каммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

298. каммасса могхабха̄во на̄ма пхалена туччхата̄ пхала̄бха̄воти а̄ха – ‘‘могханти туччхам̣ апхала’’нти. татхам̣ бхӯтанти саччасаддасса аттхама̄ха. парибба̄джако пана ‘‘сачча’’нти имина̄ тамева сапхаланти вадати. сапхалан̃хи каммам̣ саттху абхиматаманокамманти адхиппа̄йо. идан̃ча ‘‘могхам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дивачанам̣. там̣ гахетва̄ти парампара̄йа гахетва̄. еса̄ти поталипутто парибба̄джако. абхисан̃н̃а̄ниродхакатхам̣ сандха̄йа вадати. са̄пи хи титтхийа̄нам̣ антаре па̄кат̣а̄ джа̄та̄ти. тхероти самиддхиттхеро. йатха̄ бхагавата̄ вуттам̣, тато ча ан̃н̃атха̄ва доса̄ропанабхайена гахетва̄ тато бхагавантам̣ тхеро раккхатӣти адхиппа̄йена парибба̄джако, ‘‘парираккхитаббам̣ ман̃н̃иссатӣ’’ти авоча̄ти а̄ха – ‘‘парираккхитаббанти гарахато мочанена раккхитабба’’нти. сан̃четана̄ асса аттхӣти сан̃четаникам̣. камманти сан̃четаникассапи каммасса аттано самайе иччхитатта̄ парибба̄джакена вуттам̣.

сан̇кхатасан̇кха̄рата̄йа рӯпамева ‘‘тиламаттампи сан̇кха̄ра’’нти вуттам̣. тена̄ха – ‘‘мам̣сачаккхуна̄ва пассатӣ’’ти. сама̄гамадассанам̣ сандха̄йа̄ти каттхачипи тасса дассанам̣ сандха̄йа, на парин̃н̃а̄дассанам̣. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘куто паневарӯпам̣ катха̄салла̄па’’нти.

299. ват̣т̣адуккханти сам̣са̄радуккхам̣. килесадуккханти килесасамбхавара̄гапарил̣а̄хадуккхам̣. сан̇кха̄радуккханти йаданиччам̣, там̣ дуккханти евам̣ вуттадуккхам̣. саче бха̄ситам̣ бхавеййа̄ти имам̣ ӣдисам̣ дуккхам̣ сандха̄йа а̄йасмата̄ самиддхина̄ бха̄ситам̣ сийа̄ ну бхагава̄, авибхаджитва̄ бйа̄каран̣ам̣ йуттамева̄ти адхиппа̄йо.

300. умман̇ганти уммуджджанам̣, катха̄мул̣хена антара̄ ан̃н̃а̄н̣ависайапан̃ха̄ умман̇гам̣. тена̄ха – ‘‘пан̃ха̄умман̇га’’нти нева диббачаккхуна̄ти касма̄ вуттам̣. на хи там̣ айонисо уммуджджанам̣ диббачаккхувисайанти? ка̄ман̃четам̣ на диббачаккхувисайам̣, диббачаккхупарибхан̣д̣ан̃а̄висайам̣ пана сийа̄ти татха̄ вуттам̣. адхиппа̄йенева̄ти уда̄йиттхерасса адхиппа̄йенева гайхама̄нена там̣ айонийо уммуджджанам̣ ан̃н̃а̄си. саннисӣдитум̣ пуббе нисинна̄ка̄рена саннисӣдитум̣ на саккоти. самиддхиттхерена анабхисан̇кхатассева аттхасса катхитатта̄, ‘‘йам̣ абхӯтам̣, тадева катхессатӣ’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘айонисо уммуджджиссатӣ’’ти. тиссо ведана̄ пуччхита̄, ‘‘ким̣ со ведийатӣ’’ти авибха̄гена ведийама̄насса джа̄титатта̄. сукха̄йа ведана̄йа хитанти сукхаведанийам̣. тена̄ха – ‘‘сукхаведана̄йа паччайабхӯта’’нти. сесесӯти, ‘‘дуккхаведанийа’’нтиа̄дӣсу.

хет̣т̣ха̄ тикаджджха̄начетана̄ти еттха, ‘‘кусалато’’ти адхика̄рато рӯпа̄вачаракусалато хет̣т̣ха̄ тикаджджха̄начетана̄ти аттхо. еттха̄ти етесу ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачарасукхаведанийакаммесу. адуккхамасукхампӣти пи-саддена ит̣т̣ха̄рамман̣е сукхампӣти имаматтхам̣ сампин̣д̣ети.

йади ка̄йадва̄ре паваттато ан̃н̃аттха адуккхамасукхам̣ джанети, атха касма̄, ‘‘дуккхассева джананато’’ти вуттанти а̄ха – ‘‘са̄ пана ведана̄’’тиа̄ди.

чатуттхаджджха̄начетана̄ти еттха арӯпа̄вачаракусалачетана̄типи ваттаббам̣. йатха̄ хи ‘‘ка̄йена ва̄ча̄йа манаса̄’’ти еттха йатха̄ла̄бхаггахан̣авасена манаса̄ сукхаведанийам̣ адуккхамасукхаведанийанти айаматтхо арӯпа̄вачаракусалепи лаббхатӣти сукхампи джанети уккат̣т̣хасса н̃а̄н̣асампайуттакусаласса сол̣асавипа̄качиттаниббаттанато, айан̃ча найо хет̣т̣ха̄, ‘‘адуккхамасукхампӣ’’ти еттха̄пи ваттаббо. пуббе парийа̄йато дуккхаведана̄ вутта̄, суттантасам̣ван̣н̣ана̄ хеса̄ти ида̄ни ниппарийа̄йато пуна дассетум̣, ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена еттха дуккхаведанийам̣ паваттивасенева ват̣т̣атӣти. етасса̄ти дуккхаведанийасса паваттивасенева йуджджама̄натта̄ етасса васена саббам̣ сукхаведанийам̣ адуккхамасукхаведанийан̃ча паваттивасенева ваттум̣ ват̣т̣ати.

а̄лайоти абхиручи. маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣анти махати каммавибхаджане н̃а̄н̣ам̣, махантам̣ ва̄ каммавибхаджанан̃а̄н̣ам̣. бха̄джанам̣ на̄ма ниддесо, айам̣ пана уддесоти катва̄ а̄ха – ‘‘катаме чатта̄ро…пе… ма̄тика̄т̣т̣хапана’’нти.

301. па̄т̣ийекко анусандхи йатха̄уддит̣т̣хасса маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣асса абха̄джанабха̄вато, пуччха̄нусандхиаджджха̄сайа̄нусандхӣсу ча анантогадхатта̄. тена̄ха ‘‘идам̣ хӣ’’тиа̄ди. идам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ти идха, ‘‘па̄н̣а̄типа̄тим̣ адинна̄да̄йи’’нтиа̄дина̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена вуттам̣ каммавибхан̇гам̣ а̄раббха. имам̣ паччайам̣ лабхитва̄ти тассева вевачанам̣. идам̣ дассанам̣ ган̣хантӣти идам̣, ‘‘аттхи кира, бхо, па̄пака̄ни камма̄ни, наттхи кира, бхо, па̄пака̄ни камма̄нӣ’’ти ча а̄дӣни хаттхидассакаандха̄вийа дит̣т̣хаматте ева т̣хатва̄ ачиттакадассанан̃ча ган̣ханти. вӣрийам̣ килеса̄нам̣ а̄та̄панавасена а̄таппам̣, тадева падахавасена падха̄нам̣, пунаппунам̣ йун̃джанавасена ануйого, татха̄ бха̄вана̄йа наппамаджджати етена̄ти аппама̄до, самма̄ йонисо манаси кароти етена̄ти самма̄манасика̄роти вуччатӣти адхиппа̄йена, ‘‘пан̃чапи вӣрийассева на̄ма̄нӣ’’ти а̄ха. аппама̄до ва̄ сатийа̄ авиппава̄со. йасмим̣ манасика̄ре сати тасса диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ иджджхати, айаметтха самма̄манасика̄роти еттха аттхо дат̣т̣хаббо. четосама̄дхинти диббачаккхун̃а̄н̣асахагатам̣ читтасама̄дхим̣. тена̄ха ‘‘диббачаккхусама̄дхи’’нти. ан̃н̃атха̄ти акусалакаммакаран̣ато ан̃н̃атха̄, там̣ пана кусалакаммакаран̣ам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘йе дассаннам̣ кусала̄нам̣ каммапатха̄нам̣ пӯритатта̄’’ти дит̣т̣хитха̄мена̄ти дит̣т̣хивасена дит̣т̣хибалена. дит̣т̣хипара̄ма̄сена̄ти дит̣т̣хивасена дхаммасабха̄вам̣ атиккамитва̄ пара̄ма̄сена. адхит̣т̣хахитва̄ти, ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти адхит̣т̣ха̄йа абхинивиситва̄. а̄дийитва̄ти дал̣хагга̄хам̣ гахетва̄. вохаратӣти аттано гахитаггахан̣ам̣ паресам̣ дӣпенто вохарати.

302. татра̄нанда̄ти еттха ити-саддо а̄диаттхо. идампӣти идам̣ вачанам̣. ‘‘татра̄нанда̄’’ти евама̄дивачанампӣти аттхо. на маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣асса бха̄джанам̣ тасса аниддесабха̄вато. асса̄ти маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣асса ма̄тика̄т̣т̣хапанамева диббачаккхука̄нам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ васена анун̃н̃а̄таббасса ча дассанавасена уддесабха̄вато. тена̄ха ‘‘еттха пана̄’’тиа̄ди. таттха еттха пана̄ти ‘‘татра̄нанда̄’’тиа̄дипа̄т̣хе. етесам̣ диббачаккхука̄нанти етесам̣ хет̣т̣ха̄ чатӯсупи ва̄ресу а̄гата̄нам̣ диббачаккхука̄нам̣. еттака̄ти екаччийа̄ саччагира̄. анун̃н̃а̄та̄ти ануджа̄нита̄. ананун̃н̃а̄та̄ти пат̣иккхепита̄. идха ананун̃н̃а̄тамукхена дӣпитам̣ ананун̃н̃а̄табха̄ваматтам̣. татра̄нанда̄тиа̄дике татра̄ти ниддха̄ран̣е бхумманти дассенто, ‘‘тесу чатӯсу саман̣абра̄хман̣есӯ’’ти а̄ха. идам̣ вачанам̣ ‘‘аттхи кира, бхо…пе… випа̄ко’’ти идам̣ евам̣ вуттам̣. асса̄ти татха̄ва̄дино саман̣абра̄хман̣асса. ан̃н̃ена̄ка̄рена̄ти ‘‘йо кира, бхо’’тиа̄дина̄ вуттака̄ран̣ато ан̃н̃ена ка̄ран̣ена. двӣсу т̣ха̄несӯти ‘‘аттхи кира, бхо…пе… випа̄ко’’ти ча, ‘‘апа̄йам̣…пе… нирайам̣ упапанна’’нти ча имесу двӣсу па̄т̣хападесесу. анун̃н̃а̄та̄ тадаттхасса аттхибха̄вато. тӣсу т̣ха̄несӯти ‘‘йо кира, бхо…пе… нирайам̣ упападжджати’’, ‘‘йампи со…пе… те сан̃джа̄нанти’’, ‘‘йампи со йадева…пе… могхаман̃н̃а’’нти имесу тӣсу па̄т̣хападесесу. ананун̃н̃а̄та̄ тадаттхасса̄некантикатта̄ миччха̄бхинивесато ча. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘ан̃н̃атха̄ хи, а̄нанда, татха̄гатасса маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣а’’нти. йатха̄ те аппахӣнавипалла̄са̄ падесан̃а̄н̣асаман̣абра̄хман̣а̄ каммавибхан̇гам̣ сан̃джа̄нанти, тато ан̃н̃атха̄ва саббасо пахӣнавипалла̄сасса татха̄ а̄гамана̄диаттхена татха̄гатасса самма̄самбуддхасса маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣ам̣ хотӣти аттхо.

303. имина̄ диббачаккхукена йам̣ каммам̣ каронто дит̣т̣хо, тато пуббети йоджана̄. татоти тато карийама̄накаммато пуббе. кхандоти кума̄ро. сивоти иссаро. пита̄махоти брахма̄. иссара̄дӣхӣти иссарабрахмападжа̄патиа̄дӣхи. висат̣т̣хоти ниммито. миччха̄дассанена̄ти миччха̄дассанавасена. йанти йам̣ каммам̣. таттха̄ти тесу па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена паваттакаммесу. дит̣т̣хева дхаммети тасмим̣йева аттабха̄ве випа̄кам̣ пат̣исам̣ведетӣти йоджана̄. упападжджитва̄ти дутийабхаве ниббаттитва̄. апарасмим̣ парийа̄йети ан̃н̃асмим̣ йаттха каттхачи бхаве.

екам̣ каммара̄синти па̄н̣а̄типа̄та̄дибхедена екам̣ каммасамуда̄йам̣. екам̣ випа̄кара̄синти тассева ан̇гена екам̣ випа̄касамуда̄йам̣. имина̄ти йатха̄вуттена диббачаккхукена саман̣ена бра̄хман̣ена ва̄ адит̣т̣ха̄. тайоти ‘‘пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хотӣ’’тиа̄дина̄ вутта̄ тайо. две випа̄кара̄сӣти дит̣т̣хадхаммаведанийо апара̄парийа̄йаведанийоти две випа̄кара̄сӣ. упападжджаведанийам̣ пана тена дит̣т̣хам̣, тасма̄ ‘‘две’’ти вуттам̣. дит̣т̣хо еко, адит̣т̣ха̄ тайоти дит̣т̣хе ча адит̣т̣хе ча чатта̄ро каммара̄сӣ, татха̄ дит̣т̣хо еко, адит̣т̣ха̄ двети тайо випа̄кара̄сӣ. има̄ни сатта т̣ха̄на̄нӣти йатха̄вутта̄ни сатта н̃а̄н̣асса паваттанат̣т̣ха̄на̄ни. ‘‘имасса на̄ма каммасса идам̣ пхалам̣ ниббатта’’нти каммасса, пхаласса ва̄ адит̣т̣хатта̄, ‘‘дутийава̄ре диббачаккхукена кин̃чи на дит̣т̣ха’’нти вуттам̣. пат̣хамам̣ вуттанайена тайо каммара̄сӣ ведитабба̄, идха диббачаккхукена дит̣т̣хасса абха̄вато, ‘‘паччаттат̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти вуттам̣.

бхавати вад̣д̣хати етена̄ти бхаббам̣, вад̣д̣хинимиттам̣. на бхаббам̣ абхаббанти а̄ха ‘‘бхӯтавирахита’’нти. аттано пхале бха̄санам̣ диббанам̣ а̄бха̄сананти а̄ха – ‘‘а̄бха̄сати абхибхавати пат̣иба̄хатӣ’’ти. балавакамманти маха̄са̄ваджджам̣ каммам̣ гарусама̄севита̄дибхедам̣. а̄саннети маран̣е, абхин̣хам̣ упат̣т̣ха̄нена ва̄ тасса маран̣ачиттасса а̄санне. балавакамманти гарусама̄севитата̄дивасена балавам̣ кусалакаммам̣. дуббалакаммасса̄ти аттано дуббаласса. а̄санне кусалам̣ катанти идха̄пи а̄санната̄ пуббе вуттанайенева ведитабба̄.

упат̣т̣ха̄на̄ка̄рена̄ти маран̣асса а̄саннака̄ле каммасса упат̣т̣ха̄на̄ка̄рена. тасса̄ти тасса пуггаласса. ниббаттика̄ран̣абхӯтам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти акусаланти йоджана̄. титтхийа̄ каммантаравипа̄кантаресу акусалата̄йа йам̣ кин̃чи каммам̣ йасса кассачи випа̄касса ка̄ран̣ам̣ катва̄ ган̣ханти хаттхидассакаандха̄дайо вийа дит̣т̣хаматта̄бхинивесиноти, ‘‘ан̃н̃атиттхийа̄…пе… упат̣т̣ха̄тӣ’’ти вуттам̣. итарасминти бхаббан̃чева бхабба̄бха̄сан̃ча, бхаббам̣ абхабба̄бха̄санти имасмим̣ двайе. есева найо пат̣хамадутийапуггалавасена пурима̄нам̣ двиннам̣ камма̄нам̣ йоджана̄найо вутто упат̣т̣ха̄на̄ка̄равасена. айамева татийачатуттхапуггалавасена паччхима̄нам̣ двиннам̣ камма̄нам̣ йоджана̄найо. татийасса хи каммасса кусалатта̄ тасса ча сагге ниббаттатта̄ таттха ка̄ран̣абхӯтам̣ кусалам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти; татха̄ чатуттхассапи каммасса кусалатта̄, тасса пана нирайе ниббаттатта̄ таттха ниббаттика̄ран̣абхӯтам̣ ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ акусалам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.

маха̄каммавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

7. сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

304. ведитабба̄нӣти еттха йатха̄ видита̄ни чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни ват̣т̣адуккхасаматиккама̄йа хонти, татха̄ веданам̣ адхиппетанти а̄ха – ‘‘сахавипассанена маггена джа̄нитабба̄нӣ’’ти. таттха випассана̄йа а̄рамман̣ато маггена асаммохато джа̄нанам̣ дат̣т̣хаббам̣. сесападесупи есева найо. мано сависесам̣ упавичарати а̄рамман̣е паваттати етехӣти манопавича̄ра̄, витаккавича̄ра̄. а̄рамман̣е хи абхиниропана̄нумаджджанехи витаккавича̄рехи саха читтам̣ паваттати, на таббирахитам̣. тена̄ха ‘‘витаккавича̄ра̄’’тиа̄ди. сатта̄ паджджанти етехи йатха̄рахам̣ ват̣т̣ам̣ виват̣т̣ан̃ча̄ти саттапада̄, геханиссита̄ ват̣т̣апада̄. йогга̄нам̣ даманаа̄чарийа̄ йогга̄чарийа̄. тена̄ха ‘‘даметаббадамака̄на’’нти. сесанти вутта̄васесам̣ екасаттативидхавин̃н̃а̄н̣ам̣ сапхассарӯпакассева адхиппетатта̄.

305. идха̄ти имиссам̣ чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йадесана̄йам̣. манодха̄туттайавинимуттамева мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти ведитаббам̣.

чаккхумхи сампхассоти чаккхум̣ нисса̄йа уппанно сампхассо. тена̄ха – ‘‘чаккхувин̃а̄н̣асампайуттасампхассассетам̣ адхивачана’’нти.

йатха̄ кевалена вин̃н̃а̄н̣ена рӯпадассанам̣ на хоти, евам̣ кевалена чаккхупаса̄денапӣти вуттам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ена̄’’ти. тена па̄л̣ийам̣ чаккхуна̄ти ниссайамукхена нисситакиччам̣ вуттанти дассети. а̄рамман̣авасена̄ти а̄рамман̣апаччайабха̄вена. ‘‘упавичарати’’ччева касма̄ вуттам̣, нану таттха витаккабйа̄па̄ропи аттхӣти? саччам̣ аттхи. со панеттха таггатикоти а̄ха – ‘‘витакко там̣сампайутто ча̄’’ти. сампайуттадхамма̄нампи упавичаран̣ам̣ витаккавича̄ра̄нам̣йеветтха киччанти ‘‘витаккавича̄расан̇кха̄та̄ манопавича̄ра̄’’ти вуттам̣. соманассайутто упавича̄ро соманассӯпавича̄ро йатха̄ ‘‘а̄джан̃н̃аратхо’’ти а̄ха ‘‘соманассена саддхи’’нтиа̄ди.

306. упавича̄ра̄нам̣ упассайат̣т̣хена гехам̣ вийа̄ти гехам̣, рӯпа̄дайоти а̄ха – ‘‘гехассита̄нӣти ка̄магун̣аниссита̄нӣ’’ти. ниччасан̃н̃а̄диниккхаманато неккхаммам̣ випассана̄ти, ‘‘неккхаммассита̄нӣти випассана̄ниссита̄нӣ’’ти вуттам̣. ит̣т̣ха̄нанти касиван̣иджджа̄дивасена парийит̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘парийесита̄на’’нти. пийабха̄во пана кантасадденева катхитоти ка̄митабба̄нам̣ мано раметӣти манорама̄нам̣. локена а̄масӣйатӣти лока̄мисам̣, тан̣ха̄. та̄йа гахетаббата̄йа ит̣т̣хабха̄ва̄па̄данена пат̣исан̇кхатата̄йа ча пат̣исам̣йутта̄нам̣. атӣте катам̣ уппаджджати а̄рамман̣икаанубхаванасса асамбхаватоти адхиппа̄йо. едисам̣ ануссаран̣ам̣ дит̣т̣хаггахан̣а̄нуссарена ча хотӣти дассетум̣, ‘‘йатха̄ха’’нтиа̄ди вуттам̣.

аничча̄ка̄ранти хутва̄ абха̄ва̄ка̄рам̣. випарин̣а̄мавира̄ганиродханти джара̄йа маран̣ена ча̄ти дведха̄ випарин̣а̄метаббан̃чева, тато ева палокитам̣ бхан̇ган̃ча. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана йасма̄ уппаннам̣ рӯпам̣ тенева̄ка̄рена на тит̣т̣хати, атха кхо уппа̄да̄ваттха̄сан̇кха̄там̣ пакатим̣ виджахати, виджахитан̃ча джара̄ваттха̄йа тато вигаччхати, вигаччхантан̃ча бхан̇гуппаттийа̄ нируджджхатӣти имам̣ висесам̣ дассетум̣, ‘‘пакативиджаханена̄’’тиа̄ди вуттам̣. ка̄ман̃четтха ‘‘йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато’’ти вуттам̣, анубодхан̃а̄н̣ам̣ пана адхиппетам̣ вӣтхипат̣ипанна̄йа випассана̄йа васена̄ти ‘‘випассана̄пан̃н̃а̄йа̄’’ти вуттам̣ упавича̄раниддесабха̄вато. татха̄ хи ваккхати – ‘‘чхасудва̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате’’тиа̄ди. сан̇кха̄ра̄нам̣ бхедам̣ пассатоти саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣е кхан̣е бхиджджанасабха̄вам̣ вӣтхипат̣ипаннена випассана̄н̃а̄н̣ена пассато. тена̄ха ‘‘сан̇кха̄рагатамхи тиккхе’’тиа̄ди. таттха сан̇кха̄гатамхӣти сан̇кха̄рагате висайабхӯте. тиккхети бха̄вана̄балена индрийа̄нан̃ча самата̄йа тиббе. сӯрети пат̣ипаккхехи анабхибхӯтата̄йа, тесан̃ча абхибхаванасаматтхата̄йа висаде пат̣убхӯте паваттанте.

килеса̄нам̣ виккхамбханавасена вӯпасантата̄йа сантачиттасса, сам̣са̄ре бхайасса иккханато бхиккхуно, уттаримануссадхаммасаннисситатта̄ ама̄нусӣ ратӣти вивекарати неккхаммарати. йато йатоти йатха̄ йатха̄ найавипассана̄дӣсу йена йена саммасана̄ка̄рена̄ти аттхо. кхандха̄нам̣ удайаббайанти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄нам̣ уппа̄дан̃ча бхан̇ган̃ча. аматантам̣ виджа̄натанти виджа̄нанта̄нам̣ вин̃н̃ӯнам̣ а̄раддхавипассана̄нам̣ там̣ пӣтипа̄моджджам̣ амата̄дхигамахетута̄йа аматанти ведитаббам̣.

чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагатети рӯпа̄дивасена чхаббидхе ит̣т̣ха̄рамман̣е йатха̄рахам̣ чхасу два̄ресу а̄па̄тхагате. висайе четам̣ бхуммавачанам̣.

307. паччуппаннанти сантатипаччуппаннам̣. ануттаравимоккхо на̄ма арахаттам̣ идха адхиппетам̣ уккат̣т̣ханиддесена. катхам̣ пана таттха пихам̣ упат̣т̣хапети, на хи адхигатам̣ арахаттам̣ а̄рамман̣ам̣ хоти, на ча там̣ а̄раббха пиха̄ паваттатӣти? ко ва̄ евама̄ха – ‘‘арахаттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ пихам̣ упат̣т̣хапетӣ’’ти. ануссутиладдхам̣ пана парикаппасиддхам̣ арахаттам̣ уддисса паттханам̣ т̣хапети, таттха читтам̣ пан̣идахати. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ тада̄йатанам̣ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти. а̄йатананти арахаттамева чхал̣ан̇гасаманна̄гама̄дика̄ран̣абха̄вато, мана̄йатанадхамма̄йатанабха̄вато ча татха̄ вуттам̣, там̣ панетам̣ доманассам̣ паттханам̣ пат̣т̣хапентасса уппаджджати паттхана̄йа саха̄ваттанато. на хи лобхадоса̄нам̣ саха вутти аттхи. паттхана̄мӯлакатта̄ти имина̄ упат̣т̣ха̄пайато падасса хетуаттхаджотакатама̄ха. еванти ‘‘куда̄ссуна̄ма̄’’тиа̄дина̄ вутта̄ка̄рена. уссукка̄петунти йатха̄ маггена гхат̣ети, евам̣ уссукка̄петум̣.

308. ан̃н̃а̄н̣упеккха̄ти ан̃н̃а̄н̣асахита̄ упеккха̄ асамапеккханапаватта̄. тена тена маггодхина̄ тасса тасса апа̄йагаманӣйакилесодхисса анавасесато джитатта̄ кхӣн̣а̄саво ниппарийа̄йато одхиджино на̄ма; тадабха̄вато путхуджджано ниппарийа̄йатова анодхиджино на̄ма; секхо пана сийа̄ парийа̄йато одхиджиноти. тампи ниваттенто, ‘‘акхӣн̣а̄савасса̄ти аттхо’’ти а̄ха. а̄йатим̣ випа̄кам̣ джинитва̄ти аппаваттикаран̣авасена саббасо а̄йатим̣ випа̄кам̣ джинитва̄ т̣хитатта̄ кхӣн̣а̄савова ниппарийа̄йато випа̄каджино на̄ма; тадабха̄вато путхуджджано ниппарийа̄йато авипа̄каджино на̄ма; секхо пана сийа̄ парийа̄йато випа̄каджиноти. тампи ниваттенто ‘‘акхӣн̣а̄савассева̄ти аттхо’’ти а̄ха. апассантасса рӯпанти па̄л̣ито падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. па̄л̣ийам̣ пуббе ‘‘путхуджджанасса̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘ассутавато путхуджджанасса̄’’ти вачанам̣ андхапутхуджджанасса̄йам̣ упеккха̄, на калйа̄н̣апутхуджджанасса̄ти дассанаттхам̣. гехассита̄ упеккха̄ хи йам̣ кин̃чи а̄рамман̣аваттхум̣ апеккхассева, на нирапеккхасса̄ти ит̣т̣хе, ит̣т̣хамаджджхатте ва̄ а̄рамман̣е сийа̄ти вуттам̣ ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате’’ти. ан̃н̃а̄н̣ена пана таттха аджджхупеккхана̄ка̄раппатти хоти. тена̄ха ‘‘гул̣апин̣д̣аке’’тиа̄ди.

ит̣т̣хе араджджантасса анит̣т̣хе адуссантасса̄ти идам̣ йебхуййена сатта̄нам̣ ит̣т̣хе раджджанам̣, анит̣т̣хе дуссананти катва̄ вуттам̣. айонийоманасика̄ро хи там̣там̣а̄рамман̣авасена на каттхачипи джавананийамам̣ каротӣти вуттавипарӣтепи а̄рамман̣е раджджанадуссанам̣ самбхавати, татха̄писса раджджанадуссанам̣ аттхато пат̣иккхиттамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. асамапеккханети асамам̣ айуттадассане айонисо саммохапуббакам̣ а̄рамман̣асса гахан̣е.

309. паваттанавасена̄ти уппа̄данавасена чева бахулӣкаран̣авасена ча. нисса̄йа чева а̄гамма ча̄ти а̄гаманат̣т̣ха̄набхӯте ниссайапаччайабхӯте ча катва̄. атикканта̄ни на̄ма хонти виккхамбханена усса̄рента̄ самусса̄рента̄.

соманассабха̄васа̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄, ‘‘сариккхакенева сариккхакам̣ джаха̄петва̄’’ти вуттам̣. идха̄пи паха̄йакам̣ на̄ма паха̄таббато балавамева, сам̣килесадхамма̄нам̣ балавабха̄вато са̄тисайам̣ пана балавабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘ида̄ни балавата̄’’тиа̄ди вуттам̣. балавабха̄вато вода̄надхамма̄нам̣ адхигамасса адхиппетатта̄ хеттха неккхаммасситадоманасса̄нампи паха̄нам̣ джотитам̣.

упеккха̄йа паха̄йакабха̄вена адхиппетатта̄ ‘‘упеккха̄катха̄ ведитабба̄’’ти вуттам̣. джха̄насса ала̄бхино ча ла̄бхино ча пакин̣н̣акасан̇кха̄расаммасанам̣ сандха̄йа, ‘‘суддхасан̇кха̄ре ча па̄даке катва̄’’ти. упеккха̄сахагата̄ти бха̄вана̄йа пагун̣абха̄вам̣ а̄гамма када̄чи аджджхупеккханавасенапи хи саммасанам̣ хотӣти. па̄дакаджджха̄навасена, саммаситадхаммавасена ва̄ а̄гаманавипассана̄йа бахулам̣ соманассасахагатабха̄вато ‘‘вут̣т̣ха̄нага̄минӣ пана випассана̄ соманассасахагата̄ва̄’’ти нийаметва̄ вуттам̣. упеккха̄сахагата̄ хотӣти еттха̄пи есева найо. чатуттхаджджха̄на̄дӣнӣти а̄ди-саддена арӯпаджджха̄на̄ни сан̇ган̣ха̄ти. пуримасадиса̄ва̄ти пуримасадиса̄ ева, упеккха̄сахагата̄ ва̄ хоти соманассасахагата̄ ва̄ти аттхо. идам̣ сандха̄йа̄ти йам̣ чатуттхаджджха̄на̄дипа̄дакато ева упеккха̄сахагатам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассанам̣ нисса̄йа соманассасахагата̄йа випассана̄йа паха̄нам̣, идам̣ сандха̄йа. паха̄нанти четтха саматиккамалаккхан̣ам̣ ведитаббам̣.

етам̣ висесам̣ випассана̄йа а̄ваджджанат̣т̣ха̄набхӯтам̣. вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ а̄санне сама̄паннаджджха̄навипассана̄ па̄дакаджджха̄навипассана̄, саммаситадхаммоти випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄. пуггаладжджха̄сайоти па̄дакаджджха̄насса саммаситаджджха̄насса ча бхеде сати пат̣ипаджджанакасса пуггаласса, ‘‘ахо вата майхам̣ пан̃чан̇гикам̣ джха̄нам̣ бхавеййа чатуран̇гика’’нтиа̄дина̄ пуббе паваттааджджха̄сайо. тесампи ва̄дети еттха пат̣хаматхерава̄де. айамева…пе… нийамети тато тато дутийа̄дипа̄дакаджджха̄нато уппаннасса сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣асса па̄дакаджджха̄на̄тикканта̄нам̣ ан̇га̄нам̣ асама̄паджджитука̄мата̄ вира̄габха̄вана̄бха̄вато итарасса ча атаббха̄вато. етенева хи пат̣хаматхерава̄де апа̄дакапат̣хамаджджха̄напа̄дакамагга̄ пат̣хамаджджха̄ника̄ва хонти, итаре ча дутийаджджха̄ника̄димагга̄ па̄дакаджджха̄навипассана̄нийамехи там̣там̣джха̄ника̄ва. евам̣ сесава̄десупи випассана̄нийамо йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо. тена̄ха – ‘‘тесампи ва̄де айамева пуббабха̄ге вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ва нийаметӣ’’ти. вутта̄ва, тасма̄ на идха ваттабба̄ти адхиппа̄йо.

310. на̄натта̄ди ка̄ма̄вачара̄дикусала̄дивибха̄гато на̄на̄видха̄. тена̄ха ‘‘анекаппака̄ра̄’’ти. на̄наттасита̄ти рӯпасадда̄дина̄на̄рамман̣аниссайа̄. екатта̄ екасабха̄ва̄ джа̄тибхӯмиа̄дивибха̄га̄бха̄вато. ека̄рамман̣аниссита̄ти екаппака̄ренева а̄рамман̣е паватта̄. хет̣т̣ха̄ ан̃н̃а̄н̣упеккха̄ вутта̄ ‘‘ба̄ласса мул̣хасса̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.308). упари чхал̣ан̇гупеккха̄ ваккхати ‘‘упеккхако вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.311). две упеккха̄ гахита̄ двиннампи екатта̄, екаджджхам̣ гахетаббато, на̄наттасита̄йа упеккха̄йа пака̄ситабха̄вато ча.

ан̃н̃а̄н̣упеккха̄ ан̃н̃а̄ садда̄дӣсу таттха таттхева виджджама̄натта̄. рӯпесӯти ча имина̄ на кевалам̣ рӯпа̄йатанависеса̄ ева гахита̄, атха кхо касин̣арӯпа̄нипӣти а̄ха – ‘‘рӯпе упеккха̄бха̄ван̃ча ан̃н̃а̄’’тиа̄ди. екаттаситабха̄вопи идха екаттависайасампайогавасенева иччхито, на а̄рамман̣авасена ча̄ти дассетум̣, ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. сампайуттавасена̄ти сампайогавасена. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ ниссайатӣти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатананиссита̄, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакхандханиссита̄. сеса̄супӣти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатананиссита̄дӣсупи.

арӯпа̄вачаравипассанупеккха̄йа̄ти арӯпа̄вачарадхамма̄рамман̣а̄йа випассанупеккха̄йа. рӯпа̄вачаравипассанупеккханти еттха̄пи есева найо. та̄йа ка̄марӯпа̄рӯпабхеда̄йа тан̣ха̄йа ниббатта̄ти таммайа̄, тебхӯмакадхамма̄, тесам̣ бха̄во таммайата̄, тан̣ха̄ йасса гун̣асса васена аттхе садданивесо, тадабхидха̄накоти а̄ха – ‘‘таммайата̄ на̄ма тан̣ха̄’’ти. атаммайата̄ таммайата̄йа пат̣ипаккхоти катва̄. випассанупеккханти, ‘‘йадаттхи йам̣ бхӯтам̣, там̣ паджахати упеккхам̣ пат̣илабхатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.71; а. ни. 7.55) евама̄гатам̣ сан̇кха̄равичинане маджджхаттабхӯтам̣ упеккхам̣.

311. йадарийоти еттха да-ка̄ро падасандхикаро, упайогапутхувачане ча йа-саддоти дассенто, ‘‘йе сатипат̣т̣ха̄не арийо’’ти а̄ха. ка̄мам̣ ‘‘арийо’’ти падам̣ саббесампи пат̣ивиддхасачча̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣, ваккхама̄насса пана висесасса буддха̄вен̣икатта̄, ‘‘арийо самма̄самбуддхо’’ти вуттам̣. на хи паччекабуддха̄дӣнам̣ айама̄нубха̄во аттхи. тӣсу т̣ха̄несӯти на суссӯсантӣти ва̄, екачче на суссӯсанти екачче суссӯсантӣти ва̄, суссӯсантӣти ва̄, пат̣ипанна̄пат̣ипанна̄нам̣ са̄вака̄нам̣ пат̣ипаттисан̇кха̄тесу тӣсу сатипат̣т̣ха̄несу. сатим̣ пат̣т̣хапентоти пат̣игха̄нунайехи анавассутатта̄ тадубхайаниваттатта̄ саббада̄ сатим̣ упат̣т̣хапенто. буддха̄намева са̄ ниччам̣ упат̣т̣хитасатита̄, на итаресам̣ а̄вен̣икадхаммабха̄вато. а̄дарена сотумиччха̄ идха суссӯса̄ти тадабха̄вам̣ дассенто, ‘‘саддахитва̄ сотум̣ на иччхантӣ’’ти а̄ха. на ан̃н̃а̄ти ‘‘на ан̃н̃а̄йа̄’’ти ваттаббе йака̄ралопена ниддесоти а̄ха ‘‘на джа̄нанаттха̄йа̄’’ти. саттху ова̄дасса ана̄дийанамева воккамананти а̄ха – ‘‘атиккамитва̄…пе… ман̃н̃антӣ’’ти.

гехасситадоманассавасена̄ти идам̣ идха пат̣иккхипитаббаматтадассанападам̣ дат̣т̣хаббам̣. неккхаммасситадоманассассапи саттху пасан̇гавасена ‘‘на чева аттамано хотӣ’’ти аттаманапат̣иккхепена анаттаманата̄ вутта̄ вийа хотӣти там̣ пат̣иседхенто – ‘‘аппатӣто хотӣти на еваматтхо дат̣т̣хаббо’’ти. тасса сетугха̄то хи татха̄гата̄нам̣. йади евам̣ касма̄ аттаманата̄пат̣иккхепоти а̄ха – ‘‘аппат̣ипаннакесу пана анаттаманата̄ка̄ран̣асса абха̄венетам̣ вутта’’нти. пат̣игхаавассавена̄ти чхахи два̄рехи пат̣игхависсанданена, пат̣игхаппаваттийа̄ти аттхо. уппила̄витоти на еваматтхо дат̣т̣хаббо уппила̄витаттасса бодхимӯле ева пахӣнатта̄. пат̣ипаннакесӯти идам̣ адхика̄равасена вуттам̣, аппат̣ипаннакесупи татха̄гатасса анаттаманата̄ка̄ран̣ам̣ наттхева. етам̣ вуттанти етам̣ ‘‘аттамано чева хотӣ’’тиа̄дивачанам̣ вуттам̣ са̄вака̄нам̣ самма̄пат̣ипаттийа̄ саттху анаваджджа̄йа читта̄ра̄дхана̄йа самбхавато.

312. дамитоти ниббисеванабха̄ва̄па̄данена сиккха̄пито. ирийа̄патхапариваттанавасена апариваттитва̄ екадиса̄йа ева саттадиса̄видха̄ванасса идха̄дхиппетатта̄ са̄рита̄нам̣ хаттхидамма̄дӣнам̣ екадиса̄дха̄ванампи аниваттанавасенева йуттанти а̄ха – ‘‘аниваттитва̄ дха̄ванто екам̣йева дисам̣ дха̄ватӣ’’ти. ка̄йена аниваттитва̄ва̄ти ка̄йена апариваттитва̄ ева. вимоккхавасена ат̣т̣ха диса̄ видха̄вати, на пураттхима̄дидиса̄васена. екаппаха̄ренева̄ти еканӣха̄ренева, екасмим̣йева ва̄ дивасе екабха̄гена. ‘‘паха̄ро’’ти хи дивасасса татийо бха̄го вуччати. видха̄ванан̃четтха джха̄насама̄паджджанавасена акалан̇камаппатиса̄там̣ джаваначиттапаваттанти а̄ха ‘‘сама̄паджджатийева̄’’ти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

8. уддесавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

313. десетаббасса аттхасса уддисанам̣ уддесо, вибхаджанам̣ вибхан̇готи а̄ха – ‘‘ма̄тикан̃ча вибхаджанан̃ча̄’’ти тулеййа̄тиа̄дӣни чатта̄рипи пада̄ни пан̃н̃а̄вевачана̄ни. атха ва̄ тулеййа̄ти туланабхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа тасса дхаммасса паггаха̄дивидхина̄ паритулеййа. тӣреййа̄ти тӣран̣абхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа таттха н̃а̄н̣акирийа̄сама̄панавасена тӣреййа. паригган̣хеййа̄ти татха̄сама̄панно а̄нисам̣се асса̄даа̄дӣнаве ча вичинеййа. париччхиндеййа̄ти париччхиндабхӯтена н̃а̄н̣ена аттхам̣ париччхиндитва̄ джа̄неййа. а̄рамман̣есӯти рӯпа̄дипутхутта̄рамман̣есу. никантивасена̄ти ника̄манавасена апеккха̄васена. тит̣т̣хама̄нанти паваттама̄нам̣. гочараджджхаттети джха̄на̄рамман̣абхӯте. тан̃хи бха̄вана̄читтена̄бхибхуййа ависсаджджитва̄ гайхама̄нам̣ аджджхаттам̣ вийа хотӣти ‘‘гочараджджхатта’’нти вуччати. бха̄ванам̣ а̄раддхасса бхиккхуно йади бха̄вана̄рамман̣е никанти уппаджджеййа, та̄йа никантийа̄ упари бха̄ванам̣ виссаджджетва̄ читтасам̣кочавасена сан̣т̣хитам̣ на̄ма, тадабха̄вена асан̣т̣хитам̣ на̄ма хотӣти, ‘‘аджджхаттам̣ асан̣т̣хита’’нти вуттанти дассенто, ‘‘гочараджджхатте никантивасена асан̣т̣хита’’нти а̄ха. татха̄ хи ваккхати – ‘‘никантивасена хи атит̣т̣хама̄нам̣ ха̄набха̄гийам̣ на хоти, висесабха̄гийамева хотӣ’’ти. аггахетва̄ти рӯпа̄дӣсу кин̃чи тан̣ха̄дигга̄хавасена аггахетва̄. татха̄ аггахан̣енева хи тан̣ха̄парита̄са̄дивасена на паритассеййа. авасесасса ча дуккхасса̄ти сока̄дидуккхасса. авасесасса ча дуккхасса̄ти ва̄ джа̄тиджара̄маран̣асӣсена випа̄кадуккхасса гахитатта̄ килесадуккхасса чева сам̣са̄радуккхасса ча̄ти аттхо.

316. рӯпамева килесуппаттийа̄ ка̄ран̣абха̄вато рӯпанимиттам̣. ра̄га̄дивасена там̣ анудха̄ватӣти рӯпанимитта̄нуса̄рӣ.

318. никантивасена асан̣т̣хитанти апеккха̄васена сан̣т̣хитам̣ никантим̣ паха̄йа паваттама̄нам̣ упари висеса̄вахатоти. тена̄ха ‘‘никантивасена хӣ’’тиа̄ди.

320. аггахетва̄ апаритассана̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандхе, ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ тан̣ха̄дигга̄хавасена упа̄дийитва̄ тан̣ха̄парита̄са̄дивасена паритассана̄, вуттавипарийа̄йена аггахетва̄ апаритассана̄ ведитабба̄. катхам̣ панеса̄ анупа̄да̄паритассана̄ хотӣти маха̄тхерасса адхиппа̄йам̣ виваритум̣ чоданам̣ самут̣т̣хапети? упа̄да̄таббасса абха̄ватоти тасса анупа̄да̄паритассана̄бха̄ве ка̄ран̣авачанам̣. йади хӣтиа̄ди тасса саматтханам̣. упа̄да̄паритассана̄ва асса татха̄ упа̄да̄таббасса татхева упа̄диннатта̄. еванти ничча̄диа̄ка̄рена. упа̄динна̄пӣти гахитапара̄мат̣т̣ха̄пи. анупа̄динна̄ва хонти айонисо гахитатта̄, вин̃н̃ӯсу нисса̄йа джа̄нитаббатта̄ ча. дит̣т̣хивасена̄ти миччха̄дит̣т̣хийа̄ гахан̣а̄ка̄равасена, тасса пана айатха̄бхӯтага̄хита̄йа параматтхато ча абха̄вато. аттхатоти параматтхато. анупа̄да̄паритассана̄йева на̄ма хоти упа̄да̄табба̄ка̄расса абха̄вена там̣ анупа̄дийитва̄ ева паритассана̄ти катва̄.

париваттатӣти на тадева рӯпам̣ ан̃н̃атха̄ паваттам̣ париваттати, атха кхо пакатиджаханена сабха̄вавигамена нассати бхиджджати. випарин̣атанти ан̃н̃атхаттам̣ гатам̣ винат̣т̣хам̣. каммавин̃н̃а̄н̣анти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣. ‘‘рӯпам̣ атта̄’’тиа̄ди миччха̄га̄хавасена вин̃н̃а̄н̣асса рӯпабхедена вуттасса бхеда̄нупариватти хоти. випарин̣а̄мам̣ анугантва̄ випариваттанатам̣ а̄раббха паваттам̣ випарин̣а̄ма̄нупариваттам̣; тато самуппанна̄ паритассана̄ випарин̣а̄ма̄нупариваттаджа̄ паритассана̄ти дассенто а̄ха – ‘‘випарин̣а̄масса…пе… паритассана̄’’ти. акусаладхаммасамуппа̄да̄ ча̄ти, ‘‘йам̣ аху вата ме, там̣ вата ме наттхӣ’’тиа̄дина̄ паватта̄ акусалачиттуппа̄дадхамма̄. кхепетва̄ти паваттитум̣ аппада̄навасена ануппаттинимиттата̄йа кхепетва̄. бхайата̄сена̄ти бха̄йанавасенапи читтутра̄сена. тан̣ха̄та̄сена̄ти тассанена. савигха̄тоти читтавигха̄танавигха̄тена савигха̄то. тато ева четодуккхена садуккхо. ман̣икаран̣д̣акасан̃н̃а̄йа̄ти риттакаран̣д̣ам̣йева ман̣ипарипун̣н̣акаран̣д̣оти уппаннасан̃н̃а̄йа. аггахетва̄ паритассана̄ти гахетаббасса абха̄вена гахан̣ампи авиджджама̄напаккхийамева̄ти аггахетва̄ паритассана̄ на̄ма хоти.

321. каммавин̃н̃а̄н̣амева наттхи сати каммавин̃н̃а̄н̣е рӯпабхеда̄нупариватти сийа̄ти каммавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄вадассанамукхена кхӣн̣а̄савасса саббасо килеса̄бха̄вам̣ дассети. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

уддесавибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

9. аран̣авибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

323. гехасситавасена̄ти килесанисситавасена ануродхавасена. нева уккхипеййа̄ти на анугган̣хеййа. на аваккхипеййа̄ти гехасситавасена виродхавасена на нигган̣хеййа. ануродхена вина̄ сампахам̣санавасена йатха̄бхӯтагун̣акатханам̣ невусса̄дана̄ ваджджа̄бха̄вато; татха̄ виродхена вина̄ вивечанавасена йатха̄бхӯтадосакатханам̣ на апаса̄данам̣. сабха̄вамева̄ти йатха̄бхӯтасабха̄вамева кассачи пуггаласса ана̄десакаран̣авасена катхеййа, сеййатха̄пи а̄йасма̄ субхӯтиттхеро. виниччхитасукханти, ‘‘аджджхаттам̣ анаваджджа’’нтиа̄дина̄ висесато виниччхитасукха̄йа хоти. параммукха̄ аван̣н̣анти сва̄йам̣ рахова̄до песун̃н̃ӯпасам̣ха̄равасена паватто идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘писун̣ава̄чанти аттхо’’ти. кхӣн̣а̄тӣти кхӣн̣о, йо бха̄сати, йан̃ча уддисса бха̄сати, двепи хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо, там̣ кхӣн̣ава̄дам̣. сва̄йам̣ йасма̄ килесехи а̄кин̣н̣о сам̣килит̣т̣хо ева ча хоти, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘а̄кин̣н̣ам̣ сам̣килит̣т̣хам̣ ва̄ча’’нти. тена авасит̣т̣хам̣ тивидхампи вачӣдуччаритама̄ха. адхит̣т̣хахитва̄ти, ‘‘идамева сачча’’нти аджджхоса̄йа. а̄да̄йа̄ти паггайха. вохареййа̄ти самуда̄чареййа. локасаман̃н̃анти локасан̇кетам̣.

324. а̄рамман̣ато сампайогато ка̄мехи пат̣исам̣хитатта̄ ка̄мапат̣исандхи, ка̄масукхам̣. тена̄ха ‘‘ка̄мӯпасам̣хитена сукхена̄’’ти. садуккхоти випа̄кадуккхена сам̣килесадуккхена садуккхо. татха̄ сапарил̣а̄хоти випа̄капарил̣а̄хена чева килесапарил̣а̄хена ча сапарил̣а̄хо.

326. ват̣т̣ато ниссаритум̣ адатва̄ таттхева сӣда̄панато миччха̄пат̣ипада̄бха̄вена сатте сам̣йоджетӣти сам̣йоджанам̣, висесато бхавасам̣йоджанам̣ тан̣ха̄ти а̄ха ‘‘тан̣ха̄йетам̣ на̄ма’’нти. на тан̣ха̄йева ма̄на̄дайопи сам̣йоджанаттам̣ са̄дхенти на̄ма саббасо сам̣йоджанато сут̣т̣ху бандханато. тена вуттам̣ – ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄нам̣, бхиккхаве, сатта̄нам̣ тан̣ха̄сам̣йоджана̄на’’нти (сам̣. ни. 2.125-126).

имам̣ чатукканти, ‘‘йе ка̄мапат̣исандхисукхино соманасса̄нуйогам̣ ануйутта̄, йе аттакиламатха̄нуйогам̣ ануйутта̄’’ти евама̄гатам̣ имам̣ чатуккам̣ нисса̄йа. ‘‘етадагге т̣хапито’’ти, ватва̄ там̣ нисса̄йа т̣хапитабха̄вам̣ виттха̄рато дассетум̣, ‘‘бхагавато хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. усса̄дана̄апаса̄дана̄ пан̃н̃а̄йанти татха̄гатена винетаббапуггалавасена дхаммадесана̄йа паваттетаббато. айам̣ пуггало…пе… а̄ча̄расампанноти ва̄ наттхи паресам̣ ануддесакавасена дхаммадесана̄йа паваттанато.

329. параммукха̄ аван̣н̣анти ниндийасса досасса нинданам̣. на хи када̄чи ниндийо пасам̣сийо хоти, там̣ пана ка̄лам̣ н̃атва̄ва катхетаббанти а̄ха, ‘‘йуттапаттака̄лам̣ н̃атва̄ва̄’’ти. кхӣн̣ава̄депи есева найо тасса рахова̄дена сама̄найогаккхаматта̄.

330. гха̄тӣйатӣти вадхӣйати. саддопи бхиджджати нассати, бхедо хотӣти аттхо. гелан̃н̃аппаттоти кхедам̣ париссамам̣ патто. апалибуддханти досехи ананупатитам̣.

331. абхинивисса вохаратӣти еваметам̣, на ито ан̃н̃атха̄ти там̣ джанападанируттим̣ абхинивиситва̄ самуда̄чарати. атидха̄вананти саман̃н̃ам̣ на̄метам̣ локасан̇кетасиддха̄ пан̃н̃аттӣти пан̃н̃аттиматте ат̣т̣хатва̄ параматтхато тха̄маса̄ пара̄масса вохаран̣ам̣.

332. апара̄масантоти анабхинивисанто саман̃н̃а̄маттатова вохарати.

333. марийа̄дабха̄джанӣйанти йатха̄вуттасамма̄пат̣ипада̄йа миччха̄пат̣ипада̄йа ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сан̇карабха̄вавибха̄джанам̣. ран̣анти сатта̄ етехи канданти аканданта̄пи канданака̄ран̣абха̄ватоти ран̣а̄; ра̄гадосамоха̄, дасапи ва̄ килеса̄, саббепи ва̄ еканта̄кусала̄, техи на̄наппака̄радуккханиббаттакехи абхибхӯта̄ сатта̄ канданти; саха ран̣ехӣти саран̣о. ран̣асаддо ва̄ ра̄га̄дирен̣ӯсу нирул̣хо. тена̄ха ‘‘сараджо сакилесо’’ти. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘садуккхо есо дхаммо’’тиа̄дина̄ а̄гататта̄ ка̄масукха̄нуйога̄дайопи ‘‘саран̣о’’ти вутта̄ти дуккха̄дӣнам̣ ран̣абха̄во танниббаттакасабха̄ва̄нам̣ акусала̄нам̣ саран̣ата̄ ча ведитабба̄. аран̣отиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо.

ваттхум̣ содхетӣти ниродхасама̄паджджанена махаппхалабха̄вакаран̣ена даккхин̣еййаваттхубхӯтам̣ атта̄нам̣ висодхети; ниродхасама̄паттийа̄ ваттхувисодханам̣ ниродхам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хита̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣ маха̄кассапаттхера̄дӣнам̣ диннадаккхин̣а̄висуддхийа̄ дӣпетаббам̣. тена̄ха ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄ди. татхева̄ти имина̄ ‘‘пин̣д̣а̄йа чаранто’’тиа̄дим̣ упасам̣харати. метта̄бха̄вана̄йа мудубхӯтачиттабахума̄напуббакам̣ дентӣти, ‘‘субхӯтиттхеро даккхин̣ам̣ висодхетӣ’’ти вуттам̣. тена да̄йакатопи даккхин̣а̄висуддхим̣ дассети. ваттхусодханам̣ пана пат̣ибха̄гато. евам̣ пана ка̄тум̣ сакка̄ти са̄вака̄нампи кимевам̣ лахувут̣т̣ха̄на̄дхит̣т̣ха̄нам̣ са̄вакесу чин̣н̣авасӣбха̄во самбхаватӣти пуччхати. итаро аггаса̄вакамаха̄са̄вакесу ким̣ ваттаббам̣, пакатиса̄вакесупи васиппаттесу лаббхатӣти те дассенто, ‘‘а̄ма сакка̄’’тиа̄дима̄ха. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

аран̣авибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

10. дха̄тувибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

342. апариккхӣн̣а̄йукам̣ пуккуса̄тикулапуттам̣ уддисса гамананти катва̄ вуттам̣ ‘‘туритагаманача̄рика’’нти. мама ва̄супагаманена тава читтасса апха̄сукам̣ анит̣т̣хам̣ саче наттхи. соти пуббупагато. диннам̣ диннамева ват̣т̣атӣти екава̄рам̣ диннам̣ диннамева йуттам̣, на пуна да̄таббанти адхиппа̄йо. катам̣ катамева̄ти сан̇гахаттхам̣ катам̣ ануччхавикакаммам̣ катамева, на там̣ пуна випариваттетаббанти адхиппа̄йо.

пуккуса̄тимхи убхайатха̄пи кулапуттабха̄во парипун̣н̣о ева̄ти а̄ха – ‘‘джа̄тикулапуттопи а̄ча̄ракулапуттопӣ’’ти. татра̄ти тасмим̣ таккасӣлато а̄гамане. ан̇ке нипаннада̄ракам̣ вийа джанам̣ тосети тут̣т̣хим̣ па̄пети. ратана̄ни уппаджджанти паббатасамудда̄дисаннисситатта̄ паччантадесасса. дассанӣйанти дассаненева сукха̄вахам̣. еварӯпанти дассанӣйам̣ саванӣйан̃ча.

анаггхакамбале махаггхакамбале. са̄ракаран̣д̣акети чанданаса̄ра̄диса̄рамайакаран̣д̣аке. ликха̄петва̄ уккира̄петва̄. ла̄кха̄йа ват̣т̣а̄петва̄ти мукхам̣ пидахитва̄ ла̄кха̄парикаммам̣ ка̄ретва̄.

анто дуссабхан̣д̣икам̣ аттхӣти ан̃н̃а̄си на̄тигарукабха̄вато. анаггха̄ ахесунти ван̣н̣асампаттипхассасампаттипама̄н̣амахаттадуннимма̄пийата̄хи махаггха̄ ахесум̣, маха̄пун̃н̃о ра̄джа̄ тасса аттхева̄ти адхиппа̄йо.

йади евам̣, ‘‘кинну кхо песемӣ’’ти касма̄ вӣмам̣сам̣ а̄паджджӣти а̄ха – ‘‘апича кхо пана̄’’тиа̄ди. соти бимбиса̄ро ра̄джа̄. вичинитум̣ а̄раддхо ратанасса анекавидхатта̄ уттаруттарин̃ча пан̣ӣтатара̄дибха̄вато. суван̣н̣араджата̄дӣти суван̣н̣араджатапава̄л̣аман̣имутта̄вел̣урийа̄ди. индрийабаддханти чаккха̄дииндрийапат̣ибаддхам̣. падесанти гун̣авасена екадесам̣ на па̄пун̣а̄ти.

са̄мам̣ сачча̄нам̣ абхисамбуддхата̄са̄ман̃н̃ена, ‘‘буддхаратанампи дувидха’’нти вуттам̣. буддхаратанасамам̣ ратанам̣ на̄ма наттхи, йасма̄ пана имасмим̣ локе парасмим̣ ва̄ пана буддхена садисо на виджджатӣти. пат̣хамабодхийам̣йева паваттатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘гхосопӣ’’тиа̄ди.

ра̄джа̄ тут̣т̣хо чинтеси, ‘‘таттха авиджджама̄нам̣йева песетум̣ ладдха’’нти. тасма̄ти йасма̄ парипун̣н̣ам̣ екадивасампи тасмим̣ падесе буддха̄нам̣ а̄ва̄сапариггахо наттхи, тасма̄. пуббадиса̄мукханти пуббадиса̄бхимукхам̣ сӣхапан̃джарам̣. тенасса сувибхӯта̄локатам̣ дассети.

евам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асса бхагавато ӣдисо самуда̄гамоти дассетум̣, ‘‘евам̣ даса па̄рамийо пӯретва̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ сампаннасамуда̄гамасса таданурӯпа̄ айам̣ пхаласампада̄ти дассетум̣, ‘‘туситабхаванато’’тиа̄ди вуттам̣.

арийадхаммо на̄ма арийамаггаппадха̄но, арийамагго ча саттатим̣сабодхипаккхийасан̇гахо, те ча уддесаматтенева гахита̄ти а̄ха – ‘‘саттатим̣сабодхипаккхийе екадесена ликхитва̄’’ти. чӯл̣асӣла̄дӣни брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.8-9) а̄гатанайена ведитабба̄ни. чхадва̄расам̣варам̣ сатисампаджан̃н̃анти маначчхат̣т̣ха̄нам̣ два̄ра̄нам̣ сам̣варан̣авасена саттат̣т̣ха̄никам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. два̄дасаппабхедам̣ чӣвара̄дичатуппаччайасантосам̣. аран̃н̃аруккхамӯла̄дӣнан̃ча вибхан̇гам̣ бха̄вана̄нукӯлам̣ сена̄санам̣. ‘‘абхиджджхам̣ локе паха̄йа̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ нӣваран̣аппаха̄нам̣. парикамманти касин̣а̄дипарикаммам̣. па̄л̣ийам̣ а̄гатанайена ат̣т̣хатим̣са каммат̣т̣ха̄на̄ни. висуддхипат̣ипа̄т̣ийа̄ йа̄ва а̄саваккхайа̄ имам̣ пат̣ипаттим̣ екадесена ликхи. сол̣асавидханти сол̣асавидхабха̄вана̄йа пайогам̣.

килан̃джамайети на̄на̄видхабхиттивибхатте сан̣хасукхумаратанапарисиббите килан̃джамайасамугге. бахи ваттхена вет̣хетва̄ти пат̣хамам̣ сукхумакамбалена вет̣хетва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ теттим̣са̄йа самуггесу паккхипитва̄ тато бахи сукхумаваттхена вет̣хетва̄ чха̄детва̄. тин̣агаччхапаха̄насаммаджджана̄дина̄ содхитаматтакамева хоту, кадалипун̣н̣агхат̣ат̣хапанадхаджапат̣а̄кусса̄пана̄диалан̇каран̣ена ма̄ нит̣т̣ха̄петха̄ти аттхо. ра̄джа̄нубха̄вена пат̣ийа̄детха̄ти мама ра̄джа̄нурӯпам̣ саджджетха, алан̇каротха̄ти аттхо. антарабхогика̄нанти ануйуттара̄джамаха̄матта̄нам̣. джаванадӯтети кхиппам̣ гаччхантакадӯтапурисе. та̄л̣ехи саха авачарантӣти та̄л̣а̄вачара̄.

ран̃н̃а̄ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ уддисса катапӯджа̄сакка̄расса амаччато сутатта̄ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ уччат̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ сайам̣ нӣча̄сане нисинно. на̄йам̣ ан̃н̃асса ратанасса бхависсатӣти айам̣ париха̄ро ан̃н̃асса ман̣имутта̄дибхедасса ратанасса на бхависсати ман̣имутта̄дӣхи абхисан̇кхататта̄. балавасоманассам̣ уппаджджи чиратанака̄лам̣ буддхаса̄сане бха̄витабха̄ваната̄йа ва̄ситава̄саната̄йа гхат̣е дӣпо вийа аббхантаре ева самуджджалама̄напарипаккатихетукабха̄вато.

дха̄ремӣти иччха̄ми, ган̣ха̄мӣти аттхо. дведжджхавачананти двел̣хакабха̄во. антарам̣ каротӣти двиннам̣ па̄да̄нам̣ антарам̣ там̣ лекхам̣ кароти, екена па̄дена атиккамӣти аттхо. тасса̄ гатамаггена̄ти та̄йа девийа̄ виват̣т̣ама̄на̄йа на̄сита̄йа гатамаггена. там̣ пана лекханти пуккуса̄тина̄ каталекхам̣. пан̣н̣аччхаттаканти та̄лапаттамут̣т̣хим̣.

саттхуга̄равена̄ти саттхари уппаннапаса̄дапемабахума̄насамбхавена. тада̄ саттха̄рам̣йева манаси катва̄ танниннабха̄вена гаччханто, ‘‘пуччхисса̄мӣ’’типи читтам̣ на уппа̄деси, ‘‘еттха ну кхо саттха̄ васатӣ’’ти паривитаккассева абха̄вато; ра̄джагахам̣ пана патва̄ ран̃н̃о песитаса̄санавасена таттха ча виха̄расса бахубха̄вато саттха̄ кахам̣ васатӣти пуччхи. саттху екакассева никкхаманам̣ пан̃чачатта̄лӣса йоджана̄ни падаса̄ гаманан̃ча дхаммапӯджа̄васена катанти дат̣т̣хаббам̣. дхаммапӯджа̄йа ча буддха̄нам̣ а̄чин̣н̣абха̄во хет̣т̣ха̄ виттха̄ритойева. буддхасобхам̣ пана пат̣иччха̄детва̄ ан̃н̃а̄такавесена таттха гаманам̣ тасса кулапуттасса виссаттхавасена маггадаратхапат̣ипассамбханаттхам̣. аппат̣ипассаддхамаггадаратхо хи дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣ на хотӣти. татха̄хи ваккхати, ‘‘нану ча бхагава̄’’тиа̄ди.

уруддханти виса̄ланти кечи. атирекатийоджанасатантиа̄дина̄ анвайато бйатирекато ча маччхеравинайане сабрахмача̄рӣнам̣ ова̄дада̄нам̣. аччантасукхума̄лотиа̄дина̄ саттху дхаммага̄равена саддхим̣ кулапуттассапи дхаммага̄равам̣ сам̣сандати саметӣти дассети. тена бхагавато катасса паччуггаманасса т̣ха̄нагатабха̄вам̣ вибха̄венто ан̃н̃есампи бхаббарӯпа̄нам̣ кулапутта̄нам̣ йатха̄рахам̣ сан̇гахо ка̄табботи дассети.

брахмалокаппама̄н̣анти уччабха̄вена. а̄нубха̄вена̄ти иддха̄нубха̄вена йатха̄ со сотапатхам̣ на упагаччхати, евам̣ вӯпасаметум̣ саккоти. авиббхантанти виббхамарахитам̣ ниллолуппам̣. ‘‘бха̄ванапум̣сакам̣ панета’’нти ватва̄ тасса виваран̣аттхам̣, ‘‘па̄са̄дикена ирийа̄патхена̄’’ти вуттам̣. иттхамбхӯталаккхан̣е етам̣ каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄ ирийато’’тиа̄ди. амана̄по хоти пассанта̄нам̣. сӣхасеййа̄йа нипаннассапи хи екачче сарӣра̄вайава̄ адхокхиттавиккхитта̄ вийа диссанти. кат̣ийам̣ двиннам̣ ӯрусандхӣнам̣ двиннан̃ча джа̄н̣усандхӣнам̣ васена чатусандхикапаллан̇кам̣. на патит̣т̣ха̄тӣти наппаваттати, ‘‘кам̣си тва’’нтиа̄дина̄ апуччхите катха̄паватти ева на хоти. аппатит̣т̣хита̄йа катха̄йа на сан̃джа̄йатӣти татха̄ пана пуччха̄васена катха̄йа аппаваттита̄йа упари дхаммакатха̄ на сан̃джа̄йати на уппаджджати. итӣти тасма̄. катха̄патит̣т̣ха̄панаттхам̣ катха̄паваттанаттхам̣ катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ ва̄ пуччхи.

сабха̄вамева катхетӣти аттано бхагавато адит̣т̣хапуббатта̄ ‘‘адит̣т̣хапуббакам̣ катхамахам̣ джа̄неййа’’нти сабха̄вамева кевалам̣ аттано аджджха̄сайамева катхети; на пана садевакасса локасса супа̄кат̣ам̣ сабха̄васиддхам̣ буддхарӯпака̄йасабха̄вам̣. атха ва̄ сабха̄вамева катхетӣти ‘‘идамева’’нти джа̄нантопи тада̄ бхагавато ручийа̄ татха̄паваттама̄нам̣ рӯпака̄йасабха̄вамева катхети аппавиккхамбханти адхиппа̄йо. тена̄ха – ‘‘татха̄ хи на’’нтиа̄ди, випассана̄лаккхан̣амева пат̣ипаданти адхиппа̄йо.

343. ‘‘пуббабха̄гапат̣ипадам̣ акатхетва̄’’ти ватва̄ пуббабха̄гапат̣ипада̄йа акатхане ка̄ран̣ам̣ пуббабха̄гапат̣ипадан̃ча сарӯпато дассетум̣, ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. апарисуддха̄йапи пуббабха̄гапат̣ипада̄йа випассана̄ татха̄ на киччака̄рӣ, пагева авиджджама̄на̄йа̄ти, ‘‘йасса хи…пе… апарисуддха̄ хоти’’ччева вуттам̣. пуббабха̄гапат̣ипада̄ ча на̄ма сан̇кхепато паннараса чаран̣адхамма̄ти а̄ха – ‘‘сӣласам̣варам̣…пе… имам̣ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ а̄чиккхатӣ’’ти. йа̄накиччам̣ са̄дхети маггагаманена акилантабха̄васа̄дханатта̄. чирака̄лам̣ парибха̄вита̄йа парипаккагата̄йа хетусампада̄йа упат̣т̣ха̄питам̣ са̄ман̣ерасӣлампи парипун̣н̣ам̣ акхан̣д̣а̄дибха̄ваппаттийа̄, йам̣ пуббахетутта̄ ‘‘сӣла’’нти вуччати.

дха̄туйо параматтхато виджджама̄на̄, пан̃н̃аттиматтхо пурисо авиджджама̄но. атха касма̄ бхагава̄ арахаттасса падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ випассанам̣ катхенто ‘‘чхадха̄туро’’ти авиджджама̄наппадха̄нам̣ десанам̣ а̄рабхӣти а̄ха – ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄ди. каттхачи ‘‘тевиджджо чхал̣абхин̃н̃о’’тиа̄дӣсу виджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассети. каттхачи – ‘‘иттхирӯпам̣, бхиккхаве, пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 1.1) авиджджама̄нена виджджама̄нам̣ дассети. каттхачи ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (вибха. 121) виджджама̄нена виджджама̄нам̣ дассети. каттхачи – ‘‘кхаттийакума̄ро бра̄хман̣акан̃н̃а̄йа саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппетӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.275) авиджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассети. идха пана виджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассети. ‘‘чхадха̄туро’’ти хи сама̄саттхо авиджджама̄но пуггалависайатта̄, тасса падасса авайаваттхо пана аппадха̄наттхо виджджама̄но, со саддаккамена аппадха̄нопи аттхаккамена падха̄ноти а̄ха – ‘‘виджджама̄нена авиджджама̄нам̣ дассенто’’ти. пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йеттха десана̄йа ка̄ран̣ам̣ дассетум̣, ‘‘саче хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. упат̣т̣ха̄пеййа̄ти – ‘‘дха̄туйо’’иччева кулапуттасса читтам̣ нивесеййа татха̄ сан̃джа̄неййа, евам̣ дхаммам̣ десеййа̄ти аттхо. сандехам̣ кареййа̄ти асати пурисе ко кароти? ко пат̣исам̣ведети, дха̄туйо ева̄ти ким̣ ну кхо идам̣, катхам̣ ну кхо иданти сам̣сайам̣ уппа̄деййа? саммохам̣ а̄паджджеййа̄ти чатуран̇гасаманна̄гате андхака̄ре ваттама̄нам̣ вийа десийама̄не аттхе саммохам̣ а̄паджджеййа. татха̄бхӯто ча десана̄йа абха̄джанабхӯтатта̄ десанам̣ сампат̣иччхитум̣ на саккун̣еййа. евама̄ха̄ти евам̣ ‘‘чхадха̄туро’’ти а̄ха.

йам̣ твам̣ пурисоти сан̃джа̄на̄сӣти йам̣ рӯпа̄рӯпадхаммасамӯхам̣ пабандхавасена паваттама̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нависесависит̣т̣хам̣ – ‘‘пурисо сатто иттхӣ’’тиа̄дина̄ твам̣ сан̃джа̄на̄си, со чхадха̄туро. сантесупи чхадха̄тувинимуттесу дха̄твантаресу сукха̄ваггахан̣аттхам̣ татха̄ вуттам̣ таггахан̣енева ча тесам̣ гахетаббато, сва̄йаматтхо хет̣т̣ха̄ дассито ева. сесападесӯти ‘‘чхапхасса̄йатано’’тиа̄дипадесупи. чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни чатассо патит̣т̣ха̄ етасса̄ти чатура̄дхит̣т̣ха̄но, адхитит̣т̣хати патит̣т̣хахати етена̄ти адхит̣т̣ха̄нам̣, йесу патит̣т̣ха̄йа уттаматтхам̣ арахаттам̣ адхигаччхати, тесам̣ пан̃н̃а̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣. тена̄ха ‘‘сва̄йам̣ бхиккхӯ’’тиа̄ди. еттоти ват̣т̣ато. виват̣т̣итва̄ти виниват̣т̣итва̄ апасаккитва̄. еттоти ва̄ етехи чхадха̄туа̄дӣхи. еттха хи нивит̣т̣хасса а̄йаттасса уттама̄йа сиддхийа̄ асамбхавоти. патит̣т̣хитанти арийамагга̄дхигамавасена суппатит̣т̣хитам̣. еван̃хи саббасо пат̣ипаккхасамуччхинданена таттха патит̣т̣хито хоти. ман̃н̃ассава̄ наппаваттантӣти чхахипи два̄рехи паваттама̄насота̄йа маггена висосита̄йа саббасо вигата̄йа саббасо виччхедаппаттийа̄ на санданти. тена̄ха ‘‘наппаваттантӣ’’ти. йасма̄ ма̄не саббасо самуччхинне асамуччхинно анупасанто килесо на̄ма наттхи, тасма̄ а̄ха – ‘‘муни сантоти вуччатӣ’’ти ра̄гаггиа̄дӣнам̣ нибба̄нена ниббуто.

пан̃н̃ам̣ наппамаджджеййа̄ти, ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа а̄варан̣ӣйехи дхаммехи читтам̣ парисодхетӣ’’тиа̄динайаппаватта̄йа (ма. ни. 1.423; 2.24; 3.75; сам̣. ни. 4.120; а. ни. 3.15; вибха. 519; маха̄ни. 161) аппама̄даппат̣ипаттийа̄ сама̄дхивипассана̄пан̃н̃ам̣ наппамаджджеййа. етена пуббабха̄гийам̣ саматхавипассана̄бха̄ванама̄ха. саччаманураккхеййа̄ти сачча̄нураккхана̄падесена сӣлависодханама̄ха; сачче т̣хито сама̄диннасӣлам̣ авикопетва̄ парипӯренто сама̄дхисам̣ваттанийатам̣ кароти. тена̄ха ‘‘вачӣсаччам̣ раккхеййа̄’’ти. килесапаричча̄гам̣ брӯхеййа̄ти тадан̇га̄дивасена килеса̄нам̣ париччаджанавидхим̣ вад̣д̣хеййа. килесавӯпасаманам̣ сиккхеййа̄ти йатха̄ те килеса̄ тадан̇га̄дивасена париччатта̄ йатха̄самуда̄ча̄раппаваттийа̄ санта̄не парил̣а̄хам̣ на джаненти; евам̣ килеса̄нам̣ вӯпасаманавидхим̣ сиккхеййа пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣнанти локуттара̄нам̣ пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣнам̣. адхигаматтха̄йа̄ти пат̣ила̄бхаттха̄йа.

347. пуббе вутта̄нанти, ‘‘чатура̄дхит̣т̣ха̄но, йаттха т̣хитам̣ ман̃н̃ассава̄ наппаваттантӣ’’ти (ма. ни. 3.343) евам̣ пуббе вутта̄нам̣.

348. ваттаббам̣ бхавеййа̄ти ниддесавасена ваттаббам̣ бхавеййа. а̄дӣхӣти евама̄дӣхи. киччам̣ наттхи кичча̄бха̄вато. уппат̣ипа̄т̣идха̄туканти айатха̄нупуббикам̣. йатха̄дхаммавасенева̄ти десетаббадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄венева. саппа̄йам̣ дхутан̇ганти аттано килесанигган̣ханайоггам̣ дхутан̇гам̣. читтаручитанти аттано читтапакатийа̄ а̄чарийехи вирочетаббам̣, чарийа̄нукӯланти аттхо. хаттхипадопамасутта̄дӣсӯти а̄ди-саддена висуддхимаггадха̄тувибхан̇га̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.

354. айампеттха̄ти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘атха̄парам̣ упеккха̄йева авасиссатӣ’’ти упаридесанам̣ сампин̣д̣ети. сопи хи па̄т̣ийекко анусандхӣти. нану ча̄йам̣ йатха̄уддит̣т̣ха̄йа вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ниддесопи бхависсатӣти йатха̄нусандхинайо виджджатӣти? на, вин̃н̃а̄н̣адха̄туниддесанайена десана̄йа аппаваттатта̄ тена̄ха ‘‘хет̣т̣хато’’тиа̄ди. йам̣ ва̄ пана̄тиа̄дина̄ пана десана̄йа са̄нусандхитам̣ вибха̄вети. на хи буддха̄ бхагаванто ананусандхикам̣ десанам̣ десенти. а̄гаманӣйавипассана̄васена̄ти йасса̄ пуббе паваттатта̄ а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не т̣хита̄ випассана̄, тасса̄ васена. каммака̄ракавин̃н̃а̄н̣анти ‘‘нетам̣ мама несохамасми, на месо атта̄’’ти евам̣ випассана̄киччака̄ракам̣ випассана̄сахитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. вин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена̄ти йатха̄уддит̣т̣ха̄йа вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ бха̄джанавасена. саттху катханаттха̄йа̄ти саттха̄ра̄ уддесамева катва̄ т̣хапитатта̄ ниддесавасена катханаттха̄йа. акатхитабха̄во ева хисса авасит̣т̣хата̄ катханаттха̄йа пат̣ивиджджханаттха̄йа ча. пат̣ипаккхавигамена тасса читтасса парисуддхата̄ти а̄ха ‘‘нирупаккилеса’’нти. упаккилеса̄нам̣ пана пахӣнабха̄вато парийода̄там̣. самудайавасена удайадассанаттхан̃чева паччайаниродхавасена аттхан̇гамадассанаттхан̃ча. ка̄ран̣абха̄вена сукха̄йа ведана̄йа хитанти сукхаведанийам̣. тена̄ха ‘‘сукхаведана̄йа паччайабхӯта’’нти.

360. рӯпакаммат̣т̣ха̄нампи чатудха̄туваваттха̄навасена, арӯпакаммат̣т̣ха̄нампи сукхадуккхаведана̄мукхена пагун̣ам̣ джа̄там̣.

саттху катханаттхам̣йева авасиссатӣти, ‘‘кулапуттасса пат̣ивиджджханаттха’’нти вуттамеваттхам̣ ниседхети, тасма̄ вуттамеваттхам̣ саматтхетум̣, ‘‘имасмим̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кулапуттасса рӯпа̄вачараджджха̄нети кулапуттена адхигатарӯпа̄вачараджджха̄не. тена̄ха – ‘‘бхиккху пагун̣ам̣ тава идам̣ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄на’’нти. йам̣ кин̃чи суван̣н̣ата̄панайогйам̣ ан̇га̄рабха̄джанам̣ идха ‘‘укка̄’’ти адхиппетанти а̄ха ‘‘ан̇га̄ракапалла’’нти. саджджеййа̄ти йатха̄ таттха паккхиттасуван̣н̣ан̃ча таппати, евам̣ пат̣ийа̄дийеййа. нӣхат̣адосанти вигатӣбхӯтака̄л̣акам̣. апанӣтакаса̄ванти апагатасукхумака̄л̣акам̣.

арийамагге патит̣т̣ха̄петука̄мена на̄ма саббасмимпи локийадхамме вираджджанаттха̄йа дхаммо катхетабботи адхиппа̄йена, ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄дина̄ чодана̄ ката̄. винеййадаманакусалена бхагавата̄ венеййаджджха̄сайавасена та̄ва чатуттхаджджха̄нупеккха̄йа ван̣н̣о катхитоти тасса париха̄рам̣ ваданто, ‘‘кулапуттасса̄’’тиа̄дима̄ха.

361. таданудхамманти тасса арӯпа̄вачарасса кусаласса анурӯпадхаммам̣, йа̄йа пат̣ипада̄йа тасса адхигамо хоти, тасса пуббабха̄гапат̣ипаданти аттхо. тена̄ха ‘‘рӯпа̄вачараджджха̄на’’нти. таггахан̣а̄ти тасса гахан̣ена тасса̄ пат̣ипаттийа̄ пат̣ипаджджама̄нена. ито уттаринти ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана’’нтиа̄дӣсу.

362. тассева̄ти арӯпа̄вачараджджха̄насса. етам̣ пана савипа̄кам̣ арӯпа̄вачараджджха̄нам̣ самечча самбхуййа паччайехи кататта̄ сан̇кхатам̣. пакаппитанти паччайавасена савихитам̣. а̄йӯхитанти сампин̣д̣итам̣. каронтена карӣйатӣти пат̣ипаджджанакена пат̣ипаджджӣйати сан̇кхарӣйати. нибба̄нам̣ вийа на ниччам̣ на сассатам̣. атха кхо кхан̣е кхан̣е бхиджджанасабха̄вата̄йа та̄вака̄ликам̣. тато ева чавана̄дисабха̄ванти саббаметам̣ рӯпа̄вачарадхаммесу а̄дӣнававибха̄ванам̣. дуккхе патит̣т̣хитанти сан̇кха̄радуккхе патит̣т̣хитам̣. ата̄н̣анти чаванасабха̄ва̄дита̄йа та̄н̣арахитам̣. ален̣анти тато араккхатта̄ лӣйанат̣т̣ха̄нарахитам̣. асаран̣анти аппат̣исаран̣ам̣. асаран̣ӣбхӯтанти саббака̄лампи аппат̣исаран̣ам̣.

саматтапаттависе кхандха̄дӣсу гахите дуттикиччха̄ сийа̄ти, ‘‘кхандхам̣ ва̄ сӣсам̣ ва̄ гахетум̣ адатва̄’’ти вуттам̣. евамева̄ти еттха̄йам̣ упама̄сам̣сандана̄ – чхеко бхисакко вийа самма̄самбуддхо. висавика̄ро вийа килесадуккха̄нубандхо, бхисаккасса висам̣ т̣ха̄нато ча̄ветва̄ упари а̄ропанам̣ вийа бхагавато десана̄нубха̄вена кулапуттасса ка̄мабхаве никантим̣ парийа̄да̄йа арӯпаджджха̄не бхаванам̣. бхисаккасса висам̣ ота̄ретва̄ патхавийам̣ па̄танам̣ вийа кулапуттасса орамбха̄гийакилесадуккха̄панайанам̣.

асампаттасса̄ти арӯпа̄вачараджджха̄нам̣ анадхигатасса. аппат̣иладдхассева̄ти тасса вевачанам̣. саббаметанти ‘‘аниччам̣ адхува’’нтиа̄дина̄ виттха̄рато вуттам̣ саббаметам̣ а̄дӣнавам̣. екападенева ‘‘сан̇кхатамета’’нти катхеси сан̇кхатападенева тасса аттхасса анавасесато парийа̄диннатта̄.

на̄йӯхатӣти бхавака̄ран̣ачетана̄васена бйа̄па̄рам̣ на самӯхети на сампин̣д̣ети. тена̄ха – ‘‘на ра̄сим̣ каротӣ’’ти. абхисан̇кхаран̣ам̣ на̄ма четана̄бйа̄па̄роти а̄ха – ‘‘на абхисан̃четайатӣ’’ти. там̣ пана пхалуппа̄данасаматтхата̄йа пхалена каппананти а̄ха ‘‘на каппетӣ’’ти. саче абхисан̇кха̄рачетана̄ ул̣а̄ра̄, пхаламахаттасан̇кха̄та̄йа вуд̣д̣хийа̄ хоти, анул̣а̄ра̄ ча авуд̣д̣хийа̄ти а̄ха – ‘‘вуд̣д̣хийа̄ ва̄ париха̄нийа̄ ва̄’’ти. буддхависайе т̣хатва̄ти бхагава̄ аттано буддхасубуддхата̄йа сӣхасама̄навуттита̄йа ча десанам̣ уккам̣сато са̄вакехи паттаббам̣ висесам̣ анавасесенто татха̄ вадати, на са̄вакависайам̣ атиккамитва̄ аттано буддхависайамева десенто. тена̄ха – ‘‘арахаттаникӯт̣ам̣ ган̣хӣ’’ти. йади кулапутто аттано…пе… пат̣ивиджджхи, атха касма̄ бхагава̄ десана̄йа арахаттаникӯт̣ам̣ ган̣хӣти а̄ха ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди.

ито пуббети ито ана̄га̄мипхала̄дхигамато уттари упари. асса̄ти кулапуттасса. катхентасса бхагавато дхамме нева кан̇кха̄ на вимати пат̣хамамаггенева кан̇кха̄йа самуччхиннатта̄. екаччесу т̣ха̄несӯти татха̄ винеййат̣ха̄несу. татха̄ хи айампи кулапутто ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ бхагавантам̣ сан̃джа̄ни. тена вуттам̣ ‘‘йато анена̄’’тиа̄ди.

363. анаджджхосита̄ти анаджджхосанӣйа̄ти айаматтхоти а̄ха – ‘‘гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ гахетум̣ на йутта̄’’ти.

364. ра̄гова анусайо ра̄га̄нусайо, со ча паччайасамава̄йе уппаджджана̄рахоти ваттаббатам̣ лабхатӣти вуттам̣ – ‘‘сукхаведанам̣ а̄раббха ра̄га̄нусайо уппаджджеййа̄’’ти. на пана тасса уппа̄данам̣ аттхи кхан̣аттайасама̄йога̄самбхавато. еса найо сесесупи. итаранти адуккхамасукхаведанам̣. висам̣йуттоти кеначи сан̃н̃оджанена асам̣йуттата̄йа ева нийатавиппайутто. ка̄йасса кот̣и парамо анто етасса̄ти ка̄йакот̣икам̣. дутийападети ‘‘джӣвитапарийантика’’нти имасмим̣ паде. висеванасса̄ти упа̄да̄насса. сӣтӣбхависсантӣти падасса ‘‘нируджджхиссантӣ’’ти аттхо вутто, катхам̣ пана ведайита̄нам̣ два̄дасасу а̄йатанесу нируджджханам̣ сӣтибха̄ваппаттӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘килеса̄ хӣ’’тиа̄ди. самудайапан̃хена̄ти маха̄сатипат̣т̣ха̄не (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133) самудайасаччаниродхапан̃хена. нану саббасо килесапарил̣а̄хавигаме сӣтибха̄во на̄ма ведана̄ниродхаматтена адхиппето; тена идха ведайита̄ни вутта̄ни, на килеса̄ти ведайита̄нам̣ аччантаниродхасан̇кха̄то сӣтибха̄вопи килесасамуччхеденева̄ти а̄ха ‘‘ведайита̄нипӣ’’тиа̄ди.

365. идам̣ опаммасам̣сандананти еттха сан̃н̃оджана̄ дӣпасикха̄ вийа, адхит̣т̣ха̄накапаллика̄ вийа ведана̄йа ниссайабхӯта̄ чатта̄ро кхандха̄, телам̣ вийа килеса̄, ват̣т̣и вийа каммават̣т̣ам̣, упахаран̣акапурисо вийа ват̣т̣ага̄мӣ путхуджджано, тасса сӣсаччхедакапурисо вийа арахаттамагго санта̄насса самуччхедакаран̣ато, ана̄ха̄ра̄йа дӣпасикха̄йа нибба̄йанам̣ вийа каммакилеса̄нам̣ анантарапаччайато ана̄ха̄ра̄йа ведана̄йа анупа̄дисесавасена нибба̄йанам̣.

а̄димхи сама̄дхивипассана̄пан̃н̃а̄хӣти пуббабха̄гапат̣ипада̄бхӯта̄ тайа̄ пагун̣асама̄дхито арахаттасса падат̣т̣ха̄набхӯтавипассана̄пан̃н̃а̄то ча. уттаритара̄ти висит̣т̣хатара̄. евам̣ саманна̄гатоти еттха евам̣-саддо идам̣саддаттхавачаноти а̄ха – ‘‘имина̄ уттамена арахаттапхалапан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄нена̄’’ти. саббам̣ ват̣т̣адуккхам̣ кхепетӣти саббадуккхаккхайо, аггамагго, там̣парийа̄панната̄йа таттха н̃а̄н̣анти а̄ха – ‘‘саббадуккхаккхайе н̃а̄н̣ам̣ на̄ма арахаттамагге н̃а̄н̣а’’нти. арахаттапхале н̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣ вуттанайена саббадуккхаккхайе санте таннимиттам̣ ва̄ уппаннан̃а̄н̣анти катва̄. тасса̄ти, ‘‘евам̣ саманна̄гато бхиккху имина̄ парамена пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄нена саманна̄гато хотӣ’’ти вуттабхиккхуно.

366. хӣти йасма̄. вимуттӣти арахаттапхалавимутти, тасма̄ саббадуккхаккхайе н̃а̄н̣анти арахаттапхалан̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣. саччанти параматтхасаччам̣ нибба̄нам̣, на маггасаччам̣. ка̄мам̣ арахаттапхалавимутти пат̣ипаккхехи акопанӣйата̄йа акуппа̄, ‘‘сачче т̣хита̄’’ти пана вачанато, ‘‘акуппа̄рамман̣акаран̣ена акуппа̄ти вутта̄’’ти а̄ха. витатханти нат̣т̣хам̣, джара̄йа маран̣ена ча випарин̣а̄метаббата̄йа йа̄дисам̣ уппа̄да̄ваттха̄йа джа̄там̣, тато ан̃н̃а̄дисанти аттхо. татха̄ хи там̣ джара̄маран̣ехи паримуситаббарӯпата̄йа ‘‘муса̄’’ти вуттам̣. тена̄ха – ‘‘мосадхамманти нассанасабха̄ва’’нти. там̣ авитатханти там̣ вуттанайена авитатхам̣ на̄ма, там̣ сабха̄во саббака̄лам̣ тенева лаббханато. саматхавипассана̄васена вачӣсаччатоти саматхавипассана̄васена йам̣ висуддхиматтам̣ вачӣсаччам̣, тато. дуккхасаччасамудайасаччехи таччхавипалла̄сабхӯтасабха̄вехи. ити несам̣ йатха̄сакам̣ сабха̄вена авитатхабха̄ве амосадхаммата̄йа техипи авитатхабха̄ва̄ параматтхасаччам̣ нибба̄намева уттаритарам̣. тасма̄ти нибба̄нассева уттаритарабха̄вато.

367. упадхӣйати еттха дуккханти упадхӣ, кхандха̄ ка̄магун̣а̄ ча. упадаханти дуккханти упадхӣ, килеса̄бхисан̇кха̄ра̄. парипӯра̄ гахита̄ пара̄мат̣т̣ха̄ти парийаттабха̄вена тан̣ха̄йа гахита̄ дит̣т̣хийа̄ пара̄мат̣т̣ха̄. саматхавипассана̄васена килесапаричча̄гатоти виккхамбханавасена тадан̇гаппаха̄навасена ча килеса̄нам̣ париччаджанато. уттаритаро висит̣т̣хатарасса паха̄наппака̄расса абха̄вато.

368. а̄гха̄такаран̣авасена̄ти четасика̄гха̄тасса уппаджджанавасена. бйа̄паджджанавасена̄ти читтасса випаттибха̄вавасена. сампадуссанавасена̄ти саббасо дуссанавасена. тӣхи падехи йади арахаттамаггена килеса̄нам̣ паричча̄го ча̄га̄дхит̣т̣ха̄нам̣, арахаттамаггенева несам̣ вӯпасамо упасама̄дхит̣т̣ха̄нам̣ хотӣти дассети. еттха висесена паричча̄го сампаджаханам̣ ануппаттидхаммата̄па̄данам̣ ча̄го, татха̄ пана паричча̄гена йо со несам̣ тада̄ вӯпасантата̄йа абха̄во, айам̣ упасамоти айаметесам̣ висесо.

369. ман̃н̃итанти ман̃н̃ана̄, ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ каппана̄ти аттхо. авиджджа̄вибандханатан̣ха̄га̄ха̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣абха̄вато айамаханти еттха аханти дит̣т̣химан̃н̃ана̄дассанам̣, са̄ пана дит̣т̣хи ма̄наман̃н̃ана̄йа аттанийага̄хавасена хотӣти свева ‘‘айа’’нти имина̄ гахитоти а̄ха – ‘‘айамаханти екам̣ тан̣ха̄ман̃н̃итамева ват̣т̣атӣ’’ти. а̄ба̄дхат̣т̣хена̄ти пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена. ман̃н̃ана̄васена хи сатта̄нам̣ татха̄ хоти. антодосат̣т̣хена̄ти аббхантарадут̣т̣хабха̄вена. ман̃н̃ана̄дӯситатта̄ хи сатта̄нам̣ аттабха̄во дуккхата̄мӯла̄йатто, килеса̄сучипаггхаран̣ато уппа̄даниродхабхан̇гехи уддхамуддхам̣ паккапабхинно хотӣти пхалӯпача̄рена ‘‘ман̃н̃итам̣ ган̣д̣о’’ти вутто. анупавит̣т̣хат̣т̣хена̄ти анупависитва̄ хадайама̄хачча адхит̣т̣ха̄нена. ман̃н̃итан̃хи пӣл̣а̄джананато антотуданато дуруддхаран̣ато саллам̣. кхӣн̣а̄савамуни саббасо килеса̄нам̣ сантатта̄, тато ева парил̣а̄ха̄нам̣ париниббутатта̄ вӯпасантатта̄ санто упасанто ниббутоти вуччати. йаттха т̣хитанти йасмим̣ асеккхабхӯмийам̣ т̣хитам̣. йади бхагава̄ аттано десана̄н̃а̄н̣а̄нурӯпам̣ десанам̣ паватта̄пеййа, маха̄патхавим̣ паттхарантасса вийа, а̄ка̄сам̣ паса̄рентасса вийа, ананта̄паримеййалокадха̄туйо пат̣ичча тесам̣ т̣хита̄ка̄рам̣ ануппӯрам̣ вичинантасса вийа десана̄ парийоса̄нам̣ на гаччхеййа. йасма̄ панасса винеййаджджха̄сайа̄нурӯпамева десана̄ паватти, на тато парам̣ ан̣уматтампи вад̣д̣хати. тасма̄ вуттам̣ – ‘‘сабба̄пи дхаммадесана̄ сам̣кхитта̄ва, виттха̄радесана̄ на̄ма наттхӣ’’ти. нану саттапакаран̣адесана̄ виттха̄ракатха̄ти? на са̄пи виттха̄ракатха̄ти а̄ха – ‘‘самантапат̣т̣ха̄накатха̄пи сам̣кхитта̄йева̄’’ти. саннипатитадевапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпамева хи тасса̄пи паватти, на саттхудесана̄н̃а̄н̣а̄нурӯпанти. йатха̄нусандхим̣ па̄песи йатха̄уддит̣т̣хе анупуббена анавасесато вибхаджанавасена десана̄йа нит̣т̣ха̄питатта̄. випан̃читан̃н̃ӯ…пе… катхеси на̄тисан̇кхепавиттха̄равасена деситатта̄.

370. ат̣т̣ханнам̣ париккха̄ра̄нанти найидаманавасесапарийа̄да̄нам̣, лаккхан̣авачанам̣ панетам̣, ан̃н̃атарасса̄ти вачанасесо. татха̄ хи, ‘‘майхам̣ иддхимайапариккха̄рала̄бха̄йа паччайо хотӯ’’ти паттханам̣ пат̣т̣хапетва̄ паттачӣварам̣, паттам̣, чӣварамева ва̄ динне чаримабхаве иддхимайапариккха̄ро ниббаттатӣти ваданти. адиннатта̄ти кечива̄до, тена̄ха ‘‘кулапутто’’тиа̄ди. ока̄са̄бха̄ватоти упасампада̄лаккхан̣асса асамбхавато. тена̄ха – ‘‘кулапуттасса а̄йупариккхӣн̣а’’нти. удакатиттха…пе… а̄раддхо парамаппиччхабха̄вато.