4. маха̄йамакавагго

1. чӯл̣агосин̇гасуттаван̣н̣ана̄

325. н̃а̄тӣнам̣ (а. ни. т̣ӣ. 3.6.19) нива̄сат̣т̣ха̄набхӯто га̄мо н̃а̄тико, со ева на̄тико. со кира га̄мо йесам̣ сантако, тесам̣ пуббапурисена аттано н̃а̄тӣнам̣ са̄дха̄ран̣абха̄вена нивесито, тена ‘‘на̄тико’’ти пан̃н̃а̄йиттха. атха паччха̄ таттха двӣхи да̄йа̄дехи двидха̄ вибхаджитва̄ парибхутто. тена̄ха ‘‘двиннам̣ чӯл̣апитимаха̄питипутта̄нам̣ две га̄ма̄’’ти. гин̃джака̄ вуччанти ит̣т̣хака̄, гин̃джака̄хийева като а̄васатхо гин̃джака̄васатхо. тасмим̣ кира падесе маттика̄ саккхарамарумбава̄лика̄дӣхи асаммисса̄ акат̣хина̄ сан̣ха̄ сукхума̄, та̄йа ката̄ни кула̄лабха̄джана̄нипи сила̄майа̄ни вийа дал̣ха̄ни, тасма̄ те упа̄сака̄ та̄йа маттика̄йа дӣгхапутхулаит̣т̣хака̄ ка̄ретва̄ та̄хи т̣хапетва̄ два̄раба̄хава̄тапа̄накава̄т̣атула̄йо сесам̣ саббам̣ даббасамбха̄рена вина̄ ит̣т̣хака̄хи ева па̄са̄дам̣ ка̄ресум̣. тена̄ха ‘‘ит̣т̣хака̄хева̄’’тиа̄ди.

госин̇гаса̄лаванада̄йанти госин̇гаса̄лавананти ладдхана̄мам̣ раккхитам̣ аран̃н̃ам̣. джет̣т̣хакаруккхасса̄ти ванаппатибхӯтасса са̄ларуккхасса. са̄маггирасанти самаггабха̄ва̄дигун̣ам̣ вивекасукхам̣. упарипан̣н̣а̄саке упаккилесасутте (ма. ни. 3.237-238) путхуджджанака̄ло катхито, идха чӯл̣агосин̇гасутте кхӣн̣а̄савака̄ло катхито. катакичча̄пи хи те маха̄тхера̄ аттано дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рам̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджанан̃ча сампассанта̄ параман̃ча вивекам̣ анубрӯханта̄ са̄маггирасам̣ анубхавама̄на̄ таттха вихаранти. тада̄ти тасмим̣ упаккилесасуттадесана̄ка̄ле. тети ануруддхаппамукха̄ кулапутта̄. ладдхасса̄да̄ти випассана̄йа вӣтхипат̣ипаттийа̄ адхигатасса̄да̄. випассана̄ хи пуббена̄парам̣ висесам̣ а̄вахантӣ паваттама̄на̄ са̄тисайам̣ пӣтисоманассам̣ а̄вахати. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘йато йато саммасати, кхандха̄нам̣ удайаббайам̣;

лабхати пӣтипа̄моджджам̣, аматам̣ там̣ виджа̄ната’’нти. (дха. па. 374);

ладдхапатит̣т̣ха̄ маггапхала̄дхигаманена. сати хи маггапхала̄дхигаме са̄сане патит̣т̣ха̄ ладдха̄ на̄ма хоти, но ан̃н̃атха̄.

ка̄мам̣ са̄рипуттамоггалла̄на̄пи маха̄са̄вакапарийа̄панна̄ва, аггаса̄вакабха̄вена пана несам̣ висесадассанаттхам̣ ‘‘дхаммасена̄патимаха̄моггалла̄наттхересу ва̄’’ти висум̣ гахан̣ам̣. сатипи хи са̄ман̃н̃айоге висесаванто висум̣ гайханти йатха̄ ‘‘бра̄хман̣а̄ а̄гата̄, ва̄сит̣т̣хопи а̄гато’’ти. тесу пана висум̣ гахитесупи ‘‘асӣтимаха̄са̄вакесӯ’’ти асӣтиггахан̣ам̣ аппакам̣ ӯнамадхикам̣ ва̄ ган̣анупагам̣ на хотӣти. антамасоти идам̣ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикасса упат̣т̣ха̄кабха̄вена а̄саннача̄рита̄йа вуттам̣. анӣка̄ти хаттха̄нӣка̄, хаттха̄нӣкато хаттхисамӯхатоти аттхо. ка̄л̣асӣхо йебхуййена йӯтхачароти катва̄ вуттам̣ ‘‘йӯтха̄ ниссат̣о ка̄л̣асӣхо вийа̄’’ти. кесарӣ пана екачарова. ва̄таччхинно вала̄хако вийа̄ти ва̄таччхинно паббатакӯт̣аппама̄н̣о вала̄хакаччхедо вийа. тесам̣ пагган̣ханатоти йатха̄ на̄ма джигхаччхитасса бходжане, пипа̄ситасса па̄нӣйе, сӣтена пхут̣т̣хасса ун̣хе, ун̣хена пхут̣т̣хасса сӣте, дуккхитасса сукхе абхиручи уппаджджати, евамевам̣ бхагавато косамбаке бхиккхӯ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄да̄панне дисва̄ апаре самагга̄ва̄сам̣ васанте а̄ваджджитасса име тайо кулапутта̄ а̄па̄тхам̣ а̄гамим̣су, атха не пагган̣хитука̄мо упасан̇ками, ева̄йам̣ пат̣ипаттиануккамена косамбака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ винайанупа̄йо хотӣти. тена̄ха ‘‘тесам̣ пагган̣ханато’’ти. етенева паччхимаджанатам̣ анукампанатоти идампи ка̄ран̣ам̣ екадесена сам̣ван̣н̣итанти дат̣т̣хаббам̣. уккам̣ситва̄ти йатха̄бхӯтехи гун̣ехи сампахам̣санена висесетва̄ висит̣т̣хе катва̄ пасам̣са̄васена четам̣ а̄мед̣итавачанам̣.

там̣ аран̃н̃ам̣ раккхати ванаса̄мина̄ а̄н̣атто. раккхитагопитам̣ ванасан̣д̣ам̣, на маха̄вана̄ди вийа апариггахитам̣. сӣла̄диппабхеда̄йа аттаттха̄йа пат̣ипанна̄ аттака̄ма̄, на апариччаттасинеха̄ти а̄ха ‘‘аттано хитам̣ ка̄майама̄на̄’’ти. тена̄ха ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди. бхиндеййа̄ти вина̄сеййа.

дуббаламанусса̄ти пан̃н̃а̄йа дуббала̄ авиддасуно манусса̄. та̄нӣти абхиджа̄тиа̄дӣсу уппаннапа̄т̣иха̄рийа̄ни. чӣварагаббхена пат̣иччха̄детва̄ти чӣварасан̇кха̄те овараке нигӯхитва̄ вийа. на хи чӣварапа̄рупанаматтена буддха̄нубха̄во пат̣иччханно хоти. ‘‘ма̄ судха кочимам̣ буддха̄нубха̄вам̣ ан̃н̃а̄сӣ’’ти пана татха̄рӯпена иддха̄бхисан̇кха̄рена там̣ чха̄детва̄ гато бхагава̄ татха̄ вутто. тена̄ха ‘‘ан̃н̃а̄такавесена агама̄сӣ’’ти.

абхиккаматха̄ти падам̣ абхимукхабха̄вена видхимукхена вадатӣти а̄ха ‘‘ито а̄гаччхатха̄’’ти. буддха̄нам̣ ка̄йо на̄ма сувисуддхаджа̄тиман̣и вийа собхано, кин̃чи малам̣ апанетаббам̣ наттхи, киматтхам̣ бхагава̄ па̄де паккха̄лесӣти а̄ха ‘‘буддха̄на’’нтиа̄ди.

326. ануруддха̄ти ва̄ екасесанайена вуттам̣ вирӯпекасесассапи иччхитаббатта̄, еван̃ча катва̄ бахувачананиддесопи саматтхито хоти. ирийа̄патхо кхаматӣти сарӣрасса лахут̣т̣ха̄ната̄йа чатуббидхопи ирийа̄патхо сукхаппаваттико. джӣвитам̣ йа̄петӣти йа̄пана̄лаккхан̣ам̣ джӣвитам̣ имам̣ сарӣрайантам̣ йа̄пети сукхена паваттети. ул̣ун̇кайа̄гум̣ ва̄ кат̣аччхубхиккхам̣ ва̄ти идам̣ макаравуттийа̄ миссакабхаттена йа̄панам̣ ваттанти катва̄ вуттам̣. тена̄ха ‘‘бхиккха̄ча̄раваттам̣ пуччхатӣ’’ти.

ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сандатӣти сатипи убхайесам̣ кала̄па̄нам̣ параматтхато бхеде пачураджанехи дувин̃н̃еййана̄наттам̣ кхӣродакасаммодитам̣ аччантамева сам̣сат̣т̣хам̣ вийа хутва̄ тит̣т̣хати. тена̄ха ‘‘висум̣ на хоти, екаттам̣ вийа упетӣ’’ти. пийабха̄вадӣпана̄ни чаккхӯни пийачаккхӯни. пийа̄йати, пийа̄йитабботи ва̄ пийоти. самаггава̄сасса йам̣ екантака̄ран̣ам̣, там̣ пуччханто бхагава̄ ‘‘йатха̄ катхам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха̄ти ‘‘катханти ка̄ран̣апуччха̄’’ти вуттам̣. йо несам̣ метта̄сахита̄нам̣йева камма̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃асмим̣ паччупат̣т̣ха̄на̄ка̄ро, там̣ сандха̄йа ‘‘катха’’нти пуччха̄. татха̄ хи парато ‘‘евам̣ кхо майам̣, бханте’’тиа̄дина̄ тхерехи виссаджджанам̣ катхитам̣.

миттам̣ етасса аттхӣти меттам̣, ка̄йакаммам̣. а̄вӣти пака̄сам̣. рахоти аппака̄сам̣. йан̃хи уддисса меттам̣ ка̄йакаммам̣ паччупат̣т̣хапети, там̣ тасса саммукха̄ че, пака̄сам̣ хоти, параммукха̄ че, аппака̄сам̣. тена̄ха ‘‘а̄ви чева рахо ча̄ти саммукха̄ чева параммукха̄ ча̄’’ти. итара̄нӣти параммукха̄ ка̄йавачӣкамма̄ни. ‘‘таттха̄’’тиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘йам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саммаджджана̄дивасена пат̣иджаггитаббайуттам̣ т̣ха̄нам̣ ва̄. татхева̄ти йатха̄ саммукха̄ кате метта̄ка̄йакамме вуттам̣, татхева. ‘‘каччи кхаманӣйа’’нти евама̄дика̄ катха̄ саммоданӣйакатха̄. йатха̄ парехи саддхим̣ аттано чхиддам̣ на хоти, татха̄ пат̣исантха̄равасена паватта̄ катха̄ пат̣исантха̄ракатха̄. ‘‘ахо тада̄ тхерена майхам̣ динно ова̄до, динна̄ ануса̄санӣ’’ти евам̣ ка̄лантаре саритаббайутта̄, чхаса̄ран̣ӣйапат̣исам̣йутта̄ ва̄ катха̄ са̄ран̣ӣйакатха̄. суттападам̣ никкхипитва̄ тасса аттханиддесавасена сӣла̄дидхаммапат̣исам̣йутта̄ катха̄ дхаммӣкатха̄. сарена суттасса учча̄ран̣ам̣ сарабхан̃н̃ам̣. пан̃хасса н̃а̄тум̣ иччхитасса аттхасса пуччханам̣ пан̃хапуччханам̣. тасса йатха̄пуччхитассаа̄дисанам̣ пан̃хависсаджджанам̣. евам̣ саманна̄харатоти евам̣ манасикарото, евам̣ меттам̣ упасам̣харатоти аттхо.

екато ка̄тум̣ на сакка̄, тасма̄ на̄на̄. хитат̣т̣хена̄ти аттано вийа ан̃н̃аман̃н̃асса хитабха̄вена. нирантарат̣т̣хена̄ти антара̄бха̄вена бхеда̄бха̄вена. авиггахат̣т̣хена̄ти авиродхабха̄вена. самаггат̣т̣хена̄ти сахитабха̄вена. парибхан̣д̣ам̣ катва̄ти бахалатануматтика̄лепехи лимпетва̄. чӣварам̣ ва̄ дховантӣти аттано чӣварам̣ ва̄ дхованти. парибхан̣д̣ам̣ ва̄ти аттано пан̣н̣аса̄ла̄йа парибхан̣д̣ам̣ ва̄ каронти.

327. пат̣ивируддха̄ ева̄ти еттха̄пи ‘‘йебхуййена̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. тесам̣ аппама̄далаккхан̣анти тесам̣ аппамаджджанасабха̄вам̣. каччи пана во ануруддха̄ самагга̄ти еттха̄пи воти нипа̄таматтам̣, паччаттавачанам̣ ва̄, каччи тумхети еваматтхо ведитаббо. самуггапа̄тинти самуггапут̣асадисам̣ па̄тим̣.

пан̣н̣аса̄ла̄йам̣ анто бахи ча саммаджджанена содхитан̇ган̣ата̄ ваттапат̣ипатти. пат̣ивисаматтамева̄ти аттано йа̄панапат̣ивисаматтамева. оса̄петва̄ти паккхипитва̄. пама̄н̣амева̄ти аттано йа̄панапама̄н̣амева. вуттанайена джахитва̄ти па̄л̣ийам̣ вуттанайена джахитва̄.

хаттхена хаттхам̣ сам̣сиббанта̄ти аттано хаттхена итарасса хаттхам̣ дал̣хаггахан̣авасена бандханта̄. вилан̇гхети десантарам̣ па̄пети етена̄ти вилан̇гхако, хаттхо. хаттхо ева вилан̇гхако хаттхавилан̇гхако, тена хаттхавилан̇гхакена.

там̣ акхан̣д̣ам̣ катва̄ти там̣ тӣсупи дивасесу дхаммассаванам̣ паваттанавасена акхан̣д̣икам̣ катва̄. етанти ‘‘пан̃ча̄хикам̣ кхо пана̄’’тиа̄дивачанам̣. пан̃чаме пан̃чаме ахани бхаватӣти пан̃ча̄хикам̣. бхагавата̄ пуччхитена ануруддхаттхерена. пама̄дат̣т̣ха̄несуйева̄ти ан̃н̃есам̣ пама̄дат̣т̣ха̄несуйева. ‘‘пама̄дат̣т̣ха̄несуйева̄’’ти вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘ан̃н̃есан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. папан̃чакаран̣ат̣т̣ха̄на̄нӣти катха̄папан̃часса каран̣ат̣т̣ха̄на̄ни виссат̣т̣хакатха̄паваттанена каммат̣т̣ха̄не памаджджанат̣т̣ха̄на̄ни. таттха̄пи ‘‘майам̣, бханте, каммат̣т̣ха̄навируддхам̣ на пат̣ипаджджа̄ма̄’’ти сикха̄ппаттам̣ аттано аппама̄далаккхан̣ам̣ тхеро дассети. еттакам̣ т̣ха̄нам̣ мун̃читва̄ти пана идам̣ тада̄ виха̄расама̄паттӣнам̣ вал̣ан̃джа̄бха̄вена вуттам̣.

328. джха̄насса адхиппетатта̄ ‘‘аламарийан̃а̄н̣адассанависесо’’иччева вуттам̣. аттано самма̄пат̣ипанната̄йа саттху читта̄ра̄дханаттхам̣ тасса ча висеса̄дхигамасса саттху паччаккхабха̄вато тхеро ‘‘кин̃хи но сийа̄, бханте’’ти а̄ха. йа̄вадева̄ти йаттакам̣ ка̄лам̣ екам̣ дивасабха̄гам̣ ва̄ сакалараттим̣ ва̄ йа̄ва сатта ва̄ дивасе.

329. саматиккама̄йа̄ти саммадева атиккамана̄йа. сати хи упари висеса̄дхигаме хет̣т̣химаджджха̄нам̣ саматиккантам̣ на̄ма хоти пат̣иппассаддхи ча. тена̄ха ‘‘пат̣иппассаддхийа̄’’ти. н̃а̄н̣адассанависесоти ка̄ран̣ӯпача̄рена вуттоти ведитаббо. ведайитасукхатоти ведана̄сахитаджджха̄насукхато ва̄ пхаласукхато ва̄. аведайитасукханти нибба̄насукхам̣ вийа ведана̄рахитам̣ сукхам̣. аведайитасукханти ча нидассанаматтаметам̣, там̣ пана апхассам̣ асан̃н̃ам̣ ачетананти саббачиттачетасикарахитамева. тато ча сатипи рӯпадхаммаппаваттийам̣ тасса ачетанатта̄ саббасо сан̇кха̄радуккхавирахитата̄йа сантатара̄ пан̣ӣтатара̄ ча ниродхасама̄паттӣти вуччате. тена̄ха ‘‘аведайитасукхам̣ сантатарам̣ пан̣ӣтатарам̣ хотӣ’’ти. тена вуттам̣ ‘‘имамха̄ ча̄’’тиа̄ди.

330. са̄маггираса̄нисам̣самева несам̣ бхагава̄ катхеси аджджха̄сайа̄нукӯлатта̄ тасса. ануса̄ветва̄ти анупагаманавасена саммадева а̄рочетва̄. ‘‘анусам̣са̄ветва̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, со еваттхо. тато пат̣иниваттитва̄ти етарахи бхагавато екавиха̄ре аджджха̄сайоти саттху манам̣ ган̣ханта̄ ‘‘идхева тит̣т̣хатха̄’’ти виссаджджитат̣т̣ха̄нато ниваттитва̄. паббаджджа̄дӣнӣти а̄ди-саддена упасампада̄-висуддхи-дхутакаммат̣т̣ха̄на̄нуйога-джха̄навимоккха-сама̄патти-н̃а̄н̣адассана-маггабха̄вана̄-пхаласаччхикирийа̄дике сан̇ган̣ха̄ти. адхигантва̄пӣти пи-саддена йатха̄дхигата̄нампи. аттано гун̣акатха̄йа ат̣т̣ийама̄на̄ти бхагавантам̣ нисса̄йа адхигантва̄пи дхамма̄дхикаран̣ам̣ саттхувихеса̄бха̄вадӣпане бхагавато па̄кат̣агун̣а̄нам̣ катха̄йа ат̣т̣ийама̄на̄пӣти йоджана̄. девата̄ти там̣там̣сама̄паттила̄бхинийо девата̄. мукхам̣ ме саджджанти мукхам̣ ме катхане саматтхам̣, катхане йогйанти аттхо.

331. евам̣ а̄гатоти евам̣ а̄т̣а̄на̄т̣ийасутте а̄гато. паливет̣хентети чоденте. маччхара̄йантӣти аттано гун̣а̄нам̣ бхагаватопи а̄рочанам̣ асахама̄на̄ маччхара̄йантӣти со чинтетӣти катва̄ вуттам̣.

01. тесам̣ ла̄бха̄ти тесам̣ ваджджира̄джӯнам̣ ваджджират̣т̣хава̄сӣнан̃ча мануссаттам̣, патирӯпадесава̄са̄дико, бхагавато тин̣н̣ан̃ча кулапутта̄нам̣ дассанаванданада̄надхаммассавана̄дайо ла̄бха̄. суладдха̄ ла̄бха̄ти йоджана̄. пасанначиттам̣ ануссареййа̄ти там̣ кулан̃хетам̣ сӣла̄дигун̣е читтам̣ паса̄детва̄ ануссареййа. вуттам̣ тесам̣ ‘‘ануссаран̣ампа̄хам̣, бхиккхаве, тесам̣ бхиккхӯнам̣ бахӯпака̄рам̣ вада̄мӣ’’ти (итиву. 104; сам̣. ни. 5.184).

чӯл̣агосин̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

2. маха̄госин̇гасуттаван̣н̣ана̄

332. кочидева̄ти госин̇гаса̄лаванаса̄мантато нивит̣т̣хесу йо кочи га̄мо гочарага̄мо бхависсати, тасма̄ анибаддхабха̄вато гочарага̄мо на гахито, васанат̣т̣ха̄намева паридӣпитам̣, тато ева аран̃н̃анида̄накам̣ на̄метам̣. саббаттха̄ти девалоке мануссалоке ча. тхирака̄ракехӣти са̄сане тхирабха̄вака̄ракехи. савананте джа̄татта̄ти чатусаччагаббхасса дхаммассаванасса парийоса̄не арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄татта̄. йатха̄ пат̣иведхаба̄хусаччам̣ иджджхати, татха̄ дхаммасса саванато са̄вака̄. сӯрийо вийа бха̄сурагун̣арам̣сита̄йа мохандхака̄равидхаманато. чандо вийа раман̣ӣйаманохарасӣталагун̣ата̄йа килесапарил̣а̄хавӯпасамато. са̄гаро вийа гамбхӣратхиравипула̄некагун̣ата̄йа т̣хитадхаммасабха̄вато. гун̣амахантата̄йа тхерасса абхин̃н̃а̄тата̄, гун̣амахантата̄ ча суттесу а̄гатанайенева н̃а̄табба̄ти там̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘на кевала’’нтиа̄ди вуттам̣. сӣхана̄дасуттанти маджджхиманика̄йе а̄гатам̣ маха̄сӣхана̄дасуттам̣ (ма. ни. 1.146). тхерапан̃хасуттанти суттанипа̄те ат̣т̣хакавагге а̄гатам̣ са̄рипуттасуттам̣ (су. ни. 961-981). тхерасӣхана̄дасуттанти имасса ча тхерасса джанападача̄рика̄йа саттху саммукха̄ сӣхана̄дасуттам̣. абхиниккхамананти тхерассева махата̄ н̃а̄типариват̣т̣ена махата̄ ча бхогапариват̣т̣ена саха гхара̄ва̄сапаричча̄го абхиниккхаманам̣. еса найо ито паресупи. йадиданти нипа̄то, йо айанти аттхо.

маха̄пан̃н̃е бхиккхӯ гахетва̄ти а̄йасмато кира са̄рипуттаттхерасса парива̄рабхиккхӯпи маха̄пан̃н̃а̄ ева ахесум̣. дха̄тусо хи сатта̄ сам̣санданти. сайам̣ иддхима̄тиа̄дӣсупи есева найо. айам̣ панаттхо дха̄тусам̣йуттена (сам̣. ни. 2.99) дӣпетаббо – гиджджхакӯт̣апаббате гила̄насеййа̄йа нисинно бхагава̄ а̄раккхаттха̄йа парива̄ретва̄ васантесу са̄рипуттамоггалла̄на̄дӣсу екамекам̣ аттано париса̄йа саддхим̣ чан̇камантам̣ волокетва̄ бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘пассатха но тумхе, бхиккхаве, са̄рипуттам̣ самбахулехи бхиккхӯхи саддхим̣ чан̇камантанти. евам̣, бханте. саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ маха̄пан̃н̃а̄’’ти саббам̣ виттха̄ретаббам̣.

ванантети упавананте. мегхаван̣н̣а̄йа̄ти нӣла̄бха̄йа. самуддакуччхито уггаччхантасса вийа упат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа вуттам̣. чаккава̄л̣апаббатаматтхакасамӣпе а̄бха̄пхаран̣авасена паваттийа̄ ‘‘па̄чӣначаккава̄л̣апаббатаматтхаке’’ти вуттам̣, на чаккава̄л̣апаббатаматтхаке чандаман̣д̣аласса вичаран̣ато. татха̄ сати локантариканирайесупи чандимасӯрийа̄нам̣ а̄бха̄ пхареййа. уббедхавасена хи чаккава̄л̣апаббатасса вемаджджхато чандимасӯрийа̄ вичаранти. са̄лакусумапабха̄нам̣ атираттата̄йа вуттам̣ ‘‘ла̄кха̄расена син̃чама̄нам̣ вийа̄’’ти. упага̄йама̄на̄ вийа̄ти пайирупа̄санавасена упечча га̄йама̄на̄ вийа. ка̄йа ну кхо аджджа ратийа̄ти аджджа джха̄насама̄паттиратийа̄ ева ну кхо, уда̄ху дхаммаса̄каччха̄ратийа̄ дхаммадесана̄ратийа̄ти чинтеси.

две чандаман̣д̣ала̄ни вийа парамасобхаггаппатта̄йа кантийа̄. две сӯрийаман̣д̣ала̄ни вийа ативийа сувисуддхасамуджджала̄йа гун̣авибхӯтийа̄. две чхаддантана̄гара̄джа̄но вийа маха̄нубха̄вата̄йа. две сӣха̄ вийа теджуссадата̄йа. две бйаггха̄ вийа анолӣнавуттита̄йа. саббапа̄липхулламева̄ти саббамева самантато викаситам̣.

333. катха̄ упачарати паваттати еттха̄ти катха̄упача̄ро, саванӯпача̄ро падесо, там̣ катха̄упача̄рам̣. раман̣ӣйамева ра̄ман̣еййакам̣. уджджан̇галети лӯкхападесе кат̣хинападесе. досехи ита̄ апагата̄ти досина̄ та-ка̄расса на-ка̄рам̣ катва̄. дибба̄ ман̃н̃е гандха̄ти девалоке гандха̄ вийа. диви бхава̄ти дибба̄. две тхера̄ти са̄рипуттаттхераа̄нандаттхера̄. а̄нандаттхеро та̄ва мама̄йату акхӣн̣а̄савабха̄вато, са̄рипуттаттхеро катханти? на идам̣ мама̄йанам̣ гехасситапемавасена, атха кхо гун̣абхаттивасена̄ти на̄йам̣ досо.

ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄, ануматиггахан̣аттхам̣ пуччханам̣. таттха йасма̄ адхаммикампи вуддхасса ануматим̣ итаро пат̣иккхипитум̣ на лабхати, тена са̄ ануджа̄нитабба̄ва хоти, тасма̄ сан̇гхакхуддакато пат̣т̣ха̄йа анумати пуччхитабба̄. тена̄ха ‘‘ануматипуччха̄ на̄меса̄’’тиа̄ди. кхуддакато пат̣т̣ха̄йа̄ти кан̣ит̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа. пат̣ибха̄ти упат̣т̣ха̄тӣти пат̣ибха̄нам̣, йатха̄дхиппето аттхо, там̣ пат̣ибха̄нам̣. сикха̄ппатта̄ вепуллаппатта̄ на бхависсати падесан̃а̄н̣е т̣хитехи бха̄ситатта̄. сикха̄ппатта̄ вепуллаппатта̄ бхависсати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена сам̣сандитатта̄. вуттамеваттхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха паччаттхика̄ ат̣т̣ийанти дуккха̄йанти етена̄ти ат̣т̣о, виниччхитаббавоха̄ро. га̄мабходжаканти йасмим̣ га̄ме со уппанно, там̣ га̄мабходжакам̣. джанападабходжаканти йасмим̣ джанападе со уппанно, там̣ джанападабходжакам̣. маха̄виниччхайаамаччанти йасмим̣ радждже со джанападо, тасса ра̄джадха̄нийам̣ маха̄виниччхайаамаччам̣. сена̄патинти йасса ран̃н̃о со амаччо, тасса сена̄патим̣. татха̄ упара̄джанти. идам̣ панеттха пакатича̄риттавасена вуттам̣ упамеййаттха̄нурӯпатоти дат̣т̣хаббам̣. апара̄парам̣ на сан̃чарати виниччхайана̄рахена виниччхитабха̄вато.

пакат̣т̣ха̄нам̣ (а. ни. т̣ӣ. 2.4.22) уккат̣т̣ха̄нам̣ сӣла̄диаттха̄нам̣ бодханато, сабха̄ванируттивасена буддха̄дӣхи бха̄ситатта̄ ча пакат̣т̣ха̄нам̣ вачанаппабандха̄нам̣ а̄л̣ӣти па̄л̣и, парийаттидхаммо. пуримасса аттхасса паччхимена аттхена анусандха̄нам̣ анусандхи. аттхамукхена пана па̄л̣ипадеса̄нампи анусандхи хотийева, со ча пубба̄пара̄нусандхи-пуччха̄нусандхи-аджджха̄сайа̄нусандхи-йатха̄нусандхивасена чатуббидхо. там̣там̣десана̄нам̣ пана пубба̄парасам̣санданам̣ пубба̄парам̣. па̄л̣ивасена анусандхивасена пубба̄паравасена̄ти паччекам̣ йоджетаббам̣. уггахитанти бйан̃джанасо аттхасо ча уддхам̣ уддхам̣ гахитам̣, парийа̄пун̣анавасена чева парипуччха̄васена ча хадайена гахитанти аттхо. ват̣т̣адуккханиссаран̣аттхикехи сотаббато сутам̣, парийаттидхаммо, там̣ дха̄ретӣти сутадхаро. йо хи сутадхаро, сутам̣ тасмим̣ патит̣т̣хитам̣ хоти суппатит̣т̣хитам̣, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сутасса а̄дха̄рабхӯто’’ти. тена̄ха ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди. екападам̣ екаккхарампи авинат̣т̣хам̣ хутва̄ санничӣйатӣти санничайо, сутам̣ санничайо етасминти сутасанничайо. аджджхоса̄йа̄ти анупависитва̄. тит̣т̣хатӣти на муссати.

т̣хита̄ пагун̣а̄ти пагун̣а̄ ва̄чуггата̄. ниччалитанти апариваттитам̣. сам̣сандитва̄ти ан̃н̃ехи сам̣сандитва̄. саманугга̄хитва̄ти парипуччха̄васена аттхам̣ ога̄хетва̄. пабандхасса вибандха̄бха̄вато ган̇га̄сотасадисам̣, ‘‘бхаван̇гасотасадиса’’нти ва̄ па̄т̣хо, акиттимам̣ сукхаппаваттӣти аттхо. суттекадесасса суттасса ча вачаса̄ паричайо идха на̄дхиппето, вагга̄дивасена пана адхиппетоти а̄ха ‘‘суттадасака…пе… саджджха̄йита̄’’ти, ‘‘даса сутта̄ни гата̄ни, даса вагга̄гата̄’’тиа̄дина̄ саллаккхетва̄ ва̄ча̄йа саджджха̄йита̄ти аттхо. манаса̄ ану ану пеккхита̄ бха̄гасо ниджджха̄йита̄ чинтита̄ манаса̄нупеккхита̄. рӯпагатам̣ вийа пан̃н̃а̄йатӣти рӯпагатам̣ вийа чаккхусса вибхӯтам̣ хутва̄ пан̃н̃а̄йати. суппат̣ивиддха̄ти ниджджат̣ам̣ ниггумбам̣ катва̄ сут̣т̣ху йа̄тха̄вато пат̣ивиддха̄.

паджджати аттхо н̃а̄йати етена̄ти падам̣, тадева аттхам̣ бйан̃джетӣти бйан̃джананти а̄ха ‘‘падамева аттхасса бйан̃джанато падабйан̃джана’’нти. аккхарапа̄рипӯрийа̄ падабйан̃джанасса париман̣д̣алата̄, са̄ пана па̄рипӯрӣ евам̣ ведитабба̄ти а̄ха ‘‘дасавидхабйан̃джанабуддхийо апариха̄петва̄’’ти. ан̃н̃ам̣ упа̄рамбхакаранти йатха̄никкхиттасуттато ан̃н̃ам̣ тасса анануломакам̣ суттам̣ а̄харати. тадаттхам̣ ота̄ретӣти тасса а̄хат̣асуттассева аттхам̣ вича̄рети. тасса катха̄ апариман̣д̣ала̄ на̄ма хоти аттхасса апарипун̣н̣абха̄вато. йатха̄никкхиттасса суттасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄васенева суттантарампи а̄ненто бахи екападампи на гаччхати на̄ма. амаккхентоти авина̄сенто. там̣ там̣ аттхам̣ сут̣т̣ху ваваттхитам̣ катва̄ дассенто тулика̄йа париччхинданто вийа. гамбхӣратараматтхам̣ гаменто гамбхӣрама̄тика̄йа удакам̣ песенто вийа. утта̄нама̄тика̄йа хи марийа̄дам̣ оттхаритва̄ удакам̣ ан̃н̃атха̄ гаччхеййа. екам̣йева падам̣ анекехи парийа̄йехи пунаппунам̣ сам̣ван̣н̣енто падам̣ кот̣т̣енто синдхава̄джа̄нӣйо вийа. со хи ваггита̄йа гатийа̄ паде падам̣ кот̣т̣енто гаччхати. катха̄маггена тасса катха̄ париман̣д̣ала̄ на̄ма хоти дхаммато аттхато анусандхито пубба̄парато а̄чарийуггахатоти саббасо парипун̣н̣абха̄вато.

ануппабандхехӣти виссат̣т̣хехи а̄саджджама̄нехи. на̄тисӣгхам̣ на̄тисан̣икам̣ нирантарам̣ екарасан̃ча катва̄ париса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ дхаммам̣ катхенто виссат̣т̣ха̄йа катха̄йа катхети на̄ма, на ан̃н̃атха̄ти дассенто ‘‘йо бхиккхӯ’’тиа̄дима̄ха. аран̣им̣ мантхенто вийа, ун̣хакха̄данӣйам̣ кха̄данто вийа̄ти сӣгхам̣ сӣгхам̣ катханасса уда̄харан̣ам̣, гахитам̣ гахитамева̄тиа̄ди лан̇гхетва̄ катханасса. пура̄н̣апан̣н̣антаресу хи парипа̄тийама̄нагодха̄ када̄чи диссати, евамекаччасса аттхаван̣н̣ана̄ каттхачи на диссати. оха̄йа̄ти т̣хапетва̄. йопӣтиа̄дина̄ екарӯпена катха̄йа акатханам̣ дассети. петагги ниджджха̄матан̣хикапетасса мукхато ниччхаран̣акаагги. виттха̄йатӣти аппат̣ита̄натама̄паджджати. кеначи рогена дуккхам̣ патто вийа ниттхунанто. канданто вийа̄ти уккут̣т̣хим̣ каронто вийа. аппабандха̄ на̄ма хоти сукхена аппаваттабха̄вато. а̄чарийехи диннанайе т̣хитоти а̄чарийуггахам̣ амун̃чанто, йатха̄ ча а̄чарийа̄ там̣ там̣ суттам̣ сам̣ван̣н̣есум̣, тенева найена сам̣ван̣н̣ентоти аттхо. аччхиннадха̄рам̣ катва̄ти ‘‘на̄тисӣгхам̣ на̄тисан̣ика’’нтиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайена авиччхиннам̣ катха̄пабандхам̣ катва̄. анусайасамуггха̄та̄йа̄ти имина̄ тасса̄ катха̄йа арахаттапарийоса̄натам̣ дассети. еварӯпена̄ти найидам̣ екавачанам̣ таттакавасена гахетаббам̣, атха кхо лаккхан̣е паваттанти дассенто ‘‘татха̄рӯпенева бхиккхусатена бхиккхусахассена ва̄’’ти вуттам̣. паллан̇кена̄ти паллан̇кападесена, паллан̇ка̄санантена̄ти аттхо. имина̄ найена̄ти ва̄рантараса̄дха̄ран̣ам̣ аттхам̣ атидисати, аса̄дха̄ран̣ам̣ пана ваккхатева̄ти.

334. а̄рамати етена̄ти а̄ра̄мо.

335. дхувасевананти нийатасевитам̣. па̄са̄дапаривен̣ети па̄са̄дан̇ган̣е. на̄бхийа̄ патит̣т̣хита̄нанти на̄бхийа̄ бхӯмийам̣ патит̣т̣хита̄нам̣. арантара̄нӣти аравивара̄ни там̣там̣ара̄нам̣ вемаджджхат̣т̣ха̄на̄ни.

336. сама̄диннааран̃н̃адхутан̇го а̄ран̃н̃ико, на аран̃н̃ава̄саматтена.

337. на оса̄дентӣти на аваса̄денти, на аваса̄дана̄пеккха̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пан̃хам̣ пуччхантӣти аттхо. паваттинӣти пагун̣а̄.

338. локуттара̄ виха̄расама̄патти на̄ма тхерасса арахаттапхаласама̄паттийо, парийа̄йато пана ниродхасама̄паттипи ведитабба̄.

339. са̄дхука̄ро а̄нандаттхерасса динно. тена̄ха бхагава̄ ‘‘йатха̄ там̣ а̄нандова самма̄ бйа̄карама̄но бйа̄кареййа̄’’тиа̄ди. самма̄ти сут̣т̣ху, йатха̄аджджха̄сайанти адхиппа̄йо. йена хи йам̣ йатха̄читтам̣ катхитам̣, там̣ самма̄ катхитам̣ на̄ма хоти. сампаттавасена хи йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ собхати. тена̄ха ‘‘аттано ануччхавикамева̄’’тиа̄ди. бахуссуто бхиккху таттха таттха сутте сӣла̄дӣнам̣ а̄гатат̣т̣ха̄не тесам̣ сувидитатта̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄но та̄ни парипӯретӣти а̄ха ‘‘сӣласса а̄гатат̣т̣ха̄не’’тиа̄ди. магга̄дипасавана̄йа випассана̄габбхам̣ ган̣ха̄петва̄ парипа̄кам̣ гаметва̄ти аттхо.

340. ‘‘есева найо’’ти атидесавасена сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваранто ‘‘а̄йасма̄ хи ревато’’тиа̄дима̄ха.

342. апарепи на̄наппака̄ре килесети апарепи на̄наппака̄ре досамоха̄дикилесе. дхунитва̄ти видхаметва̄.

343. а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но евам̣ бйа̄ка̄сӣти самбандхо. сакалампи чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхигатам̣ читтам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣анти аггахетва̄ чаккхусаннисситамева пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, таданантарам̣ сампат̣иччханам̣, таданантарам̣ сантӣран̣антиа̄дина̄ сан̣хам̣ сукхумам̣ атииттаракхан̣авантам̣ читтантарам̣ читтана̄наттам̣. кхандха̄дӣнан̃ча на̄наттасан̇кха̄там̣ кхандхантара̄ди. патхавӣкасин̣е пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ татхева татийам̣ джха̄нантиа̄дина̄ а̄рамман̣ам̣ ануккамитва̄ джха̄нассева екантарикабха̄вена уккаманам̣ джха̄ноккантикам̣ на̄ма. патхавӣкасин̣е пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ пуна тадева теджокасин̣етиа̄дина̄ джха̄нам̣ ануккамитва̄ а̄рамман̣ассева екантарикабха̄вена уккаманам̣ а̄рамман̣оккантикам̣ на̄ма. ‘‘пат̣хамаджджха̄нам̣ пан̃чан̇гика’’нтиа̄дина̄ йа̄ва невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ дуван̇гиканти джха̄нан̇гаматтассева ваваттха̄панам̣ ан̇гававаттха̄нам̣. ‘‘идам̣ патхавӣкасин̣ам̣…пе… идам̣ ода̄такасин̣а’’нти а̄рамман̣аматтассева ваваттха̄панам̣ а̄рамман̣ававаттха̄нам̣. патхавӣкасин̣е пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ таттхева итаресампи сама̄паджджанам̣ ан̇гасан̇канти. патхавӣкасин̣е пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ тадева а̄покасин̣ети евам̣ саббакасин̣есу екассева джха̄насса сама̄паджджанам̣ а̄рамман̣асан̇канти. екатовад̣д̣ханам̣ убхатовад̣д̣хананти идам̣ кхандха̄дидесана̄йам̣ лаббхати. абхидхаммабха̄джанӣйе хи ведана̄ккхандхам̣ бха̄дженто бхагава̄ тике гахетва̄ дукесу паккхипи, дуке гахетва̄ тикесу паккхипи, идам̣ екатовад̣д̣ханам̣. тике ча дуке ча убхатовад̣д̣хананӣха̄рена катхеси, идам̣ убхатовад̣д̣ханам̣. евам̣ сесакхандхесу дха̄та̄йатана̄дӣсу ча йатха̄рахам̣ вибхан̇гаппакаран̣е (вибха. 32-33; 155-156, 183-184) абхидхаммабха̄джанӣйе а̄гатанайена ведитаббам̣. тена̄ха ‘‘а̄бхидхаммикадхаммакатхикассева па̄кат̣а’’нти. кхандха̄дӣсу сабха̄вадхаммесу тӣсу лаккхан̣есу пан̃н̃аттийам̣ самайантаресу ча косалла̄бха̄вато айам̣ сакава̄до айам̣ парава̄доти на джа̄на̄ти. тато ева сакава̄дам̣…пе… дхаммантарам̣ висам̣ва̄дети. кхандха̄дӣсу пана кусалата̄йа а̄бхидхаммико сакава̄дам̣…пе… на висам̣ва̄дети.

344. читтам̣ аттано васе ваттетум̣ саккоти пат̣исан̇кха̄набха̄вана̄балехи паригган̣ханасаматтхатта̄. ида̄ни таматтхам̣ бйатирекато анвайато ча вибха̄ветум̣ ‘‘дуппан̃н̃о хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха сабба̄насса̄ти сабба̄ни асса. висевитавиппхандита̄нӣти килесависӯка̄йика̄ни чева дуччаритавиппхандита̄ни ча. бхан̃джитва̄ти маддитва̄. бахӣти каммат̣т̣ха̄нато бахи путхутта̄рамман̣е.

345. парийа̄йена̄ти еттха парийа̄йа-саддо ‘‘аттхи кхвеса, бра̄хман̣а, парийа̄йо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.11; па̄ра̄. 3-9) вийа ка̄ран̣аттхоти а̄ха ‘‘собханака̄ран̣ам̣ аттхӣ’’ти. йади бхагава̄ – ‘‘идха, са̄рипутта, бхиккху паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканто’’тиа̄дина̄ аттано маха̄бодхипаллан̇кам̣ сандха̄йа̄ха, евам̣ санте самма̄самбуддхехева сан̇гха̄ра̄мо собхетаббо, на ан̃н̃ехӣти а̄паннанти а̄ха ‘‘апича паччхимам̣ джаната’’нтиа̄ди. нибба̄наттха̄йа пат̣ипаттиса̄рам̣ етасса̄ти пат̣ипаттиса̄ро, там̣ пат̣ипаттиса̄рам̣. ниппарийа̄йенева̄ти кеначи парийа̄йена лесена вина̄ мукхйена найенева. йо ‘‘арахаттам̣ аппатва̄ на вут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти дал̣хасама̄да̄нам̣ катва̄ нисинно там̣ адхигантва̄ва ут̣т̣хахати. еварӯпена идам̣ госин̇гаса̄лаванам̣ собхати, са̄сане сабба̄рамбха̄нам̣ тадаттхатта̄ти аттхо. а̄саваккхайа̄вахам̣ пат̣ипаттим̣ а̄рабхитва̄ а̄саваккхайенева десана̄йа парийоса̄питатта̄ йатха̄нусандхина̄ва десанам̣ нит̣т̣хапесӣти.

маха̄госин̇гасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

3. маха̄гопа̄лакасуттаван̣н̣ана̄

346. таттха̄ти гопа̄лакасутте. тиссо катха̄ти (а. ни. т̣ӣ. 3.11.17) тиссо ат̣т̣хакатха̄, тивидха̄ суттасса аттхаван̣н̣ана̄ти аттхо. екекам̣ падам̣ на̄л̣ам̣ мӯлам̣ етисса̄ти евам̣сан̃н̃ита̄ екана̄л̣ика̄, екекам̣ ва̄ падам̣ на̄л̣ам̣ аттханиггаманамагго етисса̄ти екана̄л̣ика̄. тена̄ха ‘‘екекападасса аттхакатхана’’нти. чатта̄ро ам̣са̄ бха̄га̄ аттхасаллаккхан̣ӯпа̄йа̄ етисса̄ти чатурасса̄. тена̄ха ‘‘чатуккам̣ бандхитва̄ катхана’’нти. нийамато нисиннасса а̄раддхасса ватто сам̣ватто етисса̄ аттхӣти нисиннаваттика̄, йатха̄раддхасса аттхасса висум̣ висум̣ парийоса̄пика̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘пан̣д̣итам̣ гопа̄лакам̣ дассетва̄’’тиа̄ди. екекападасса̄ти пин̣д̣аттхадассанавасена бахуннам̣ пада̄нам̣ екаджджхам̣ аттхам̣ акатхетва̄ екамекасса падасса аттхаван̣н̣ана̄. айам̣ саббаттхева лаббхати. чатуккам̣ бандхитва̄ти кан̣хапаккхе упамӯпамеййадвайам̣, татха̄ суккапаккхети идам̣ чатуккам̣ йоджетва̄. айам̣ ӣдисесу ева суттесу лаббхати. парийоса̄нагамананти кечи та̄ва а̄ху – ‘‘кан̣хапаккхе упамам̣ дассетва̄ упама̄ ча на̄ма йа̄вадева упамеййасампат̣ида̄наттха̄ти упамеййаттхам̣ а̄харитва̄ сам̣килесапаккханиддесо ча вода̄напаккхавибха̄ванаттха̄йа̄ти суккапаккхампи упамӯпамеййавибха̄гена а̄харитва̄ суттаттхасса парийоса̄пана’’нти. кан̣хапаккхе упамеййам̣ дассетва̄ парийоса̄нагамана̄дӣсупи есева найо. апаре пана ‘‘кан̣хапаккхе суккапаккхе ча там̣там̣упамӯпамеййаттха̄нам̣ висум̣ висум̣ парийоса̄петва̄ва катханам̣ парийоса̄нагамана’’нти ваданти. айанти нисиннаваттика̄. идха̄ти имасмим̣ гопа̄лакасутте. сабба̄чарийа̄нам̣ а̄чин̣н̣а̄ти саббехипи пубба̄чарийехи а̄чарита̄ сам̣ван̣н̣ита̄, татха̄ чева па̄л̣и паватта̄ти.

ан̇гӣйанти авайавабха̄вена н̃а̄йантӣти ан̇га̄ни, бха̄га̄. та̄ни панеттха йасма̄ са̄ваджджасабха̄ва̄ни, тасма̄ а̄ха ‘‘ан̇гехӣти агун̣акот̣т̣ха̄сехӣ’’ти. гоман̣д̣аланти госамӯхам̣. парихаритунти раккхитум̣. там̣ пана парихаран̣ам̣ париггахетва̄ вичаран̣анти а̄ха ‘‘париггахетва̄ вичариту’’нти. вад̣д̣хинти гуннам̣ бахубха̄вам̣ бахугорасата̄сан̇кха̄там̣ паривуддхим̣. ‘‘еттакамида’’нти рӯпӣйатӣти рӯпам̣, парима̄напариччхедопи сарӣрарӯпампӣти а̄ха ‘‘ган̣анато ва̄ ван̣н̣ато ва̄’’ти. на парийесати винат̣т̣хабха̄вассева аджа̄нанато. нӣла̄ти еттха ити-саддо а̄диаттхо. тена сетасабала̄диван̣н̣ам̣ сан̇ган̣ха̄ти.

дханусаттисӯла̄дӣти еттха исса̄са̄чарийа̄нам̣ га̄вӣсу катам̣ дханулаккхан̣ам̣. кума̄рабхаттиган̣а̄нам̣ га̄вӣсу катам̣ саттилаккхан̣ам̣. иссарабхаттиган̣а̄нам̣ га̄вӣсу катам̣ сӯлалаккхан̣анти йоджана̄. а̄ди-саддена ра̄мава̄судеваган̣а̄дӣнам̣ га̄вӣсу катам̣ пхарасучакка̄дилаккхан̣ам̣ сан̇ган̣ха̄ти.

нӣламаккхика̄ти пин̇галамаккхика̄, кхуддамаккхика̄ ева ва̄. сат̣ати руджати ета̄йа̄ти са̄т̣ика̄, сам̣ваддха̄ са̄т̣ика̄ти а̄са̄т̣ика̄. тена̄ха ‘‘вад̣д̣хантӣ’’тиа̄ди.

ва̄кена̄ти ва̄капаттена. чӣракена̄ти пилотикена. антовассети вассака̄ласса аббхантаре. нигга̄ханти сусума̄ра̄дигга̄харахитам̣. пӣтанти па̄нӣйасса пӣтабха̄вам̣. сӣхабйаггха̄дипариссайена са̄сан̇ко саппат̣ибхайо.

пан̃ча аха̄ни бхӯта̄ни етасса̄ти пан̃ча̄хито, со ева ва̄роти пан̃ча̄хикава̄ро. евам̣ сатта̄хикава̄роти ведитаббо. чин̣н̣ат̣т̣ха̄нанти чаритат̣т̣ха̄нам̣ гочараггахитат̣т̣ха̄нам̣.

питут̣т̣ха̄нанти питара̄ ка̄таббат̣т̣ха̄нам̣, питара̄ ка̄таббакаран̣анти аттхо. йатха̄ручим̣ гахетва̄ гаччхантӣти гуннам̣ ручианурӯпам̣ гочарабхӯмийам̣ ва̄ надипа̄рам̣ ва̄ гахетва̄ гаччханти. гобхаттанти каппа̄сат̣т̣хика̄димиссам̣ гобхун̃джитаббам̣ бхаттам̣, бхаттаггахан̣енева йа̄гупи гахита̄.

347. ‘‘двӣха̄ка̄рехӣ’’ти вуттам̣ а̄ка̄радвайам̣ дассетум̣ ‘‘ган̣анато ва̄ самут̣т̣ха̄нато ва̄’’ти вуттам̣. евам̣ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ти ‘‘упачайо сантатӣ’’ти джа̄тим̣ двидха̄ бхиндитва̄ хадайаваттхум̣ аггахетва̄ ‘‘даса а̄йатана̄ни пан̃чадаса сукхумарӯпа̄нӣ’’ти евам̣ рӯпакан̣д̣апа̄л̣ийам̣ (дха. са. 651-655) а̄гата̄. пан̃чавӣсати рӯпакот̣т̣ха̄са̄ти салаккхан̣ато ан̃н̃аман̃н̃асан̇кара̄бха̄вато рӯпабха̄га̄. рӯпакот̣т̣ха̄са̄ти ва̄ висум̣ висум̣ аппаваттитва̄ кала̄пабха̄венева паваттанато рӯпакала̄па̄. кот̣т̣ха̄са̄ти ча ам̣са̄, авайава̄ти аттхо. кот̣т̣ханти ва̄ сарӣрам̣, тасса ам̣са̄ кеса̄дайо кот̣т̣ха̄са̄ти ан̃н̃епи авайава̄ кот̣т̣ха̄са̄ вийа кот̣т̣ха̄са̄. сеййатха̄пӣти упама̄сам̣санданам̣. таттха рӯпам̣ париггахетва̄ти йатха̄вуттам̣ рӯпам̣ салаккхан̣ато н̃а̄н̣ена паригган̣хитва̄. арӯпам̣ ваваттхапетва̄ти там̣ рӯпам̣ нисса̄йа а̄рамман̣ан̃ча катва̄ паваттама̄не ведана̄дике чатта̄ро кхандхе ‘‘арӯпа’’нти ваваттхапетва̄. рӯпа̄рӯпам̣ париггахетва̄ти пуна таттха йам̣ руппаналаккхан̣ам̣, там̣ рӯпам̣, тадан̃н̃ам̣ арӯпам̣, убхайавинимуттам̣ кин̃чи наттхи атта̄ ва̄ аттанийам̣ ва̄ти евам̣ рӯпа̄рӯпам̣ париггахетва̄. тадубхайан̃ча авиджджа̄дина̄ паччайена саппаччайанти паччайам̣ саллаккхетва̄ аничча̄дилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ йо кала̄пасаммасана̄диккамена каммат̣т̣ха̄нам̣ маттхакам̣ па̄петум̣ на саккоти, со на вад̣д̣хатӣти йоджана̄.

еттакам̣ рӯпам̣ екасамут̣т̣ха̄нанти чаккха̄йатанам̣, сотагха̄надживха̄ка̄йа̄йатанам̣ иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ джӣвитиндрийанти ат̣т̣хавидхам̣ каммавасена, ка̄йавин̃н̃атти вачӣвин̃н̃аттӣти идам̣ двайам̣ читтавасена̄ти еттакам̣ рӯпам̣ екасамут̣т̣ха̄нам̣. садда̄йатанамекам̣ утучиттавасена двисамут̣т̣ха̄нам̣. рӯпасса лахута̄ мудута̄ камман̃н̃ата̄ти еттакам̣ рӯпам̣ утучитта̄ха̄равасена тисамут̣т̣ха̄нам̣. рӯпагандхарасапхот̣т̣хабба̄йатанам̣ а̄ка̄садха̄ту а̄подха̄ту кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄роти еттакам̣ рӯпам̣ утучитта̄ха̄ракаммавасена чатусамут̣т̣ха̄нам̣. упачайо сантати джарата̄ рӯпасса аниччата̄ти еттакам̣ рӯпам̣ на куточи самут̣т̣ха̄тӣти на джа̄на̄ти. самут̣т̣ха̄нато рӯпам̣ аджа̄нантотиа̄дӣсу ваттаббам̣ ‘‘ган̣анато рӯпам̣ аджа̄нанто’’тиа̄десу вуттанайенева ведитаббам̣.

каммалаккхан̣оти аттана̄ катам̣ дуччаритакаммам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти каммалаккхан̣о, ба̄ло. вуттан̃хетам̣ – ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, ба̄ласса ба̄лалаккхан̣а̄ни. катама̄ни тӣн̣и? дуччинтитачинтӣ хоти, дуббха̄ситабха̄сӣ, дуккат̣акаммака̄рӣ. има̄ни кхо…пе… лаккхан̣а̄нӣ’’ти (а. ни. 3.2; нетти. 116). аттана̄ катам̣ сучаритакаммам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти каммалаккхан̣о, пан̣д̣ито. вуттампи четам̣ – ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пан̣д̣итасса пан̣д̣италаккхан̣а̄ни. катама̄ни тӣн̣и? сучинтитачинтӣ хоти, субха̄ситабха̄сӣ, сукатакаммака̄рӣ. има̄ни кхо…пе… пан̣д̣италаккхан̣а̄нӣ’’ти (ма. ни. 3.253; а. ни. 3.3; нетти. 116). тена̄ха ‘‘кусала̄кусалам̣ каммам̣ пан̣д̣итама̄лалаккхан̣а’’нти. ба̄ле ваджджетва̄ пан̣д̣ите на севатӣти йам̣ ба̄лапуггале ваджджетва̄ пан̣д̣итасеванам̣ аттхака̄мена ка̄таббам̣, там̣ на кароти. татха̄бхӯтасса айама̄дӣнавоти дассетум̣ пуна ‘‘ба̄ле ваджджетва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йам̣ бхагавата̄ ‘‘идам̣ во каппатӣ’’ти анун̃н̃а̄там̣, тадануломан̃че, там̣ каппийам̣. йам̣ ‘‘идам̣ во на каппатӣ’’ти пат̣иккхиттам̣, тадануломан̃че, там̣ акаппийам̣. йам̣ косалласамбхӯтам̣, там̣ кусалам̣, таппат̣ипаккхам̣ акусалам̣. тадева са̄ваджджам̣, кусалам̣ анаваджджам̣. а̄паттито а̄дито две а̄паттиккхандха̄ гарукам̣, тадан̃н̃ам̣ лахукам̣. дхаммато маха̄са̄ваджджам̣ гарукам̣, аппаса̄ваджджам̣ лахукам̣. саппат̣ика̄рам̣ сатекиччам̣, аппат̣ика̄рам̣ атекиччхам̣. дхаммата̄нугатам̣ ка̄ран̣ам̣, итарам̣ ака̄ран̣ам̣. там̣ аджа̄нантоти каппийа̄каппийам̣ гарукалахукам̣ сатекиччха̄текиччхам̣ аджа̄нанто сувисуддхам̣ катва̄ сӣлам̣ раккхитум̣ на саккоти, кусала̄кусалам̣ са̄ваджджа̄наваджджам̣ ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ам̣ аджа̄нанто кхандха̄дӣсу акусалата̄йа рӯпа̄рӯпапариггахампи ка̄тум̣ на саккоти, куто тасса каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ вад̣д̣хана̄. тена̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ вад̣д̣хетум̣ на саккотӣ’’ти.

гован̣асадисе аттабха̄ве уппаджджитва̄ таттха дуккхуппаттихетуто миччха̄витакка̄ а̄са̄т̣ика̄ вийа̄ти а̄са̄т̣ика̄ти а̄ха ‘‘акусалавитаккам̣ а̄са̄т̣икам̣ аха̄ретва̄’’ти.

‘‘ган̣д̣оти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти вачанато (а. ни. 8.56) чхахи ван̣амукхехи виссандама̄найӯсо ган̣д̣о вийа пилотикакхан̣д̣ена чхахи два̄рехи виссандама̄накилеса̄сучи аттабха̄ваван̣о сатисам̣варена пидахитаббо, айам̣ пана евам̣ на каротӣти а̄ха ‘‘йатха̄ со гопа̄лако ван̣ам̣ на пат̣иччха̄дети, евам̣ сам̣варам̣ на сампа̄детӣ’’ти.

йатха̄ дхӯмо индханам̣ нисса̄йа уппаджджама̄но сан̣хо сукхумо там̣ там̣ виварам̣ анупависса бйа̄пенто сатта̄нам̣ д̣ам̣самакаса̄дипариссайам̣ винодети, аггиджа̄ласамут̣т̣ха̄насса пуббан̇гамо хоти, евам̣ дхаммадесана̄н̃а̄н̣асса индханабхӯтам̣ рӯпа̄рӯпадхаммаджа̄там̣ нисса̄йа уппаджджама̄на̄ сан̣ха̄ сукхума̄ там̣ там̣ кхандхантарам̣ а̄йатанантаран̃ча анупависса бйа̄пети, сатта̄нам̣ миччха̄витакка̄дипариссайам̣ винодети, н̃а̄н̣аггиджа̄ласамут̣т̣ха̄насса пуббан̇гамоти дхӯмо вийа̄ти дхӯмоти а̄ха ‘‘гопа̄лако дхӯмам̣ вийа дхаммадесана̄дхӯмам̣ на каротӣ’’ти. аттано сантикам̣ упагантва̄ нисиннасса ка̄табба̄ тадануччхавика̄ дхаммакатха̄ упанисиннакатха̄. катасса да̄на̄дипун̃н̃асса анумоданакатха̄ анумодана̄. татоти дхаммакатха̄дӣнам̣ акаран̣ато. ‘‘бахуссуто гун̣ава̄’’ти на джа̄нантӣти касма̄ вуттам̣, нану аттано джа̄на̄панаттхам̣ дхаммакатха̄ди на ка̄таббамева̄ти? саччам̣, на ка̄таббамева, суддха̄сайена пана дхамме катхите тасса гун̣аджа̄нанатам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘на̄бха̄сама̄нам̣ джа̄нанти, миссам̣ ба̄лехи пан̣д̣итам̣;

бха̄сайе джотайе дхаммам̣, пагган̣хе исинам̣ дхаджа’’нти. (сам̣. ни. 2.241);

таранти еттха̄ти титтхам̣, надӣтал̣а̄ка̄дӣнам̣ наха̄на̄диаттхам̣ отаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ пана там̣ удакена отин̣н̣асатта̄нам̣ сарӣрамалам̣ пава̄хети, париссамам̣ винодети, висуддхим̣ уппа̄дети, евам̣ бахуссута̄ аттано самӣпам̣ отин̣н̣асатта̄нам̣ дхаммӯдакена читтамалам̣ пава̄хенти, париссамам̣ виноденти, висуддхим̣ уппа̄денти, тасма̄ те титтхам̣ вийа̄ти титтхам̣. тена̄ха ‘‘титтхабхӯте бахуссутабхиккхӯ’’ти. бйан̃джанам̣ катхам̣ ропетаббанти, бханте, идам̣ бйан̃джанам̣ айам̣ саддо катхам̣ имасмим̣ аттхе ропетаббо, кена пака̄рена имасса аттхасса ва̄чако джа̄то. ‘‘нирӯпетабба’’нти ва̄ па̄т̣хо, нирӯпетаббам̣ айам̣ сабха̄ванирутти катхаметтха нирул̣ха̄ти адхиппа̄йо. имасса бха̄ситасса ко аттхоти саддаттхам̣ пуччхати. имасмим̣ т̣ха̄нети имасмим̣ па̄л̣ипадесе. па̄л̣и ким̣ вадетӣти бха̄ваттхам̣ пуччхати. аттхо ким̣ дӣпетӣти бха̄ваттхам̣ ва̄ сан̇кетаттхам̣ ва̄. на парипуччхатӣти виматиччхеданапуччха̄васена саббасо пуччхам̣ на кароти. на парипан̃хатӣти пари пари аттано н̃а̄тум̣ иччхам̣ на а̄чиккхати на вибха̄вети. тена̄ха ‘‘на джа̄на̄петӣ’’ти. тети бахуссутабхиккхӯ. виваран̣ам̣ на̄ма аттхасса вибхаджитва̄ катхананти а̄ха ‘‘бха̄джетва̄ на дассентӣ’’ти. анутта̄нӣкатанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатам̣ гуйхам̣ пат̣иччханнам̣. на утта̄нӣкаронтӣти синерумӯлакам̣ ва̄ликам̣ уддхаранто вийа патхавӣсандха̄родакам̣ виваритва̄ дассенто вийа ча утта̄нам̣ на каронти. евам̣ йасса дхаммасса васена бахуссута̄ ‘‘титтха’’нти вутта̄ парийа̄йато, ида̄ни тамева дхаммам̣ ниппарийа̄йато титтханти дассетум̣ ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. дхаммо хи таранти етена нибба̄нам̣ на̄ма тал̣а̄канти ‘‘титтха’’нти вуччати. тена̄ха бхагава̄ сумедхабхӯто –

‘‘евам̣ килесамаладховам̣, виджджанте аматантал̣е;

на гавесати там̣ тал̣а̄кам̣, на досо аматантал̣е’’ти. (бу. вам̣. 2.14);

дхаммассева нибба̄нассотаран̣атиттхабхӯтасса отаран̣апака̄рам̣ аджа̄нанто ‘‘дхамматиттхам̣ на джа̄на̄тӣ’’ти вутто.

пӣта̄пӣтанти гоган̣е пӣтам̣ апӣтан̃ча горӯпам̣ на джа̄на̄ти на виндати. авинданто хи на лабхатӣти вутто. ‘‘а̄нисам̣сам̣ на виндатӣ’’ти ватва̄ тасса авиндана̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘дхаммассаванаггам̣ гантва̄’’тиа̄дима̄ха.

айам̣ локуттароти падам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘арийа’’нти. пачча̄саттин̃а̄йена анантаравидхиппат̣иседхо ва̄, арийа-саддо ва̄ ниддосапарийа̄йо дат̣т̣хаббо. ат̣т̣хан̇гиканти ча висум̣ екаджджхан̃ча ат̣т̣хан̇гикам̣ упа̄да̄йа гахетаббам̣, ат̣т̣хан̇гата̄ ба̄хуллато ча. еван̃ча катва̄ саттан̇гассапи арийамаггасса сан̇гахо сиддхо хоти.

чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄нетиа̄дӣсу ависесена сатипат̣т̣ха̄на̄ вутта̄. таттха ка̄йаведана̄читтадхамма̄рамман̣а̄ сатипат̣т̣ха̄на̄ локийа̄, таттха саммохавиддхам̣санавасена паватта̄ нибба̄на̄рамман̣а̄ локуттара̄ти евам̣ име локийа̄, име локуттара̄ти йатха̄бхӯтам̣ на паджа̄на̄ти.

анавасесам̣ духатӣти пат̣иггахан̣е маттам̣ аджа̄нанто кисмин̃чи да̄йаке саддха̄ха̄нийа̄ кисмин̃чи паччайаха̄нийа̄ анавасесам̣ духати. ва̄ча̄йа абхиха̄ро ва̄ча̄бхиха̄ро. паччайа̄нам̣ абхиха̄ро паччайа̄бхиха̄ро.

име амхесу гаручиттӣка̄рам̣ на каронтӣти имина̄ навака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ дхаммасампат̣ипаттийа̄ абха̄вам̣ дассети а̄чарийупаджджха̄йесу питупемасса анупат̣т̣ха̄панато. тена ча сиккха̄га̄равата̄бха̄вадӣпанена сан̇гахасса абха̄джанабха̄вам̣, тена тхера̄нам̣ тесу ануггаха̄бха̄вам̣. на хи сӣла̄дигун̣ехи са̄сане тхирабха̄ваппатта̄ анануггахетаббе сабрахмача̄рӣ анугган̣ханти, нираттхакам̣ ва̄ ануггахам̣ каронти. тена̄ха ‘‘наваке бхиккхӯ’’ти. дхаммакатха̄бандханти павен̣иа̄гатам̣ пакин̣н̣акадхаммакатха̄маггам̣. саччасаттапат̣исандхипаччайа̄ка̄рапат̣исам̣йуттам̣ сун̃н̃ата̄дӣпанам̣ гуйхагантхам̣. вуттавипалла̄савасена̄ти ‘‘на рӯпан̃н̃ӯ’’тиа̄дӣсу вуттасса пат̣иседхасса пат̣иккхепавасена аггахан̣авасена. йоджетва̄ти ‘‘рӯпан̃н̃ӯ хотӣти ган̣ана̄то ва̄ ван̣н̣ато ва̄ рӯпам̣ джа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘тасса гоган̣опи на париха̄йати, пан̃чагорасапарибхогатопи на париба̄хиро хотӣ’’тиа̄дина̄ ча аттхам̣ йоджетва̄. ведитабботи тасмим̣ тасмим̣ падесе йатха̄рахам̣ аттхо ведитаббо.

маха̄гопа̄лакасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

4. чӯл̣агопа̄лакасуттаван̣н̣ана̄

350. челукка̄хӣти челамайа̄хи укка̄хи. уккабхӯта̄ни чела̄ни еттха̄ти уккачела̄, нагарам̣. сабба̄ ган̇га̄ па̄кат̣а̄ хутва̄ пан̃н̃а̄йатӣти пакатичаккхусса па̄кат̣а̄ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, диббачаккхусса пана самантачаккхусса ва̄ йаттха каттхачи нисиннассапи бхагавато па̄кат̣а̄ хутва̄ пан̃н̃а̄йатева. соттхӣти анупаддаво. вад̣д̣хӣти апариха̄ни. а̄рогйанти арогата̄ а̄ба̄дха̄бха̄во.

магадхо джанападо нива̄со етасса̄ти ма̄гадхо, ма̄гадхова ма̄гадхико. пан̃н̃а̄йа на̄ма дут̣т̣хубха̄во наттхи еканта̄наваджджата̄йа, тасма̄ ду-саддо абха̄вава̄чӣ ‘‘дуссӣло’’тиа̄дӣсу вийа, джа̄ти-саддо ча сабха̄ваттхоти а̄ха ‘‘ниппан̃н̃асабха̄во’’ти. -саддо а̄рамбхаттхоти а̄ха ‘‘пата̄ресӣти та̄ретум̣ а̄рабхӣ’’ти паратӣрам̣ га̄вӣнам̣ аппаттатта̄. сувидеха̄нанти сундаравидеха̄нам̣. видехарат̣т̣хам̣ кира бхӯмибха̄гадассанасампаттийа̄ ча ванара̄ман̣еййака̄дина̄ ча сундарам̣. а̄ман̣д̣аликам̣ каритва̄ти а̄ватте патита̄ теман̣д̣ала̄ка̄рена париббхамитва̄. катипайа̄пи га̄вийо асесетва̄ надӣсотена вӯл̣хатта̄ вуттам̣ ‘‘авад̣д̣хим̣ вина̄сам̣ па̄пун̣им̣сӯ’’ти. катипайа̄супи хи авасит̣т̣ха̄су га̄вӣсу ануккаменапи сийа̄ гоган̣асса вад̣д̣хӣти. виссамат̣т̣ха̄нанти париссамавиноданат̣т̣ха̄нам̣. титтха̄ бхат̣т̣ха̄ти гахетум̣ асаматтхата̄йа титтхам̣ аппатта̄. арого на̄ма на̄хосӣти ломаматтампи асесетва̄ сабба̄ га̄вийо надӣсоте винат̣т̣ха̄ти аттхо.

йесу кхандха̄йатанадха̄тӯсу идха локасаман̃н̃а̄, те аджа̄нанта̄ ‘‘акусала̄ имасса локасса̄’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘идхалоке кхандхадха̄та̄йатанесу акусала̄ ачхека̄’’ти. айамева найо ‘‘акусала̄ парасса локасса̄’’ти еттха̄пӣти а̄ха ‘‘паралокепи есева найо’’ти. ма̄ро еттха дхӣйатӣти ма̄радхеййам̣. ма̄роти четтха килесама̄ро ведитаббо. кхандха̄бхисан̇кха̄ра̄ хи тасса паваттанабха̄вена гахита̄, маччума̄ро висум̣ гахито ева, килесама̄равасенева ча девапуттама̄расса ка̄мабхаве а̄дхипаччанти. тесанти йе идхалока̄дӣсу ачхека̄, тесам̣. те пана уккат̣т̣ханиддесена дассенто а̄ха ‘‘имина̄ чха саттха̄ро дассита̄’’ти.

351. балавага̄воти балаванте горӯпе. те пана дамматам̣ упагатагон̣а̄ чева дхенуйо ча̄ти а̄ха ‘‘дантагон̣е чева дхенуйо ча̄’’ти. авиджа̄тага̄воти на виджа̄тага̄вийо. ваччхакети кхуддакаваччхе. аппаттхо хи айам̣ ка-саддо. тена̄ха ‘‘тарун̣аваччхаке’’ти. киса̄балакети дуббале.

352. ма̄расса тан̣ха̄сотам̣ чхетва̄ти кхандхама̄расамбандхӣтан̣ха̄сан̇кха̄там̣ сотам̣ самуччхиндитва̄. тайо кот̣т̣ха̄се кхепетва̄ т̣хита̄ти ана̄га̄мино сандха̄йа̄ха. саббава̄ресӯти сакада̄га̄мисота̄паннаат̣т̣хамакава̄ресу. таттха пана йатха̄ккамам̣ чатумаггаваджджха̄нам̣ килеса̄нам̣ две кот̣т̣ха̄се кхепетва̄ т̣хита̄, екакот̣т̣ха̄сам̣ кхепетва̄ т̣хита̄, пат̣хамам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ кхепентоти ваттаббам̣. дхаммам̣ ануссаранти, дхаммасса ва̄ ануссаран̣асӣла̄ти дхамма̄нуса̄рино. дхаммоти четтха пан̃н̃а̄ адхиппета̄. саддхам̣ ануссаранти, саддха̄йа ва̄ ануссаран̣асӣла̄ти саддха̄нуса̄рино.

джа̄ната̄ти еттха джа̄нанакирийа̄висайасса ависеситатта̄ адхика̄равасена анавасесан̃еййависеса̄ адхиппета̄ти а̄ха ‘‘саббадхамме джа̄нантена̄’’ти. антоса̄равирахато аббхуггатат̣т̣хена ча нал̣о вийа̄ти нал̣о, ма̄ноти а̄ха ‘‘вигатама̄нанал̣ам̣ ката’’нти. кхемам̣ паттхетха̄ти еттха чатӯхи йогехи анупаддаватта̄ ‘‘кхема’’нти арахаттам̣ адхиппетам̣. паттхана̄ ча чхандапаттхана̄, на тан̣ха̄паттхана̄ти а̄ха ‘‘каттукамйата̄чхандена арахаттам̣ паттхетха̄’’ти. патта̄йева на̄ма тасса паттийа̄ на кочи антара̄йо. соттхина̄ па̄рагаманам̣ уддисса десанам̣ а̄рабхитва̄ кхемаппаттийа̄ десана̄йа парийоса̄питатта̄ йатха̄нусандхина̄ва десанам̣ нит̣т̣ха̄песӣти.

чӯл̣агопа̄лакасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

5. чӯл̣асаччакасуттаван̣н̣ана̄

353. хам̣сават̣т̣акаччханнена̄ти хам̣сават̣т̣акапат̣иччханнена, хам̣саман̣д̣ала̄ка̄рена̄ти аттхо.

ваданти етена̄ти ва̄до, магго. ким̣ ваданти? уттарам̣. ва̄да̄нам̣ сата̄ни ва̄дасата̄ни. ‘‘ниган̣т̣хо пан̃чава̄дасата̄ни, ниган̣т̣хӣ пан̃чава̄дасата̄нӣ’’ти евам̣ ниган̣т̣хо ча ниган̣т̣хӣ ча пан̃ча пан̃ча ва̄дасата̄ни уггахетва̄ вичаранта̄. кирийато те пуччхим̣су, лин̇гато пана ниган̣т̣хабха̄во н̃а̄то. тена̄ха ‘‘ахам̣ ва̄дам̣ а̄ропесса̄мӣ’’ти.

джагганто саммаджджана̄дивасена. дива̄таранти атидивам̣. ‘‘касса пуччха̄, касса виссаджджанам̣ хотӯ’’ти парибба̄джика̄хи вутте тхеро а̄ха ‘‘пуччха̄ на̄ма амха̄кам̣ патта̄’’ти. пуччха̄ ва̄да̄нам̣ пуббапаккхо, йасма̄ тумхе ва̄дапасута̄ ва̄да̄бхирата̄ дхаджам̣ паггайха вичаратха, тасма̄ ва̄да̄нам̣ пуббапаккхо амха̄кам̣ патто, евам̣ сантепи тумха̄кам̣ ма̄туга̄мабха̄вато пуббапаккхам̣ дема̄ти а̄ха ‘‘тумхе пана ма̄туга̄ма̄ на̄ма пат̣хамам̣ пуччхатха̄’’ти. та̄ парибба̄джика̄ екека̄ ад̣д̣хатеййасатава̄дамаггам̣ пуччхантийо ва̄дасахассам̣ пуччхим̣су. йатха̄ ниситасса кхаггасса кумудана̄л̣аччхедане киматтхи бха̄рийам̣, евам̣ пат̣исамбхида̄ппаттасса са̄вакесу пан̃н̃аванта̄нам̣ аггабха̄ве т̣хитасса дхаммасена̄патино путхуджджанапарикаппитапан̃хависсаджджане киматтхи бха̄рийам̣. тена̄ха ‘‘тхеро кхаггена̄’’тиа̄ди. таттха ниджджат̣ам̣ нигган̣т̣хим̣ катва̄ти йатха̄ та̄ пуна таттха джат̣ам̣ ган̣т̣хим̣ ка̄тум̣ на висаханти, татха̄ виджат̣етва̄ катхеси. айам̣ тхеро чатуран̇гасаманна̄гате андхака̄ре сахассават̣т̣икам̣ дӣпенто вийа ан̃н̃есам̣ ависайе андхака̄рабхӯте пан̃хе пуччхитаматтейева виссаджджесӣти тхерасса пан̃н̃а̄веййаттийам̣ дисва̄ сайан̃ча антимабхавиката̄йа кохан̃н̃е т̣ха̄тум̣ асакконтийо ‘‘еттакамева, бханте, майам̣ джа̄на̄ма̄’’ти а̄хам̣су. тхерасса висайанти тхерасса пан̃н̃а̄висайам̣.

нева антам̣ на кот̣им̣ аддасам̣сӯти еканти ваттаббасса бахубха̄вато тасса̄ пуччха̄йа аттхо еваманто евамаваса̄накот̣ӣти на пассим̣су на джа̄ним̣су. тхеро та̄сам̣ аджджха̄сайам̣ олокенто паббаджджа̄ручим̣ дисва̄ а̄ха ‘‘ида̄ни ким̣ кариссатха̄’’ти? уттаритарапан̃н̃оти ва̄дамаггапаричайена медха̄вита̄йа ча йа̄диса̄ та̄сам̣ пан̃н̃а̄, тато уттаритарапан̃н̃о.

катха̄магготи ва̄дамагго. тасма̄ техи техи параппава̄да̄дӣхи бхассам̣ ва̄дамаггам̣ пака̄рехи вадетӣти бхассаппава̄дако. пан̣д̣итава̄доти ахам̣ пан̣д̣ито нипун̣о бахуссутоти евам̣ва̄дӣ. йам̣ йам̣ наккхатта̄ча̄рена а̄дисатӣти наккхаттагатийа̄ ка̄лан̃а̄н̣ена ‘‘асукадивасе чандагга̄хо бхависсати, сӯрийагга̄хо бхависсатӣ’’тиа̄дина̄ йам̣ йам̣ а̄десам̣ бхан̣ати. са̄дхуладдхико н̃а̄н̣асампаттийа̄ сундаро. а̄ропитоти пат̣ин̃н̃а̄хетунидассана̄дидосам̣ упари а̄ропито ва̄до сва̄ропито. досападам̣ а̄ропентена ва̄дина̄ парава̄димхи абхибхуййа тасса дха̄туккхобхопи сийа̄, читтавиккхепена йена досо тена сан̇каппито сампаведхитоти. тхӯн̣анти сарӣрам̣ кхобхитанти катва̄. тхӯн̣анти хи лохитапиттасемха̄нам̣ адхивачанам̣ саббан̇гасарӣрадха̄ран̣ато. апича тхӯн̣ападо на̄ма аттхи катха̄магго ва̄дамаггам̣ ган̣ханта̄нам̣. саччако пана кохан̃н̃е т̣хатва̄ аттано ва̄даппабхедавасена паре вимха̄пенто ‘‘тхӯн̣ам̣ чепа̄ха’’нтиа̄дима̄ха. са̄вака̄нам̣ винайам̣ на̄ма сиккха̄падам̣, тан̃ча дхаммадесана̄ хотӣти еса̄ ева часса ануса̄санӣти винайана̄димукхена самма̄самбуддхасса матам̣ са̄санам̣ пуччханто саччако ‘‘катхам̣ пана, бхо, ассаджӣ’’тиа̄дима̄ха. атхасса тхеро ‘‘лаккхан̣аттайакатха̄ на̄ма анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄вен̣ика̄ дхаммадесана̄, татра ча майа̄ аниччакатха̄йа самут̣т̣ха̄пита̄йа там̣ асаханто саччако туччхама̄нена пат̣апат̣а̄йанто курума̄но личчхавӣ гахетва̄ бхагавато сантикам̣ а̄гамиссати, атхасса бхагава̄ ва̄дам̣ маддитва̄ аниччанти патит̣т̣хапенто дхаммам̣ катхессати, тада̄ бхависсати виджахитава̄до самма̄пат̣ипаттийа̄ патит̣т̣хито’’ти чинтетва̄ аничча̄натталаккхан̣апат̣исам̣йуттам̣ бхагавато ануса̄санам̣ дассенто ‘‘евам̣, бхо, аггивессана̄’’тиа̄дима̄ха.

касма̄ панеттха дуккхалаккхан̣ам̣ аггахитанти а̄ха ‘‘тхеро пана̄’’тиа̄ди. ‘‘упа̄рамбхасса ока̄со хотӣ’’ти сан̇кхепато вуттам̣ виваритум̣ ‘‘маггапхала̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха парийа̄йена̄ти сан̇кха̄радуккхата̄парийа̄йена. айанти саччако. найидам̣ тумха̄кам̣ са̄санам̣ на̄ма̄ти йаттха тумхе ават̣т̣хита̄, идам̣ тумха̄кам̣ саббан̃н̃уса̄санам̣ на̄ма на хоти дуккхато аниссаран̣атта̄, атха кхо маха̄а̄гха̄танам̣ на̄метам̣, маха̄дуккханиддит̣т̣хатта̄ пана нирайуссадо на̄ма уссаданирайо на̄ма, тасма̄ натти на̄ма тумха̄кам̣ сукха̄са̄. ут̣т̣ха̄йут̣т̣ха̄йа̄ти уссуккам̣ катва̄, дуккхамева джӣра̄пента̄ саббасо дуккхамева анубхаванта̄, а̄хин̣д̣атха вичаратха̄ти. саббамидам̣ тасса миччха̄парикаппитамева. касма̄? дуккхасаччӯпасан̃хита̄йева хеттха ниппарийа̄йакатха̄ на̄ма. тасса хи парин̃н̃аттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссати. маггапхала̄ни сан̇кха̄рабха̄вена ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти парийа̄йато дуккхам̣, на ниппарийа̄йато. тена̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. сотум̣ айуттам̣ миччха̄ва̄датта̄ти адхиппа̄йо.

354. саха аттха̄нуса̄санам̣ ага̄ранти сандха̄га̄рам̣, ра̄джакула̄нам̣ сантха̄панаага̄рантипи сандха̄га̄рам̣, тасмим̣ сантха̄га̄рети аттхо. екасмим̣ ка̄ле та̄дисе ка̄ле ра̄джакичча̄нам̣ сантха̄наметтха вича̄рентӣти сандха̄га̄рам̣, тасмим̣ сантха̄га̄ретипи аттхо. патит̣т̣хитанти ‘‘аниччам̣ анатта̄’’ти ча пат̣ин̃н̃а̄там̣. ида̄нева пит̣т̣хим̣ париваттентоти бхагавато нала̄т̣ам̣ анолокетва̄ вимукхабха̄вам̣ а̄паджджанто. сура̄гхарети сура̄сампа̄дакагехе. пит̣т̣хакилан̃джанти пит̣т̣хат̣хапанакил̣ан̃джам̣. ва̄ланти чан̇гава̄рам̣. са̄н̣аса̄т̣акакаран̣аттханти са̄н̣аса̄т̣акам̣ каронти етена̄ти са̄н̣аса̄т̣акакаран̣ам̣, суттам̣, тадаттхам̣. са̄н̣ава̄ка̄ етесу сантӣти са̄н̣ава̄ка̄, са̄н̣адан̣д̣а̄. те гахетва̄ са̄н̣а̄нам̣ дхованасадисам̣ кӣл̣итаджа̄там̣ йатха̄ ‘‘удда̄лапуппхабхан̃джика̄, са̄н̣абхан̃джика̄’’ти ча. ким̣ со бхавама̄ноти кӣдисо хутва̄ со бхавама̄но, ким̣ хонто локе аггапуггаласса самма̄самбуддхасса ва̄да̄ропанам̣ на̄ма тато уттаритарасӯрагун̣о ева йаккха̄дибха̄вена со бхавама̄но абхисамбхун̣еййа. айам̣ пана аппа̄нубха̄вата̄йа писа̄чарӯпо ким̣ еттакам̣ ка̄лам̣ нидда̄йанто аджджа пабуджджхитва̄ евам̣ вадатӣти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘ким̣ йаккхо’’тиа̄ди.

355. маха̄маджджханхикасамайети махати маджджханхикака̄ле, гаганамаджджхе сӯрийагатавела̄йа. дива̄падха̄ника̄ падха̄на̄нуйун̃джака̄. ваттам̣ дассетва̄ти паччха̄бхаттам̣ дива̄виха̄рӯпагаманато пуббе ка̄таббаваттам̣ дассетва̄ пат̣ипаджджитва̄. бхагавантам̣ дассентоти бхагавати га̄равабахума̄нам̣ вибха̄венто убхо хаттхе камаламакула̄ка̄ре катва̄ уккхиппа бхагавантам̣ дассенто.

там̣ сандха̄йа̄ти там̣ апариччхиннаган̣анам̣ сандха̄йа евам̣ ‘‘махатийа̄ личчхавипариса̄йа̄’’ти вуттам̣. ким̣ сӣсена бхӯмим̣ пахарантенева вандана̄ ката̄ хоти? кера̄т̣ика̄ти сат̣ха̄. мочента̄ти бхиккха̄да̄нато мочента̄. аваккхиттаматтика̄пин̣д̣о вийа̄ти хет̣т̣ха̄кхиттаматтика̄пин̣д̣о вийа. йаттха каттхачӣти аттано анурӯпам̣ вачанам̣ асаллапенто йаттха каттхачи.

356. диссати ‘‘идам̣ имасса пхала’’нти ападиссати етена̄ти десо, ка̄ран̣ам̣, тадева тасса паваттит̣т̣ха̄ната̄йа ока̄соти а̄ха ‘‘кан̃чидева десанти кан̃чи ока̄сам̣ кин̃чи ка̄ран̣а’’нти. ока̄со т̣ха̄нанти ча ка̄ран̣ам̣ вуччати ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.161; ма. ни. 3.128-131; а. ни. 1.268-295; вибха. 809). йада̄кан̇кхасӣти на ваданти анавасесадхаммависайатта̄ пат̣ин̃н̃а̄йа. тумханти тумха̄кам̣. йаккха…пе… парибба̄джака̄нанти еттха ‘‘пуччха̄вусо, йада̄кан̇кхасӣ’’тиа̄дӣни (сам̣. ни. 1.246; су. ни. а̄л̣авакасутта) пуччха̄вачана̄ни йатха̄ккамам̣ йоджетабба̄ни.

н̃атва̄ сайам̣ локамимам̣ паран̃ча̄ти идам̣ маха̄сатто нирайам̣ сагган̃ча тесам̣ паччаккхато дассетва̄ а̄ха.

таггха те ахамаккхиссам̣, йатха̄пи кусало татха̄ти йатха̄ пака̄рена сукусало саббан̃н̃ӯ джа̄на̄ти катхети, татха̄ ахам̣ катхесса̄ми. тасса пана ка̄ран̣ам̣ ака̄ран̣ан̃ча авиджа̄нанто ра̄джа̄нам̣ кароту ва̄ ма̄ ва̄, ахам̣ пана те аккхисса̄мӣти а̄ха ‘‘ра̄джа̄ ча кхо…пе… на ва̄’’ти.

катхитанийа̄менева катхентоти тепариват̣т̣акатха̄йа дуккхалаккхан̣ампеса катхессати, идха пана ан̃н̃атха̄ са̄вакена ассаджина̄ катхитам̣, ан̃н̃атха̄ саман̣ена готамена̄ти вачанока̄сапарихаран̣аттхам̣ дуккхалаккхан̣ам̣ ана̄маситва̄ тхерена катхитанийа̄менева аничча̄натталаккхан̣амева катхентена бхагавата̄ – ‘‘рӯпам̣ анатта̄ йа̄ва вин̃н̃а̄н̣ам̣ анатта̄’’ти вутте саччако там̣ асампат̣иччханто упама̄йа аттхан̃а̄пане упама̄пама̄н̣ам̣ йатха̄ ‘‘го вийа гавайо’’ти атта̄нам̣ упамеййам̣ катва̄ упама̄пама̄н̣ена патит̣т̣ха̄петука̄мо а̄ха ‘‘упама̄ мам̣, бхо готама, пат̣ибха̄тӣ’’ти, упамам̣ те карисса̄ми, упама̄йапидхекачче вин̃н̃ӯ пуриса̄ бха̄ситасса аттхам̣ а̄джа̄нантӣти адхиппа̄йо. бхагава̄ упама̄сатена, ан̃н̃ена ва̄пи пама̄н̣ена тава атта̄ патит̣т̣ха̄петум̣ на лаббха̄ аттано вийа пама̄н̣ассапи анупалаббханатоти а̄ха ‘‘пат̣ибха̄ту там̣ аггивессана̄’’ти. йатха̄ хи атта̄ на̄ма кочи параматтхато на упалаббхати екам̣сена анупаладдхито, евасса н̃а̄пакапуггалам̣ пама̄н̣ампи на упалаббхати. тена̄ха ‘‘а̄хара там̣ упамам̣ виссаттхо’’ти, на тена тава аттава̄до патит̣т̣хам̣ лабхатӣти адхиппа̄йо.

йам̣ дит̣т̣хам̣ ка̄йикам̣ ва̄ пун̃н̃а̄пун̃н̃ам̣ пурисапуггале упалаббхати, тена вин̃н̃а̄йати рӯпатта̄йам̣ пурисапуггало, татха̄ йам̣ дит̣т̣хам̣ сукхадуккхапат̣исам̣веданам̣ пурисапуггале упалаббхати, йам̣ дит̣т̣хам̣ нӣла̄дисан̃джа̄нанам̣, йам̣ дит̣т̣хам̣ раджджанадуссана̄ди, йам̣ дит̣т̣хам̣ а̄рамман̣апат̣ивиджа̄нанам̣ пурисапуггале упалаббхати, тена вин̃н̃а̄йати вин̃н̃а̄н̣атта̄йам̣ пурисапуггалоти. евам̣ рӯпа̄дилаккхан̣о атта̄ таттха таттха ка̄йе калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ випа̄кам̣ сукхадуккхам̣ пат̣исам̣ведети, еван̃четам̣ сампат̣иччхитаббам̣, ан̃н̃атха̄ каммапхаласамбандхо на йуджджеййа̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘имина̄ ким̣ дӣпетӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха тети сатта̄. патит̣т̣ха̄йа̄ти нисса̄йа. ‘‘рӯпатта̄йам̣ пурисапуггало’’тиа̄дина̄ рӯпа̄дидхамме ‘‘атта̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘рӯпе патит̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄дим̣ ваданто айам̣ ниган̣т̣хо аттано ва̄дам̣ бхиндати патит̣т̣ха̄насса, патит̣т̣ха̄йакасса ча абхедадӣпанато. рӯпа̄дайо ведана̄дисабха̄ва̄ атта̄ танниссайена пун̃н̃а̄дикирийа̄самупаладдхито идха йам̣ нисса̄йа пун̃н̃а̄дикирийа̄ самупалаббхати, те рӯпа̄дайо саттасан̃н̃ита̄ аттасабха̄ва̄ дит̣т̣ха̄ йатха̄ там̣ девата̄дӣсу, йе пана саттасан̃н̃ита̄ тато ан̃н̃е асаттасабха̄ва̄ дит̣т̣ха̄ йатха̄ там̣ кат̣т̣хакалин̇гара̄дӣсӯти евам̣ са̄дхетаббам̣ аттхам̣ сахетум̣ катва̄ дассенто ниган̣т̣хо нидассанам̣ а̄несӣти а̄ха ‘‘ативийа сака̄ран̣ам̣ катва̄ упамам̣ а̄харӣ’’ти. тасса пана ‘‘балакаран̣ӣйа̄’’ти вуттапурисаппайога̄ вийа бӣджага̄мабхӯтага̄ма̄пи саджӣва̄ ева̄ти ладдхӣти те садисӯда̄харан̣абха̄вена вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. саче пана йе джӣвасса а̄дха̄ран̣абха̄вена сахитена паваттетаббабха̄вена саллаккхетабба̄, те саджӣва̄ти иччхита̄, на кевалена паваттетаббабха̄вена. евам̣ сати ‘‘балакаран̣ӣйа̄ камманта̄’’ти вадантена висадисӯда̄харан̣абха̄вена упанӣтанти дат̣т̣хаббам̣.

саматтхо на̄ма наттхи аттава̄дабхан̃джанасса анаттата̄патит̣т̣ха̄панасса ча сугата̄вен̣икатта̄. йам̣ панетарахи са̄саника̄ йатха̄сатти тадубхайам̣ каронти, там̣ буддхехи диннанайе т̣хатва̄ тесам̣ десана̄нуса̄рато. ниваттетва̄ти нӣхаритва̄, висум̣ катва̄ти аттхо. сакалам̣ веса̄линти саббавеса̄лива̄синам̣ джанам̣ ниссайӯпача̄рена нисситам̣ вадати йатха̄ ‘‘га̄мо а̄гато’’ти. сам̣ват̣т̣итва̄ти сампин̣д̣итва̄, екаджджхам̣ гахетва̄ти аттхо.

357. патит̣т̣хапетва̄ти йатха̄ там̣ ва̄дам̣ на аваджа̄на̄ти, евам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ ка̄ретва̄ти аттхо. гха̄ти-саддо хим̣санаттхо, тато ча саддавидӯ арахаттхам̣ та̄йа-саддам̣ уппа̄детва̄ гха̄тета̄йанти рӯпасиддхим̣ иччхантӣти а̄ха ‘‘гха̄та̄раха’’нти. джа̄пета̄йантиа̄дӣсупи есева найо. ваттитун̃ча марахатӣти ма-ка̄ро падасандхикаро. висесетва̄ дӣпетӣти ‘‘ваттати’’иччева аватва̄ ‘‘ваттитун̃ча марахатӣ’’ти дутийена падена бхагавата̄ вуттам̣ висесетва̄ дӣпети.

па̄са̄дикам̣ абхирӯпанти абхиматарӯпасампаннам̣ сабба̄вайавам̣. тато ева сусаджджитам̣ саббака̄лам̣ сут̣т̣ху саджджита̄ка̄рамева. евам̣видханти йа̄дисам̣ сандха̄йа вуттам̣, там̣ дассети ‘‘дуббан̣н̣а’’нтиа̄дина̄. имасмим̣ т̣ха̄нети ‘‘ваттати те тасмим̣ рӯпе васо’’ти етасмим̣ ка̄ран̣аггахан̣е. ка̄ран̣ан̃хетам̣ бхагавата̄ гахитам̣ ‘‘ваттати…пе… ма̄ ахосӣ’’ти. тенетам̣ дассети рӯпам̣ анатта̄ авасаваттанато, йан̃хи васе на ваттати, там̣ анаттакамева дит̣т̣хам̣ йатха̄ там̣ сампатти. ва̄данти досам̣ ниггахам̣ а̄ропессати. саттадха̄ муддха̄ пхалатӣти сахадхаммикаса̄каччха̄хи татха̄гате, пуччханте абйа̄каран̣ена вихеса̄йа кайирама̄натта̄ татийе ва̄ре дхаммата̄васена вихесакасса саттадха̄ муддха̄ пхалати йатха̄ там̣ саббан̃н̃упат̣ин̃н̃а̄йа бхагавато саммукхабха̄вӯпагамане. ваджирапа̄н̣и пана касма̄ т̣хито хотӣти? бхагава̄ вийа анукампама̄но махантам̣ бхайа̄накам̣ рӯпам̣ ма̄петва̄ та̄сетва̄ имам̣ дит̣т̣хим̣ виссаджджа̄пемӣти тасса пурато а̄ка̄се ваджирам̣ а̄харанто тит̣т̣хати, на муддхам̣ пха̄летука̄мо. на хи бхагавато пурато кассачи анаттхо на̄ма хоти. йасма̄ пана бхагава̄ екам̣сато сахадхаммикамева пан̃хам̣ пуччхати, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пуччхите’’иччева вуттам̣.

а̄диттанти диппама̄нам̣. аккхина̄са̄дӣнӣти а̄ди-саддена ел̣акасӣсасадисакесамассуа̄дӣнам̣ сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘дит̣т̣хивиссаджджа̄панаттха’’нти ватва̄ найидам̣ йадиччха̄васена а̄гаманам̣, атха кхо а̄дито маха̄брахма̄нам̣ пурато катва̄ аттана̄ катапат̣ин̃н̃а̄васена̄ти дассенто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. нти ваджирапа̄н̣им̣. там̣ саччакасса пат̣ин̃н̃а̄йа париваттанака̄ран̣ам̣. ан̃н̃епи ну кхотиа̄ди саччакасса вӣмам̣сакабха̄вадассанам̣. авӣмам̣сакена хи там̣ дисва̄ маха̄йаккхоти вадеййа, тенасса аса̄руппам̣ сийа̄, айам̣ пана ан̃н̃есам̣ абхӣтабха̄вам̣ упадха̄ретва̄ ‘‘аддха̄ме йаккхам̣ на пассанти, тасма̄ майхамева бхайам̣ уппанна’’нти тӣретва̄ йуттаппаттавасена пат̣ипаджджи.

358. упадха̄ретва̄ти бйа̄ка̄таббаматтхам̣ саллаккхетва̄. есева найоти сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣есупи сан̃н̃а̄йа вийа найоти аттхо. вуттавипарийа̄йена̄ти ‘‘акусала̄ дуккха̄ ведана̄ ма̄ ахоси, акусала̄ доманассасампайутта̄ сан̃н̃а̄ ма̄ ахосӣ’’тиа̄дина̄ найена аттхо ведитаббо. саппадат̣т̣хависанти саббасатта̄нам̣ саппадат̣т̣хат̣т̣ха̄не сарӣрападесе патитам̣ висам̣. аллӣноти сам̣силит̣т̣хо. упагатоти на апагато. аджджхоситоти гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ т̣хито. парито джа̄неййа̄ти самантато саббасо кин̃чипи асесетва̄ джа̄неййа. париккхепетва̄ти а̄йатим̣ ануппаттидхаммата̄па̄данавасена саббасо кхепетва̄. татха̄бхӯто часса кхайавайам̣ упанети на̄ма̄ти а̄ха ‘‘кхайам̣ вайам̣ ануппа̄дам̣ упанетва̄’’ти.

359. аттано ва̄дасса аса̄рабха̄вато, йатха̄парикаппитасса ва̄ са̄расса абха̄вато антоса̄равирахито ритто. виппака̄ранти дит̣т̣хийа̄ сӣла̄ча̄расса ча васена вирӯпатам̣ са̄пара̄дхатам̣ са̄ваджджатам̣ тесам̣ упари а̄ропетва̄. синнапаттоти танукапатто. випха̄ританти випха̄л̣итам̣.

аса̄ракаруккхапаричитоти пала̄са̄диаса̄раруккхакот̣т̣ане катапаричайо. тхаддхабха̄ванти випаккабха̄вам̣, тиккхабха̄ванти аттхо. наттхӣти сада̄ наттхӣти на ваттаббам̣. парисатӣти чатупарисамаджджхе. татха̄ хи ‘‘ган̣т̣хикам̣ пат̣имун̃читва̄ пат̣иччханнасарӣра̄’’ти вуттам̣. йанта̄рул̣хасса вийа̄ти бйа̄каран̣аттхам̣ ва̄йамайантам̣ а̄рул̣хасса вийа.

360. дит̣т̣хивисӯка̄нӣти дит̣т̣хикин̃чака̄ни. дит̣т̣хисан̃чарита̄нӣти дит̣т̣хита̄л̣ана̄ни. дит̣т̣хивиппхандита̄нӣти дит̣т̣хиин̃джита̄ни. тесам̣ адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ти тесам̣ личчхавикума̄ра̄нам̣ ин̃джитенева аджджха̄сайам̣ джа̄нитва̄. тена̄ха ‘‘име’’тиа̄ди.

361. йасмим̣ адхигате пуггало саттхуса̄сане виса̄радо хоти парехи асам̣ха̄рийо, там̣ н̃а̄н̣ам̣ виса̄радасса бха̄воти катва̄ веса̄раджджанти а̄ха ‘‘веса̄раджджаппаттоти н̃а̄н̣аппатто’’ти. тато евамасса на паро паччетаббо етасса аттхӣти апараппаччайо. на паро паттийо саддаха̄таббо етасса аттхӣти апараппаттийо. ка̄мам̣ саччако секкхабхӯми асеккхабхӯмӣти идам̣ са̄санавоха̄рам̣ на джа̄на̄ти. пассатӣти пана дассанакирийа̄йа виппакатабха̄васса вуттатта̄ ‘‘на етта̄вата̄ бхиккхукиччам̣ парийосита’’нти ан̃н̃а̄си, тасма̄ пуна ‘‘китта̄вата̄ пана̄’’ти пуччхам̣ а̄рабхи. тена вуттам̣ ‘‘пассатӣти вуттатта̄’’тиа̄ди.

йатха̄бхӯтам̣ пассатӣти дассанам̣, висит̣т̣хат̣т̣хена ануттарийам̣, дассанамева ануттарийанти дассана̄нуттарийам̣, дассанесу ва̄ ануттарийам̣ дассана̄нуттарийам̣. локийапан̃н̃а̄ти четтха випассана̄пан̃н̃а̄ ведитабба̄. са̄ хи саббалокийапан̃н̃а̄хи висит̣т̣хат̣т̣хена ‘‘ануттара̄’’ти вутта̄. локийапат̣ипада̄нуттарийесупи есева найо. ида̄ни ниппарийа̄йатова тивидхампи ануттарийам̣ дассетум̣ ‘‘суддхалокуттарамева̄’’тиа̄ди вуттам̣. сатипи саббесампи локуттарадхамма̄нам̣ ануттарабха̄ве уккат̣т̣ханиддесена аггамаггапан̃н̃а̄ тато уттаритарасса абха̄вато дассана̄нуттарийам̣. тена̄ха ‘‘арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хӣ’’ти. сеса̄ни магган̇га̄нӣти сеса̄ни арахаттамагган̇га̄ни. та̄ни хи маттхакаппатта̄ни нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄ти. аггапхалавимуттӣти аггамаггасса пхалавимутти арахаттапхалам̣. кхӣн̣а̄савасса̄ти саббасо кхӣйама̄на̄савасса. нибба̄надассананти аггамаггасамма̄дит̣т̣хийа̄ саччхикирийа̄бхисамайама̄ха. таттха магган̇га̄нӣти ат̣т̣ха магган̇га̄ни. чатусаччантогадхатта̄ саббасса н̃еййадхаммасса ‘‘чатта̄ри сачча̄ни буддхо’’ти вуттам̣. сачча̄нугатасаммохавиддхам̣саненева хи бхагавато саббасо н̃еййа̄варан̣аппаха̄нам̣. ниббисеваноти нируддхакилесависевано.

362. дхам̣сӣти ануддхам̣санасӣла̄. анупахатанти авиккхиттам̣. сакаланти анӯнам̣. ка̄йан̇ганти ка̄йамева ан̇ганти ваданти, ка̄йасан̇кха̄там̣ ан̇гам̣ сӣса̄диавайаванти аттхо. татха̄ ‘‘хоту, са̄дхӯ’’ти евамидам̣ ва̄ча̄йа авайаво ва̄чан̇ганти.

363. а̄харантӣти абхихаранти. пун̃н̃анти пун̃н̃апхаласан̇кха̄то а̄нубха̄во. пун̃н̃апхалампи хи уттарападалопена ‘‘пун̃н̃а’’нти вуччати – ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80). тена̄ха ‘‘а̄йатим̣ випа̄каккхандха̄’’ти. пун̃н̃амахӣти махати пун̃н̃апхалавибхӯти сетаччхаттамакут̣ача̄мара̄ди. тена вуттам̣ ‘‘випа̄каккхандха̄нам̣йева парива̄ро’’ти. личчхавӣхи песитена кха̄данӣйабходжанӣйена саман̣о готамо саса̄вакасан̇гхо майа̄ паривисито, тасма̄ личчхавӣнамева там̣ пун̃н̃ам̣ хотӣти. тена̄ха ‘‘там̣ да̄йака̄нам̣ сукха̄йа хотӯ’’ти. йасма̄ пана бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча саччакена да̄нам̣ диннам̣, на личчхавӣхи, тасма̄ бхагава̄ саччакасса сатим̣ париваттенто ‘‘йам̣ кхо’’тиа̄дима̄ха. тена вуттам̣ ‘‘ити бхагава̄’’тиа̄ди. ниган̣т̣хасса матена вина̄йева̄ти саччакасса читтена вина̄ ева тасса даккхин̣ам̣ кхеттагатам̣ катва̄ дассети. тена̄ха ‘‘аттано диннам̣ даккхин̣ам̣…пе… ниййа̄тесӣ’’ти.

чӯл̣асаччакасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

6. маха̄саччакасуттаван̣н̣ана̄

364. екам̣ самайам̣ бхагава̄ веса̄лийам̣ вихаратӣти имина̄ тада̄ бхагавато веса̄лийам̣ нива̄сапариччхинно пуббан̣ха̄дибхедо саббо самайо са̄дха̄ран̣ато гахито, татха̄ тена кхо пана самайена̄ти ча имина̄. пуббан̣хасамайанти пана имина̄ таббисесо, йо бхиккха̄ча̄раттха̄йа паччавеккхан̣ака̄ло. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘тӣхи падехи екова самайо вутто’’ти вуттам̣ висесасса са̄ман̃н̃антогадхатта̄. мукхадхованасса пуббака̄лакирийа̄бха̄васа̄ман̃н̃ато вуттам̣ ‘‘мукхам̣ дховитва̄’’ти. мукхам̣ дховитва̄ ева хи ва̄садхуро че, велам̣ саллаккхетва̄ йатха̄чин̣н̣ам̣ бха̄вана̄нуйогам̣, гантхадхуро че, гантхапаричайе катипайе нисаджджава̄ре ануйун̃джитва̄ паттачӣварам̣ а̄да̄йа витаккама̄л̣ам̣ упагаччхати.

ка̄ран̣ам̣ йуттам̣, ануччхавиканти аттхо. пуббе йатха̄чинтитам̣ пан̃хам̣ апуччхитва̄ ан̃н̃ам̣ пуччханто маггам̣ т̣хапетва̄ уммаггато париваттенто вийа хотӣти а̄ха ‘‘пассена та̄ва парихаранто’’ти.

365. ӯруккхамбхопи на̄ма бхависсатӣти еттха на̄ма-саддо вимхайаттхоти катва̄ вуттам̣ ‘‘вимхайаттхавасена̄’’тиа̄ди. ‘‘андхо на̄ма паббатам̣ абхирухиссатӣ’’тиа̄дӣсу вийа вимхайава̄чӣсаддайогена хи ‘‘бхависсатӣ’’ти ана̄гатавачанам̣. ка̄йанвайанти ка̄йа̄нугатам̣. ‘‘айампи кхо ка̄йо евам̣дхаммо евам̣бха̄вӣ евам̣анатӣто’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.379; ма. ни. 1.112; ма. ни. 3.154) ка̄йасса асубха̄ничча̄дита̄йа анупассана̄ ка̄йабха̄вана̄ти а̄ха ‘‘ка̄йабха̄вана̄ти пана випассана̄ вуччатӣ’’ти. ана̄гатарӯпанти абхӣте аттхе ана̄гатасадда̄ропанам̣ ана̄гатаппайого на самети. аттхопӣти ‘‘ӯруккхамбхопи на̄ма бхависсатӣ’’ти вуттааттхопи на самети. айанти аттакиламатха̄нуйого. тесанти ниган̣т̣ха̄нам̣.

366. аттано адхиппетака̄йабха̄ванам̣ виттха̄ренто виттха̄рато дассенто йе там̣ ануйутта̄, те на̄маготтато вибха̄венто ‘‘нандо ваччхо’’тиа̄дима̄ха. килит̣т̣хатапа̄нанти ка̄йасса килесанатапа̄нам̣ пуггала̄нам̣. джа̄тамеданти медабха̄ва̄паттивасена уппаннамедам̣. пуримам̣ паха̄йа̄ти ка̄лапариччхедена ана̄ха̄рааппа̄ха̄рата̄дивасена ка̄йасса апачинанам̣ кхеданам̣ париччаджитва̄. ка̄йабха̄вана̄ пана на пан̃н̃а̄йатӣти нийамам̣ параматтхато ка̄йабха̄вана̄пи тава н̃а̄н̣ена на н̃а̄йати, сесатопи на диссати.

367. имасмим̣ пана т̣ха̄нети ‘‘ка̄йабха̄ванампи кхо твам̣, аггивессана, на ан̃н̃а̄си, куто пана твам̣ читтабха̄ванам̣ джа̄ниссасӣ’’ти имасмим̣ т̣ха̄не. татха̄ ‘‘йо твам̣ евам̣ ол̣а̄рикам̣ дуббалам̣ ка̄йабха̄ванам̣ на джа̄на̄си, со твам̣ куто сантасукхумам̣ читтабха̄ванам̣ джа̄ниссасӣ’’ти етасмим̣ аттхаван̣н̣ана̄т̣ха̄не. абуддхавачанам̣ на̄метам̣ паданти ка̄йабха̄вана̄сан̃н̃итавипассана̄то читтабха̄вана̄ санта̄, випассана̄ пана па̄дакаджджха̄нато ол̣а̄рика̄ чева дуббала̄ ча̄ти айан̃ча етасса падасса аттхо. ‘‘абуддхавачанам̣ на̄метам̣ вачанам̣ сийа̄’’ти ватва̄ тхеро паккамитум̣ а̄рабхати. атха нам̣ маха̄сӣваттхеро ‘‘випассана̄ на̄меса̄ на а̄дито субрӯхита̄ балаватӣ тиккха̄ висада̄ хоти, тасма̄ тарун̣авасена̄йаматтхо ведитаббо’’ти дассенто ‘‘диссати, бхиккхаве’’ти суттападам̣ (сам̣. ни. 2.62) а̄хари. таттха а̄да̄нанти пат̣исандхи. никкхепананти чути. ол̣а̄риканти арӯпадхаммехи дут̣т̣хуллабха̄ватта̄ ол̣а̄рикам̣. ка̄йанти чатусантатирӯпасамӯхабхӯтам̣ ка̄йам̣. ол̣а̄риканти бха̄ванапум̣саканиддесо, ол̣а̄рика̄ка̄рена̄ти аттхо. тенева вуттам̣ ‘‘а̄да̄нампи никкхепанампӣ’’ти.

368. сукхаса̄ра̄гена саманна̄гатоти сукхаведана̄йа балаватарара̄гена саман̇гӣбхӯто. пат̣т̣ха̄не пат̣исиддха̄ авачаненева. тасма̄ти сукхе т̣хите ева дуккхасса̄нуппаджджанато. евам̣ вуттанти ‘‘сукха̄йа ведана̄йа ниродха̄ уппаджджати дуккха̄ ведана̄’’ти евам̣ вуттам̣, на анантара̄ва уппаджджанато. кхепетва̄ти кусала̄ни кхепетва̄. ган̣хитва̄ аттано ева ока̄сам̣ гахетва̄. убхатопаккхам̣ хутва̄ти ‘‘када̄чи сукхаведана̄, када̄чи дуккхаведана̄’’ти паккхадвайавасенапи ведана̄ читтасса парийа̄да̄йа хоти йатха̄ккамам̣ абха̄витака̄йасса абха̄витачиттасса.

369. випассана̄ ча сукхасса паччанӣка̄ти суккхавипассакассаа̄дикаммикасса маха̄бхӯтапариггаха̄дика̄ле бахи читтача̄рам̣ ниседхетва̄ каммат̣т̣ха̄не ева сатим̣ сам̣харантасса аладдхасса̄дам̣ ка̄йасукхам̣ на виндати, самба̄дхе вадже саннируддхо гоган̣о вийа вихан̃н̃ати виппхандати, ачча̄саннахетукан̃ча сарӣре дуккхам̣ уппаджджатева. тена вуттам̣ ‘‘дуккхасса а̄санна̄’’ти. тена̄ха ‘‘випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄’’тиа̄ди. аддха̄не гаччханте гаччхантети маха̄бхӯтапариггаха̄дивасена ка̄ле гаччханте. таттха таттха̄ти тасмим̣ тасмим̣ сарӣрападесе. дуккхам̣ дӯра̄пагатам̣ хоти сама̄паттибалена виккхамбхитатта̄ аппана̄бха̄вато. анаппакам̣ випулам̣. сукханти джха̄насукхам̣. оккаматӣти джха̄насамут̣т̣ха̄напан̣ӣтарӯпавасена рӯпака̄йам̣ анупависати, на̄мака̄йоккамане ваттаббамева наттхи. ка̄йапассаддхикаммикассапи саммасанабха̄вана̄ пат̣т̣хапетва̄ нисиннасса кассачи а̄дитова ка̄йакиламатхачиттупагха̄та̄пи самбхаванти, сама̄дхисса пана апаччанӣкатта̄ синиддхабха̄вато ча на суккхавипассана̄ вийа сукхасса випаччанӣко, ануккамена ча дуккхам̣ виккхамбхетӣти а̄ха ‘‘йатха̄ сама̄дхӣ’’ти. йатха̄ сама̄дхи, випассана̄йа панетам̣ наттхӣти а̄ха ‘‘на ча татха̄ випассана̄’’ти. тена вуттанти йасма̄ випассана̄ сукхасса паччанӣка̄, са̄ ча ка̄йабха̄вана̄, тена вуттам̣ ‘‘уппанна̄пи сукха̄ ведана̄ читтам̣ на парийа̄да̄йа тит̣т̣хати, бха̄витатта̄ ка̄йасса̄’’ти. татха̄ йасма̄ сама̄дхи дуккхасса паччанӣко, со ча читтабха̄вана̄, тена вуттам̣ ‘‘уппанна̄пи дуккха̄ ведана̄ читтам̣ на парийа̄да̄йа тит̣т̣хати, бха̄витатта̄ читтасса̄’’ти йоджана̄.

370. гун̣е гхат̣т̣етва̄ти ападесена вина̄ самӣпамева нетва̄. там̣ вата мама читтам̣ уппанна̄ сукха̄ ведана̄ парийа̄да̄йа т̣хассатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти йоджана̄.

371. ким̣ на бхависсати, сукха̄пи дуккха̄пи ведана̄ йатха̄паччайам̣ уппаджджатева̄ти аттхо. таматтханти сукхадуккхаведана̄нам̣ уппаттийа̄ аттано читтасса анабхибхаванӣйата̄сан̇кха̄там̣ аттхам̣. таттха та̄ва па̄сара̄сисутте бодхипаллан̇ке нисаджджа̄ ‘‘таттхева нисӣди’’нти вутта̄. идха маха̄саччакасутте дуккарака̄рика̄йа дуккарачаран̣е нисаджджа̄ ‘‘таттхева нисӣди’’нти вутта̄.

374. чхандакаран̣авасена̄ти тан̣ха̄йанавасена̄ти аттхо. синехакаран̣авасена̄ти синеханавасена. муччха̄каран̣авасена̄ти моханавасена пама̄да̄па̄данена. випа̄са̄каран̣авасена̄ти па̄тукамйата̄васена. анудаханавасена̄ти ра̄гаггина̄ анудаханавасена. локуттарамаггавевачанамева ват̣т̣аниссаран̣асса адхиппетатта̄.

аллаггахан̣ена килеса̄нам̣ асамуччхиннабха̄вам̣ дассети, саснехаггахан̣ена авиккхамбхитабха̄вам̣, удаке паккхиттабха̄ваггахан̣ена самуда̄ча̄ра̄ваттхам̣, удумбаракат̣т̣хаггахан̣ена аттабха̄васса аса̄ракаттам̣. имина̄ва найена̄ти ‘‘аллам̣ удумбаракат̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ вуттанайена. сапуттабхарийапаббаджджа̄йа̄ти путтабхарийехи саддхим̣ катапарибба̄джакапаббаджджа̄васена ведитабба̄. кут̣ӣчакабахӯдакахам̣са-парамахам̣са̄дибхеда̄ бра̄хман̣апаббаджджа̄.

376. кутопи имасса а̄посинехо наттхӣти кол̣а̄пам̣. тена̄ха ‘‘чхиннасинехам̣ нира̄па’’нти. кол̣анти ва̄ суккхакалин̇гарам̣ вуччати, кол̣ам̣ кол̣абха̄вам̣ а̄паннанти кол̣а̄пам̣. пат̣ипаннасса упаккамамахаттанисситата̄ пакатийа̄ килесехи анабхибхӯтата̄йа. атинтата̄ пат̣ипаккхабха̄вана̄йа. татха̄ хи суккхакол̣а̄пабха̄во, а̄рака̄ удака̄ тхале никкхиттабха̄во ча нидассито. опаккамика̄хӣти килесаатинигган̣ханупаккамаппабхава̄хи. ведана̄хӣти пат̣ипаттиведана̄хи. дуккха̄ пат̣ипада̄ хи идха̄дхиппета̄.

377. ким̣ пана на саматтхо, йато евам̣ парехи чинтитумпи асаккун̣еййам̣ дуккарачарийам̣ чхаббасса̄ни ака̄сӣти адхиппа̄йо. катва̄пи акатва̄пи саматтхова ка̄ран̣асса ниппханнатта̄. ‘‘йатха̄пи саббесампи кхо бодхисатта̄нам̣ чаримабхаве антамасо сатта̄хаматтампи дхаммата̄васена дуккарачарийа̄ хотийева, евам̣ бхагава̄ саматтхо дуккарачарийам̣ ка̄тум̣, еван̃ча нам̣ ака̄си, на пана та̄йа буддхо джа̄то, атха кхо маджджхима̄йа ева пат̣ипаттийа̄’’ти тасса̄ бйатирекамукхена садевакасса локасса бодха̄йа амаггабха̄вадӣпанаттхам̣, имасса пана бхагавато каммавипа̄кавасена чхаббасса̄ни дуккарачарийа̄ ахоси. вуттан̃хетам̣ –

‘‘авача̄хам̣ джотипа̄ло, кассапам̣ сугатам̣ тада̄;

куто ну бодхи мун̣д̣асса, бодхи парамадуллабха̄.

тена каммавипа̄кена, ачарим̣ дуккарам̣ бахум̣;

чхаббасса̄нурувела̄йам̣, тато бодхимапа̄пун̣им̣.

на̄хам̣ етена маггена, па̄пун̣им̣ бодхимуттамам̣;

кумаггена гавесиссам̣, пуббакаммена ва̄рито’’ти.

дуккарачарийа̄йа бодха̄йа амаггабха̄вадассанаттхам̣ дуккарачарийам̣ ака̄сӣти кечи. атха ва̄ локана̄тхасса аттано параккамасампаттидассанаттха̄йа дуккарачарийа̄. пан̣ӣта̄дхимуттийа̄ хи парамуккам̣сагатабха̄вато абхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ самбодхийам̣ тиббачхандата̄йа сикха̄ппаттийа̄ тадаттхам̣ ӣдисампи на̄ма дуккарачарийам̣ ака̄сӣти локе аттано вӣрийа̄нубха̄вам̣ вибха̄ветум̣ – ‘‘со ча ме паччха̄ пӣтисоманасса̄вахо бхависсатӣ’’ти локана̄тхо дуккарачарийам̣ ака̄си. тена̄ха ‘‘садевакасса локасса̄’’тиа̄ди. таттха вӣрийанимматханагун̣оти вӣрийасса сам̣вад̣д̣ханасампа̄данагун̣о. йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘па̄са̄де’’тиа̄ди вуттам̣. сан̇га̄ме две тайо сампаха̄рети двиккхаттум̣ тиккхаттум̣ ва̄ парасена̄йа паха̄рапайоге. падха̄навӣрийанти саммаппадха̄нехи а̄севанавӣрийам̣, саббам̣ ва̄ пуббабха̄гавӣрийам̣.

абхидантанти абхибхаванадантам̣, упаридантанти аттхо. тена̄ха ‘‘упариданта’’нти. со хи итарам̣ мусалам̣ вийа удуккхалам̣ висесато кассачи кха̄данака̄ле абхибхуййа ваттати. кусалачиттена̄ти балавасамма̄сан̇каппайуттена кусалачиттена. акусалачиттанти ка̄мавитакка̄дисахитам̣ акусалачиттам̣. акусалачиттасса паваттитум̣ аппада̄нам̣ ниггахо. там̣там̣пат̣иккхепавасена виноданам̣ абхиниппӣл̣анам̣. вӣрийата̄пена виккхамбханам̣ абхисанта̄панам̣. садаратхоти сапарил̣а̄хо. падха̄нена̄ти падаханена, ка̄йасса киламатхуппа̄дакена вӣрийена̄ти аттхо. виддхасса̄ти тудасса. сатоти сама̄насса.

378. сӣсавет̣хананти сӣсам̣ раджджуйа̄ бандхитва̄ дан̣д̣акена париваттакавет̣ханам̣. араханто на̄ма еварӯпа̄ хонтӣти имина̄ йатха̄йам̣, евам̣ висан̃н̃ӣбхӯта̄пи хутва̄ вихарантӣти дассети. тена̄ха ‘‘матакасадиса̄’’ти, ведана̄ппатта̄ вийа хонтӣти аттхо. супинаппат̣иггахан̣ато пат̣т̣ха̄йа̄ти пат̣исандхиггахан̣е сетава̄ран̣асупинам̣ пасситва̄ бра̄хман̣ехи бйа̄катака̄лато пат̣т̣ха̄йа.

379. дхаммасарӣрасса арогабха̄вена са̄дхӯти марисанийоти ма̄рисо, пийа̄йанавачанаметам̣. тена̄ха ‘‘сампийа̄йама̄на̄’’тиа̄ди. аджаджджитанти евам̣ абхун̃джитам̣ бхака̄расса джака̄ра̄десам̣ катва̄. тена̄ха ‘‘абходжана’’нти. евам̣ ма̄ кариттха̄ти ‘‘ломакӯпехи аджджхоха̄ресса̄ма ануппавесесса̄ма̄’’ти йатха̄ тумхехи вуттам̣, евам̣ ма̄ кариттха. касма̄? йа̄песса̄маханти ахан̃ча йа̄вадаттхам̣ а̄ха̄раматтам̣ бхун̃джанто йатха̄ йа̄песса̄ми, евам̣ а̄ха̄рам̣ пат̣исевисса̄ми.

380-81. ета̄ва параманти еттакам̣ парамам̣, на ито парам̣ опаккамикадуккхаведана̄ведийанам̣ аттхӣти аттхо. ран̃н̃о гахетаббанан̇галато ан̃н̃а̄ни сандха̄йа ‘‘екена ӯна’’нти вуттам̣. там̣ суван̣н̣апариккхатам̣, итара̄ни раджатапариккхата̄ни. тена̄ха ‘‘амачча̄ екенӯнаат̣т̣хасатараджатанан̇гала̄нӣ’’ти. а̄л̣а̄рудакасама̄гаме ладдхаджджха̄на̄ни ват̣т̣апа̄дака̄ни, а̄на̄па̄насама̄дхи пана ка̄йагата̄сатипарийа̄паннатта̄ саббесан̃ча бодхисатта̄нам̣ випассана̄па̄дакатта̄ ‘‘бодха̄йа магго’’ти вутто. буджджханаттха̄йа̄ти чатуннам̣ арийасачча̄нам̣, саббассева ва̄ н̃еййадхаммасса абхисамбуджджхана̄йа. сатийа̄ ануссаран̣акавин̃н̃а̄н̣ам̣ сата̄нуса̄ривин̃н̃а̄н̣ам̣. касса̄ пана сатийа̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘найида’’нтиа̄ди вуттам̣.

382. паччупат̣т̣хита̄ти там̣там̣ваттакаран̣авасена патиупат̣т̣хита̄ упат̣т̣ха̄йака̄. тена̄ха ‘‘пан̣н̣аса̄ла̄’’тиа̄ди. паччайаба̄хулликоти паччайа̄нам̣ ба̄хулла̄йа пат̣ипанно. а̄ваттоти пуббе паччайагедхаппаха̄на̄йа пат̣ипанно, ида̄ни тато пат̣иниватто. тена̄ха ‘‘расагиддхо…пе… а̄ватто’’ти. дхамманийа̄мена̄ти дхаммата̄йа. тамева дхамматам̣ дассетум̣ ‘‘бодхисаттасса̄’’тиа̄дима̄ха. ба̄ра̄н̣асимева таттха̄пи ча саббабуддха̄нам̣ авиджахитадхаммачаккапаваттанат̣т̣ха̄намева агамам̣су. пан̃чаваггийа̄ кира виса̄кхама̄сасса аддхама̄сийам̣ гата̄. тена̄ха ‘‘тесу гатесу ад̣д̣хама̄сам̣ ка̄йавивекам̣ лабхитва̄’’ти.

387. ‘‘аддха̄бхото готамасса са̄вака̄читтабха̄вана̄нуйогамануйутта̄ вихаранти, но ка̄йабха̄вана’’нти имам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘екам̣ пан̃хам̣ пуччхи’’нти. имам̣ дхаммадесананти ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄ха’’нтиа̄дикам̣ дхаммадесанам̣. асаллӣно тан̣ха̄дит̣т̣хикилеса̄нам̣ самуччхиннатта̄ техи саббасо на литто. анупалиттоти тассева вевачанам̣ тан̣ха̄нандийа̄ абха̄вена. гочараджджхаттамева̄ти гочараджджхаттасан̃н̃ите пхаласама̄паттийа̄ а̄рамман̣е, нибба̄нети аттхо. йам̣ сандха̄йа па̄л̣ийам̣ ‘‘пуримасмим̣ сама̄дхинимитте’’ти вуттам̣ саннисӣда̄пемӣти пхаласама̄паттисама̄дхина̄ аччантасама̄да̄навасена читтам̣ саммадева нисӣда̄пеми. пубба̄бхогена̄ти сама̄паджджанато пуббе паваттаа̄бхогена. париччхиндитва̄ти сама̄паджджанаккхан̣ам̣ париччхиндитва̄. тена̄ха ‘‘са̄дхука̄ра…пе… авиччхиннейева̄’’ти. евамасса париччхиннака̄ласама̄паджджанам̣ йатха̄париччхиннака̄лам̣ вут̣т̣ха̄нан̃ча буддха̄нам̣ на бха̄рийам̣ васӣбха̄васса татха̄суппагун̣абха̄ватоти дассенто а̄ха ‘‘буддха̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди. дхаммасампат̣игга̄хака̄нам̣ асса̄сава̄ре ва̄. тада̄ хи десийама̄нам̣ дхаммам̣ упадха̄ретум̣ на сакконти, тасма̄ тасмим̣ кхан̣е деситадесана̄ нираттхака̄ сийа̄. на хи буддха̄нам̣ нираттхака̄ кирийа̄ аттхи.

окаппанӣйаметанти ‘‘тасса̄ ева катха̄йа̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ ативийа аччхарийагатам̣ ат̣т̣хуппаттим̣ сутва̄ ӣдисӣ пат̣ипатти самма̄самбуддхассева хотӣти упава̄давасена вадати, на сабха̄вена. тена̄ха ‘‘саттхари паса̄даматтампи на уппанна’’нти. ка̄йадаратхоти паччайависесавасена рӯпака̄йасса париссама̄ка̄ро. упа̄диннакети индрийабаддхе. анупа̄диннакети аниндрийабаддхе. викасанти сӯрийарасмисампхассена. тадабха̄вена макула̄ни хонти. кесан̃чи тинтиника̄дируккха̄нам̣. патилӣйанти ниссайарӯпадхаммаавиппха̄риката̄йа. арӯпадхаммата̄йа пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нан̃чева кирийа̄майавин̃н̃а̄н̣а̄нан̃ча аппаваттисан̃н̃ита̄ авиппха̄риката̄ хоти, йаттха нидда̄саман̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘даратхавасена бхаван̇гасотан̃ча идха нидда̄ти адхиппета’’нти. таттха даратхавасена̄ти даратхавасенева, на тхинамиддхавасена̄ти авадха̄ран̣ам̣ авадха̄ран̣апхалан̃ча ниддха̄ретаббам̣. там̣ сандха̄йа̄ти ка̄йасса даратхасан̇кха̄тасарӣрагила̄нахетукам̣ ниддам̣ сандха̄йа. сарӣрагила̄нан̃ча бхагавато наттхӣти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘пит̣т̣хи ме а̄гила̄йатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.300; ма. ни. 2.22; чӯл̣ава. 345) вачанато. саммохавиха̄расминти паччатте етам̣ бхуммавачананти а̄ха ‘‘саммохавиха̄роти вадантӣ’’ти, саммохавиха̄расмим̣ ва̄ парийа̄паннам̣ етам̣ ваданти, йадидам̣ дива̄ ниддоккамананти йоджана̄.

389. упанӣтехӣти досамаггам̣ нинда̄патхам̣ упанӣтехи. абхинандитва̄ти сампийа̄йитва̄. тена̄ха ‘‘читтена сампат̣иччханто’’ти. анумодитва̄ти ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’ти десана̄йа тхоманавасена анумодитва̄. тена̄ха ‘‘ва̄ча̄йапи пасам̣санто’’ти. сампатте ка̄лети паббаджджа̄йогге ка̄ле ануппатте.

ган̣ам̣ винодетва̄ти ган̣ам̣ апанетва̄ ган̣апалибодхам̣ чхиндитва̄. папан̃чанти авасесакилесам̣. ‘‘пун̃н̃ава̄ ра̄джапӯджито’’ти вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘тасмин̃хи ка̄ле’’тиа̄ди вуттам̣. чхандава̄сахаран̣ена упосатхакаммам̣ каронто.

сакалам̣ раттим̣ буддхагун̣а̄нам̣йева катхитатта̄ тхерасса н̃а̄н̣ам̣ десана̄вибхаван̃ча вибха̄венто а̄ха ‘‘еттака̄ва, бханте, буддхагун̣а̄’’ти. има̄йа, бханте, тумха̄кам̣ дхаммакатха̄йа анавасесато буддхагун̣а̄ катхита̄ вийа джа̄йанти, евам̣ сантепи ананта̄паримеййа̄ва те, ким̣ ито парепи виджджантева̄ти тхерам̣ таттха сӣхана̄дам̣ нада̄петука̄мо а̄ха ‘‘уда̄ху ан̃н̃епи аттхӣ’’тиа̄ди. раджджасса падесикатта̄, йатха̄вуттасубха̄ситасса ча анаггхатта̄ вуттам̣ ‘‘айам̣ ме дуггатапан̣н̣а̄ка̄ро’’ти. тийоджанасатиканти идам̣ париккхепавасена вуттам̣, тан̃ча кхо манусса̄нам̣ парибхогавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣.

маха̄саччакасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

7. чӯл̣атан̣ха̄сан̇кхайасуттаван̣н̣ана̄

390. татра̄ти тасмим̣ пубба̄ра̄мамига̄рама̄тупа̄са̄да̄нам̣ аттхавибха̄ване айам̣ ида̄ни вуччама̄на̄ анупуббӣ катха̄. ман̣ӣнанти еттха падумара̄гаман̣ӣнам̣ адхиппетатта̄ а̄ха ‘‘ан̃н̃ехи ча̄’’ти. тена инданӣла̄диман̣ӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. нӣлапӣталохитода̄таман̃джит̣т̣хапабхассаракабараван̣н̣авасена саттаван̣н̣ехи.

тан̣ха̄ саббасо кхӣйанти еттха̄ти тан̣ха̄сан̇кхайо (а. ни. т̣ӣ. 3.7.61), тасмим̣. тан̣ха̄сан̇кхайети ча висайе идам̣ бхумманти а̄ха ‘‘там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’ти. вимуттачиттата̄йа̄ти саббасам̣килесехи вимуттачиттата̄йа. апарабха̄гапат̣ипада̄ на̄ма арийасачча̄бхисамайо, са̄ са̄санача̄ригочара̄ паччаттам̣ ведитаббатоти а̄ха ‘‘пуббабха̄гаппат̣ипадам̣ сам̣кхиттена десетха̄ти пуччхатӣ’’ти. акуппадхаммата̄йа кхайавайасан̇кха̄там̣ антам̣ атӣта̄ти аччанта̄, со ева апариха̄насабха̄ватта̄ аччанта̄ нит̣т̣ха̄ етасса̄ти аччантанит̣т̣хо. тена̄ха ‘‘екантанит̣т̣хо сататанит̣т̣хоти аттхо’’ти. на хи пат̣ивиддхасса локуттарадхаммасса дассанам̣ куппанам̣ на̄ма аттхи. аччантамева чатӯхи йогехи кхемо етасса аттхӣти аччантайогаккхемӣ. маггабрахмачарийасса вуситатта̄, тасса ча апариха̄насабха̄ватта̄ аччантам̣ брахмача̄рӣти аччантабрахмача̄рӣ. тена̄ха ‘‘ниччабрахмача̄рӣти аттхо’’ти. парийоса̄нанти брахмачарийасса парийоса̄нам̣.

вега̄йатӣти турита̄йати. саллаккхесӣти чинтеси, аттана̄ йатха̄ сута̄йа саттху десана̄йа ануссаран̣авасена упадха̄реси. анугган̣хитва̄ва̄ти аттхавиниччхайавасена ануггахетва̄ ева. чхасу два̄ресу нийутта̄ти чхадва̄рика̄, техи.

пан̃чаккхандха̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. сакка̄йасаббан̃хи сандха̄йа идха ‘‘саббе дхамма̄’’ти вуттам̣ випассана̄висайасса адхиппетатта̄, тасма̄ а̄йатанадха̄туйопи таггатика̄ ева дат̣т̣хабба̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄’’ти. на йутта̄ абхинивеса̄йа ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’ти аджджхоса̄на̄йа. ‘‘аламева ниббиндитум̣ алам̣ вираджджиту’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.272; сам̣. ни. 2.124-125, 128, 134, 143) вийа алам̣-саддо йуттаттхопи хотӣти а̄ха ‘‘на йутта̄’’ти. сампаджджантӣти бхаванти. йадипи ‘‘татийа̄, чатуттхӣ’’ти идам̣ висуддхидвайам̣ абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄, тасса̄ пана саппаччайана̄марӯпадассанабха̄вато, сати ча паччайапариггахе саппаччайатта̄ (на̄марӯпасса аниччата̄, аниччам̣ дуккхам̣, дуккхан̃ча анатта̄ти аттхато) лаккхан̣аттайам̣ супа̄кат̣амева хотӣти а̄ха ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа абхиджа̄на̄тӣ’’ти. татхева тӣран̣апарин̃н̃а̄йа̄ти имина̄ аничча̄дибха̄вена на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄ти на̄марӯпасса упасам̣харати, на абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄нам̣ самбха̄радхамма̄нам̣. пурима̄йа хи аттхато а̄панналаккхан̣аттайам̣ ган̣ха̄ти салаккхан̣асаллаккхан̣апаратта̄ тасса̄, дутийа̄йа сарӯпато тасса̄ лаккхан̣аттайа̄ропанавасена саммасанабха̄вато. екачиттаккхан̣иката̄йа абхинипа̄таматтата̄йа ча аппаматтакампи. рӯпапариггахасса ол̣а̄рикабха̄вато арӯпапариггахам̣ дассети. дассенто ча ведана̄йа а̄саннабха̄вато, висесато сукхаса̄ра̄гита̄йа, бхавасса̄дагадхитама̄насата̄йа ча саккасса ведана̄васена ниббаттетва̄ дассети.

уппа̄давайат̣т̣хена̄ти удайаббайасабха̄вена уппаджджитва̄ нируджджханена. аничча̄ти аддху ва̄. аниччалаккхан̣ам̣ аниччата̄ удайавайата̄. тасма̄ти йасма̄ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ кхайато вайато дассанан̃а̄н̣ам̣ аничча̄нупассана̄, там̣саман̇гӣ ча пуггало аничча̄нупассӣ, тасма̄. кхайавира̄готи кхайасан̇кха̄то вира̄го сан̇кха̄ра̄нам̣ палуджджана̄. йам̣ а̄гамма саббасо сан̇кха̄рехи вираджджана̄ хоти, там̣ нибба̄нам̣ аччантавира̄го. ниродха̄нупассимхипӣти ниродха̄нупассипадепи. ‘‘есева найо’’ти абхидиситва̄ там̣ екадесена виваранто ‘‘ниродхопи хи…пе… дувидхойева̄’’ти а̄ха. сабба̄савасам̣варе вуттавоссаггова идха ‘‘пат̣иниссагго’’ти вуттоти дассенто ‘‘пат̣иниссагго вуччати воссагго’’тиа̄дима̄ха. паричча̄гавоссагго випассана̄. паккханданавасена аппанато паккханданавоссагго магго ан̃н̃асса тадабха̄вато. соти магго. а̄рамман̣атоти киччаса̄дханавасена а̄рамман̣акаран̣ато. еван̃хи маггато ан̃н̃есам̣ нибба̄на̄рамман̣а̄нам̣ паккханданавоссагга̄бха̄во сиддхо хоти. париччаджанена паккханданена ча̄ти двӣхипи ва̄ ка̄ран̣ехи. саббесам̣ кхандха̄нам̣ воссаджджанам̣ таппат̣ибаддхасам̣килесаппаха̄нена дат̣т̣хаббам̣. читтам̣ паккхандатӣти маггасампайуттам̣ читтам̣ сандха̄йа̄ха. убхайампетам̣ воссаджджанам̣. тадубхайасаман̇гӣти випассана̄саман̇гӣ маггасаман̇гӣ ча. ‘‘аничча̄нупассана̄йа ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣и. ма. 1.52) йатха̄ випассана̄йа килеса̄нам̣ паричча̄гапат̣иниссагго лаббхати, евам̣ а̄йатим̣ техи килесехи уппа̄детаббакхандха̄нампи паричча̄гапат̣иниссагго ваттаббо, паккханданапат̣иниссагго пана магге лаббхама̄на̄йа екантака̄ран̣абхӯта̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа васена ведитаббо, магге пана тадубхайампи н̃а̄йа̄гатамева ниппарийа̄йатова лаббхама̄натта̄. тена̄ха ‘‘тадубхайасаман̇гӣ пуггало’’тиа̄ди.

пуччхантасса аджджха̄сайавасена ‘‘на кин̃чи локе упа̄дийатӣ’’ти еттха ка̄мупа̄да̄навасена упа̄дийанам̣ пат̣иккхипӣйатӣти а̄ха ‘‘тан̣ха̄васена на упа̄дийатӣ’’ти. тан̣ха̄васена ва̄ асати упа̄дийане дит̣т̣хивасена упа̄дийанам̣ анавака̄самева̄ти ‘‘тан̣ха̄васена’’иччева вуттам̣. на пара̄масатӣти на̄дийати, дит̣т̣хипара̄ма̄савасена ва̄ ‘‘ничча’’нтиа̄дина̄ на пара̄масати. сам̣кхиттенева кхиппам̣ катхесӣти тасса аджджха̄сайавасена папан̃чам̣ акатва̄ катхеси.

391. абхисама̄гантва̄ти абхимукхан̃а̄н̣ена н̃еййам̣ сама̄гантва̄ йа̄тха̄вато видитва̄. тена̄ха ‘‘джа̄нитва̄’’ти. йатха̄парисавин̃н̃а̄пакатта̄ти йатха̄парисам̣ дхаммасампат̣игга̄хика̄йа махатийа̄, аппака̄йа ва̄ париса̄йа анурӯпамева вин̃н̃а̄панато. парийантам̣ на ниччхаратӣти на паваттати. ма̄ нираттхака̄ агама̄сӣти идам̣ дхаммата̄васена вуттам̣, на саттху аджджха̄сайавасена. екан̃хетам̣ саттху вачӣгхосасса ат̣т̣хасу ан̇гесу, йадидам̣ парисапарийантата̄. чхиддавиварока̄соти чхиддабхӯто, виварабхӯто ва̄ ока̄сопи наттхи, бхагавато садда̄саванака̄ран̣ам̣ вуттамева. тасма̄ти йатха̄вуттака̄ран̣ато.