3. дхаммада̄йа̄дасуттаван̣н̣ана̄
29. тасма̄ там̣ дассетва̄ти йасма̄ суттантаван̣н̣ана̄ суттаниккхепам̣ дассетва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, йасма̄ часса дхаммада̄йа̄дасуттасса ат̣т̣хуппаттико никкхепо, тасма̄ там̣ никкхепам̣ дассетва̄, катхетва̄ти аттхо. ла̄бхасакка̄рети (сам̣. ни. т̣ӣ. 2.2.63) ла̄бхасакка̄расан̇кха̄та̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ти кечи, ла̄бхасакка̄ре ва̄ ат̣т̣хуппаттийа̄ти апаре. йа̄ хи ла̄бхасакка̄ранимиттам̣ тада̄ бхиккхӯсу паччайаба̄хулликата̄ джа̄та̄, там̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ бхагава̄ имам̣ десесӣти. йамакамаха̄мегхоти хет̣т̣ха̄оламбанаупариуггаманавасена сатапат̣ало сахассапат̣ало йугал̣амаха̄мегхо. тит̣т̣ханти чева бхагавати каттхачи нибаддхава̄сам̣ васанте, ча̄рикам̣ пана гаччханте анубандханти ча. бхиккхӯнампи йебхуййена каппасатасахассам̣ тато бхиййопи пӯритада̄напа̄рамисан̃чайатта̄ тада̄ маха̄ла̄бхасакка̄ро уппаджджӣти вуттам̣ ‘‘евам̣ бхиккхусан̇гхассапӣ’’ти.
саккатоти сакка̄раппато. гарукатоти гарука̄раппатто. ма̄нитоти бахумато манаса̄ пийа̄йито ча. пӯджитоти ма̄ла̄дипӯджа̄йа чева чатупаччайа̄бхипӯджа̄йа ча пӯджито. апачитоти апача̄йанаппатто. йасса хи чатта̄ро паччайе саккатва̄пи абхисан̇кхате пан̣ӣтапан̣ӣте упаненти, со саккато. йасмим̣ гарубха̄вам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ те денти, со гарукато. йам̣ манаса̄ пийа̄йанти бахуман̃н̃анти ча, со бахумато. йасса саббаметам̣ пӯджа̄васена каронти, со пӯджито. йасса абхива̄данапаччут̣т̣ха̄нан̃джаликамма̄дивасена параманипаччака̄рам̣ каронти, со апачито. бхагавати бхиккхусан̇гхе ча локо евам̣ пат̣ипанно. тена вуттам̣ ‘‘тена кхо пана…пе… париккха̄ра̄на’’нти. ла̄бхаггайасаггапаттанти ла̄бхасса ча йасасса ча аггам̣ уккам̣сам̣ паттам̣.
паччайа̄ чӣвара̄дайо гарука̄табба̄ етесанти паччайагарука̄, а̄мисачаккхука̄ти аттхо. паччайесу гиддха̄ гадхита̄ паччайа̄нам̣ бахулабха̄ва̄йа пат̣ипанна̄ти паччайаба̄хулика̄. бхагаватопи па̄кат̣а̄ ахоси пакатича̄риттавасена̄ти адхиппа̄йо ан̃н̃атха̄ апа̄кат̣ассева абха̄вато. дхаммасабха̄вачинта̄васена паваттам̣ сахоттаппан̃а̄н̣ам̣ дхаммасам̣вего, идха пана со бхиккхӯнам̣ ла̄бхагарута̄дхаммавасена ведитаббо. саман̣адхаммавуттӣти саман̣адхаммакаран̣ам̣. са̄ти дхаммада̄йа̄дадесана̄. пат̣ибимбадассанавасена саббака̄йасса дассанайогго а̄да̄соти саббака̄йикаа̄да̄со.
питу-да̄йам̣, тена да̄таббам̣, тато ладдхаббам̣ арахабха̄вена а̄дийантӣти да̄йа̄да̄, путта̄. тан̃ча локе а̄мисамева, са̄сане пана дхаммопӣти таттха йам̣ са̄ваджджам̣ аниййа̄никан̃ча, там̣ пат̣иккхипитва̄, йам̣ ниййа̄никам̣ анаваджджан̃ча, таттха бхиккхӯ нийодженто бхагава̄ авоча ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’ти. дхаммасса ме да̄йа̄да̄ти мама дхаммасса ога̄хино, дхаммабха̄габха̄гиноти аттхо. татха̄ хи ваккхати ‘‘дхаммакот̣т̣ха̄сассева са̄мино’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха.1.29). ниббаттитадхаммоти асам̣килесика̄нуттара̄дибха̄вена дхаммаса̄ман̃н̃ато ниддха̄ритадхаммо. парийа̄йети сабха̄вато париваттетва̄ н̃а̄пети етена̄ти парийа̄йо, лесо, лесака̄ран̣ам̣ ва̄. тадабха̄вато ниппарийа̄йадхаммо маггаппаттийа̄ апа̄йапатана̄дито аччантамева ва̄ран̣ато. итаро вуттавипарийа̄йато парийа̄йадхаммо аччантам̣ апа̄йадуккхават̣т̣адуккхапа̄танато парампара̄йа ва̄ран̣ато. йатха̄ хи локийам̣ кусалам̣ да̄насӣла̄ди виват̣т̣ам̣ уддисса ниббаттитам̣, айам̣ там̣ асампа̄дентампи там̣ сампа̄пакасса дхаммасса ниббаттака̄ран̣абха̄вапарийа̄йена парийа̄йадхаммо на̄ма хоти, евам̣ там̣ ват̣т̣ам̣ уддисса ниббаттитам̣, йам̣ тан̣ха̄дӣхи сависесам̣ а̄маситаббато а̄мисанти локе па̄кат̣ам̣ аччха̄данабходжана̄ди, тасса, там̣садисасса ча пхалависесасса нимиттабха̄вапарийа̄йена парийа̄йа̄мисанти вуччатӣти дассенто а̄ха ‘‘йам̣ панидам̣…пе… идам̣ парийа̄йа̄мисам̣ на̄ма̄’’ти.
‘‘сакаламева хидам̣, а̄нанда, брахмачарийасса йадидам̣ калйа̄н̣амиттата̄’’ти (сам̣. ни. 5.2, 3) а̄дивачанато са̄вакехи адхигатопи локуттарадхаммо саттхуйева̄ти ваттаббатам̣ арахатӣти вуттам̣ ‘‘ниппарийа̄йадхаммопи бхагаватойева сантако’’ти. са̄вака̄нан̃хи дхаммадит̣т̣хипаччайассапи йонисоманасика̄расса висесапаччайо паратогхосо ча татха̄гата̄дхӣноти техи пат̣ивиддхопи дхаммо дхаммасса̄минойева̄ти ваттум̣ йуттам̣. тена̄ха ‘‘бхагавата̄ хӣ’’тиа̄ди. таттха ануппаннасса маггасса̄ти кассапасса бхагавато са̄санантарадха̄нато пабхути йа̄ва имасма̄ буддхуппа̄да̄ асамбодхавасена на уппаннасса арийамаггасса. уппа̄дета̄ти ниббаттета̄. там̣ панетам̣ маггасса бхагавато ниббаттанам̣, на паччекабуддха̄нам̣ вийа сасанта̄нейева, атха кхо парасанта̄непӣти дассетум̣ ‘‘асан̃джа̄тасса маггасса сан̃джанета̄,анаккха̄тасса маггасса аккха̄та̄’’ти вуттам̣. тайидам̣ маггасса уппа̄данам̣ сан̃джа̄нанан̃ча аттхато джа̄нанан̃н̃ева асаммохапат̣иведхабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘магган̃н̃ӯ маггавидӯ’’ти. аккха̄нам̣ панасса сукусалабха̄вена̄ти вуттам̣ ‘‘маггаковидо’’ти. саттха̄ра̄ йатха̄гатам̣ маггам̣ анугаччхантӣти магга̄нуга̄ бхагавато ева там̣ маггам̣ сут̣т̣ху адхигаманато. паччха̄ парато самма̄ ану ану а̄гата̄ пат̣ипанна̄ти паччха̄ саманна̄гата̄.
джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти джа̄нитаббамева абхин̃н̃еййа̄дибхедам̣ джа̄на̄ти екантахитапат̣ипаттито. пассам̣ пассатӣти татха̄ пасситаббамева пассати. атха ва̄ джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббам̣ джа̄на̄тийева. на хи падесан̃а̄н̣ена джа̄нитаббам̣ саббам̣ екантато джа̄на̄ти. пассам̣ пассатӣти диббачаккху пан̃н̃а̄чаккху дхаммачаккху буддхачаккху самантачаккхусан̇кха̄техи пан̃чахи чаккхӯхи пасситаббам̣ пассатийева. атха ва̄ джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти йатха̄ ан̃н̃е савипалла̄са̄ ка̄марӯпапарин̃н̃а̄ва̄дино джа̄нанта̄пи випалла̄савасена джа̄нанти, на евам̣ бхагава̄. бхагава̄ пана пахӣнавипалла̄сатта̄ джа̄нанто джа̄на̄тийева, дит̣т̣хидассанасса ча абха̄ва̄ пассанто пассатийева̄ти аттхо. чаккхубхӯтоти пан̃н̃а̄чаккхумайатта̄ тасса ча паттатта̄ саттесу ча тадуппа̄данато дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена локасса чаккху вийа бхӯто. н̃а̄н̣абхӯтоти етасса ча евамева аттхо дат̣т̣хаббо. дхамма̄ бодхипаккхийа̄, брахма̄ магго, техи уппаннатта̄, тесам̣ва̄ паттатта̄ адхигататта̄, локасса ча тадуппа̄данато ‘‘дхаммабхӯто,брахмабхӯто’’ти ча ведитаббо. ватта̄ти чатусаччадхаммам̣ вадатӣти ватта̄. чирам̣ саччаппат̣иведхам̣ паваттенто вадатӣти паватта̄. аттхасса ниннета̄ти дхаммата̄сан̇кха̄там̣ параматтхам̣ нибба̄нан̃ча ниддха̄ретва̄ дассета̄, па̄пайита̄ ва̄. аматасса да̄та̄ти аматам̣ саччхикирийам̣ саттесу уппа̄денто аматам̣ дада̄тӣти аматасса да̄та̄. бодхипаккхийадхамма̄нам̣ тада̄йаттабха̄вато дхаммасса̄мӣ.
‘‘йа̄ ча нибба̄насампатти, саббаметена лаббхати;
сукхо випа̄ко пун̃н̃а̄нам̣, адхиппа̄йо самиджджхати. (пет̣ако. 23);
нибба̄напат̣исам̣йутто, саббасампаттида̄йако’’ти –
евама̄дим̣ бхагавато вачанам̣ сутва̄ ева бхиккхӯ да̄на̄дипун̃н̃а̄нам̣ виват̣т̣асанниссайатам̣ джа̄нанти, на ан̃н̃атха̄ти вуттам̣ ‘‘парийа̄йадхаммопи…пе… пат̣илабхатӣ’’ти. ‘‘едисам̣ парибхун̃читабба’’нти каппийасса ча чӣвара̄дипаччайасса бхагавато вачанена вина̄ пат̣иггахопи бхиккхӯнам̣ на самбхавати, куто парибхоготи а̄ха ‘‘ниппарийа̄йа̄мисампӣ’’тиа̄ди.
парийа̄йа̄мисасса бхагавато сантакабха̄во парийа̄йадхаммасса таббха̄венева дӣпито. тадева са̄мибха̄вам̣ дассентоти самбандхо. тасма̄ти атта̄дхӣнапат̣ила̄бхапат̣иггахата̄йа аттано сантакатта̄ ча. таттха̄ти тасмим̣ дхамма̄мисе.
паччайа̄ чӣвара̄дайо парама̄ па̄пун̣итаббабха̄вена уттамамарийа̄да̄ етасса на уттаримануссадхамма̄ аппиччхата̄дайо ча̄ти паччайапарамо, ла̄бхагарӯти аттхо. тан̣хуппа̄десӯти ‘‘чӣварахету ва̄, бхиккхаве, бхиккхуно тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджати, пин̣д̣апа̄тасена̄санаитибхава̄бхавахету ва̄, бхиккхаве, бхиккхуно тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.311; а. ни. 4.9; итиву. 105) евам̣ вуттесу чатӯсу тан̣хуппаттикот̣т̣ха̄сесу. аппиччхата̄сантут̣т̣хисаллекхапавивека̄дайо аппиччхата̄дайо.
таттха̄ти тасмим̣ ова̄де, тесу ва̄ дхаммапат̣игга̄хакесу бхиккхӯсу. бхависсати ва̄ йесам̣ таттха̄ти йоджана̄. имасмим̣ паккхе таттха̄ти тасмим̣ ова̄де иччева аттхо дат̣т̣хаббо. адхиппа̄йо а̄мисада̄йа̄дата̄йа уппаджджанакаанаттха̄нуппа̄дасса дхаммада̄йа̄дата̄йа уппаджджанакаат̣т̣хуппаттийа̄ ча а̄кан̇кха̄. тена̄ха ‘‘пассатӣ’’тиа̄ди. таттха а̄мисе упаккхалита̄нанти а̄мисахету виппат̣ипанна̄нам̣. атӣтака̄лети кассапасамма̄самбуддхака̄ле. капиласса бхиккхуно ваттху капиласуттена, ‘‘сан̇гха̄т̣ипиа̄дитта̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ лаккхан̣асуттена (сам̣. ни. 2.218) ча вибха̄ветаббам̣. а̄мисагаруко аппаггхабха̄вена кӯт̣акаха̄пан̣о вийа ниттеджо саман̣атеджена ануджджалато ниббутан̇га̄ро вийа ниппабхо ча хотӣти йоджана̄. татоти паччайагарукабха̄вато. виваттитачиттоти виниваттитама̄насо, саллекхавуттӣти аттхо.
дхаммада̄йа̄да̄ти етта̄вата̄ антогадха̄вадха̄ран̣ам̣ вачананти тена авадха̄ран̣ена ниваттитаматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’ти пат̣иккхепо дассито. татхева ча вибха̄ветум̣ адхиппа̄йа̄нисам̣савибха̄ванесупи дассито, татха̄ а̄дӣнававибха̄ванена дхаммада̄йа̄дата̄пат̣иккхепо. ападиситабба̄ти хет̣т̣ха̄ катва̄ ваттабба̄ти. а̄дийа̄ти еттха йасма̄ а̄-ка̄ро марийа̄даттхо, тасма̄ дхаммада̄йа̄дата̄видхурена а̄мисада̄йа̄дабха̄вена хетубхӯтена, каран̣абхӯтена ва̄ а̄дийам̣ вивечанам̣ вин̃н̃ӯхи висум̣ каран̣ам̣ ваваттха̄насса хотӣти а̄ха ‘‘висум̣ ка̄табба̄’’ти. тена̄ха ‘‘вин̃н̃ӯхи га̄райха̄ бхавеййа̄тха̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти.
‘‘аттхи ме тумхесу анукампа̄…пе… но а̄мисада̄йа̄да̄’’ти бхиккхӯсу аттано карун̣а̄йана̄киттанам̣ тесам̣ мудукаран̣ам̣, ‘‘ахампи тена̄’’тиа̄ди пана татопи сависесам̣ мудукаран̣анти а̄ха ‘‘атӣва мудукаран̣аттха’’нти.
на̄л̣акапат̣ипада̄дайо на̄л̣акасутта̄дӣсу (су. ни. 684-728) а̄гатапат̣ипаттийо. та̄ пана йасма̄ на̄л̣акаттхера̄дӣхи пат̣ипанна̄ парамасаллекхавуттибхӯта̄ атиуккат̣т̣хапат̣ипаттийо, тасма̄ идха дхаммада̄йа̄дапат̣ипада̄йа уда̄харан̣абха̄вена уддхат̣а̄. саккхибхӯта̄ти та̄йа пат̣ипаттийа̄ вуччама̄на̄йа ‘‘ким̣ ме вина̄ пат̣ипаджджанако аттхӣ’’ти асаддаханта̄нам̣ паччаккхакаран̣ена саккхибхӯта̄. имасминти ‘‘тумхе ча ме бхиккхаве дхаммада̄йа̄да̄’’тиа̄дике ва̄кйе. сесанти ‘‘тумхе ча ме’’тиа̄дикам̣ суккапаккхе а̄гатам̣ па̄л̣ипадам̣. вуттанайапаччанӣкена̄ти ‘‘тена дхаммада̄йа̄дабха̄вена но а̄мисада̄йа̄дабха̄вена̄’’ти евам̣ кан̣хапаккхе вуттанайасса пат̣ипаккхена.
30. тхоманам̣ сутва̄ти пат̣ипаджджанакасса пуггаласса пасам̣санам̣ сутва̄ йатха̄ там̣ сапарисасса а̄йасмато упасенасса пат̣ипаттийа̄ сӣлатхоманам̣ сутва̄. нипа̄тападанти имина̄ идха-саддасса анаттхакатама̄ха. пава̄ритоти пат̣иккхепито. йо хи бхун̃джанто бходжанена титто паривесакена упанӣтабходжанам̣ пат̣иккхипати, со тена пава̄ритена пат̣иккхепито на̄ма хоти. тена̄ха ‘‘пава̄ритоти…пе… вуттам̣ хотӣ’’ти. пака̄рехи дит̣т̣ха̄дӣхи ва̄рети сан̇гха̄дике йа̄ча̄пети бхатте кароти ета̄йа̄ти пава̄ран̣а̄, а̄паттивисодхана̄йа аттавоссагго ока̄сада̄нам̣. са̄ пана йасма̄ йебхуййена вассам̣вуттхехи ка̄табба̄ вутта̄, тасма̄ ‘‘вассам̣вуттхапава̄ран̣а̄’’ти вуттам̣. пава̄рети паччайе иччха̄пети ета̄йа̄ти пава̄ран̣а̄, чӣвара̄дӣхи упанимантана̄. пака̄райутта̄ ва̄ран̣а̄ти пава̄ран̣а̄, виппакатабходжаната̄дичатуран̇гасахито бходжанапат̣иккхепо. са̄ пана йасма̄ анатириттабходжананимитта̄йа а̄паттийа̄ ка̄ран̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘анатириттапава̄ран̣а̄’’ти вутта̄. йа̄вадаттхабходжанасса пава̄ран̣а̄ йа̄вадаттхапава̄ран̣а̄, парийоситабходжанасса упанӣта̄ха̄рапат̣иккхепоти аттхо.
‘‘бхутта̄вӣ’’ти вачанато бходжанапа̄рипӯрита̄ идха̄дхиппета̄ти а̄ха ‘‘парипун̣н̣оти бходжанена парипун̣н̣о’’ти. парийоситоти еттха̄пи есева найо ‘‘бходжанена бходжанакирийа̄йа парийосито’’ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана адхиппетаттхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ бходжана-саддасса лопо вутто. дха̄тоти титто. са̄дхака̄нӣти н̃а̄пака̄ни. парийоситабходжанам̣ сухитайа̄вадаттхата̄гахан̣ехи бхутта̄вита̄дайо, бхутта̄вита̄диггахан̣ехи ва̄ итаре бодхита̄ хонтӣти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ несам̣ н̃а̄пакан̃а̄петаббатам̣ дассетум̣ ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ чхахипи падехи удара̄вадехакам̣ бходжанам̣ дасситам̣, тан̃ча кхо парикаппана̄васена. на хи бхагава̄ евам̣ бхун̃джати. тена̄ха ‘‘саббан̃четам̣ парикаппетва̄ вутта’’нти.
‘‘сийа̄ ева, на̄пи сийа̄’’ти ча идам̣ аттхадвайампи идха самбхаватӣти вуттам̣ ‘‘идха убхайампи ват̣т̣атӣ’’ти. атха̄ти анантарам̣, мама бходжанасаманантарамева̄ти аттхо. там̣ пана йасма̄ йатха̄вуттака̄лапачча̄масанам̣ хоти, тасма̄ ‘‘тамхи ка̄ле’’ти вуттам̣. аппарул̣хахаритети рухама̄натин̣а̄дихаритарахите. абха̄ваттхо ча айам̣ аппа-саддо ‘‘аппиччхо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.252, 336; сам̣. ни. 2.148) вийа.
катхитепӣти пи-саддо авуттасамуччайаттхо. тена ва̄пасамӣкаран̣а̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. татха̄ хеса вутта-саддо ‘‘но ча кхо пат̣ивутта’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 289) ва̄пасамӣкаран̣е диссати, ‘‘панналомо парадаттавутто’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 332) джӣвитавуттийам̣, ‘‘пан̣д̣упала̄со бандхана̄ павутто’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 92; па̄чи. 666; маха̄ва. 129; ма. ни. 3.59) апагаме, ‘‘гӣтам̣ павуттам̣ самихита’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.285) па̄вачанабха̄вена паваттите, локе пана ‘‘вуттам̣ пара̄йан̣а’’нтиа̄дӣсу (маха̄бха̄са 7.2.26) аджджхене диссатӣти.
на еттха пин̣д̣апа̄табходжанена дхаммада̄йа̄дата̄ нива̄рита̄, пин̣д̣апа̄табходжанам̣ пана ана̄даритва̄ дхамма̄нудхаммапат̣ипаттӣти еттха ка̄ран̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘пин̣д̣апа̄там̣…пе… вӣтина̄меййа̄’’ти. таттха вӣтина̄меййа̄ти каммат̣т̣ха̄на̄нуйогена кхепеййа. тена̄ха ‘‘а̄диттасӣсӯпамам̣ паччавеккхитва̄’’ти. а̄диттасӣсӯпамантиа̄диттасӣсӯпамасуттам̣.
кин̃ча̄пӣти айам̣ ‘‘йадипӣ’’ти имина̄ сама̄наттхо нипа̄то. нипа̄то ча на̄ма йаттха йаттха ва̄кйе пайуджджати, тена тена ваттаббаттхаджотако хотӣти идха ‘‘пин̣д̣апа̄та’’нтиа̄дина̄ анун̃н̃а̄пасам̣са̄васена вуччама̄насса аттхасса джотакоти адхиппа̄йена ‘‘ануджа̄нанапасам̣санаттхе нипа̄то’’ти вуттам̣, анун̃н̃а̄пасам̣са̄рамбхе пана ‘‘асамбха̄ванаттхе’’ти вуттам̣ сийа̄ пуримейева самбха̄вана̄вибха̄ванато адхикатта̄нуломато ча.
екава̄рам̣ паваттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣иккхипанам̣ катхам̣ дӣгхараттам̣ аппиччхата̄дӣнам̣ ка̄ран̣ам̣ хотӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тасса хӣ’’тиа̄ди. таттха атриччхата̄ти атра иччхатӣти атриччхо, тасса бха̄во атриччхата̄, аттхато парала̄бхапаттхана̄. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘пуримейева сакала̄бхена асантут̣т̣хи, парала̄бхе ча паттхана̄, етам̣ атриччхата̄лаккхан̣а’’нти (вибха. ат̣т̣ха. 849). па̄пиччхата̄ти асантагун̣асамбха̄вана̄дхиппа̄йата̄. па̄па̄ иччха̄ етасса̄ти па̄пиччхо, тасса бха̄во па̄пиччхата̄. йатха̄ха ‘‘асантагун̣асамбха̄ваната̄ пат̣иггахан̣е ча аматтан̃н̃ута̄, етам̣ па̄пиччхалаккхан̣а’’нти (вибха. ат̣т̣ха. 851). маханта̄ни ваттхӯни иччхати, махатӣ ва̄ тасса иччха̄ти махиччхо, тасса бха̄во махиччхата̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘сантагун̣асамбха̄ваната̄ пат̣иггахан̣е ча аматтан̃н̃ута̄, етам̣ махиччхалаккхан̣а’’нти. паччавеккхама̄но нива̄рессатӣти йоджана̄. асса бхиккхуно сам̣ваттиссати пин̣д̣апа̄тапат̣иккхепо.
махиччхо пуггало йатха̄ паччайада̄навасена паччайада̄йакехи бхаритум̣ асаккун̣еййо, евам̣ паччайапарийесанавасена аттана̄пӣти вуттам̣ ‘‘аттанопи упат̣т̣ха̄ка̄нампи дуббхаро хотӣ’’ти. саддха̄деййасса винипа̄тавасена паваттийа̄ ан̃н̃асса гхаре чхад̣д̣енто. риттапаттова̄ти йесу кулесу пат̣ипин̣д̣авасена паваттати, тесам̣ саббапаччхимам̣ аттано йатха̄ладдхам̣ датва̄ таттха кин̃чи аладдха̄ риттапатто виха̄рам̣ пависитва̄ нипаджджати джигхаччха̄дуббалйена̄ти адхиппа̄йо. йатха̄ладдхапаччайапарибхогена, пуна парийесана̄на̄паджджанена аттано субхарата̄, йатха̄ладдхапаччайена аван̃н̃ам̣ акатва̄ сантоса̄паттийа̄ упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ субхарата̄ ведитабба̄.
катха̄ваттхӯнӣти аппиччхата̄дипат̣исам̣йутта̄нам̣ катха̄нам̣ ваттхӯнӣти катха̄ваттхӯни, аппиччхата̄дайо ева. тӣн̣ӣти тӣн̣и катха̄ваттхӯни. абхисаллекхика̄ти ативийа килесе салликхатӣти абхисаллекхо, аппиччха та̄дигун̣асамуда̄йо, со етисса̄ аттхӣти абхисаллекхика̄, махиччхата̄дӣнам̣ танубха̄ва̄йа йуттарӯпа̄ аппиччхата̄дипат̣исам̣йуттата̄. четовинӣваран̣асаппа̄йа̄ти кусалачиттуппаттийа̄ нива̄рака̄нам̣ нӣваран̣а̄нам̣ дӯрӣбха̄вакаран̣ена четовинӣваран̣асан̇кха̄та̄нам̣ саматхавипассана̄нам̣ саппа̄йа̄. саматхавипассана̄читтассева ва̄ вибхӯтибха̄вакаран̣а̄йа саппа̄йа̄ упака̄рика̄ти четовинӣваран̣асаппа̄йа̄. екантаниббида̄йа̄тиа̄ди йена ниббида̄диа̄нисам̣сена айам̣ катха̄ абхисаллекхика̄ четовинӣваран̣асаппа̄йа̄ ча на̄ма хоти, там̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха екантаниббида̄йа̄ти екам̣сена ват̣т̣адуккхато ниббинданаттха̄йа. вира̄га̄йа ниродха̄йа̄ти тассева вираджджанаттхан̃ча нируджджханаттхан̃ча. упасама̄йа̄ти саббакилесавӯпасама̄йа. абхин̃н̃а̄йа̄ти саббассапи абхин̃н̃еййасса абхиджа̄нана̄йа. самбодха̄йа̄ти чатумаггасамбодха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти анупа̄дисесанибба̄на̄йа. етесу хи а̄дито тӣхи випассана̄ вутта̄, пуна тӣхи магго, итарена нибба̄нам̣. тена саматхавипассана̄ а̄дим̣ катва̄ нибба̄напарийоса̄но айам̣ саббо уттаримануссадхаммо дасакатха̄ваттхула̄бхино самбхаватӣти дассети. парипӯрессантӣти там̣сабха̄вато упака̄рато ча сам̣ваттиссанти. аппиччхата̄дайо хи екава̄рауппанна̄ упари тадаттха̄йа сам̣ваттиссанти. катха̄ваттхупарипӯран̣ам̣ сиккха̄парипӯран̣ан̃ча вуттанайенева ведитаббам̣.
аматам̣ нибба̄нанти анупа̄дисесанибба̄надха̄тум̣. итара̄ пана секкха̄секкхадхаммапа̄рипӯрийа̄ парипун̣н̣а̄. нибба̄напа̄рипӯри четтха тада̄вахадхаммапа̄рипӯривасена парийа̄йато вутта̄ти ведитабба̄. ида̄ни йа̄йам̣ аппиччхата̄дӣнам̣ ануккамапаривуддхийа̄ гун̣апа̄рипӯрита̄, там̣ упама̄йа са̄дхенто ‘‘сеййатха̄пӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха па̄вуссакоти васса̄нама̄се ут̣т̣хито. со хи чира̄нуппаватти хоти. паббатакандара̄ паббатесу упаччака̄дхиччака̄пабхаваниджджхара̄динадийо. сараса̄кха̄ти йаттха упариуннатападесато удакам̣ а̄гантва̄ тит̣т̣хати чева сандати ча, те. кусоббха̄ кхуддакатал̣а̄ка̄. куннадийоти паббатапа̄дато никкханта̄ кхуддаканадийо. та̄ хи маха̄надийо отарантийо парипӯренти. парамадхаммада̄йа̄данти парамам̣ уттамам̣ дхаммада̄йа̄дабха̄вам̣, парамам̣ дхаммада̄йаджджам̣ ва̄. те бхиккхӯти те дхаммапат̣игга̄хаке бхиккхӯ. саннийоджентоти мӯлагун̣ехи аппиччхата̄дӣхи йодженто.
уггахетва̄ти аттхато бйан̃джанато ча упадха̄ран̣авасена гахетва̄ авипарӣтам̣ гахетва̄. сам̣сандетва̄ти мама десана̄нуса̄рена мамаджджха̄сайам̣ авираджджхитва̄. йатха̄ идхева чинтесӣти йатха̄ имисса̄ дхаммада̄йа̄дадесана̄йа чинтеси, евам̣ ан̃н̃аттха̄пи дхамматхоманаттхам̣ гандхакут̣им̣ пависанто чинтеси. екаджджха̄сайа̄йа̄ти сама̄на̄дхиппа̄йа̄йа. матийа̄ти пан̃н̃а̄йа. айам̣ десана̄ агга̄тиа̄ди бхагава̄ дхаммасена̄патим̣ гун̣ато ева пагган̣ха̄тӣти катва̄ вуттам̣.
читтагатийа̄ти читтавасена ка̄йасса парин̣а̄манена ‘‘айам̣ ка̄йо идам̣ читтам̣ вийа хотӯ’’ти ка̄йасса читтена сама̄нагатиката̄дхит̣т̣ха̄нена. катхам̣ пана ка̄йо дандхаппаваттико лахупариваттаначиттена сама̄нагатико хотӣти? на саббатха̄ сама̄нагатико. йатхева хи ка̄йавасена читтапарин̣а̄мане читтам̣ саббатха̄ ка̄йена сама̄нагатикам̣ на хоти. на хи тада̄ читтам̣ сабха̄васиддхена аттано кхан̣ена аваттитва̄ дандхавуттикасса рӯпадхаммасса кхан̣ена ваттитум̣ саккоти, ‘‘идам̣ читтам̣ айам̣ ка̄йо вийа хотӯ’’ти пана адхит̣т̣ха̄нена дандхагатикасса ка̄йасса ануваттанато йа̄ва иччхитат̣т̣ха̄наппатти, та̄ва ка̄йагатим̣ ануломентамева хутва̄ санта̄навасена паваттама̄нам̣ читтам̣ ка̄йагатикам̣ катва̄ парин̣а̄митам̣ на̄ма хоти, евам̣ ‘‘айам̣ ка̄йо идам̣ читтам̣ вийа хотӯ’’ти адхит̣т̣ха̄нена пагева лахусан̃н̃а̄йа сукхумасан̃н̃а̄йа ча сампа̄дитатта̄ абха̄витиддхипа̄да̄нам̣ вийа дандхам̣ аваттитва̄ йатха̄ лахум̣ катипайачиттава̄рехева иччхитат̣т̣ха̄наппатти хоти, евам̣ паваттама̄но ка̄йо читтагатикабха̄венева парин̣а̄мито на̄ма хоти, на екачиттаккхан̣енева паваттийа̄. еван̃ча катва̄ ба̄хусамин̃джанаппаса̄ран̣ӯпама̄пи упача̄рена вина̄ сут̣т̣хутарам̣ йутта̄ хоти, ан̃н̃атха̄ дхаммата̄виломита̄ сийа̄. на хи дхамма̄нам̣ лаккхан̣ан̃н̃атхаттам̣ иддхибалена ка̄тум̣ сакка̄, бха̄ван̃н̃атхаттамева пана сакка̄ти.
31. бхагавато адхиппа̄йа̄нурӯпам̣ бхиккхӯнан̃ча аджджха̄сайам̣ н̃атва̄ти вачанасесо. десака̄ле вийа бха̄джанампи олокетва̄ ева маха̄тхеро дхаммам̣ катхети. паккантасса̄ти идам̣ ана̄даре са̄мивачананти дассенто ‘‘паккантасса сато’’тиа̄дима̄ха. киттакена̄ти кена парима̄н̣ена. там̣ пана парима̄н̣ам̣ йасма̄ паримеййасса аттхасса париччхинданам̣ хоти, тасма̄ ‘‘китта̄вата̄ти париччхедавачана’’нти а̄ха. нука̄ро пуччха̄йанти айам̣ ну-саддо идхева пуччха̄йам̣ а̄гатоти катва̄ вуттам̣. ну-саддена хеттха джотийама̄но аттхо ким̣-саддена парима̄н̣о аттхо паримеййаттхо ча. еттха сам̣килесапаккхо вивекасса ананусиккханам̣ а̄мисада̄йа̄дата̄, вода̄напаккхо тасса анусиккханам̣ дхаммада̄йа̄дата̄ти. тӣхи вивекехӣти вивекаттайаггахан̣ам̣ тадантогадхатта̄ вивекапан̃чакасса. вивекапан̃чакаггахан̣е панасса сарӯпена ка̄йавивеко гахито на сийа̄, тада̄йаттатта̄ ва̄ саттха̄ра̄ тада̄ пайуджджама̄навивекадассанавасена ‘‘тӣхи вивекехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ан̃н̃атарампӣти касма̄ вуттам̣. на хи ка̄йавивекаматтена дхаммада̄йа̄дабха̄во сиджджхатӣти? на, вивекадвайасанниссайассева ка̄йавивекасса идха̄дхиппетатта̄. еван̃ча катва̄ читтавивекаггахан̣ампи саматтхитам̣ хоти. на хи локийаджджха̄на̄дхигамаматтена ниппарийа̄йато саттхудхаммада̄йа̄дабха̄во иччхито, нибба̄на̄дхигамена пана со иччхито, тасма̄ сабба̄пи са̄сане вивека̄нусиккхана̄ нибба̄напон̣а̄ нибба̄напаббха̄ра̄ нибба̄ногадха̄ ча̄ти вуттам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ вивека̄нам̣ ан̃н̃атарампӣ’’ти. асати а̄локе андхака̄ро вийа асати дхаммада̄йа̄дата̄йа екам̣сийа̄ а̄мисада̄йа̄дата̄ти а̄ха ‘‘а̄мисада̄йа̄да̄ва хонтӣ’’ти. еса найо суккапаккхепӣти кан̣хапаккхато са̄дха̄ран̣авасена лаббхама̄нам̣ аттхаса̄ман̃н̃ам̣ атидисати, на аттхависесам̣ тасса висадисатта̄, аттхависесамева ва̄ атидисати висадисӯда̄харан̣ӯпа̄йан̃а̄йена. ‘‘тин̣н̣ам̣ вивека̄нам̣ ан̃н̃атара’’нти идам̣ идха на лаббхати. тайопи хи вивека̄, тесу еко ва̄ итарадвайасанниссайо идха лаббхати.
дӯратопӣти дӯрат̣т̣ха̄натопи. тена̄ха ‘‘тирорат̣т̣хатопӣ’’тиа̄ди. ка̄мам̣ ‘‘пат̣ибха̄тӯ’’ти еттха пат̣и-садда̄пеккха̄йа ‘‘са̄рипутта’’нти упайогавачанам̣, аттхо пана са̄мивачанавасенева ведитабботи дассенто а̄ха ‘‘а̄йасматойева са̄рипуттасса̄’’ти. бха̄го хотӯти имина̄бха̄гаттхо пат̣и-саддоти дассети лаккхан̣а̄диаттха̄нам̣ идха айуджджанато. тена̄ха ‘‘евам̣ саддалаккхан̣ена саметӣ’’ти. диссатӯти н̃а̄н̣ена диссату, пассатӯти ва̄ аттхо. упат̣т̣ха̄тӯти н̃а̄н̣асса паччупатит̣т̣хату. уггахессантӣти ва̄чуггатам̣ кариссанти. ва̄чуггатакаран̣ан̃хи уггахо. парийа̄пун̣иссантӣти тассева вевачанам̣. пурипуччхана̄дина̄ ва̄ аттхасса читте а̄па̄данам̣ пат̣т̣хапанам̣ парийа̄пун̣анам̣. ка̄ран̣авачананти йатха̄вуттасса ка̄ран̣абха̄вена вачанам̣ ‘‘хетумхи каран̣авачана’’нти катва̄. вуттаттхапачча̄масанам̣ там̣-саддена карӣйатӣти. тена̄ха ‘‘йасма̄’’тиа̄ди.
екенева̄ка̄рена̄ти а̄мисада̄йа̄дата̄сиддхена а̄дийата̄сан̇кха̄тена екенева пака̄рена. тамева хи а̄ка̄рам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘бхагавата̄ вуттаматтха’’нти. ан̃н̃атха̄ ‘‘саттху павивиттасса вихарато са̄вака̄ вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’ти екенева а̄ка̄рена со аттхо тхеренапи вутто. тӣхи а̄ка̄рехӣти а̄мисада̄йа̄дапат̣ипада̄бхӯтехи тин̣н̣ам̣ вивека̄нам̣ ананусиккхана̄ка̄рехи. етта̄вата̄ти ‘‘идха̄вусо…пе… на̄нусиккхантӣ’’ти еттакена кан̣хапаккхе уддесапа̄т̣хена.
виттха̄рато сувибхатто хоти анавасесато саммадева ниддит̣т̣хатта̄. нану ча уддесе саттхунопи а̄дийата̄ бхагавата̄ гахита̄, са̄ на ниддит̣т̣ха̄ти ануйогам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘со ча кхо’’тиа̄ди. са̄ваке анугган̣хантасса̄ти ‘‘а̄мисада̄йа̄да̄ саттху са̄вака̄’’ти саттху параппава̄дапарихаран̣аттхампи ‘‘тумхехи дхаммада̄йа̄дехи бхавитабба’’нти евам̣ са̄ваке анукампама̄насса. са̄вака̄нам̣ там̣ на йуттам̣ са̄мӣчиабха̄ватоти йоджана̄. еса найоти йадидам̣ ‘‘етта̄вата̄йам̣ бхагава̄’’тиа̄дина̄ кан̣хапаккхе уддесасса аттхавибха̄гадассанамукхена самбандхадассанам̣, еса найо суккапаккхепи самбандхадассанети адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘айам̣ та̄веттха анусандхиккамайоджана̄’’ти, саттха̄ра̄ десита̄йа уддесадесана̄йа маха̄тхерена десита̄йа ча анусандхиккамена самбандхоти аттхо. йатха̄нусандхи ева четтха анусандхи ведитаббо.
аччантапавивиттасса̄ти екантаупадхививеко вийа итарепи вивеко саттху екантика̄ва̄ти. анусиккханам̣ на̄ма ану ану пӯран̣анти таппат̣иккхепена а̄ха ‘‘на парипӯрентӣ’’ти, на парибрӯхентӣти аттхо, на парипӯрентӣти ва̄ на парипа̄лентӣти аттхо. йадаггена хи вивекам̣ на̄нусиккханти, тадаггена на парибрӯхенти, на парипа̄лентӣти ва̄ ваттаббатам̣ лабхантӣти. касма̄ панеттха ‘‘вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’ти уддесе вийа ависесавачане ка̄йавивекассева гахан̣ам̣ катанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йади пана̄’’тиа̄ди. пуччха̄йа̄ти пуччха̄то ависесо сийа̄ вибха̄гасса алаббхама̄натта̄ виссаджджанасса. нану ча ‘‘вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’ти ависесавачанато па̄л̣ийам̣ вибха̄го на лаббхатева̄ти? на, падантарена вибха̄витатта̄. тена̄ха ‘‘йесан̃ча дхамма̄на’’нтиа̄ди. бйа̄каран̣апаккхоти виссаджджанапаккхо. виссаджджанан̃ча на пуччха̄ вийа ависесаджотана̄, атха кхо йатха̄дхиппетаттхавибхаджананти адхиппа̄йо. имина̄ падена̄ти ‘‘вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’ти имина̄ падена ка̄йавивекам̣ апарипӯрийама̄нам̣ дассетӣти адхиппа̄йо. читтавивекам̣ упадхививеканти еттха̄пи есева найо.
еттха ча наппаджахантӣти паха̄таббадхамма̄нам̣ паха̄на̄бха̄вавачанам̣ паха̄налаккхан̣авивека̄бха̄вадӣпанам̣, там̣ ватва̄ пуна ‘‘вивеке никкхиттадхура̄’’ти вачанам̣ тато са̄тисайавивека̄бха̄вадӣпананти тадубхайавивека̄бха̄вадассанена ‘‘йесан̃ча дхамма̄на’’нтиа̄дина̄ва па̄рисесан̃а̄йена ‘‘вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’ти имина̄ вивекадвайамӯлабхӯтака̄йавивека̄бха̄вадассанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. авигататан̣хата̄йа там̣ там̣ париккха̄раджа̄там̣ бахум̣ ланти а̄дийантӣти бахула̄, бахула̄ ева ба̄хулика̄ йатха̄ ‘‘венайико’’ти (ма. ни. 1.246; а. ни. 8.11; па̄ра̄. 8). те пана йасма̄ паччайабахулабха̄ва̄йа йуттаппайутта̄ на̄ма хонти, тасма̄ а̄ха ‘‘чӣвара̄диба̄хулла̄йа пат̣ипанна̄’’ти. сиккха̄йа а̄дарабха̄ва̄бха̄вато ситхилам̣ адал̣хам̣ ган̣хантӣти ‘‘са̄тхалика̄’’ти вуттам̣. ситхиланти бха̄ванапум̣саканиддесо, ситхила-саддена ва̄ сама̄наттхасса са̄тхала-саддасса васена ‘‘са̄тхалика̄’’ти падасиддхи ведитабба̄. авагаманат̣т̣хена̄ти адхогаманат̣т̣хена, орамбха̄гийабха̄вена̄ти аттхо. упадхививекети саббӯпадхипат̣иниссаггата̄йа упадхӣхи вивитте. оропитадхура̄ти уджджхитусса̄ха̄.
анийаменева̄ти кин̃чи висесам̣ ана̄маситва̄ ‘‘са̄вака̄’’ти ависесенева. нийаменто‘‘тхера̄’’тиа̄дина̄. дасавассе упа̄да̄йа̄ти дасавассато пат̣т̣ха̄йа. иссарийети ‘‘сет̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ сена̄патит̣т̣ха̄на’’нтиа̄дӣсу вийа. ачираккхан̣обха̄сена лаккхаведхако аккхан̣аведхи. т̣хитийанти ават̣т̣ха̄не. т̣ха̄насоти тан̇кхан̣ейева. тит̣т̣хатӣти а̄дха̄ра̄дхеййабха̄вена̄ти а̄ха ‘‘тада̄йаттавуттибха̄вена̄’’ти. упеккха̄нубрӯхана̄ саттасан̇кха̄ресу уда̄сӣната̄пи асан̇кхата̄дхигамасса упа̄йоти таббипарийа̄йато чӣвара̄диман̣д̣ана̄ на упадхививекапа̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣти а̄ха ‘‘чӣварапатта…пе… апӯрайама̄на̄’’ти. таттха̄ти тхерава̄ре. идха̄ти маджджхиманавакава̄ресу. татха̄ хи ‘‘маджджхиматхерака̄ле’’тиа̄ди вуттам̣.
32. имасмин̃ча кан̣хапаккхети имасмин̃ча ниддесава̄ре кан̣хапаккхе, на уддесава̄ре кан̣хапаккхе. уддесава̄ре пана кан̣хапаккхе вуттавипарийа̄йена гахетаббаттхо ‘‘еса найо суккапаккхепӣ’’ти атидесена дассито. вуттапаччанӣканайена̄ти ‘‘ка̄йавивекам̣ на̄нусиккханти на парипӯрентӣ’’тиа̄дина̄ вуттасса аттхасса паччанӣканайена, ‘‘ка̄йавивекам̣ анусиккханти парипӯрентӣ’’тиа̄дина̄ найена. еттха̄ти етасмим̣ суккапаккхе. сан̇кхепоти аттхасан̇кхепо. йоджанапарампара̄йа̄ти га̄мантато дӯрабха̄вена екам̣ две тӣн̣ӣти евам̣ йоджана̄нам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄. аран̃н̃аванапаттха̄нӣти аран̃н̃есу ванасан̣д̣абхӯта̄ни. панта̄нӣти парийанта̄ни. упагантум̣ йуттака̄ло джара̄джин̣н̣ака̄ло гочарага̄ме дӯре гамана̄гаманасаматтхата̄бха̄вато. ‘‘евам̣ гун̣авантесу диннам̣ ахо судинна’’нти паччайада̄йака̄нам̣ паса̄дам̣ джаненти. па̄сам̣са̄ти пасам̣ситабба̄. айампи маха̄тхеротиа̄ди екам̣ аппама̄давиха̄ринам̣ вуддхатарам̣ ниддиситва̄ ваданта̄нам̣ васена вуттам̣. павит̣т̣хо вивекат̣т̣ха̄нам̣. са̄йам̣ никкхамати йонисоманасика̄рам̣ упабрӯхетва̄ти адхиппа̄йо. касин̣апарикаммам̣ кароти, на йам̣ кин̃чи киччантарам̣. сама̄паттийо ниббаттети, на могхаманасика̄рам̣. саббатха̄тиа̄дито та̄ва тадан̇гавасена килесехи читтам̣ вивеченто тато виккхамбханавасена самуччхедавасена пат̣ипассаддхивасена̄ти саббаппака̄рена читтавивекам̣ пӯрети. пам̣сукӯла̄ни дха̄ретӣти имина̄ ба̄хуликата̄бха̄вам̣ дассети, аситхилам̣ са̄санам̣ гахетва̄ти имина̄ са̄тхаликата̄бха̄вам̣, вигатанӣваран̣оти имина̄ оккамане никкхиттадхуратам̣, пхаласама̄паттинтиа̄дина̄ павивекапуббан̇гаматам̣ дассети.
33. татра̄вусоти еттха ити-саддо а̄диаттхо. тена ‘‘лобхо ча па̄пако’’тиа̄динайаппаваттам̣ упаридесанам̣ анавасесато парийа̄дийати. ко анусандхӣти йа̄ са̄ бхагавата̄ сам̣килесапаккхена саха дхаммада̄йа̄дапат̣ипаттибха̄винӣ ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дина̄ десана̄ уддит̣т̣ха̄, там̣ ‘‘саттху павивиттасса вихарато’’тиа̄дина̄ а̄рабхитва̄ ат̣т̣ха̄расава̄рапат̣иман̣д̣ита̄йа ниддесадесана̄йа вибхаджитва̄ тато парам̣ ‘‘татра̄вусо лобхо ча па̄пако’’тиа̄динайа̄йа упаридесана̄йа самбандхам̣ пуччхати. еванти сам̣килесапаккхе ‘‘наппаджахантӣ’’ти паха̄на̄бха̄вадассанавасена, вода̄напаккхе ‘‘паджахантӣ’’ти паха̄насаббха̄вадассанавасена̄ти евам̣. аниддха̄ритасарӯпа̄ йам̣-там̣-саддехи дхамма-саддена са̄ман̃н̃ато йе паха̄таббадхамма̄ вутта̄, те сарӯпато дассетунти йоджана̄. име тети еттха касма̄ лобха̄дайо ева паха̄таббадхамма̄ вутта̄, нану ито ан̃н̃епи мохадит̣т̣хивичикиччха̄дайо паха̄таббадхамма̄ сантӣти? саччам̣ санти, те пана лобха̄дӣхи тадекат̣т̣хата̄ гахита̄ ева хонтӣти вутта̄. атха ва̄ имесам̣йеветтха гахан̣е ка̄ран̣ам̣ парато а̄ви бхависсати.
ида̄ни упачайена анусандхим̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха са̄вака̄нам̣ йасса дхаммасса да̄йа̄дабха̄во саттху абхиручито, со ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не бха̄ветӣ’’тиа̄дина̄ акаттхетва̄ ‘‘вивекам̣ анусиккханти, те ча дхамме паджаханти, на ча ба̄хулика̄’’тиа̄дина̄ катхитатта̄ хет̣т̣ха̄ парийа̄йенева дхаммо катхитоти вуттам̣. ‘‘те ча дхамме наппаджаханти, оккамане пуббан̇гама̄’’тиа̄дина̄ а̄мисам̣ парийа̄йенапи катхитам̣. ‘‘сийа̄ ча ме пин̣д̣апа̄то’’тиа̄дина̄, ‘‘ба̄хулика̄ ча хонтӣ’’тиа̄дина̄ ча а̄мисам̣ ниппарийа̄йенапи катхитам̣. атха ва̄ йа̄йам̣ бхагавата̄ а̄мисада̄йа̄дапат̣иккхепана̄ дхаммада̄йа̄дата̄ вутта̄, йан̃ча тадаттхам̣ вибхаджантена маха̄тхерена аттана̄ вивека̄нусиккхана̄ди вуттам̣, тадубхайам̣ хетувасена вибха̄ветум̣ ‘‘татра̄вусо, лобхо ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. хетуниродхена хи сам̣килесапаккхасса, ниродхахетусампа̄данена ча вода̄напаккхасса таппа̄паката̄.
атӣтадесана̄нидассананти атӣта̄йа тхерена йатха̄десита̄йа десана̄йа ча пачча̄масанам̣. тенева̄ха ‘‘саттху павивиттасса…пе… десана̄йанти вуттам̣ хотӣ’’ти. таттха̄ти йам̣ вуттам̣ висесато ‘‘йесам̣ дхамма̄нам̣ саттха̄ паха̄нама̄ха̄’’ти, етасмим̣ паде. таттха хи паха̄таббадхамма̄ лобха̄дайо са̄ман̃н̃ато вутта̄. ла̄мака̄ти нихӣна̄. лобхадоса̄ хи хетуто паччайато сабха̄вато пхалато ниссандато сам̣килит̣т̣хапакатика̄, а̄йатим̣ дуккхасса па̄панат̣т̣хена ва̄ па̄пака̄. луббханалаккхан̣оти а̄рамман̣асса абхигиджджханалаккхан̣о. татха̄ хи со луббханти тена, сайам̣ ва̄ луббхати, луббханаматтамева ва̄ танти ‘‘лобхо’’ти вуччати. раса̄дӣсу абхисан̇гарасо, апаричча̄гапаччупат̣т̣ха̄но, сам̣йоджанийесу дхаммесу асса̄дадассанападат̣т̣ха̄но. дуссаналаккхан̣оти а̄рамман̣е бйа̄паджджаналаккхан̣о. татха̄ хи со дуссанти тена, сайам̣ ва̄ дуссати, дуссанаматтамева ва̄ танти ‘‘досо’’ти вуччати. раса̄дӣсу висаппанарасо, саниссайадаханарасо ва̄, дуссанапаччупат̣т̣ха̄но, а̄гха̄таваттхупадат̣т̣ха̄но.
тесӯтиа̄дина̄ дассанена лобхадоса̄нам̣ екантато паха̄таббата̄дассанам̣. а̄мисада̄йа̄дасса паччайа̄нам̣ ла̄бхе хотӣти идам̣ лобхасса а̄рамман̣аггахан̣асабха̄ватам̣ сандха̄йа вуттам̣, тан̣ха̄йа васена пана анугиджджханам̣ сандха̄йа ‘‘аладдхам̣ паттхетӣ’’ти а̄ха. ала̄бхе паччайа̄нам̣ а̄мисада̄йа̄дасса хотӣти а̄нетва̄ йоджана̄. алабхантоти еттха ‘‘паччайе’’ти вибхаттим̣ парин̣а̄метва̄ йоджетаббам̣. вигха̄тава̄ти ‘‘йампиччхам̣ на лабхати, тампи дуккха’’нти (ма. ни. 1.120; вибха. 190) вачанато иччха̄вигха̄тава̄. лобхо ча деййадхамме хоти а̄мисада̄йа̄дасса̄ти самбандхо. еса найо анантарападепи. деййадхаммети ча идам̣ нидассанаматтам̣ саттакела̄йана̄дивасенапи тасса лобхуппаттисаббха̄вато. ‘‘тан̣хам̣ пат̣ичча парийесана̄, парийесанам̣ пат̣ичча ла̄бхо’’ти евама̄дайо нава тан̣ха̄мӯлака̄. парипӯрети а̄мисада̄йа̄доти вибхаттивипарин̣а̄мо ведитаббо. а̄ва̄самаччхарийа̄дӣни пан̃ча маччхарийа̄ни.
магганти арийамаггам̣. со хи килесе ма̄ренто гаччхати, нибба̄наттхикехи ча маггӣйати, сайам̣ ва̄ саччхикирийа̄бхисамайавасена нибба̄нам̣ маггатӣти ниппарийа̄йена ‘‘магго’’ти вуччати. еко антоти итарена асаммиссо еко кот̣т̣ха̄со, хӣната̄йа ва̄ ла̄макат̣т̣хена еко анто. ка̄мам̣ ан̃н̃епи кусаладхамма̄ ете анте асампайогато на упенти, техи вимутта̄ ева, айам̣ пана аччантавимуттийа̄ на упетӣти а̄ха ‘‘вимутто етехи антехӣ’’ти. тасма̄ти антадвайавимуттатта̄. етесам̣ маджджхе бхаватта̄ти идам̣ маггасса убхайантавимуттата̄йа ева вуттам̣, на таппарийа̄панната̄йа, ват̣т̣адуккханиссаран̣аттхикехи пат̣ипаджджитаббато ча. татха̄ти йатха̄ итарена асаммиссат̣т̣хена ла̄макат̣т̣хена ча лобхо еко анто, татха̄ ка̄масукхаллика̄нуйоготи аттхо. еса найо сесесупи. маггасса анупагаманан̃ча несам̣ анта̄нам̣ саббасо аппаваттикаран̣енева дат̣т̣хаббам̣. пуриманайена̄ти ‘‘ете две анте на упетӣ’’тиа̄дина̄ пуббе вуттанайена.
сачча̄нанти чатуннам̣ арийасачча̄нам̣. дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена̄ти дассанасса парин̃н̃а̄бхисамайа̄дибхедасса парито саббатха̄ найанат̣т̣хена паваттанат̣т̣хена. чаккхукаран̣ӣти дхаммачаккхусса каран̣ӣ ниппха̄дика̄. тайидам̣ сатипи пат̣ипада̄йа дхаммачаккхуто анан̃н̃атте авайававасена сиджджхама̄но аттхо самуда̄йена като на̄ма хотӣти упача̄равасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘маггойева хи маггаттха̄йа сам̣ваттати маггена ка̄таббакиччакаран̣ато’’ти. н̃а̄н̣а̄йа̄ти йа̄тха̄вато джа̄нана̄йа. тена̄ха ‘‘видитакаран̣ат̣т̣хена̄’’ти. висесан̃а̄табха̄ва̄па̄данан̃хи видитакаран̣ам̣. вӯпасаманатоти самуччхинданавасена вӯпасаманато. дуккха̄дӣнам̣ парин̃н̃еййа̄дибха̄во вийа абхин̃н̃еййабха̄вопи маггавасенева па̄кат̣о хотӣти а̄ха ‘‘чатуннампи сачча̄нам̣ абхин̃н̃еййабха̄вадассанато’’ти, вибха̄ванатоти аттхо. самбодхоти магго ‘‘самбуджджхати етена̄’’ти катва̄. тассаттха̄йа̄ти маггакиччаттха̄йа. на хи маггато ан̃н̃о маггакиччакаро аттхи. тена̄ха ‘‘маггойева хӣ’’тиа̄ди. атха ва̄ самма̄дит̣т̣хи уппаджджама̄на̄ сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вена итаре уппа̄дети, евам̣ сесамаггадхамма̄пӣти евампи маггаттха̄йа сам̣ваттанам̣ ведитаббам̣. саччхикирийа̄йа паччаккхакамма̄йа̄ти саччхикаран̣асан̇кха̄тапаччаккхакамма̄йа. нибба̄на̄йа̄ти ва̄ анупа̄дисесанибба̄на̄йа. упасама̄йа̄ти имина̄ саупа̄дисесанибба̄нам̣ гахитанти. айанти ‘‘са̄ хи сачча̄на’’нтиа̄дина̄ йатха̄вутто аттханайо. еттха̄ти ‘‘чаккхукаран̣ӣ’’тиа̄дӣсу падесу. са̄ро сундаро анапанӣто. ито ан̃н̃атха̄ти ‘‘дуккхасса парин̃н̃а̄йа дит̣т̣хивисуддхим̣ каротӣти чаккхукаран̣ӣ’’тиа̄дина̄ аттхаван̣н̣ана̄папан̃чо кевалам̣ виттха̄раттха̄йа.
айамева̄ти еттха айанти имина̄ аттано ан̃н̃есан̃ча тассам̣ париса̄йам̣ арийа̄нам̣ маггасса паччаккхабха̄вам̣ дассети. а̄саннапаччаккхава̄чӣ хи айам̣-саддо. ан̃н̃амаггапат̣иседханаттханти ан̃н̃асса нибба̄нага̄мимаггасса аттхибха̄вапат̣иседханаттхам̣. сатта̄пат̣иккхепо хи идха пат̣иседханам̣ алаббхама̄натта̄ ан̃н̃асса маггасса. буддха̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣абха̄во анан̃н̃ата̄. тена̄ха брахма̄ сахампати –
‘‘ека̄йанам̣ джа̄тикхайантадассӣ,
маггам̣ паджа̄на̄ти хита̄нукампӣ;
етена маггена тарим̣су пуббе,
тариссанти йе ча таранти огха’’нти. (сам̣. ни. 5.384, 409; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. 107, 121; нетти. 170);
а̄ракатта̄ти имина̄ нируттинайена арийа-саддасиддхима̄ха. арипаха̄на̄йа̄ти аттхавачанаматтам̣. арайо па̄падхамма̄ йанти апагаманти етена̄ти арийо. арийена деситоти еттха арийасса бхагавато айанти арийо. арийабха̄ваппат̣ила̄бха̄йа̄ти еттха арийакаро арийоти уттарападалопена арийа-саддасиддхи ведитабба̄. йасма̄ магган̇гасамуда̄йе маггавоха̄ро хоти, самуда̄йо ча самуда̄йӣхи саманна̄гато на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘ат̣т̣хахи ан̇гехи упетатта̄’’ти, тасма̄ аттано авайавабхӯта̄ни ат̣т̣ха ан̇га̄ни етасса сантӣти ат̣т̣хан̇гико. йасма̄ пана параматтхато ан̇га̄нийева магго, тасма̄ вуттам̣ ‘‘на ча ан̇гавинимутто’’ти йатха̄ ‘‘чхал̣ан̇го ведо’’ти. садисӯда̄харан̣ам̣ пана дассенто ‘‘пан̃чан̇гикатӯрийа̄дӣни вийа̄’’ти а̄ха. а̄ди-саддена чатуран̇гинӣ сена̄ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо. ма̄ренто гаччхатӣти нируттинайена саддасиддхима̄ха. маггатӣти гавесати. арийамагго хи нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каронто там̣ гавесанто вийа хотӣти. маггӣйати нибба̄наттхикехи виват̣т̣ӯпаниссайапун̃н̃акаран̣ато пат̣т̣ха̄йа тадаттхам̣ пат̣ипаттито. гамматӣти етена а̄диантавипарийа̄йена саддасиддхима̄ха йатха̄ ‘‘какӯ’’ти. ‘‘сеййатхиданти нипа̄то’’ти ватва̄ тасса саббалин̇гавибхаттивачанаса̄дха̄ран̣ата̄йа ‘‘катама̄ни та̄ни ат̣т̣хан̇га̄нӣ’’ти вуттам̣. нану ча ан̇га̄ни самудита̄ни магго антамасо саттан̇гавикаласса арийамаггасса абха̄ватоти? саччаметам̣ саччапат̣иведхена, маггапаччайата̄йа пана йатха̄сакам̣ киччакаран̣ена паччекампи та̄ни маггойева̄ти а̄ха ‘‘екамекан̃хи ан̇гам̣ маггойева̄’’ти, ан̃н̃атха̄ самудита̄нампи несам̣ маггакиччам̣ на самбхавеййа̄ти. ида̄ни тамеваттхам̣ па̄л̣ийа̄ саматтхетум̣ ‘‘самма̄дит̣т̣химагго чева хету ча̄’’ти вуттам̣.
самма̄ авипарӣтам̣ парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена чатуннам̣ сачча̄нам̣ дассанам̣ пат̣ивиджджханам̣ лаккхан̣ам̣ етисса̄ти самма̄дассаналаккхан̣а̄. самма̄ авипарӣтам̣ сампайуттадхамме нибба̄на̄рамман̣е абхиниропанам̣ аппана̄лаккхан̣ам̣ етасса̄ти самма̄абхиниропаналаккхан̣о муса̄ва̄да̄дӣнам̣ висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа лӯкха̄нам̣ апаригга̄хака̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато синиддхасабха̄ватта̄ сампайуттадхамме, самма̄ва̄чаппаччайасубха̄ситасота̄ран̃ча джанам̣ саммадева паригган̣ха̄тӣти самма̄ва̄ча̄ самма̄париггахо лаккхан̣ам̣ етисса̄ти самма̄париггахалаккхан̣а̄. йатха̄ ка̄йика̄ кирийа̄ кин̃чи каттаббам̣ самут̣т̣ха̄пети, сайан̃ча самут̣т̣хаханам̣ гхат̣анам̣ хоти, татха̄ самма̄каммантасан̇кха̄та̄ виратипӣти самма̄самут̣т̣ха̄налаккхан̣о самма̄камманто. сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ уккхипанам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄йикакирийа̄йа бха̄руккхипанам̣ вийа. джӣвама̄насса саттасса, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ суддхи вода̄нам̣, а̄джӣвассева ва̄ джӣвитаппаваттийа̄ суддхи вода̄нам̣ етена̄ти самма̄вода̄налаккхан̣о самма̄а̄джӣво. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ пагган̣ханам̣ анубалаппада̄нам̣ паггахо. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, тасса ва̄ аниссаджджанам̣ упат̣т̣ха̄нам̣. а̄рамман̣е сампайуттадхамма̄нам̣ самма̄, самам̣ ва̄ а̄дха̄нам̣ сама̄дха̄нам̣. самма̄ сан̇каппети сампайуттадхамме а̄рамман̣е абхиниропетӣти самма̄сан̇каппо. самма̄ вадати ета̄йа̄ти самма̄ва̄ча̄. самма̄ кароти етена̄ти самма̄каммам̣, тадева самма̄камманто. самма̄ а̄джӣвати етена̄ти самма̄а̄джӣво. самма̄ ва̄йамати уссахати етена̄ти самма̄ва̄йа̄мо. самма̄ сарати ануссаратӣти самма̄сати. самма̄ сама̄дхийати читтам̣ етена̄ти самма̄сама̄дхӣти евам̣ самма̄сан̇каппа̄дӣнам̣ ниббачанам̣ ведитаббам̣.
миччха̄дит̣т̣хинти саббампи миччха̄дассанам̣. таппаччанӣйакилесети еттха там̣-саддена самма̄дит̣т̣хи. на хи миччха̄дит̣т̣хийа̄ килеса̄ паччанӣйа̄, атха кхо самма̄дит̣т̣хийа̄. авиджджан̃ча̄ти авиджджа̄ггахан̣ам̣ тасса̄ сам̣килесадхамма̄нам̣ памукхабха̄вато. тена̄ха ‘‘авиджджа̄, бхиккхаве, пуббан̇гама̄ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄’’ти (сам̣. ни. 5.1). дассананива̄ракасса саммохасса самуггха̄тена асаммохато. еттха ча миччха̄дит̣т̣хим̣…пе… паджахатӣти етена паха̄на̄бхисамайам̣, нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣти етена саччхикирийа̄бхисамайам̣, сампайуттадхамметиа̄дина̄ бха̄вана̄бхисамайам̣ самма̄дит̣т̣хикиччам̣ дассети. парин̃н̃а̄бхисамайо пана на̄нантарийата̄йа аттхато вутто ева хотӣти дат̣т̣хаббо.
катхам̣ пана екамева н̃а̄н̣ам̣ екасмим̣ кхан̣е чатта̄ри кичча̄ни са̄дхентам̣ паваттати. на хи та̄дисам̣ локе дит̣т̣хам̣, на а̄гамо ва̄ та̄дисо аттхӣти на ваттаббам̣. йатха̄ хи падӣпо екасмим̣йева кхан̣е ват̣т̣им̣ дахати, снехам̣ парийа̄дийати, андхака̄рам̣ видхамати, а̄локан̃ча видам̣сети, еваметам̣ н̃а̄н̣анти дат̣т̣хаббам̣. маггасаман̇гисса н̃а̄н̣ам̣ дуккхепетам̣ н̃а̄н̣ам̣, дуккхасамудайепетам̣ н̃а̄н̣ам̣, дуккханиродхепетам̣ н̃а̄н̣ам̣, дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йапетам̣ н̃а̄н̣анти суттападам̣ (вибха. 754) еттха уда̄харитаббам̣. йатха̄ ча самма̄дит̣т̣хи пуббабха̄ге дуккха̄дӣсу висум̣ висум̣ паваттитва̄ маггаккхан̣е ека̄ва чатуннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ киччам̣ са̄дхентӣ паваттати, евам̣ самма̄сан̇каппа̄дайо пуббабха̄ге неккхаммасан̇каппа̄дина̄мака̄ хутва̄ ка̄масан̇каппа̄дӣнам̣ паджаханавасена висум̣ висум̣ паваттитва̄ маггаккхан̣е тин̣н̣ам̣ чатуннан̃ча киччам̣ са̄дхента̄ паваттанти. самма̄сама̄дхи пана пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи на̄на̄йева хутва̄ паваттатӣти ка̄ман̃четтха самма̄дит̣т̣хийа̄ саббепи па̄падхамма̄ пат̣ипаккха̄, уджувипаччанӣката̄дассанавасена пана самма̄дит̣т̣хийа̄ киччаниддесе миччха̄дит̣т̣хиггахан̣ам̣ катам̣. тенева ча ‘‘таппаччанӣйакилесе ча̄’’ти вуттам̣.
йесам̣ килеса̄нам̣ анупаччхиндане самма̄дит̣т̣хи на уппаджджеййа, те миччха̄дит̣т̣хийа̄ сахаджекат̣т̣хата̄йа тадекат̣т̣ха̄ва таппаччанӣйакилеса̄ дат̣т̣хабба̄. самма̄сан̇каппа̄дӣнам̣ киччаниддесепи есева найо. сота̄паттимагга̄дивасена чатта̄ро локуттарамаггабха̄васа̄ман̃н̃ена екато катва̄. лобхадоса̄ самудайасаччам̣, йасса пана со самудайо там̣ дуккхасаччам̣, паха̄набха̄во маггасаччам̣, йаттха там̣ паха̄нам̣, там̣ ниродхасаччанти има̄ни чатта̄ри сачча̄ни. касма̄ панеттха лобхадоса̄нам̣ висум̣ а̄дито ча гахан̣ам̣? висум̣ гахан̣ам̣ та̄ва татха̄буджджханака̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена, имехи лобхадосехи а̄мисада̄йа̄дата̄, таппаха̄нена ча дхаммада̄йа̄дата̄ти дассанаттхам̣, тадануса̄рена чатусаччайоджана̄йа евам̣ екекасса ниййа̄намукхам̣ хотӣти дассанаттхан̃ча. сесава̄ресупи есева найо. а̄дито гахан̣ам̣ пана ативийа ол̣а̄риката̄йа супа̄кат̣абха̄вато ваккхама̄на̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча па̄падхамма̄нам̣ мӯлабха̄вато тадекат̣т̣хата̄йа ча ведитаббам̣.
куджджханалаккхан̣оти куппанасабха̄во, читтасса бйа̄паджджана̄ти аттхо. чан̣д̣иккам̣ луддата̄, курурабха̄воти аттхо. а̄гха̄такаран̣арасоти ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣ’’тиа̄дина̄ читте а̄гха̄тасса каран̣арасо. дуссанапаччупат̣т̣ха̄ноти сапарасанта̄насса вина̄санапаччупат̣т̣ха̄но ладдхока̄со вийа сапатто. упанандханам̣ на̄наппака̄расса упарӯпари нандханам̣ вийа хотӣти катва̄. татха̄ хеса ‘‘верааппат̣иниссаджджанарасо, кодха̄нупабандхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но’’ти ча вутто. апарака̄ле упана̄хотиа̄дӣти а̄ди-саддена ‘‘упанайхана̄ упанайхитаттам̣ а̄т̣хапана̄ т̣хапана̄ сан̣т̣хапана̄ анусам̣сандана̄ ануппабандхана̄ дал̣хӣкамма’’нтиа̄дӣнам̣ (вибха. 891) ниддесапада̄нам̣ аттхаван̣н̣анам̣ сан̇гайхати. упана̄хасаман̇гӣ хи пуггало верасса аниссаджджанато а̄диттапӯтиала̄там̣ вийа джалати ева, читтан̃часса дховийама̄нам̣ аччхачаммам̣ вийа, масимаккхитапилотика̄ вийа ча на суджджхатева.
парагун̣амаккханалаккхан̣оти удакапун̃чханийа̄ удакам̣ вийа паресам̣ гун̣а̄нам̣ маккханасабха̄во. татха̄бхӯто ча̄йам̣ аттано ка̄ракам̣ гӯтхена пахарантам̣ гӯтхо вийа пат̣хаматарам̣ маккхети ева̄ти дат̣т̣хаббо. татха̄ хесса сапарасанта̄несу гун̣ам̣ маккхетӣти маккхоти вуччати. йугагга̄хо самадхураггахан̣ам̣ асама̄нассапи абхӯтасса сама̄ропанам̣. самабха̄вакаран̣ам̣ самӣкаран̣ам̣. паресам̣ гун̣аппама̄н̣ена аттано гун̣а̄нам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ паччупат̣т̣хапетӣти а̄ха ‘‘паресам̣ гун̣аппама̄н̣ена упат̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄но’’ти. татха̄ хеса паресам̣ гун̣е д̣ам̣ситва̄ вийа аттано гун̣ехи саме каротӣти пал̣а̄соти вуччати.
парасампаттикхӣйанам̣ парасампаттийа̄ усӯйанам̣. иссати парасампаттим̣ на сахатӣти исса̄. татха̄ хеса̄ ‘‘парасампаттийа̄ аккхаманалаккхан̣а̄’’ти вуччати. таттха̄ти парасампаттийам̣. анабхиратираса̄ абхиратипат̣ипаккхакичча̄. вимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ парасампаттим̣ пасситумпи аппада̄нато. нигӯханалаккхан̣ам̣ аттано сампаттийа̄ парехи са̄дха̄ран̣абха̄ва̄саханато. асукха̄йанам̣ на сукханам̣ дуккханам̣, арочананти адхиппа̄йо.
катасса ка̄йадуччарита̄дипа̄пасса пат̣иччха̄данам̣ катапа̄папат̣иччха̄данам̣. тасса па̄пасса а̄варан̣абха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти тада̄варан̣апаччупат̣т̣ха̄на̄, ма̄йа̄, йа̄йа саманна̄гато пуггало бхасмачханно вийа ан̇га̄ро, удакачханно вийа кха̄н̣у, пилотикапат̣иччха̄дитам̣ вийа ча саттхам̣ хоти. авиджджама̄нагун̣аппака̄санам̣ аттани авиджджама̄насӣла̄дигун̣авибха̄ванам̣, йена са̄т̣хеййена саманна̄гатасса пуггаласса асантагун̣асамбха̄ванена читта̄нурӯпакирийа̄вихарато ‘‘евам̣читто, евам̣кирийо’’ти дуббин̃н̃еййатта̄ куччхим̣ ва̄ пит̣т̣хим̣ ва̄ джа̄нитум̣ на сакка̄. йато –
‘‘ва̄мена сӯкаро хоти, даккхин̣ена аджа̄миго;
сарена нелако хоти, виса̄н̣ена джараггаво’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.296; вибха. ат̣т̣ха. 894; маха̄ни. ат̣т̣ха. 166) –
евам̣ вуттайаккасӯкарасадисо хоти.
читтасса уддхума̄табха̄во тхаддхалӯкхабха̄во. аппатиссайавуттӣти анива̄тавутти. амаддава̄ка̄рена паччупатит̣т̣хати, амаддаватам̣ ва̄ паччупат̣т̣хапетӣти амаддавата̄паччупат̣т̣ха̄но, тхамбхо, йена саманна̄гато пуггало гилитанан̇галасӣсо вийа аджагаро, ва̄табхаритабхаста̄ вийа ча тхаддхо хутва̄ гарут̣т̣ха̄нийе ча дисва̄ онамитумпи на иччхати, парийантенева чарати. каран̣асса уттаракирийа̄ каран̣уттарийам̣. висесато паччанӣкабха̄во випаччанӣката̄. парена хи кисмин̃чи кате таддигун̣ам̣ каран̣авасена са̄рамбхо паваттати.
сеййа̄диа̄ка̄рехи уннаманам̣ уннати. ома̄нопи хи евам̣ каран̣амукхена сампаггахавасенева паваттати. ‘‘ахамасми сеййо’’тиа̄дина̄ ахам̣каран̣ам̣ сампаггахо ахан̇ка̄ро. паре абхибхавитва̄ адхикам̣ уннаманам̣ аббхуннати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘пуббака̄ле атта̄нам̣ хӣнато дахати апарака̄ле сеййато’’ти (вибха. 877).
маттабха̄во джа̄тиа̄дим̣ пат̣ичча читтасса маджджана̄ка̄ро, йасса ва̄ дхаммасса васена пуггало матто на̄ма хоти, со дхаммо маттабха̄во. мадагга̄хан̣арасо мадасса га̄хан̣акиччо. мадо хи аттано маджджана̄ка̄рам̣ сампайуттадхамме га̄хенто вийа паваттама̄но там̣саман̇гим̣ пуггалампи татха̄ каронто вийа хоти. ахан̇ка̄равасена пуггалам̣ анит̣т̣хам̣ каронто читтасса умма̄дабха̄во вийа хотӣти умма̄дапаччупат̣т̣ха̄но. сатийа̄ анигган̣хитва̄ читтасса воссаджджанам̣ читтавоссагго, сативирахитоти аттхо. йатха̄вуттасса воссаггасса ануппада̄нам̣ пунаппунам̣ виссаджджанам̣ воссагга̄нуппада̄нам̣. имесам̣ кодха̄дӣнам̣ лобха̄дӣнампи ва̄. лаккхан̣а̄дӣнӣти лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄на̄ни. падат̣т̣ха̄нам̣ пана дхаммантарата̄йа на гахитам̣. ниббачанам̣ ‘‘куджджхатӣти кодхо, упанайхатӣти упана̄хо’’тиа̄дина̄ сувин̃н̃еййамева̄ти на вуттам̣, аттхато пана кодхо досо ева, татха̄ упана̄хо. паваттиа̄ка̄раматтато хи като несам̣ бхедо, маккхапал̣а̄саса̄рамбха̄ тада̄ка̄раппаватта̄ пат̣игхасахагатачиттуппа̄дадхамма̄, ма̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхамадаппама̄да̄ тада̄ка̄раппаватта̄ лобхасахагатачиттуппа̄дадхамма̄. тхамбхо ва̄ ма̄нависесо читтасса тхаддхабха̄вена гахетаббато, татха̄ мадо. татха̄ хи со ‘‘ма̄но ман̃н̃ана̄’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 878) ниддит̣т̣хо. идха пана ма̄на̄тима̄на̄нам̣ висум̣ гахитатта̄ маджджана̄ка̄рена паваттадхамма̄ ева ‘‘мадо’’ти гахетабба̄. сеса̄нам̣ дхаммантарабха̄во па̄кат̣о ева.
касма̄ панеттха ете ева ат̣т̣ха дука̄ гахита̄, кимито ан̃н̃епи килесадхамма̄ наттхӣти? но наттхи, име пана а̄мисада̄йа̄дасса сависесам̣ килеса̄йа сам̣ваттантӣти там̣ висесам̣ вибха̄вентена а̄мисада̄йа̄дасса лобха̄дӣнам̣ паваттана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘висесато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха еттха̄ти етесу лобха̄дӣсу. алабханто а̄мисанти адхиппа̄йо. татуттари уппанно кодхоти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. сантепӣти виджджама̄непи. иссатӣти иссам̣ джанети. падуссатӣти тассева вевачанам̣. татха̄ хи са̄ ‘‘иссати дуссати падуссатӣ’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣ха̄. йасма̄ ва̄ иссам̣ джаненто екам̣сато падут̣т̣хачитто ева хоти, тасма̄ ‘‘падуссатӣ’’ти вуттам̣. асса̄ти а̄мисада̄йа̄дасса. евам̣ пат̣ипанноти евам̣ асантагун̣аппака̄санам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипанно. овадитум̣ асаккун̣еййоти етена тхамбхо на̄ма довачассакаран̣о дхаммоти дассети. кин̃чи вадати ова̄дада̄навасена. тхамбхена…пе… ман̃н̃антоти имина̄ ча тхамбхасса ма̄нависесабха̄вам̣ дассети, тхамбхена ва̄ хетуна̄ти аттхо. матто сама̄ноти матто хонто. ка̄ма…пе… памаджджатӣти етена мадавасена екам̣сато пама̄дама̄паджджатӣти дассети.
еванти имина̄ а̄мисада̄йа̄дасса лобха̄дӣнам̣ уппаттиккамадассаненева идха па̄л̣ийам̣ несам̣ десана̄ккамопи дасситоти дат̣т̣хаббо. на кевалам̣ имехева, атха кхо ан̃н̃ехи ча еварӯпехи па̄пакехи дхаммехи апаримутто хотӣти самбандхо. ке пана тети? атриччхата̄махиччхата̄дайоти. евам̣ маха̄дӣнава̄ а̄мисада̄йа̄дата̄ти тато балаватаро сам̣вего джанетабботи айаметтха ова̄до ведитаббо. еттха̄ти етасмим̣ сутте. саббаттха̄ти саббесу ва̄ресу. ниббисесойева̄ти етенева пат̣хаматарам̣ идха дасситасаччайоджана̄найена саббава̄ресу йоджетабботи ведитаббо.
н̃а̄н̣апаричайапа̄т̣аваттханти маггасса ат̣т̣хан̇гасаттан̇гата̄дивисесавибха̄вана̄йа н̃а̄н̣асса а̄севанат̣т̣хена паричайо н̃а̄н̣апаричайо, тасса пат̣убха̄ваттхам̣ косаллаттхам̣. еттха̄ти арийамагге. бхедоти висесо. камоти ан̇га̄нам̣ десана̄нупуббӣ. бха̄вана̄найоти бха̄вана̄видхи. ‘‘када̄чи ат̣т̣хан̇гико, када̄чи саттан̇гико’’ти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваранто пуна ‘‘айам̣ хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха локуттарапат̣хамаджджха̄навасена̄ти локуттарасса пат̣хамаджджха̄насса васена. еттха ча кечи джха̄надхамма̄ маггасабха̄ва̄ти екантато джха̄нам̣ маггато висум̣ катва̄ ваттум̣ на сакка̄ти ‘‘локуттарапат̣хамаджджха̄насахито’’ти аватва̄ ‘‘локуттарапат̣хамаджджха̄навасена’’иччева вуттам̣. атха ва̄ локуттарапат̣хамаджджха̄навасена̄ти локуттара̄ хутва̄ пат̣хамаджджха̄насса васена̄ти еваметтха аттхо ведитаббо. арийамагго хи випассана̄йа па̄дакабхӯтасса, саммаситасса ва̄ пат̣хамаджджха̄насса васена ат̣т̣хан̇гико хоти. атха ва̄ аджха̄нала̄бхино суккхавипассакасса, джха̄нала̄бхино ва̄ па̄дакамакатва̄ пат̣хамаджджха̄насса, пакин̣н̣акасан̇кха̄ра̄нам̣ ва̄ саммасане уппанно арийамагго ат̣т̣хан̇гико хоти, сва̄сса ат̣т̣хан̇гикабха̄во пат̣хамаджджха̄никабха̄вена̄ти дассенто ‘‘пат̣хамаджджха̄навасена̄’’ти а̄ха. евам̣ ‘‘авасесаджджха̄навасена̄’’ти еттха̄ти йатха̄рахам̣ аттхо ведитаббо.
йади арийамагго саттан̇гикопи хоти, атха касма̄ па̄л̣ийам̣ ‘‘ат̣т̣хан̇гико’’иччева вуттанти а̄ха ‘‘уккат̣т̣ханиддесато’’тиа̄ди. йатха̄ четтха пат̣ипада̄йа маггавасена ат̣т̣хан̇гикасаттан̇гикабхедо, евам̣ боджджхан̇гавасена саттан̇гикачхал̣ан̇гикабхедо ведитаббо аппӣтикаджджха̄навасена чхал̣ан̇гикатта̄, маггавасена пана десана̄ а̄гата̄ти сва̄йам̣ бхедо ат̣т̣хакатха̄йам̣ на уддхат̣о. ито паранти ито ат̣т̣хан̇гато парам̣ уккам̣сато, авакам̣сато пана саттан̇гато парам̣ магган̇гам̣ на̄ма наттхӣти. нану маггавибхан̇ге (вибха. 493-502) пан̃чан̇гикава̄ре пан̃чева магган̇га̄ни уддхат̣а̄ни, маха̄сал̣а̄йатане (ма. ни. 3.431) ча ‘‘йа̄ татха̄бхӯтасса дит̣т̣хи, йо татха̄бхӯтасса сан̇каппо, йо татха̄бхӯтасса ва̄йа̄мо, йа̄ татха̄бхӯтасса сати, йо татха̄бхӯтасса сама̄дхи, сва̄сса хоти самма̄сама̄дхӣ’’ти ватва̄ пуббабха̄гавасена пана ‘‘пуббева кхо панасса ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ а̄джӣво супарисуддхо хотӣ’’ти самма̄ва̄ча̄дайо а̄гата̄ти? саччаметам̣, там̣ пана самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ ка̄ра̄пакан̇га̄нам̣ атирекакиччадассанавасена вуттам̣, тасма̄ на арийамагго самма̄ва̄ча̄дивирахито аттхӣти ‘‘ито паран̃хи магган̇гам̣ наттхӣ’’ти сувуттаметанти дат̣т̣хаббам̣.
саббакусала̄нанти саббесам̣ кусаладхамма̄нам̣. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. ка̄ма̄вачара̄дивасена там̣там̣кусаладхаммесу са̄ самма̄дит̣т̣хи сет̣т̣ха̄. тасса̄ сет̣т̣хабха̄вена хи ‘‘пан̃н̃а̄джӣвим̣ джӣвитама̄ху сет̣т̣ха’’нти (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 184) вуттам̣, маггасамма̄дит̣т̣хийа̄ пана саббасет̣т̣хабха̄ве ваттаббамева наттхи. кусалава̄рети кусалуппаттисамайе. пуббан̇гама̄ кусала̄дидхамма̄нам̣ йа̄тха̄васабха̄вабодхена сампайуттадхамма̄нам̣ парин̣а̄йакабха̄вато. тенева̄ха ‘‘самма̄дит̣т̣хим̣ самма̄дит̣т̣хӣти паджа̄на̄тӣ’’тиа̄ди. са̄ самма̄дит̣т̣хи пабхаво етасса̄ти таппабхаво, самма̄сан̇каппо. самма̄дассанавасена хи самма̄сан̇каппо хоти. тато абхиниббатта̄нӣти таппабхава̄бхиниббатта̄ни. таппабхава̄бхиниббатта̄нипи ‘‘тадабхиниббатта̄нӣ’’ти вуччанти ка̄ран̣ака̄ран̣епи ка̄ран̣ӯпача̄ратоти а̄ха ‘‘таппабхава̄бхиниббатта̄ни сесан̇га̄нӣ’’ти. тена̄ха ‘‘самма̄дит̣т̣хисса̄’’тиа̄ди. йатха̄ хи самма̄дассанам̣ самма̄витакканасса висесапаччайо, евам̣ самма̄витакканам̣ самма̄париггахасса самма̄париггахо самма̄самут̣т̣ха̄насса, самма̄самут̣т̣ха̄нам̣ самма̄вода̄насса, самма̄вода̄нам̣ самма̄ва̄йа̄масса, самма̄ва̄йа̄мо самма̄упат̣т̣ха̄насса, самма̄упат̣т̣ха̄нам̣ самма̄дха̄насса висесапаччайо, тасма̄ ‘‘пуримам̣ пуримам̣ паччхимасса паччхимасса висесапаччайо хотӣ’’ти имина̄ висесапаччайабха̄вадассанаттхена камена ета̄ни самма̄дит̣т̣хиа̄дӣни ан̇га̄ни вутта̄нӣти дассита̄ни.
бха̄вана̄найоти саматхавипассана̄нам̣ йуганаддхабха̄вена паватто бха̄вана̄видхи. айан̃хи арийамаггаккхан̣е бха̄вана̄видхи. тасса пана пуббабха̄ге бха̄вана̄найо кассачи саматхапуббан̇гамо хоти, кассачи випассана̄пуббан̇гамоти. там̣ видхим̣ дассетум̣ ‘‘кочӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пат̣хамо саматхайа̄никасса васена вутто, дутийо випассана̄йа̄никасса. тена̄ха ‘‘идхекаччо’’тиа̄ди. танти саматхам̣ сама̄дхим̣, джха̄надхаммети ва̄ аттхо. там̣сампайуттети сама̄дхисампайутте, джха̄насампайутте ва̄ дхамме. айан̃ча найо йебхуййена саматхайа̄ника̄ арӯпамукхена, таттха̄пи джха̄намукхена випассана̄бхинивесам̣ каронтӣти катва̄ вутто. випассанам̣ бха̄вайатоти пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхим̣ а̄рабхитва̄ йатха̄дхигатам̣ тарун̣авипассанам̣ вад̣д̣хентасса. магго сан̃джа̄йатӣти пуббабха̄гийо локийамагго уппаджджати. а̄севати ниббида̄нупассана̄васена. бха̄вети мун̃читукамйата̄васена. бахулӣкароти пат̣исан̇кха̄нупассана̄васена. а̄севати ва̄ бхайатӯпат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣авасена. бахулӣкароти вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄васена. сам̣йоджана̄ни пахӣйанти,анусайа̄ бйантӣ хонти маггапат̣ипа̄т̣ийа̄.
саматхам̣ ануппа̄детва̄ва̄ти авадха̄ран̣ена упача̄расама̄дхим̣ ниваттети, на кхан̣икасама̄дхим̣. на хи кхан̣икасама̄дхим̣ вина̄ випассана̄ самбхавати. випассана̄па̄рипӯрийа̄ти випассана̄йа парипун̣н̣ата̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минибха̄ваппаттийа̄. таттхаджа̄та̄нанти тасмим̣ арийамаггаккхан̣е уппанна̄нам̣ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. вавассагга̄рамман̣атоти вавассаггасса а̄рамман̣ата̄йа. вавассагго воссагго пат̣иниссагготи ча апавагготи ча аттхато екам̣, нибба̄нанти вуттам̣ хоти, тасма̄ нибба̄насса а̄рамман̣акаран̣ена̄ти аттхо. читтасса екаггата̄ти маггасамма̄сама̄дхима̄ха. арийамагго хи еканта сама̄хито асама̄дха̄нахетӯнам̣ килеса̄нам̣ самуччхеданато. сесам̣ вуттанайамева.
йуганаддха̄ва хонти тада̄ сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ самарасата̄йа иччхитаббато. маггаккхан̣е хи на саматхабха̄вана̄йам̣ вийа сама̄дхи, випассана̄бха̄вана̄йам̣ вийа ча пан̃н̃а̄ киччато адхика̄ иччхитабба̄, самарасата̄йа пана ан̃н̃аман̃н̃асса анативаттанат̣т̣хена двепи йуганаддха̄ вийа паваттанти. тена вуттам̣ ‘‘саматхавипассана̄ йуганаддха̄ва хонтӣ’’ти.
дхаммада̄йа̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.