1. гхат̣ика̄расуттаван̣н̣ана̄
282. чарийанти бодхичарийам̣, бодхисамбха̄расамбхаран̣авасена паваттитам̣ бодхисаттапат̣ипаттинти аттхо. сука̄ран̣анти бодхипарипа̄чанасса екантикам̣ сундарам̣ ка̄ран̣ам̣, кассапасса бхагавато пайирупа̄сана̄дим̣ сандха̄йа вадати. тан̃хи тена саддхим̣ майа̄ идха катанти ваттаббатам̣ лабхати. мандахаситанти ӣсакам̣ хаситам̣. кухам̣ куханти ха̄са-саддасса анукаран̣аметам̣. хат̣т̣хапахат̣т̣ха̄ка̄раматтанти хат̣т̣хапахат̣т̣хаматтам̣. йатха̄ гахитасан̇кета̄ ‘‘пахат̣т̣хо бхагава̄’’ти сан̃джа̄нанти, евам̣ а̄ка̄радассанаматтам̣.
ида̄ни имина̄ пасан̇гена та̄сам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ вибха̄гато дассетум̣ ‘‘хаситан̃ча на̄мета’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха аджджхупеккханавасенапи ха̄со на самбхавати, пагева доманассавасена̄ти а̄ха ‘‘терасахи соманассасахагатачиттехӣ’’ти. нану ча кечи кодхавасенапи хасантӣти? на, тесампи йам̣ там̣ кодхаваттху, тасса майам̣ да̄ни йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджисса̄ма̄ти дувин̃н̃еййантарена соманассачиттенева ха̄сасса уппаджджанато. тесӯти пан̃часу соманассасахагатачиттесу. балава̄рамман̣ети ул̣а̄раа̄рамман̣е йамакамаха̄па̄т̣иха̄рийасадисе. дуббала̄рамман̣ети анул̣а̄ре а̄рамман̣е. имасмим̣ пана т̣ха̄не…пе… уппа̄десӣти идам̣ пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣ татха̄ а̄гататта̄ вуттам̣. на ахетукасоманассасахагатачиттена бхагавато ситам̣ хотӣти дассанаттхам̣.
абхидхаммат̣ӣка̄йам̣ (дха. са. мӯлат̣ӣ. 568) пана ‘‘атӣтам̣са̄дӣсу аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣ ватва̄ ‘имехи тӣхи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватта’нтиа̄дивачанато (маха̄ни. 69, 156; чӯл̣ани. ма̄гхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. ма. 3.5; нетти. 15; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305; вибха. мӯлат̣ӣ. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄; дӣ. ни. т̣ӣ. 3.141, 305) ‘бхагавато идам̣ читтам̣ уппаджджатӣ’ти вуттавачанам̣ вича̄ретабба’’нти вуттам̣. таттха имина̄ хаситуппа̄дачиттена паваттийама̄нампи бхагавато ситакаран̣ам̣ пуббенива̄са-ана̄гатам̣са-саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄нам̣ ануваттакатта̄ н̃а̄н̣а̄нупариваттийева̄ти, евам̣ пана н̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄ве сати на кочи па̄л̣иат̣т̣хакатха̄нам̣ виродхо. татха̄ хи абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 568) ‘‘тесам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ чин̣н̣апарийанте идам̣ читтам̣ уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. авассан̃ча етам̣ евам̣ иччхитаббам̣, ан̃н̃атха̄ а̄ваджджанассапи бхагавато паватти татха̄рӯпе ка̄ле на сам̣йуджджеййа, тассапи хи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакабха̄васса иччхитатта̄, татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘еван̃ча катва̄ манодва̄ра̄ваджджанассапи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакаттам̣ упапаннам̣ хотӣ’’ти, на ча вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакатте там̣самут̣т̣хита̄йа вин̃н̃аттийа̄ ка̄йакамма̄дибха̄вам̣ а̄паджджанабха̄во вибандхатӣти тамева сандха̄йа вадати. тена̄ха ‘‘евам̣ аппаматтакампӣ’’ти. сатерита̄ виджджулата̄ на̄ма сатерата̄виджджулата̄. са̄ хи итаравиджджулата̄ вийа кхан̣ат̣т̣хитика̄ сӣгханиродха̄ ча на хоти, апича кхо дандханиродха̄, тан̃ча саббака̄лам̣ чатудӣпикамаха̄мегхатова ниччхарати тена̄ха ‘‘ча̄туддӣпикамаха̄мегхамукхато’’ти. айам̣ кира та̄сам̣ расмиват̣т̣ӣнам̣ дхаммата̄, йадидам̣ тиккхаттум̣ сираварам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ да̄т̣хаггесуйева антарадха̄нам̣.
283. йадипи чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни каппа̄нам̣ сатасахассан̃ча пан̃н̃а̄па̄рамита̄ парибха̄вита̄, татха̄пи ида̄ни там̣ буддхантарам̣ тасса̄ пат̣ипа̄детаббатта̄ вуттам̣ ‘‘апарипаккан̃а̄н̣атта̄’’ти. ка̄ман̃часса н̃а̄н̣а̄йа ида̄нипи пат̣ипа̄детаббата̄ аттхи, евам̣ сантепи нану самма̄самбуддхесу паса̄дена самбха̄вана̄йа бхавитаббам̣ татха̄ чирака̄лам̣ парибха̄витатта̄, катхам̣ таттха хӣл̣ана̄ти а̄ха ‘‘бра̄хман̣акуле’’тиа̄ди. чирака̄лапаричита̄пи хи гун̣абха̄вана̄ аппакенапи акалйа̄н̣амиттасам̣саггена випариваттати ан̃н̃атхаттам̣ гаччхати. тена маха̄саттопи джа̄тисиддха̄йам̣ ладдхийам̣ т̣хатва̄ джа̄тисиддхена ма̄нена евама̄ха – ‘‘ким̣ пана тена мун̣д̣акена саман̣акена дит̣т̣хена̄’’ти. татха̄ хи вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ –
‘‘тасма̄ акалйа̄н̣аджанам̣, а̄сӣвисамиворагам̣,
а̄рака̄ париваджджеййа, бхӯтика̄мо вичаккхан̣о’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.170-172);
нха̄начун̣н̣ена суттена ката̄ сотти, курувиндагул̣ика̄, са̄ ева сина̄йанти ка̄йам̣ висодхенти ета̄йа̄ти сина̄нам̣. тена̄ха – ‘‘сотти сина̄нанти сина̄наттха̄йа катасотти’’нти.
284. арийапариха̄рена̄ти арийа̄нам̣ париха̄рена, ана̄га̄мӣнам̣ нха̄нака̄ле аттано ка̄йасса париха̄ранийа̄мена̄ти аттхо. аттано н̃а̄н̣асампаттийа̄ вибхавасампаттийа̄ пасаннака̄рам̣ ка̄тум̣ саккхиссати. етадаттханти ‘‘ахитанива̄ран̣ам̣, хите нийоджанам̣ бйасане париваджджана’’нти йадидам̣, етадаттхам̣ митта̄ на̄ма хонти. кечи ‘‘йа̄веттха ахупӣ’’ти пат̣ханти, тесам̣ йа̄ва еттха кесаггагахан̣ам̣ та̄ва айам̣ нибандхо ахупӣти аттхо.
285. сатипат̣ила̄бхаттха̄йа̄ти бодхийа̄ маха̄бхинӣха̄рам̣ катва̄ бодхисамбха̄рапат̣ипада̄йа пӯран̣абха̄ве сатийа̄ пат̣ила̄бхаттха̄йа. ида̄ни тасса сатуппа̄данӣйакатха̄йа паваттита̄ка̄рам̣ сан̇кхепенева дассетум̣ ‘‘тасса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха на ла̄макат̣т̣ха̄нам̣ отин̣н̣асаттоти имина̄ маха̄саттасса пан̣ӣта̄дхимуттатам̣ дассетва̄ евам̣ пан̣ӣта̄дхимуттикасса пама̄дакирийа̄ на йутта̄ти дассенто ‘‘та̄дисасса на̄ма пама̄давиха̄ро на йутто’’ти а̄ха. тада̄ бодхисаттасса неккхаммаджджха̄сайо телаппадӣпо вийа висесато ниббатти, там̣ дисва̄ бхагава̄ таданурӯпам̣ дхаммакатхам̣ каронто ‘‘та̄дисасса…пе… катхесӣ’’ти. парасамуддава̄сӣ тхера̄ ан̃н̃атха̄ ваданти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана на̄йам̣ буддха̄нам̣ бха̄ро, йадидам̣ пӯритапа̄рамӣнам̣ бодхисатта̄нам̣ татха̄ дхаммадесана̄ тесам̣ маха̄бхинӣха̄расаманантарампи бодхисамбха̄расса сайамбхун̃а̄н̣енева пат̣ивидитатта̄. тасма̄ бодхисаттабха̄вапаведанамева тасса бхагава̄ ака̄сӣти дассетум̣ ‘‘сатипат̣ила̄бхаттха̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. сатипат̣ила̄бхаттха̄йа̄ти самма̄пат̣ипаттийа̄ уджджалане па̄кат̣акарасатипат̣ила̄бха̄йа.
286. н̃а̄н̣ан̃хи килесадхаммавида̄ланапада̄ланехи син̇гам̣ вийа̄ти син̇гам̣. тан̃хи пат̣ипаттийа̄ упаттхамбхитам̣ усситам̣ на̄ма хоти, тадабха̄ве патитам̣ на̄ма. кечи пана вӣрийам̣ син̇ганти ваданти. тасмим̣ саммаппадха̄навасена паватте ба̄хирапаббаджджам̣ упагата̄пи маха̄сатта̄ висуддха̄сайа̄ аппиччхата̄дигун̣асаман̇гино йатха̄рахам̣ гантхадхурам̣ ва̄садхуран̃ча парибрӯхайанта̄ вихаранти, пагева буддхаса̄сане аппиччхата̄дӣхӣти а̄ха ‘‘чатупа̄рисуддхисӣле пана̄’’тиа̄ди. випассанам̣ брӯхента̄ сикха̄ппаттавипассана̄ хонтӣти вуттам̣ – ‘‘йа̄ва ануломан̃а̄н̣ам̣ а̄хачча тит̣т̣хантӣ’’ти, ануломан̃а̄н̣ато орамева випассанам̣ т̣хапентӣти аттхо. маггапхалаттхам̣ ва̄йа̄мам̣ на каронти пан̃н̃а̄па̄рамита̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣агаббхасса апарипун̣н̣атта̄ апарипаккатта̄ ча.
287. тхерехӣти вуддхатарехи. нива̄се сатӣти йасмим̣ т̣ха̄не паббаджито, таттхева нива̄се. ваппака̄латоти сасса̄нам̣ ваппака̄лато. пуббе вийа тато парам̣ тикхин̣ена сӯрийасанта̄пена пайоджанам̣ наттхӣти вуттам̣ – ‘‘ваппака̄ле вита̄нам̣ вийа упари ваттхакилан̃джам̣ бандхитва̄’’ти. пут̣акети кала̄пе.
288. паччайаса̄маггихетукатта̄ дхаммаппаттийа̄ падесато парин̃н̃а̄ваттхука̄пи арийа̄ упат̣т̣хите читтавигха̄тапаччайе йадетам̣ на̄тиса̄ваджджам̣, тадевам̣ ган̣хантӣти айаметтха дхаммата̄ти а̄ха – ‘‘ала̄бхам̣ а̄раббха читтан̃н̃атхатта’’нтиа̄ди. соти кикӣ ка̄сира̄джа̄. бра̄хман̣абхаттоти бра̄хман̣есу бхатто. девети бра̄хман̣е сандха̄йа̄ха. бхӯмидева̄ти тесам̣ саман̃н̃а̄, тада̄ бра̄хман̣агаруко локо. тада̄ хи кассапопи бхагава̄ бра̄хман̣акуле ниббатти. дхӣту аван̣н̣ам̣ ватва̄ти, ‘‘маха̄ра̄джа, тава дхӣта̄ бра̄хман̣асамайам̣ паха̄йа мун̣д̣апа̄сан̣д̣икасамайам̣ ган̣хӣ’’тиа̄дина̄ ра̄джапуттийа̄ агун̣ам̣ ватва̄. варам̣ ган̣хим̣су н̃а̄така̄. раджджам̣ ниййа̄теси ‘‘ма̄ ме вачанам̣ муса̄ ахоси, ат̣т̣хаме дивасе нигган̣хисса̄мӣ’’ти.
па̄ванаасманайанавасена самма̄ па̄вӣкататта̄ парисуддхатан̣д̣ула̄ни. па̄л̣ийам̣ тан̣д̣улапат̣ибхаста̄нӣти тан̣д̣улакхан̣д̣а̄ни. муггапат̣ибхастакал̣а̄йапат̣ибхастесупи есева найо.
289. ко ну кхоти бхумматтхе паччаттавачананти а̄ха – ‘‘кухим̣ ну кхо’’ти па̄рипӯрим̣ йоджӣйанти бйан̃джанабходжана̄ни еттха̄ти парийого, тато парийога̄. тена̄ха ‘‘сӯпабха̄джанато’’ти. сан̃н̃ам̣ датва̄ти вуттам̣ саббам̣ а̄чиккхитва̄ тумха̄кам̣ аттха̄йа сампа̄детва̄ никкхитто упат̣т̣ха̄коти бхагавато а̄рочетха̄ти сан̃н̃ам̣ датва̄. ативиссаттхоти ативийа виссаттхо. пан̃чаван̣н̣а̄ти кхуддика̄дивасена пан̃чаппака̄ра̄.
290. кинти ниссакке паччаттавачанам̣, касма̄ти аттхо? дхаммикоти имина̄ а̄гаманасуддхим̣ дассети. бхиккхӯнам̣ патте бхаттасадисоти имина̄ упа̄сакена саттху париччаттабха̄вам̣ таттха саттхуно ча апарисан̇катам̣ дассети. сиккха̄падавела̄ на̄ма наттхӣти дхаммасса̄мибха̄вато сиккха̄падамарийа̄да̄ на̄ма наттхи пан̣н̣аттивадждже, пакативадждже пана сетугха̄то ева.
291. чхаданат̣т̣ха̄не йада̄ка̄сам̣, тадева тасса гехасса чхадананти а̄ка̄саччхаданам̣. пакатийа̄ утупхаран̣амева̄ти чха̄дите йа̄дисам̣ уту, чхадане уттин̣абха̄вепи тамхи гехе та̄дисамева утупхаран̣ам̣ ахоси. тесам̣йева̄ти тесам̣ гхат̣ика̄расса ма̄та̄питӯнам̣ ева.
292. ‘‘чатассо мут̣т̣хийо еко куд̣уво, чатта̄ро куд̣ува̄ еко паттхо, чатта̄ро паттха̄ еко а̄л̣хако, чатта̄ро а̄л̣хака̄ екам̣ дон̣ам̣, чатта̄ри дон̣а̄ни ека̄ ма̄ника̄, чатассо ма̄ника̄ ека̄ кха̄рӣ, вӣсати кха̄рика̄ еко ва̄хоти тадева екасакат̣а’’нти суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄дӣсу (су. ни. ат̣т̣ха. 2.662) вуттам̣, идха пана ‘‘две сакат̣а̄ни еко ва̄хо’’ти вуттам̣. телапха̄н̣ита̄динти а̄ди-саддена саппиа̄дим̣ марича̄дикат̣укабхан̣д̣ан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. на̄хам̣ ран̃н̃а̄ дит̣т̣хапуббо, куто париппхассоти адхиппа̄йо. наччитва̄ти наччам̣ датва̄.
гхат̣ика̄расуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.