2. сабба̄савасуттаван̣н̣ана̄
14. апуббападаван̣н̣ана̄ти аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена хет̣т̣ха̄ аггахитата̄йа апуббасса абхинавасса падасса ван̣н̣ана̄ аттхавибхаджана̄. ‘‘хитва̄ пунаппуна̄гатаматтха’’нти хи вуттам̣. нива̄сат̣т̣ха̄набхӯта̄ бхӯтапуббанива̄сат̣т̣ха̄набхӯта̄, нива̄сат̣т̣ха̄не ва̄ бхӯта̄ ниббатта̄ нива̄сат̣т̣ха̄набхӯта̄, таттха ма̄пита̄ти аттхо. йатха̄ ка̄кандӣ ма̄кандӣ косамбӣти йатха̄ ка̄кандасса исино нива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ нагарӣ ка̄кандӣ, ма̄кандасса нива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ ма̄кандӣ, кусамбассанива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ косамбӣти вуччати, евам̣ са̄ваттхӣти дассети. упанетва̄ самӣпе катва̄ бхун̃джитаббато упабхого, савин̃н̃а̄н̣акаваттху. парито саббада̄ бхун̃джитаббато парибхого, нива̄санапа̄рупана̄ди авин̃н̃а̄н̣акаваттху. саббаметтха аттхӣти нируттинайена са̄ваттхӣ-саддасиддхима̄ха. саттхасама̄йогети саттхасса нагарийа̄ сама̄гаме, саттхе там̣ нагарам̣ упагатети аттхо. пуччхите саттхикаджанехи.
самохитанти санничитам̣. рамманти анто бахи ча бхӯмибха̄гасампаттийа̄ чева а̄ра̄муййа̄насампаттийа̄ ча раман̣ӣйам̣. дассанеййанти висикха̄саннивесасампаттийа̄ чева па̄са̄дакӯт̣а̄га̄ра̄дисампаттийа̄ ча дассанӣйам̣ пасситаббайуттам̣. упабхогапарибхогаваттхусампаттийа̄ чева нива̄сасукхата̄йа ча нибаддхава̄сам̣ васанта̄нам̣ итаресан̃ча сатта̄нам̣ манам̣ раметӣти манорамам̣. дасахи саддехӣти хаттхисаддо, асса-ратха-бхери-сан̇кха-мудин̇га-вӣн̣а̄-гӣта саммата̄л̣асаддо, асна̄тха-пиватха-кха̄датха̄ти-саддоти имехи дасахи саддехи. авивиттанти на вивиттам̣, саббака̄лам̣ гхоситанти аттхо.
вуддхим̣ вепуллатам̣ паттанти таннива̄сӣ саттавуддхийа̄ вуддхим̣, та̄йа паривуддхита̄йева випулабха̄вам̣ паттам̣, бахуджанам̣ а̄кин̣н̣амануссанти аттхо. виттӯпакаран̣асамиддхийа̄ иддхам̣. саббака̄лам̣ субхиккхабха̄вена пхӣтам̣. антамасо вигха̄са̄де упа̄да̄йа саббесам̣ капан̣аддхикаваниббакайа̄чака̄нампи иччхи таттханиппхаттийа̄ манун̃н̃ам̣ джа̄там̣, пагева иссарийе т̣хита̄нанти дассанаттхам̣ пуна ‘‘манорама’’нти вуттам̣. ал̣акаманда̄ва̄ти а̄т̣а̄на̄т̣а̄дӣсу дасасу вессаван̣амаха̄ра̄джасса нагарӣсу ал̣акаманда̄ на̄ма ека̄ нагарӣ, йа̄ локе ал̣а̄ка̄ ева вуччати. са̄ йатха̄ пун̃н̃акаммӣнам̣ а̄ва̄сабхӯта̄ а̄ра̄мара̄ман̣еййака̄дина̄ собхаггаппатта̄, евам̣ са̄ваттхӣпӣти вуттам̣ ‘‘ал̣акаманда̄ва̄’’ти. дева̄нанти вессаван̣апаккхийа̄нам̣ ча̄тумаха̄ра̄джикадева̄нам̣.
джина̄тӣти имина̄ сота-саддо вийа каттуса̄дхано джета-саддоти дассети. ран̃н̃а̄ти пасенадикосалара̄джена. ра̄джагатам̣ джайам̣ а̄ропетва̄ кума̄ро джитава̄ти джетоти вутто. ман̇галакабйата̄йа̄тиа̄дина̄ ‘‘джеййо’’ти етасмим̣ аттхе ‘‘джето’’ти вуттанти дассети. саббака̄масамиддхита̄йа̄ти саббехи упабхогапарибхогаваттхӯхи пхӣтабха̄вена вибхавасампанната̄йа̄ти аттхо. самиддха̄пи маччхарино кин̃чи на дентӣти а̄ха ‘‘вигатамаламаччхерата̄йа̄’’ти, ра̄гадоса̄димала̄нан̃чева маччхарийасса ча абха̄вена̄ти аттхо. самиддха̄ амаччхаринопи ча карун̣а̄саддха̄дигун̣авирахита̄ аттано сантакам̣ паресам̣ на дадеййунти а̄ха ‘‘карун̣а̄дигун̣асаман̇гита̄йа ча̄’’ти. тена̄ти ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣ада̄нена. саддаттхато пана да̄таббабха̄вена саббака̄лам̣ упат̣т̣хапито ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣о етасса аттхӣти ана̄тхапин̣д̣ико. пан̃чавидхасена̄санан̇гасампаттийа̄ти ‘‘на̄тидӯрам̣ начча̄саннам̣ гамана̄гаманасампанна’’нти екам̣ ан̇гам̣, ‘‘дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣ раттим̣ аппасаддам̣ аппаниггхоса’’нти екам̣, ‘‘аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхасса’’нти екам̣, ‘‘тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса аппакасирена уппаджджанти чӣвара…пе… париккха̄ра̄’’ти екам̣, ‘‘тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄ бхиккхӯ вихаранти бахуссута̄’’ти екам̣, еваметехи пан̃чавидхасена̄санан̇гехи сампанната̄йа. йади джетаванам̣ татхам̣ ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄моти а̄ха ‘‘со хӣ’’тиа̄ди.
кӣтака̄лато пат̣т̣ха̄йа ана̄тхапин̣д̣икассева там̣ ванам̣, атха касма̄ убхиннам̣ парикиттананти а̄ха ‘‘джетаване’’тиа̄ди. ‘‘йадипи со бхӯмибха̄го кот̣исантхарена маха̄сет̣т̣хина̄ кӣто, руккха̄ пана джетена на виккӣта̄ти джетавананти ваттаббатам̣ лабхӣ’’ти ваданти.
касма̄ идам̣ суттамабха̄сӣти катхетукамйата̄йа суттаниккхепам̣ пуччхати. са̄ман̃н̃ато хи бхагавато десана̄ка̄ран̣ам̣ па̄кат̣амева̄ти. ко пана̄йам̣ суттаниккхепоти? аттаджджха̄сайо. парехи анаджджхит̣т̣хо ева хи бхагава̄ аттано аджджха̄сайена имам̣ суттам̣ десетӣти а̄чарийа̄. йасма̄ панеса бхиккхӯнам̣ упаккилит̣т̣хачиттатам̣ видитва̄ ‘‘име бхиккхӯ има̄йа десана̄йа упаккилесависодханам̣ катва̄ а̄саваккхайа̄йа пат̣ипаджджиссантӣ’’ти айам̣ десана̄ а̄раддха̄, тасма̄ параджджха̄сайоти апаре. убхайампи пана йуттам̣. аттаджджха̄сайа̄дӣнан̃хи сам̣саггабхедасса самбхаво хет̣т̣ха̄ дасситова̄ти. тесам̣ бхиккхӯнанти тада̄ дхаммапат̣игга̄хатабхиккхӯнам̣. упаккилесависодхананти саматхавипассанупаккилесато читтасса висодханам̣. пат̣хаман̃хи бхагава̄ анупуббикатха̄дина̄ пат̣ипаттийа̄ сам̣килесам̣ нӣхаритва̄ паччха̄ са̄муккам̣сикам̣ десанам̣ десети кхетте кха̄н̣укан̣т̣акагумба̄дике авахаритва̄ касанам̣ вийа, тасма̄ каммат̣т̣ха̄намева аватва̄ има̄йа анупуббийа̄ десана̄ паватта̄ти адхиппа̄йо.
сам̣варабхӯтанти сӣласам̣вара̄дисам̣варабхӯтам̣ сам̣варан̣асабха̄вам̣ ка̄ран̣ам̣, там̣ пана аттхато дассана̄ди ева̄ти ведитаббам̣. сам̣варита̄ти паваттитум̣ аппада̄навасена самма̄, саббатха̄ ва̄ ва̄рита̄. евам̣бхӯта̄ ча йасма̄ паваттидва̄рапидха̄нена пихита̄ на̄ма хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘видахита̄ хутва̄’’ти. евам̣ аччантикасса сам̣варасса ка̄ран̣абхӯтам̣ аначчантикам̣ сам̣варам̣ дассетва̄ ида̄ни аччантикамева сам̣варам̣ дассенто йасмим̣ дассана̄димхи сати уппаджджана̄раха̄ а̄сава̄ на уппаджджанти, со тесам̣ ануппа̄до ниродхо кхайо паха̄нанти ча вуччама̄но аттхато аппаваттиматтанти тасса ча дассана̄ди ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘йена ка̄ран̣ена ануппа̄даниродхасан̇кха̄там̣ кхайам̣ гаччханти пахӣйанти наппаваттанти, там̣ ка̄ран̣анти аттхо’’ти.
чаккхутопи…пе… манатопӣти (дха. са. мӯлат̣ӣ. 14-19) чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхӣсу таданугатамановин̃н̃а̄н̣авӣтхӣсу ча кин̃ча̄пи кусала̄дӣнампи паватти аттхи, ка̄ма̄сава̄дайо ева пана ван̣ато йӯсам̣ вийа паггхаран̣акаасучибха̄вена санданти, тасма̄ те ева ‘‘а̄сава̄’’ти вуччанти. таттха хи паггхаран̣аасучимхи нирул̣хо а̄сава-саддоти. дхаммато йа̄ва готрабхунти тато парам̣ маггапхалесу аппаваттанато вуттам̣. ете хи а̄рамман̣авасена дхамме гаччханта̄ тато парам̣ на гаччханти. нану тато парам̣ бхаван̇га̄дӣнипи гаччхантӣти че? на, тесампи пуббе а̄ламбитесу локийадхаммесу са̄савабха̄вена антогадхатта̄ тато парата̄бха̄вато. еттха ча готрабхувачанена готрабхувода̄напхаласама̄паттипуреча̄рикапарикамма̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни. пат̣хамамаггапуреча̄рикамева ва̄ готрабху авадхинидассанабха̄вена гахитам̣, тато парам̣ пана маггапхаласама̄ната̄йа ан̃н̃есу маггесу маггавӣтхийам̣ сама̄паттивӣтхийам̣ ниродха̄нантаран̃ча паваттама̄несу пхалесу нибба̄не ча а̄сава̄нам̣ паватти нива̄рита̄ти ведитаббам̣. савантӣти гаччханти, а̄рамман̣акаран̣авасена паваттантӣти аттхо. авадхиаттхо а̄-ка̄ро, авадхи ча марийа̄да̄бхивидхибхедато дувидхо. таттха марийа̄дам̣ кирийам̣ бахи катва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄па̄т̣алипутта̄ вут̣т̣хо дево’’ти. абхивидхи пана кирийам̣ бйа̄петва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄бхавагга̄ бхагавато йасо паваттатӣ’’ти. абхивидхиаттхо ча̄йам̣ а̄-ка̄ро идха гахитоти вуттам̣ ‘‘антокаран̣аттхо’’ти.
мадира̄дайоти а̄ди-саддена синдхавака̄дамбарика̄потика̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. чирапа̄рива̄сийат̣т̣хо вирапаривуттхата̄ пура̄н̣абха̄во. авиджджа̄ на̄хосӣтиа̄дӣти еттха а̄ди-саддена ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа̄’’ти (а. ни. 10.62) идам̣ суттам̣ сан̇гахитам̣. авиджджа̄савабхава̄сава̄нам̣ чирапаривуттхата̄йа дассита̄йа таббха̄вабха̄вино ка̄ма̄савасса чирапаривуттхата̄ дассита̄ва хоти. ан̃н̃есу ча йатха̄вутте дхамме ока̄сан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄несу ма̄на̄дӣсу виджджама̄несу аттаттанийа̄дигга̄хавасена абхибйа̄панам̣ мадакаран̣авасена а̄савасадисата̄ ча етесам̣йева, на ан̃н̃есанти етесвева а̄сава-саддо нирул̣хоти дат̣т̣хаббо. на четтха дит̣т̣ха̄саво на̄гатоти гахетаббам̣ бхаватан̣ха̄йа вийа бхавадит̣т̣хийа̄пи бхава̄саваггахан̣енева гахитатта̄. а̄йатам̣ ана̄дика̄ликатта̄. пасавантӣти пхаланти. на хи там̣ кин̃чи сам̣са̄радуккхам̣ аттхи, йам̣ а̄савехи вина̄ уппаджджеййа. пурима̄ни четтха̄ти еттха етесу чатӯсу аттхавитаппесу пурима̄ни тӣн̣и. йаттха̄ти йесу сутта̄бхидхаммападесесу. таттха йуджджанти килесесуйева йатха̄вуттасса аттхаттайасса самбхавато. паччхимам̣ ‘‘а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ савантӣ’’ти вуттаниббачанам̣. каммепи йуджджати дуккхаппасаванасса килесакаммаса̄дха̄ран̣атта̄.
дит̣т̣хадхамма̄ вуччанти паччаккхабхӯта̄ кхандха̄, дит̣т̣хадхамме бхава̄ дит̣т̣хадхаммика̄. вива̄дамӯлабхӯта̄ти вива̄дасса мӯлака̄ран̣абхӯта̄ кодхӯпана̄ха-маккха-пал̣а̄са-исса̄-маччхарийа-ма̄йа̄-са̄т̣хеййа-тхамбха-са̄рамбха-ма̄на̄тима̄на̄.
йена девӯпапатйасса̄ти йена каммакилесаппака̄рена а̄савена девесу упапатти ниббатти асса майханти самбандхо. гандхаббо ва̄ вихан̇гамо а̄ка̄сача̄рӣ ассанти вибхаттим̣ парин̣а̄метва̄ йоджетаббам̣. еттха ча йаккхагандхаббата̄йа винимутта̄ сабба̄ девагати деваггахан̣ена гахита̄. авасеса̄ ча акусала̄ дхамма̄ти акусалакаммато авасеса̄ акусала̄ дхамма̄ а̄сава̄ти а̄гата̄ти самбандхо.
пат̣игха̄та̄йа̄ти пат̣иседхана̄йа. парӯпава̄…пе… упаддава̄ти идам̣ йади бхагава̄ сиккха̄падам̣ на пан̃н̃апеййа, тато асаддхаммаппат̣исеванаадинна̄да̄напа̄н̣а̄типа̄та̄дихету йе уппаджджеййум̣ парӯпава̄да̄дайо дит̣т̣хадхаммика̄ на̄наппака̄ра̄ анаттха̄, йе ча таннимитта̄ ева нирайа̄дӣсу ниббаттасса пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣а̄дивасена маха̄дуккха̄нубхава̄диппака̄ра̄ анаттха̄, те сандха̄йа вуттам̣. те панетети ете ка̄мара̄га̄дикилеса-тебхӯмакакаммапарӯпава̄да̄диупаддаваппака̄ра̄ а̄сава̄. йаттха̄ти йасмим̣ винайа̄дипа̄л̣ипадесе. йатха̄ти йена дувидха̄диппака̄рена ан̃н̃есу ча суттантесу а̄гата̄ти самбандхо.
нирайам̣ гаментӣти нирайага̄минийа̄. чхакканипа̄те а̄хунеййасутте. таттха хи а̄сава̄ чхадха̄ а̄гата̄ а̄сава-садда̄бхидхеййасса аттхасса пабхедопача̄рена а̄сава-паде пабхедоти вутто, кот̣т̣ха̄саттхо ва̄ пада-саддоти а̄савападети а̄саваппака̄ре саддакот̣т̣ха̄се аттхакот̣т̣ха̄се ва̄ти аттхо.
татха̄ хӣти тасма̄ сам̣варан̣ам̣ пидаханам̣ паваттитум̣ аппада̄нам̣, тенева ка̄ран̣ена̄ти аттхо. сӣла̄дисам̣варе адхиппете паваттитум̣ аппада̄навасена тхаканабха̄васа̄ман̃н̃ато два̄рам̣ сам̣варитва̄ти гехадва̄расам̣варан̣ампи уда̄хат̣ам̣. сӣласам̣варотиа̄ди хет̣т̣ха̄ мӯлапарийа̄йаван̣н̣ана̄йа вуттампи имасса суттасса аттхаван̣н̣анам̣ парипун̣н̣ам̣ катва̄ ваттука̄мо пуна вадати. йуттам̣ та̄ва сӣласатин̃а̄н̣а̄нам̣ сам̣вараттхо па̄л̣ийам̣ татха̄ а̄гататта̄, кхантивӣрийа̄нам̣ пана катханти а̄ха ‘‘тесан̃ча̄’’тиа̄ди. тассаттхо – йадипи ‘‘кхамо хоти…пе… сӣтасса уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’тиа̄диниддесе кхантивӣрийа̄нам̣ сам̣варапарийа̄йо на̄гато, уддесе пана сабба̄савасам̣варапарийа̄йанти сам̣варапарийа̄йена гахитатта̄ аттхева тесам̣ сам̣варабха̄воти.
пуббе сӣласатин̃а̄н̣а̄нам̣ па̄т̣хантарена сам̣варабха̄во дасситоти ида̄ни там̣ имина̄пи суттена гахитабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. кхантивӣрийасам̣вара̄ вутта̄йева ‘‘кхамо хоти сӣтасса̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.14) па̄л̣ийа̄ дассанавасена. ‘‘тан̃ча ана̄санам̣, тан̃ча агочара’’нти айам̣ панеттха сӣласам̣вароти тан̃ча ‘‘йатха̄рӯпе’’тиа̄дина̄ вуттам̣ айуттам̣ анийатаваттхукам̣ рахо пат̣иччханна̄санам̣, тан̃ча йатха̄вуттам̣ айуттам̣ весийа̄дигочарам̣, ‘‘пат̣исан̇кха̄йонисо париваджджетӣ’’ти а̄гатам̣ йам̣ париваджджанам̣, айам̣ пана еттха етасмим̣ сутте а̄гато сӣласам̣вароти аттхо. ана̄санапариваджджанена хи ана̄ча̄рапариваджджанам̣ вуттам̣, ана̄ча̄ра̄гочарапариваджджанам̣ ча̄риттасӣлата̄йасӣласам̣варо. татха̄ хи бхагавата̄ ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто вихаратӣ’’ти (вибха. 508) сӣласам̣варавибхаджане а̄ча̄рагочарасампаттим̣ дассентена ‘‘аттхи ана̄ча̄ро, аттхи агочаро’’тиа̄дина̄ (вибха. 513, 514) ана̄ча̄ра̄гочара̄ вибхаджитва̄ дассита̄. идан̃ча екадесена самуда̄йанидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ самуддапаббатанидассанам̣ вийа.
саббаттха пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣асам̣вароти еттха ‘‘йонисоманасика̄ро, пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣асам̣варо’’ти ваттаббам̣. на хи дассанапаха̄таббаниддесе пат̣исан̇кха̄гахан̣ам̣ аттхи, ‘‘йонисо манаси каротӣ’’ти пана вуттам̣. йонисоманасикаран̣ампи аттхато пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣асам̣варамева̄ти евам̣ пана аттхе гайхама̄не йуттаметам̣ сийа̄. кечи пана ‘‘йаттха йаттха ‘идха пат̣исан̇кха̄ йонисо’ти а̄гатам̣, там̣ саббам̣ сандха̄йа ‘саббаттха пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣асам̣варо’ти вутта’’нти ваданти. тесам̣ матена ‘‘идам̣ дуккханти йонисо манаси каротӣ’’тиа̄дикасса н̃а̄н̣асам̣варена ча асан̇гахо сийа̄, ‘‘дассанам̣ пат̣исевана̄ бха̄вана̄ ча н̃а̄н̣асам̣варо’’ти ча вачанам̣ вируджджхеййа, тасма̄ вуттанайеневеттха аттхо ведитаббо. ‘‘саббаттха пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣асам̣варо’’ти имина̄ саттасупи т̣ха̄несу йам̣ н̃а̄н̣ам̣, со н̃а̄н̣асам̣вароти париваджджана̄дивасена вутта̄ сӣла̄дайо сӣласам̣вара̄дайоти айаматтхо дассито. евам̣ сати сам̣вара̄нам̣ сан̇каро вийа хотӣти те асан̇карато дассетум̣ ‘‘аггахитаггахан̣ена̄’’ти вуттам̣ париваджджанависесасам̣вара̄дхива̄санавинодана̄нам̣ сӣласам̣вара̄дибха̄вена гахитатта̄, татха̄ аггахита̄нам̣ гахан̣ена̄ти аттхо. те пана аггахите сарӯпато дассенто ‘‘дассанам̣ пат̣исевана̄ бха̄вана̄’’ти а̄ха.
етена сӣласам̣вара̄дина̄ каран̣абхӯтена, ка̄ран̣абхӯтена ва̄. дхамма̄ти кусала̄кусаладхамма̄. сӣласам̣вара̄дина̄ хи сахаджа̄такот̣ийа̄, упаниссайакот̣ийа̄ ва̄ паччайабхӯтена ануппанна̄ кусала̄ дхамма̄ уппаттим̣ гаччханти уппаджджанти, татха̄ анируддха̄ акусала̄ дхамма̄ ниродхам̣ гаччханти нируджджхантӣти аттхо. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘ануппанна̄ чева а̄сава̄ на уппаджджанти, уппанна̄ ча а̄сава̄ пахӣйантӣ’’ти акусаладхамма̄нам̣ ануппа̄дапаха̄на̄ни ева вутта̄ни, на кусаладхамма̄нам̣ уппа̄да̄дайоти? найидамевам̣ дат̣т̣хаббам̣, ‘‘йонисо ча кхо, бхиккхаве, манасикарото’’тиа̄дина̄ кусаладхамма̄нампи уппатти пака̄сита̄ва а̄савасам̣варан̣асса падха̄набха̄вена гахитатта̄. татха̄ хи парийоса̄непи ‘‘йе а̄сава̄ дассана̄ паха̄табба̄, те дассана̄ пахӣна̄ хонтӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.28) а̄саваппаха̄намева падха̄нам̣ катва̄ нигамитам̣.
15. джа̄нато пассатоти еттха дассанампи пан̃н̃а̄чаккхуна̄ва дассанам̣ адхиппетам̣, на мам̣сачаккхуна̄ диббачаккхуна̄ ва̄ти а̄ха ‘‘двепи пада̄ни екаттха̄нӣ’’ти. евам̣ сантепӣти пададвайасса екаттхаттхепи. н̃а̄н̣алаккхан̣анти н̃а̄н̣асса сабха̄вам̣, висайасса йатха̄сабха̄ва̄вабодхананти аттхо. тена̄ха ‘‘джа̄наналаккхан̣ан̃хи н̃а̄н̣а’’нти. н̃а̄н̣аппабха̄ванти н̃а̄н̣а̄нубха̄вам̣, н̃а̄н̣акиччам̣ висайобха̄сананти аттхо. тенева̄ха ‘‘н̃а̄н̣ена виват̣е дхамме’’ти. ‘‘джа̄нато пассато’’ти ча джа̄нанадассанамукхена пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ паватта̄ти а̄ха ‘‘н̃а̄н̣алаккхан̣ам̣ н̃а̄н̣аппабха̄вам̣ упа̄да̄йа пуггалам̣ ниддисатӣ’’ти. джа̄нато пассатоти ‘‘йонисо ча манасика̄рам̣ айонисо ча манасика̄ра’’нти ваккхама̄натта̄ йонисоманасика̄рависайаджа̄нанам̣, айонисоманасика̄рависайадассанам̣. тан̃ча кхо пана несам̣ а̄сава̄нам̣ кхайӯпа̄йасабха̄васса адхиппетатта̄ уппа̄дана̄нуппа̄данавасена на а̄рамман̣аматтена̄ти айаматтхо йуттоти а̄ха ‘‘йонисоманасика̄рам̣…пе… айаметтха са̄ро’’ти.
‘‘джа̄нато’’ти ватва̄ джа̄нанан̃ча ануссава̄ка̄рапат̣ивитаккаматтавасена на идха̄дхиппетам̣, атха кхо рӯпа̄ди вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣ена йонисоманасика̄ра̄йонисоманасика̄ре паччаккхе катва̄ тесам̣ уппа̄давасена дассананти имаматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘пассато’’ти вуттанти евам̣ ва̄ еттха аттхо дат̣т̣хаббо. ан̃н̃аттха̄пи хи ‘‘евам̣ джа̄нато евам̣ пассато (итиву. 102), джа̄нам̣ джа̄на̄ти пассам̣ пассати (ма. ни. 1.203), евам̣ джа̄нанта̄ евам̣ пассанта̄ (ма. ни. 1.407), аджа̄натам̣ апассата’’нти ча а̄дӣсу н̃а̄н̣акиччасса са̄ман̃н̃ависесадӣпанавасенетам̣ пададвайам̣ а̄гатанти. кечӣти абхайагирива̄сиса̄расама̄са̄чарийа̄. те хи ‘‘сама̄дхина̄ джа̄нато випассана̄йа пассато джа̄нам̣ джа̄на̄ти пассам̣ пассати, евам̣ джа̄нана̄ саматхо, пассана̄ випассана̄’’ти ча а̄дина̄ папан̃ченти. тети папан̃ча̄. имасмим̣ аттхети ‘‘джа̄нато’’тиа̄динайаппаватте имасмим̣ суттападааттхе ниддха̄рийама̄не. на йуджджанти джа̄нанадассана̄нам̣ йонисоманасика̄ра̄йонисоманасика̄рависайабха̄васса па̄л̣ийам̣ вуттатта̄.
а̄саваппаха̄нам̣ а̄сава̄нам̣ аччантаппаха̄нам̣. со пана несам̣ ануппа̄до саббена саббам̣ кхӣн̣ата̄ абха̄во ева̄ти а̄ха ‘‘а̄сава̄нам̣ аччантакхайамасамуппа̄дам̣кхӣн̣а̄ка̄рам̣ наттхибха̄ва’’нти. уджумагга̄нуса̄риноти килесаван̇касса ка̄йаван̇ка̄дӣнан̃ча паха̄нена уджубхӯте савипассане хет̣т̣химамагге ануссарантасса. тадева хисса сиккханам̣. кхайасмим̣ пат̣хамам̣ н̃а̄н̣ам̣. тато ан̃н̃а̄ анантара̄ти кхайасан̇кха̄те аггамагге таппарийа̄паннамева н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ уппаджджати, таданантарам̣ пана ан̃н̃ам̣ арахаттанти. йадипи га̄тха̄йам̣ ‘‘кхайасмим̣’’иччева вуттам̣, самуччхедавасена пана а̄савехи кхӣн̣отӣти магго кхайоти вуччатӣти а̄ха ‘‘магго а̄саваккхайоти вутто’’ти. саман̣оти самитапа̄по адхиппето. со пана кхӣн̣а̄саво хотӣти ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄’’ти имасса пхалапарийа̄йата̄ вутта̄, ниппарийа̄йена пана а̄саваккхайо магго, тена паттаббато пхалам̣. етенева нибба̄нассапи а̄саваккхайабха̄во вуттоти ведитаббо.
‘‘джа̄нато пассато’’ти джа̄нато ева пассато ева̄ти еваметтха нийамо иччхито, на ан̃н̃атха̄ висеса̄бха̄вато анит̣т̣хаса̄дханато ча̄ти тасса нийамасса пхалам̣ дассетум̣ ‘‘но аджа̄нато но апассато’’ти вуттанти а̄ха ‘‘йо пана на джа̄на̄ти на пассати, тасса нева вада̄мӣти аттхо’’ти. имина̄ дӯрӣката̄йонисоманасика̄ро идха̄дхиппето, йонисоманасика̄ро ча а̄саваккхайасса екантикака̄ран̣анти дассети. етена̄ти ‘‘но аджа̄нато но апассато’’ти вачанена. те пат̣иккхитта̄ти ке пана тети? ‘‘ба̄ле ча пан̣д̣ите ча сандха̄витва̄ сам̣саритва̄ дуккхассантам̣ кариссанти (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.228), ахетӯ апаччайа̄ сатта̄ висуджджхантӣ’’ти (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.227) евама̄дива̄да̄. тесу хи кечи абхиджа̄тисан̇кантиматтена бхавасан̇кантиматтена ча сам̣са̄расуддхим̣ пат̣иджа̄нанти, ан̃н̃е иссарападжа̄патика̄ла̄дивасена, тайидам̣ саббам̣ ‘‘сам̣са̄ра̄дӣхӣ’’ти еттхева сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣.
пуримена ва̄ пададвайена̄ти ‘‘джа̄нато, пассато’’ти имина̄ пададвайена. упа̄йо вутто ‘‘а̄саваккхайасса̄’’ти адхика̄рато вин̃н̃а̄йати. имина̄ти ‘‘но аджа̄нато, но апассато’’ти имина̄ пададвайена. анупа̄йо ева хи а̄сава̄нам̣ кхайасса йадидам̣ йонисо ча айонисо ча манасика̄расса аджа̄нанам̣ адассанан̃ча, тена татхатта̄йа аппат̣ипаттито миччха̄пат̣ипаттито ча. нану ‘‘пассато’’ти имина̄ айонисоманасика̄ро йатха̄ на уппаджджати, евам̣ дассане адхиппете пурименева анупа̄йапат̣иседхо вутто хотӣти? на хоти, айонисоманасика̄ра̄нуппа̄данассапи упа̄йабха̄вато сатибалена сам̣вутачаккхундрийа̄дита̄ вийа сампаджан̃н̃абаленева ничча̄дивасена абхӯтаджа̄нана̄бха̄во хотӣти. тена̄ха ‘‘сан̇кхепена…пе… хотӣ’’ти. таттха сан̇кхепена̄ти сама̄сена, анвайато бйатирекато ча виттха̄рам̣ акатва̄ти аттхо. н̃а̄н̣ам̣…пе… дасситам̣ хоти ‘‘джа̄нато’’тиа̄дина̄ н̃а̄н̣ассева гахитатта̄. йади евам̣ ‘‘сва̄йам̣ сам̣варо’’тиа̄ди катхам̣ нӣйатӣти? н̃а̄н̣асса падха̄набха̄вадассанаттхам̣ евамайам̣ десана̄ ката̄ти на̄йам̣ досо, татха̄ ан̃н̃аттха̄пи ‘‘арийам̣ во бхиккхаве самма̄сама̄дхим̣ десесса̄ми саупанисам̣ сапариккха̄ра’’нти (ма. ни. 3.136) виттха̄ро.
даббаджа̄тикоти даббарӯпо. со хи драбйоти вуччати ‘‘драбйам̣ винассати на̄драбйа’’нтиа̄дӣсу. даббаджа̄тико ва̄ са̄расабха̄во, са̄руппасӣла̄ча̄роти аттхо. йатха̄ха ‘‘на кхо дабба дабба̄ евам̣ ниббет̣хентӣ’’ти (па̄ра̄. 384, 391; чӯл̣ава. 193). ваттасӣсе т̣хатва̄ти ваттам̣ уттаман̇гам̣, дхурам̣ ва̄ катва̄. йо хи парисуддха̄джӣво ка̄тум̣ аджа̄нанта̄нам̣ сабрахмача̄рӣнам̣, аттано ва̄ ва̄та̄тапа̄дипат̣иба̄ханаттхам̣ чхатта̄дӣни кароти, со ваттасӣсе т̣хатва̄ кароти на̄ма. падат̣т̣ха̄нам̣ на хотӣти на ваттабба̄ на̄тхакаран̣адхаммабха̄вена упаниссайабха̄вато. вуттан̃хи ‘‘йа̄ни та̄ни сабрахмача̄рӣнам̣ учча̄вача̄ни киччакаран̣ӣйа̄ни, таттха даккхо хотӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.497).
упа̄йаманасика̄роти кусаладхаммаппаваттийа̄ ка̄ран̣абхӯто манасика̄ро. патхаманасика̄роти тасса̄ ева маггабхӯто манасика̄ро. аничча̄дӣсу аниччантиа̄дина̄ти аниччадуккхаасубхаанаттасабха̄весу дхаммесу ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ асубхам̣ анатта̄’’тиа̄дина̄ ева найена, авипарӣтасабха̄вена̄ти аттхо. сачча̄нуломикена ва̄ти сачча̄бхисамайасса ануломавасена. читтасса а̄ват̣т̣ана̄тиа̄дина̄ а̄ват̣т̣ана̄йа паччайабхӯта̄ тато пуримуппанна̄ манодва̄рика̄ кусаладжаванаппаватти пхалавоха̄рена татха̄ вутта̄. тасса̄ хи васена са̄ кусалуппаттийа̄ упаниссайо хоти. а̄ваджджана̄ хи бхаван̇гачиттам̣ а̄ват̣т̣айатӣти а̄ват̣т̣ана̄. ану ану а̄ват̣т̣етӣти анва̄ват̣т̣ана̄. бхаван̇га̄рамман̣ато ан̃н̃ам̣ а̄бхуджатӣти а̄бхого. саманна̄харатӣти саманна̄ха̄ро. тадева̄рамман̣ам̣ атта̄нам̣ анубандхитва̄ уппаджджама̄нам̣ манаси кароти т̣хапетӣти манасика̄ро. айам̣ вуччатӣти айам̣ упа̄йапатхаманасика̄ралаккхан̣о йонисоманасика̄ро на̄ма вуччати, йасса васена пуггало дуккха̄дӣни сачча̄ни а̄ваджджитум̣ саккоти. айонисоманасика̄ре саччапат̣икӯлена̄ти сачча̄бхисамайасса анануломавасена. сесам̣ йонисоманасика̄ре вуттавипарийа̄йена ведитаббам̣.
йуттинти упапаттиса̄дханайуттим̣, хетунти аттхо. тенева̄ха ‘‘йасма̄’’тиа̄ди. еттха̄ти ‘‘айонисо бхиккхаве…пе… пахӣйантӣ’’ти етасмим̣ па̄т̣хе. таттха̄ти ва̄кйопан̃н̃а̄санам̣. касма̄ панеттха айамуддесаниддесо париваттоти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йонисо’’тиа̄ди. таттха манасика̄рападам̣ двиннам̣ са̄дха̄ран̣анти адхиппа̄йена ‘‘йонисо айонисоти имехи та̄ва двӣхи падехӣ’’ти вуттам̣. йонисоти хи йонисоманасика̄ро, айонисоти ча айонисоманасика̄ро таттха ануваттанато ваккхама̄натта̄ ча. сатипи анаттхуппаттиса̄ман̃н̃е бхава̄дӣсу пуггаласса бахулиса̄ман̃н̃ам̣ дассетва̄ там̣ париваттитва̄ висесадассанаттам̣ на̄ва̄ди упама̄ттайаггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. чаккайантам̣ а̄хат̣агхат̣ӣйантанти ваданти.
ануппанна̄ти аниббатта̄. а̄рамман̣ависесавасена тасса ануппатти ведитабба̄, на рӯпа̄рамман̣а̄диа̄рамман̣аса̄ман̃н̃ена, на̄пи а̄сававасена. тена̄ха ‘‘ананубхӯтапуббам̣ а̄рамман̣ам̣…пе… ан̃н̃атха̄ хи анаматагге сам̣са̄ре ануппанна̄ на̄ма а̄сава̄ на сантӣ’’ти. ваттхунти савин̃н̃а̄н̣ака̄вин̃н̃а̄н̣акаппабхедам̣ а̄савуппаттика̄ран̣ам̣. а̄рамман̣ам̣ а̄рамман̣апаччайабхӯтарӯпа̄дӣни. ида̄ни а̄сававасенапи ануппаннапарийа̄йо лаббхатӣти дассетум̣ ‘‘анубхӯтапуббепӣ’’тиа̄ди вуттам̣. пакатисуддхийа̄ти пуббачарийато килесадӯрӣбха̄васиддха̄йа суддхипакатита̄йа. па̄л̣ийа̄ уддисанам̣ уддесо, аттхакатханам̣ парипуччха̄. аджджхайанам̣ парийатти, чӣварасибба̄ди навакаммам̣, саматхавипассана̄нуйого йонисоманасика̄ро. та̄дисена̄ти йа̄дисена ‘‘манун̃н̃аваттхӯ’’тиманасика̄ра̄дина̄ ка̄ма̄сава̄дайо самбхавеййум̣, та̄дисена. а̄сава̄нам̣ вад̣д̣хи на̄ма парийут̣т̣ха̄натиббата̄йа ведитабба̄, са̄ ча абхин̣хуппаттийа̄ бахулӣка̄ратоти те ладдха̄севана̄ бахулабха̄вам̣ патта̄ мадданта̄ пхаранта̄ чха̄дента̄ андха̄ка̄рам̣ каронта̄ апара̄парам̣ уппаджджама̄на̄ екасанта̄нанайена ‘‘уппанна̄ павад̣д̣хантӣ’’ти вуччанти. тена вуттам̣ ‘‘пунаппунам̣ уппаджджама̄на̄ уппанна̄ павад̣д̣хантӣти вуччантӣ’’ти. ито ан̃н̃атха̄ти ито апара̄паруппанна̄нам̣ екаттаггахан̣ато ан̃н̃атха̄ вад̣д̣хи на̄ма наттхи кхан̣икабха̄вато.
со ча джа̄на̄тӣти дхаммуддхаччавиггаха̄бха̄вама̄ха. ка̄ракассева̄ти йуттайогассева. йасса пана̄тиа̄дина̄ ануддесикам̣ катва̄ вуттаматтхам̣ пура̄танасса пуриса̄тисайасса пат̣ипаттидассанена па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘ман̣д̣ала̄ра̄мава̄сӣмаха̄тиссабхӯтаттхерасса вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. тан̃хи сабрахмача̄рӣнам̣ а̄йатим̣ татха̄пат̣ипаттика̄ран̣ам̣ хоти, йато едисам̣ ваттху вуччати. тасмим̣ йева̄ти ман̣д̣ала̄ра̄мейева. а̄чарийам̣ а̄пуччхитва̄ти аттано уддеса̄чарийам̣ каммат̣т̣ха̄наггахан̣аттхам̣ гантум̣ а̄пуччхитва̄. а̄чарийам̣ вандитва̄ти каммат̣т̣ха̄нада̄йакам̣ маха̄раккхитаттхерам̣ вандитва̄. уддесамагганти йатха̄а̄раддхам̣ уддесапабандхам̣. тада̄ кира мукхапа̄т̣хенева бахӯ екаджджхам̣ уддиса̄петва̄ маносаджджха̄йавасена дхаммам̣ саджджха̄йанти. таттха̄йам̣ тхеро пан̃н̃авантата̄йа уддесам̣ ган̣ханта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ дхорайхо, со ‘‘ида̄на̄хам̣ ана̄га̄мӣ, ким̣ майхам̣ уддесена̄’’ти сан̇кочам̣ ана̄паджджитва̄ дутийадивасе уддесака̄ле а̄чарийам̣ упасан̇ками. ‘‘уппанна̄ пахӣйантӣ’’ти еттха уппаннасадиса̄ ‘‘уппанна̄’’ти вутта̄, на паччуппанна̄. на хи паччуппаннесу а̄савесу маггена паха̄нам̣ самбхаватӣти а̄ха ‘‘йе пана…пе… наттхӣ’’ти. ваттама̄нуппанна̄ кхан̣аттайасаман̇гино. тесам̣ пат̣ипаттийа̄ паха̄нам̣ наттхи уппаджджана̄раха̄нам̣ паччайагха̄тена ануппа̄данамева та̄йа паха̄нанти.
16. йади евам̣ дутийападам̣ киматтхийанти? пададвайаггахан̣ам̣ а̄сава̄нам̣ уппанна̄нуппаннабха̄васамбхавадассанаттхан̃чева паха̄йакавибха̄гена паха̄таббавибха̄гадассанаттхан̃ча. тена̄ха ‘‘идамева падам̣ гахетва̄’’ти. ан̃н̃ампӣти н̃а̄н̣ато ан̃н̃ампи сатисам̣вара̄дим̣. дассана̄ти идам̣ хетумхи ниссаккавачананти дассанена̄ти хетумхи каран̣авачанена тадаттхам̣ виварати. еса найоти тамеваттхам̣ атидисати. дассанена̄ти сота̄паттимаггена. со хи пат̣хамам̣ нибба̄надассанато ‘‘дассана’’нти вуччати. йадипи там̣ готрабху пат̣хаматарам̣ пассати, дисва̄ пана каттаббакиччасса килесаппаха̄насса акаран̣ато на там̣ дассананти вуччати. а̄ваджджанат̣т̣ха̄нийан̃хи там̣ н̃а̄н̣ам̣ маггасса, нибба̄на̄рамман̣аттаса̄ман̃н̃ена четам̣ вуттам̣, на нибба̄напат̣ивиджджханена, тасма̄ дхаммачаккху пунаппунам̣ ниббаттанена бха̄ванам̣ аппаттам̣ дассанам̣ на̄ма, дхаммачаккхун̃ча парин̃н̃а̄дикиччакаран̣авасена чатусаччадхаммадассанам̣ тадабхисамайоти нуттхеттха готрабхусса дассанабха̄ваппатти. айан̃ча вича̄ро парато ат̣т̣хакатха̄йамева (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.22) а̄гамиссати. саббаттха̄ти ‘‘сам̣вара̄ паха̄табба̄’’тиа̄дӣсу. сам̣вара̄ти сам̣варена, ‘‘сам̣варо’’ти четтха сатисам̣варо ведитаббо. пат̣исевати етена̄ти пат̣исеванам̣, паччайесу идаматтхиката̄н̃а̄н̣ам̣. адхива̄сети кхамати ета̄йа̄ти адхива̄сана̄, сӣта̄дӣнам̣ кхамана̄ка̄рена паватто адосо, таппадха̄на̄ ва̄ чатта̄ро кусалаккхандха̄. париваджджети етена̄ти париваджджанам̣, ва̄л̣амига̄дӣнам̣ парихаран̣авасена паватта̄ четана̄, татха̄паватта̄ ва̄ чатта̄ро кусалаккхандха̄. ка̄мавитакка̄дике винодети витудати етена̄ти виноданам̣, кусалавӣрийам̣. пат̣хамамаггена дит̣т̣хе чатусаччадхамме бха̄вана̄васена уппаджджанато бха̄вана̄, сесамаггаттайам̣. на хи там̣ адит̣т̣хапуббам̣ кин̃чи пассати, евам̣ дассана̄дӣнам̣ вачанаттхо ведитаббо.
дассана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
17. кусала̄кусаладхаммехи а̄ламбийама̄на̄пи а̄рамман̣адхамма̄ а̄ваджджанамукхенева таббха̄вам̣ гаччхантӣти дассенто ‘‘манасикаран̣ӣйе’’ти падасса ‘‘а̄ваджджитаббе’’ти аттхама̄ха. хитасукха̄вахабха̄вена манасикаран̣ам̣ арахантӣти манасикаран̣ӣйа̄, таппат̣ипаккхато аманасикаран̣ӣйа̄ти а̄ха ‘‘аманасикаран̣ӣйети таббипарӣте’’ти. сесападесӯти ‘‘манасикаран̣ӣйе дхамме аппаджа̄нанто’’тиа̄дӣсу. йасма̄ кусаладхаммесупи субхасукханичча̄дивасена манасика̄ро асса̄дана̄дихетута̄йа са̄ваджджо ахитадуккха̄вахо акусаладхаммесупи аничча̄дивасена манасика̄ро ниббида̄дихетута̄йа анаваджджо хитасукха̄вахо, тасма̄ ‘‘дхаммато нийамо наттхӣ’’ти ватва̄ ‘‘а̄ка̄рато пана аттхӣ’’ти а̄ха.
ва̄-саддо йебхуййена ‘‘мамам̣ ва̄ хи бхиккхаве (дӣ. ни. 1.5, 6), дево ва̄ бхависса̄ми деван̃н̃атаро ва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.186; ма. ни. 2.79, 80) викаппаттхо дит̣т̣хо, на самуччайаттхоти таттха самуччайаттхе пайогам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. еван̃ча катва̄ самуччайаттхадӣпакам̣ панетам̣ суттападам̣ самуда̄хат̣ам̣.
ка̄ма̄савоти пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄те ка̄ме а̄саво ка̄ма̄саво. тена̄ха ‘‘пан̃чака̄магун̣ико ра̄го’’ти. бхава̄савам̣ пана т̣хапетва̄ саббо лобхо ка̄ма̄савоти йуттам̣ сийа̄. рӯпа̄рӯпабхавети каммупапаттибхедато дувидхепи рӯпа̄рӯпабхаве чхандара̄го. джха̄наникантӣти джха̄насса̄до. ‘‘сундарамидам̣ т̣ха̄нам̣ ниччам̣ дхува’’нтиа̄дина̄ асса̄дентасса уппаджджама̄но сассатуччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го бхаве а̄савоти бхава̄саво. еванти саббадит̣т̣хӣнам̣ сассатуччхедадит̣т̣хисан̇гахато бхава̄савенева дит̣т̣ха̄саво гахито там̣сахагатара̄гата̄йа̄ти адхиппа̄йо. апаре пана ‘‘дит̣т̣ха̄саво авиджджа̄савена ча сан̇гахито’’ти ваданти. еттха ча ‘‘бхава̄саво чатӯсу дит̣т̣хигатавиппайутталобхасахагатачиттуппа̄десу уппаджджатӣ’’ти (дха. са. 1465) вачанато дит̣т̣хисампайуттара̄гасса бхава̄савабха̄во вича̄ретаббо, атха ‘‘ка̄масахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.332) вийа а̄рамман̣акаран̣аттхо сахагататтхо, евам̣ сати бхава̄саве дит̣т̣ха̄савасса самодха̄нагаманам̣ катам̣ на сийа̄. на хи тампайогатаббха̄ва̄дике асати там̣сан̇гахо йутто, тасма̄ йатха̄вуттапа̄л̣им̣ ануса̄рена дит̣т̣хигатасампайутталобхопи ка̄ма̄савоти йуттам̣ сийа̄. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикадуккха̄нан̃хи ка̄ран̣абхӯта̄ ка̄ма̄сава̄дайопи двидха̄ вутта̄.
абхидхамме (дха. са. 1103) ча ка̄ма̄саваниддесе ‘‘ка̄месӯти ка̄мара̄гадит̣т̣хира̄га̄дӣнам̣ а̄рамман̣абхӯтесу тебхӯмакесу ваттхука̄месӯ’’ти аттхо самбхавати. таттха хи уппаджджама̄на̄ са̄ тан̣ха̄ сабба̄пи на ка̄маччханда̄дина̄мам̣ на лабхатӣти. йади пана лобхо ка̄ма̄савабхава̄сававинимуттопи сийа̄, со йада̄ дит̣т̣хигатавиппайуттесу читтесу уппаджджати, тада̄ тена сампайутто авиджджа̄саво а̄сававиппайуттоти доманассавичикиччхуддхаччасампайуттасса вийа тассапи а̄сававиппайуттата̄ ваттабба̄ сийа̄ ‘‘чатӯсу дит̣т̣хигатавиппайутталобхасахагатачиттуппа̄десу уппанно мохо сийа̄ а̄савасампайутто, сийа̄ а̄сававиппайутто’’ти. ‘‘ка̄ма̄саво ат̣т̣хасу лобхасахагатачиттуппа̄десу уппаджджатӣ’ти (дха. са. 1465), ‘‘ка̄ма̄савам̣ пат̣ичча дит̣т̣ха̄саво авиджджа̄саво’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.3.109) ча вачанато дит̣т̣хисахагатара̄го ка̄ма̄саво на хотӣти на сакка̄ ваттум̣. кин̃ча абхиджджха̄ка̄мара̄га̄нам̣ висесо а̄савадвайаека̄савабха̄во сийа̄, на абхиджджха̄йа ча ноа̄савабха̄воти ноа̄савалобхасса саббха̄во вича̄ретаббо. на хи аттхи абхидхамме ‘‘а̄саво ча ноа̄саво ча дхамма̄ а̄савасса дхаммасса а̄савасса ча ноа̄савасса ча дхаммасса хетупаччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.3.16-17) саттамо навамо ча пан̃хо. ган̣ана̄йан̃ча ‘‘хетуйа̄ сатта̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.3.40) вуттам̣, но ‘‘нава̄’’ти. дит̣т̣хисампайутте пана лобхе ноа̄саве виджджама̄не саттаманавама̄пи пан̃ха̄ виссаджджанам̣ лабхеййум̣, ган̣ана̄йа ча ‘‘хетуйа̄ нава̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, на пана вуттам̣. дит̣т̣хивиппайутте ча лобхе ноа̄саве виджджама̄не ваттаббам̣ вуттамева. йасма̄ пана суттантадесана̄ на̄ма парийа̄йакатха̄, на абхидхаммадесана̄ вийа ниппарийа̄йакатха̄, тасма̄ балавака̄мара̄гассева ка̄ма̄савам̣ дассетум̣ ‘‘ка̄ма̄савоти пан̃чака̄магун̣ико ра̄го’’ти вуттам̣, татха̄ бхава̄бхинандананти.
са̄ман̃н̃ена бхава̄саво дит̣т̣ха̄савам̣ антогадхам̣ катва̄ идха тайо ева а̄сава̄ вутта̄ти тасса тадантогадхатам̣ дассетум̣ ‘‘евам̣ дит̣т̣ха̄саво’’тиа̄ди вуттам̣. татха̄ хи ваккхати бхава̄савасса анимиттавимоккхапат̣ипаккхатам̣. чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣анти идам̣ суттантанайам̣ нисса̄йа вуттам̣. суттантасам̣ван̣н̣ана̄ хеса̄ти, тадантогадхатта̄ ва̄ пуббанта̄дӣнам̣. йатха̄ аттхато ка̄ма̄сава̄дайо ваваттха̄пита̄, татха̄ несам̣ уппа̄давад̣д̣хийо дассенто ‘‘ка̄магун̣е’’тиа̄дима̄ха. асса̄дато манасикарототи ‘‘субхасукха̄’’тиа̄дина̄ асса̄данавасена манаси каронтасса. чатувипалла̄сападат̣т̣ха̄набха̄вена̄ти субхасан̃н̃а̄дӣнам̣ ваттхубха̄вена. вуттанайапаччанӣкатоти ‘‘ка̄ма̄ на̄мете аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄’’тиа̄дина̄ ка̄магун̣есу а̄дӣнавадассанапуббаканеккхаммапат̣ипаттийа̄ чхандара̄гам̣ виккхамбхайато самуччхиндантасса ча ануппанно ча ка̄ма̄саво на уппаджджати, уппанно ча пахӣйати. татха̄ махаггатадхаммесу чева сакалатебхӯмакадхаммесу ча а̄дӣнавадассанапуббакааничча̄диманасика̄равасена ниссаран̣апат̣ипаттийа̄ ануппанна̄ ча бхава̄саваавиджджа̄сава̄ на уппаджджанти, уппанна̄ ча пахӣйантӣти евам̣ тан̣ха̄паккхе вуттасса найасса пат̣ипаккхато суккапаккхе виттха̄ро ведитаббо.
тайо ева̄ти абхидхамме вийа ‘‘чатта̄ро’’ти аватва̄ касма̄ тайо ева а̄сава̄ идха имиссам̣ дассана̄паха̄таббакатха̄йам̣ вутта̄? таттха ка̄ма̄савасса тан̣ха̄пан̣идхибха̄вато аппан̣ихитавимоккхапат̣ипаккхата̄ ведитабба̄. бхавесу ниччагга̄ха̄нуса̄рато йебхуййато бхавара̄гасампаттито бхава̄савасса анимиттавимоккхапат̣ипаккхата̄, бхавадит̣т̣хийа̄ пана бхава̄савабха̄ве ваттаббамева наттхи, анаттасан̃н̃а̄йа н̃а̄н̣а̄нубха̄васиддхито авиджджа̄савасса сун̃н̃атавимоккхапат̣ипаккхата̄. еттха̄ти етиссам̣ а̄савакатха̄йам̣. ван̣н̣итанти катхитам̣. абхедатоти са̄ман̃н̃ато.
18. ка̄ма̄сава̄дӣнанти мануссалокадевалокагаманӣйа̄нам̣ ка̄ма̄сава̄дӣнам̣. нирайа̄дигаманӣйа̄ пана ка̄ма̄сава̄дайо ‘‘дассана̄ паха̄таббе а̄саве’’ти еттхева сама̄рул̣ха̄. атха ва̄ йадаггена со пуггалодассана̄паха̄табба̄нам̣ а̄сава̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣, тадаггена ка̄ма̄сава̄дӣнампи адхит̣т̣ха̄нам̣. на хи саман̃н̃а̄бхедена ваттхубхедо аттхӣти дассетум̣ ‘‘етта̄вата̄’’тиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха ‘‘са̄ман̃н̃ато вутта̄на’’нти. касма̄ панеттха дассана̄паха̄таббесу а̄савесу дассетаббесу ‘‘ахосим̣ ну кхо аха’’нтиа̄дина̄ вичикиччха̄ дассита̄ти а̄ха ‘‘вичикиччха̄сӣсена четтха̄’’тиа̄ди. еванти йатха̄ сол̣асаваттхука̄ вичикиччха̄ уппаджджати, евам̣ айонисоманасика̄роти.
виджджама̄натам̣ авиджджама̄натан̃ча̄ти (сам̣. ни. т̣ӣ. 2.2.20) сассата̄сан̇кам̣ нисса̄йа ‘‘ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄на’’нти атӣте аттано виджджама̄натам̣, адхиччасамуппаттиа̄сан̇кам̣ нисса̄йа ‘‘йато пабхути ахам̣, тато пуббе на ну кхо ахоси’’нти атӣте аттано авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати. касма̄? вичикиччха̄йа а̄ка̄радвайа̄валамбанато. тасса̄ пана атӣтаваттхута̄йа гахитатта̄ сассата̄дхиччасамуппаттиа̄ка̄раниссайата̄ дассита̄. евам̣ а̄саппанапарисаппана̄паваттикам̣ каттхачипи аппат̣иваттихетубхӯтам̣ вичикиччхам̣ касма̄ уппа̄детӣти на чодетаббаметанти дассенто а̄ха ‘‘ким̣ ка̄ран̣анти на ваттабба’’нти. свева путхуджджанабха̄во ева. йади евам̣ тасса айонисоманасика̄ренева бхавитаббанти а̄паннанти а̄ха ‘‘нану ча путхуджджанопи йонисо манаси каротӣ’’ти. таттха̄ти йонисоманасикаран̣е.
джа̄тилин̇гӯпапаттийоти кхаттийабра̄хман̣а̄диджа̄тим̣ гахат̣т̣хапаббаджита̄дилин̇гам̣ деваманусса̄диупапаттин̃ча. нисса̄йа̄ти упа̄да̄йа.
тасмим̣ ка̄ле сатта̄нам̣ маджджхимаппама̄н̣ам̣, тена йутто пама̄н̣ико, тадабха̄вато, тато атӣтабха̄вато ва̄ аппама̄н̣ико ведитаббо. кечӣти са̄расама̄са̄чарийа̄. те хи ‘‘катхам̣ ну кхоти иссарена ва̄ брахмуна̄ ва̄ пуббакатена ва̄ ахетуто ва̄ ниббаттоти чинтетӣ’’ти а̄ху. тена вуттам̣ ‘‘хетуто кан̇кхатӣти вадантӣ’’ти. ахетуто ниббаттикан̇кха̄пи хи хетупара̄масанамева̄ти.
парампаранти пубба̄параппаваттим̣. аддха̄нанти ка̄ла̄дхивачанам̣, тан̃ча бхумматтхе упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣.
виджджама̄натам̣ авиджджама̄натан̃ча̄ти сассата̄сан̇кам̣ нисса̄йа ‘‘бхависса̄ми ну кхо ахамана̄гатамаддха̄на’’нти ана̄гате аттано виджджама̄натам̣, уччхеда̄сан̇кам̣ нисса̄йа ‘‘йасмин̃ча аттабха̄ве ахам̣, тато парам̣ на ну кхо бхависса̄мӣ’’ти ана̄гате аттано авиджджама̄натан̃ча кан̇кхатӣти хет̣т̣ха̄ вуттанайена йоджетаббам̣.
паччуппаннамаддха̄нанти аддха̄паччуппаннасса идха̄дхиппетатта̄ ‘‘пат̣исандхим̣ а̄дим̣ катва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘идам̣ катхам̣ идам̣ катха’’нти паваттанато катхам̣катха̄, вичикиччха̄, са̄ асса аттхӣти катхам̣катхӣти а̄ха ‘‘вичикиччхо хотӣ’’ти. ка̄ еттха чинта̄, умматтако вийа хи ба̄лапутхуджджаноти пат̣икаччева вуттанти адхиппа̄йо. там̣ маха̄ма̄та̄йа путтам̣. мун̣д̣есунти мун̣д̣ена аниччхантам̣ джа̄гаран̣ака̄ле на сакка̄ти суттам̣ мун̣д̣есум̣ куладхаммата̄йа йатха̄ там̣ екачче кулата̄паса̄, ра̄джабхайена̄ти ча ваданти.
сӣтибхӯтанти идам̣ мадхуракабха̄ваппаттийа̄ ка̄ран̣авачанам̣. ‘‘сетибхӯта’’нтипи па̄т̣хо, удаке чират̣т̣ха̄нена сетабха̄вам̣ паттанти аттхо.
аттано кхаттийабха̄вам̣ кан̇кхати кан̣н̣о вийа сӯтапуттасан̃н̃ӣ. джа̄тийа̄ вибха̄вийама̄на̄йа ‘‘аха’’нти тасса аттано пара̄масанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘еван̃хи сийа̄ кан̇кха̄’’ти. манусса̄пи ча ра̄джа̄но вийа̄ти манусса̄пи кечи екачче ра̄джа̄но вийа̄ти адхиппа̄йо.
вуттанайамева ‘‘сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа̄’’тиа̄дина̄. еттха̄ти ‘‘катхам̣ ну кхосмӣ’’ти паде. аббхантаре джӣвоти парапарикаппитам̣ антаратта̄нам̣ вадати. сол̣асам̣са̄дӣнанти а̄ди-саддена сарӣра-парима̄н̣а-париман̣д̣ала-ан̇гут̣т̣хайавапарама̄н̣у-парима̄н̣ата̄дике сан̇ган̣ха̄ти.
‘‘саттапан̃н̃атти джӣвависайа̄’’ти дит̣т̣хигатика̄нам̣ матиматтам̣, параматтхато пана са̄ аттабха̄вависайа̄ва̄ти а̄ха ‘‘аттабха̄васса а̄гатигатит̣т̣ха̄на’’нти, йата̄йам̣ а̄гато, йаттха ча гамиссати, там̣ т̣ха̄нанти аттхо.
19. йатха̄ айам̣ вичикиччха̄ уппаджджатӣти айам̣ вуттаппабхеда̄ вичикиччха̄ йатха̄ уппаджджати, евам̣ айонисо манасикарото. етена вичикиччха̄йа атта̄бхинивесасанниссайатама̄ха. йатха̄ хи вичикиччха̄ атта̄бхинивесам̣ нисса̄йа паваттати, йато са̄ сассата̄дхиччасамуппаттисассатуччхеда̄ка̄ра̄валамбинӣ вутта̄, евам̣ атта̄бхинивесопи там̣ нисса̄йа паваттати ‘‘ахосим̣ ну кхо аха’’нтиа̄дина̄ антогадха̄хам̣ка̄расса катхам̣катхибха̄васса аттагга̄хасанниссайабха̄вато. тенева̄ха ‘‘савичикиччхасса айонисоманасика̄расса тха̄магататта̄’’ти. викаппаттхоти анийаматтхо. ‘‘ан̃н̃атара̄ дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти хи вуттам̣. сут̣т̣ху дал̣хабха̄вена̄ти абхинивесасса ативийа тха̄магатабха̄вена. таттха таттха̄ти тасмим̣ бхаве. паччуппаннамева̄ти авадха̄ран̣ена ана̄гате аттхибха̄вам̣ ниваттети, на атӣте таттхапи сати аттхита̄йа уччхедагга̄хасса саббха̄вато. атӣте ева наттхи, на ана̄гатепӣти адхиппа̄йо.
сан̃н̃а̄ккхандхасӣсена̄ти сан̃н̃а̄ккхандхапамукхена, сан̃н̃а̄ккхандхам̣ памукхам̣ катва̄ти аттхо. кхандхети пан̃чапи кхандхе. атта̄ти гахетва̄ти ‘‘сан̃джа̄нанасабха̄во ме атта̄’’ти абхинивисса. пака̄сетаббам̣ ваттхум̣ вийа, атта̄нампи пака̄сенто падӣпо вийа, сан̃джа̄нитаббам̣ нӣла̄диа̄рамман̣ам̣ вийа атта̄нампи сан̃джа̄на̄тӣти евам̣дит̣т̣хитопи дит̣т̣хигатито хотӣти вуттам̣ ‘‘аттана̄ва атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣ’’ти. сва̄йаматтхо сан̃н̃ам̣ тадан̃н̃атарадхамме ча ‘‘атта̄ анатта̄’’ти ча гахан̣авасена хотӣти вуттам̣ ‘‘сан̃н̃а̄ккхандхасӣсена̄’’тиа̄ди. еттха ча кхандхавинимутто атта̄ти ган̣хато сассатадит̣т̣хи, кхандхам̣ пана ‘‘атта̄’’ти ган̣хато уччхедадит̣т̣хӣти а̄ха ‘‘сабба̄пи сассатуччхедадит̣т̣хийова̄’’ти.
абхинивеса̄ка̄ра̄ти випарийеса̄ка̄ра̄. вадатӣти имина̄ ка̄ракаведакасатта̄нам̣ хитасукха̄вабодханасаматтхатам̣ аттано дӣпети. тена̄ха ‘‘вачӣкаммасса ка̄рако’’ти. ведетӣти ведийо, ведийова ведеййо. ӣдиса̄нан̃хи пада̄нам̣ бахула̄ каттуса̄дханатам̣ саддасаттхавидӯ ман̃н̃анти. уппа̄давато екантенева вайо иччхитаббо, сати ча удайаббайатте нева ниччата̄ти ‘‘ниччо’’ти вадантасса адхиппа̄йам̣ виваранто а̄ха ‘‘уппа̄давайарахито’’ти. са̄рабхӯтоти ниччата̄йа ева са̄рабха̄во. саббака̄ликоти саббасмим̣ ка̄ле виджджама̄но. пакатибха̄ванти сабха̄вабхӯтам̣ пакатим̣, ‘‘вадо’’тиа̄дина̄ ва̄ вуттам̣ пакатисан̇кха̄там̣ сабха̄вам̣. сассатисаманти сассатийа̄ самам̣ сассатисамам̣, тха̄варам̣ ниччака̄ланти аттхо. татхева т̣хассатӣти йена̄ка̄рена пуббе ат̣т̣ха̄си, етарахи тит̣т̣хати, татхева тена̄ка̄рена ана̄гатепи т̣хассатӣти аттхо.
паччаккханидассанам̣ идам̣-саддасса а̄саннапаччаккхабха̄вам̣ катва̄. дит̣т̣хийева дит̣т̣хигатанти гата-саддасса падавад̣д̣ханаматтатам̣ а̄ха. дит̣т̣хӣсугатанти миччха̄дит̣т̣хӣсу парийа̄паннанти аттхо. тенева̄ха ‘‘два̄сат̣т̣хидит̣т̣хиантогадхатта̄’’ти. дит̣т̣хийа̄ гаманаматтанти дит̣т̣хийа̄ гахан̣аматтам̣. йатха̄ пана паббатаджалавидугга̄ни дунниггамана̄ни, евам̣ дит̣т̣хигга̄хопӣти а̄ха ‘‘дунниггаманат̣т̣хена гахана’’нти. там̣ на̄ма удакам̣, там̣ гахетва̄ там̣ атиккамитаббато канта̄ро, нирудакаванам̣, там̣ паванантипи вуччати. ан̃н̃о пана аран̃н̃ападесо дуратиккаманат̣т̣хена канта̄ро вийа̄ти, евам̣ дит̣т̣хипӣти а̄ха ‘‘дуратиккаманат̣т̣хена̄’’тиа̄ди. винивиджджханам̣ витуданам̣. виломанам̣ випарин̣а̄мабха̄во. анават̣т̣хитасабха̄вата̄йа вичалитам̣ виппхандитанти а̄ха ‘‘када̄чӣ’’тиа̄ди. андубандхана̄ди вийа ниссаритум̣ аппада̄навасена асерибха̄вакаран̣ам̣ бандханат̣т̣хо, килесакаммавипа̄кават̣т̣а̄нам̣ паччайабха̄вена дӯрагатампи а̄кад̣д̣хитва̄ сам̣йоджанам̣ сам̣йоджанат̣т̣хо, дит̣т̣хипи татха̄рӯпа̄ти вуттам̣ ‘‘дит̣т̣хисам̣йоджана’’нти. бандханаттхам̣ дассенто киччасиддхийа̄ти адхиппа̄йо. тенева̄ха ‘‘дит̣т̣хисам̣йоджанена…пе… муччатӣ’’ти. таттха етехӣти имина̄ джа̄тиа̄дидуккхасса паччайабха̄вама̄ха. джа̄тиа̄дике дуккхадхамме сарӯпато дассетва̄пи ‘‘на паримуччати дуккхасма̄’’ти вадантена бхагавата̄ дит̣т̣хисам̣йоджанам̣ на̄ма сабба̄наттхакарам̣ маха̄са̄ваджджам̣ саббассапи дуккхасса мӯлабхӯтанти айаматтхо вибха̄витоти дассетум̣ ‘‘ким̣ ва̄ бахуна̄, сакалават̣т̣адуккхатопи на муччатӣ’’ти вуттам̣.
20. нану четтха дит̣т̣хисам̣йоджанадассанена сӣлаббатапара̄ма̄сопи дассетаббо, еван̃хи дассанена паха̄табба̄ а̄сава̄ анавасесато дассита̄ хонтӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йасма̄’’тиа̄ди. сӣлаббатапара̄ма̄со ка̄ма̄сава̄диггахан̣енева гахито хоти ка̄ма̄сава̄дихетукатта̄ тасса. аппахӣнака̄мара̄га̄дико хи ка̄масукхаттхам̣ ва̄ бхавасуддхаттхам̣ ва̄ евам̣ бхавависуддхи хотӣти сӣлаббата̄ни пара̄масанти, ‘‘имина̄хам̣ сӣлена ва̄ ватена ва̄ тапена ва̄ брахмачарийена ва̄ дево ва̄ бхависса̄ми деван̃н̃атаро ва̄’’ти (ма. ни. 1.186; ма. ни. 2.79), ‘‘таттха ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммо сассатисамам̣ татхева т̣хасса̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.19), ‘‘сӣлена суддхи ватена суддхи сӣлаббатена суддхӣ’’ти (дха. са. 1222) ча суттевуттам̣ сӣлаббатам̣ пара̄масанти. таттха бхавасукхабхавависуддхиаттханти бхавасукхаттхан̃ча бхавависуддхиаттхан̃ча. тасса гахитатта̄ти сӣлаббатапара̄ма̄сасса дит̣т̣хиггахан̣ена гахитатта̄ йатха̄ ‘‘дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 277). тесанти дассанапаха̄табба̄нам̣. дассетум̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа. таббипарӣтасса̄ти йонисоманасикарото калйа̄н̣апутхуджджанасса.
тасса̄ти ‘‘сутава̄’’тиа̄дипа̄т̣хасса. та̄ва̄ти ‘‘сутава̄’’ти ито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ‘‘со идам̣ дуккха’’нти падам̣, та̄ва имам̣ падам̣ авадхим̣ катва̄ти аттхо. хет̣т̣ха̄ вуттанайена̄ти арийасаппуриса-арийадхамма-саппурисадхамма-манасикаран̣ӣйа-аманасикаран̣ӣйапада̄нам̣ йатха̄ккамам̣ мӯлапарийа̄йе идха гахетва̄ вуттанайена аттхо ведитабботи самбандхо. вуттапаччанӣкатоти ‘‘сутава̄ арийаса̄вако, арийа̄нам̣ дасса̄вӣ, саппуриса̄нам̣ дасса̄вӣ’’ти етесам̣ пада̄нам̣ сабба̄ка̄рена вуттавипарӣтато аттхо ведитаббо, ковидавинӣтапада̄нам̣ пана на саббаппака̄рена вуттавипарӣтато. араха̄ хи ниппарийа̄йена арийадхамме ковидо арийадхамме сувинӣто ча на̄ма. тена̄ха ‘‘паччанӣкато ча сабба̄ка̄рена…пе… арийаса̄вакоти ведитаббо’’ти. сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ сикха̄ппаттавипассана̄. кечи пана ‘‘бхан̇ган̃а̄н̣ато пат̣т̣ха̄йа сикха̄паттавипассана̄’’ти ваданти, тадайуттам̣. таданурӯпена аттхена̄ти тасса пуггаласса анурӯпена арийат̣т̣хена, на пат̣иведхавасена̄ти адхиппа̄йо. калйа̄н̣апутхуджджано хи айам̣. йатха̄ часса ‘‘йопи калйа̄н̣апутхуджджано’’ти а̄рабхитва̄ ‘‘сопи вуччати сиккхатӣти секкхо’’ти парийа̄йена секкхасутте (сам̣. ни. 5.13) секкхабха̄во вутто, евам̣ идха арийаса̄вакабха̄во вутто. вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄лаккхан̣ехи йе арийасаппурисадхаммавинайасан̇кха̄та̄ бодхипаккхийадхамма̄ тиссо сиккха̄ ева ва̄ самбхаванти, тесам̣ васена имасса арийаса̄вака̄дибха̄во вутто. тена̄ха ‘‘таданурӯпена аттхена̄’’ти. арийасса са̄вакоти ва̄ арийаса̄вакаттхена ева вутто йатха̄ ‘‘агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо’’ти (су. ни. 410). сикха̄ппаттавипассана̄ггахан̣ан̃четтха випассанам̣ уссукка̄петва̄ аниваттипат̣ипада̄йам̣ т̣хитасса гахан̣аттханти йатха̄вутта̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ сут̣т̣хутарам̣ йуджджатева.
21. йатха̄ дха̄тумукхена випассанам̣ абхинивит̣т̣хо дха̄тукаммат̣т̣ха̄нико а̄йатана̄димукхена абхинивит̣т̣хо а̄йатана̄дикаммат̣т̣ха̄нико, евам̣ саччамукхена абхинивит̣т̣хоти вуттам̣ ‘‘чатусаччакаммат̣т̣ха̄нико’’ти. чатурогханиттхаран̣аттхикехи ка̄таббато каммам̣, бха̄вана̄. каммамева висеса̄дхигамасса т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣анти, камме ва̄ йатха̄вуттанат̣т̣хена т̣ха̄нам̣ ават̣т̣ха̄нам̣ бха̄вана̄рамбхокаммат̣т̣ха̄нам̣, тадева чатусаччамукхена паваттам̣ етасса аттхӣти чатусаччакаммат̣т̣ха̄нико. убхайам̣ наппаваттати еттха̄ти аппаватти. уггахитачатусаччакаммат̣т̣ха̄ноти ча чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣ па̄л̣ито аттхато ча уггахетва̄ манасика̄райоггам̣ катва̄ т̣хито. випассана̄маггам̣ сама̄рул̣хоти саппаччайана̄марӯпадассане патит̣т̣ха̄йа тадева на̄марӯпам̣ аничча̄дито саммасанто. саманна̄харатӣти випассана̄ваджджанам̣ сандха̄йа̄ха, тасма̄ йатха̄ ‘‘идам̣ дуккха’’нти випассана̄н̃а̄н̣ам̣ паваттати, евам̣ саманна̄харати а̄ваджджатӣти аттхо. катхам̣ панеттха ‘‘манаси каротӣ’’ти имина̄ ‘‘випассатӣ’’ти айаматтхо вутто хотӣти а̄ха ‘‘еттха…пе… вутта̄’’ти. еттха̄ти ча имасмим̣ суттети аттхо. випассатӣти ча йатха̄ упари висеса̄дхигамо хоти, евам̣ н̃а̄н̣ачаккхуна̄ випассати, олокетӣти аттхо. маггопи ваттаббо. пуриман̃хи саччадвайам̣ гамбхӣратта̄ дуддасам̣, итарам̣ дуддасатта̄ гамбхӣрам̣.
абхинивесоти випассана̄бхинивесо випассана̄пат̣ипатти. тада̄рамман̣ети там̣ рӯпаккхандхам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватте. йа̄тха̄васарасалаккхан̣ам̣ ваваттхапетва̄ти авипарӣтам̣ аттано а̄рамман̣ам̣ сабха̄ваччхедана̄дикиччан̃чева ан̃н̃а̄н̣а̄дилаккхан̣ан̃ча асан̇карато хадайе т̣хапетва̄. имина̄ пуббе на̄марӯпапариччхеде катепи дхамма̄нам̣ салаккхан̣ававаттха̄панам̣ паччайапариггахена суваваттха̄питам̣ на̄ма хотӣти дассети йатха̄ ‘‘двиккхаттум̣ баддхам̣ субаддха’’нти. еван̃хи н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа киччам̣ сиддхам̣ на̄ма хоти. паччайато паччайуппаннато ча ваваттха̄питатта̄ па̄кат̣абха̄вена сиддхенапи сиддхабха̄во па̄кат̣о хотӣти вуттам̣ ‘‘ахутва̄ хонтӣ’’ти. аниччалаккхан̣ам̣ а̄ропетӣти асато хи уппа̄дена бхавитаббам̣, на сато, уппа̄давантато ча несам̣ екантена иччхитабба̄ паччайа̄йаттавуттибха̄вато, сати уппа̄де авассам̣бха̄вӣ ниродхоти наттхева ниччата̄вака̄соти. сӯпат̣т̣хита̄ниччата̄йа ча удайаббайадхаммехи абхин̣хапат̣ипӣл̣анато дуккхаманат̣т̣хена дуккхам̣. тена̄ха ‘‘удайаббайапат̣ипӣл̣итатта̄ дуккха̄ти дуккхалаккхан̣ам̣ а̄ропетӣ’’ти. каттхачипи сан̇кха̄рагате ‘‘ма̄ джӣри ма̄ бйа̄дхийӣ’’ти алаббханато наттхи васаваттананти а̄ха ‘‘авасаваттанато анатта̄ти анатталаккхан̣ам̣ а̄ропетӣ’’ти. пат̣ипа̄т̣ийа̄ти удайаббайан̃а̄н̣а̄дипарампара̄йа.
тасмим̣ кхан̣ети сота̄паттимаггаккхан̣е. екапат̣иведхенева̄ти екан̃а̄н̣енева пат̣ивиджджханена. пат̣иведхо пат̣игха̄та̄бха̄вена висайе ниссан̇гача̄расан̇кха̄там̣ ниббиджджханам̣. абхисамайо авираджджхитва̄ висайасса адхигамасан̇кха̄то авабодхо. ‘‘идам̣ дуккхам̣, еттакам̣ дуккхам̣, на ито бхиййо’’ти париччхиндитва̄ джа̄нанамева вуттанайена пат̣иведхоти парин̃н̃а̄пат̣иведхо. айам̣ йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ дуккхасса сарӯпа̄дипариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттим̣ гахетва̄ вутто, на пана магган̃а̄н̣асса ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄пи ваттанато. тена̄ха ‘‘на хисса тасмим̣ самайе’’тиа̄ди. пахӣнасса пуна аппаха̄таббата̄йа пакат̣т̣хам̣ ха̄нам̣ чаджанам̣ самуччхинданам̣ паха̄нам̣, паха̄намева вуттанайена пат̣иведхоти паха̄напат̣иведхо. айампи йена килесена аппахӣйама̄нена маггабха̄вана̄йа на бхавитаббам̣, асати ча маггабха̄вана̄йа йо уппаджджеййа, тасса килесасса падагха̄там̣ каронтасса ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дентасса н̃а̄н̣асса татха̄паваттийа̄ пат̣игха̄та̄бха̄вена ниссан̇гача̄рам̣ упа̄да̄йа евам̣ вутто. саччхикирийа̄ паччаккхакаран̣ам̣, ануссава̄ка̄рапаривитакка̄дике мун̃читва̄ сарӯпато а̄рамман̣акаран̣ам̣ идам̣ танти йатха̄сабха̄вато гахан̣ам̣, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхо. айам̣ пана йасса а̄варан̣асса асамуччхинданато н̃а̄н̣ам̣ ниродхам̣ а̄ламбитум̣ на саккоти, тасса самуччхинданато там̣ сарӯпато вибха̄витамева паваттатӣти евам̣ вутто.
бха̄вана̄ уппа̄дана̄ вад̣д̣хана̄ ча, таттха пат̣хамамагге уппа̄данат̣т̣хена, дутийа̄дӣсу вад̣д̣ханат̣т̣хена, убхайаттха̄пи ва̄ убхайатха̄пи ведитаббам̣. пат̣хамамаггопи хи йатха̄рахам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минийам̣ паваттам̣ париджа̄нана̄дим̣ вад̣д̣хенто паваттоти таттха̄пи вад̣д̣ханат̣т̣хена бха̄вана̄ сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. дутийа̄дӣсупи аппахӣнакилесаппаха̄нато пуггалантараса̄дханато уппа̄данат̣т̣хена бха̄вана̄, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти бха̄вана̄ пат̣иведхо. айампи хи йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ маггадхамма̄нам̣ сарӯпапариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттимева гахетва̄ вутто, тит̣т̣хату та̄ва йатха̄дхигатамаггадхаммам̣ йатха̄паваттесу пхаладхаммесупи айам̣ йатха̄дхигатасаччадхаммесу вийа вигатасаммохова хоти. тена вуттам̣ ‘‘дит̣т̣хадхаммо паттадхаммо видитадхаммо парийога̄л̣хадхаммо’’ти (дӣ. ни. 1.299, 356; маха̄ва. 27, 57). йато часса дхаммата̄сан̃чодита̄ йатха̄дхигатасаччадхамма̄валамбинийо маггавӣтхито парато маггапхалапахӣна̄васит̣т̣хакилесанибба̄на̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ паваттанти. дуккхасаччадхамма̄ хи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дайо. айан̃ча аттхаван̣н̣ана̄ ‘‘парин̃н̃а̄бхисамайена̄’’тиа̄дӣсупи вибха̄ветабба̄. ека̄бхисамайена абхисаметӣти вуттамеваттхам̣ вибхӯтатарам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘но ча кхо ан̃н̃аман̃н̃ена н̃а̄н̣ена̄’’тиа̄ди вуттам̣.
витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха ‘‘арийамагган̃а̄н̣ам̣ чатӯсу саччесу на̄на̄бхисамайавасена киччакаран̣ам̣, на ека̄бхисамайавасена. тан̃хи ка̄лена дуккхам̣ паджа̄на̄ти, ка̄лена самудайам̣ паджахати, ка̄лена ниродхам̣ саччхикароти, ка̄лена маггам̣ бха̄вети, ан̃н̃атха̄ екасса н̃а̄н̣асса екасмим̣ кхан̣е чатукиччакаран̣ам̣ на йуджджати. на хидам̣ каттхачи дит̣т̣хампи суттам̣ аттхӣ’’ти. со ваттаббо – йади арийамагган̃а̄н̣ам̣ на̄на̄бхисамайавасена сачча̄ни абхисамети, на ека̄бхисамайавасена, евам̣ санте паччекампи саччесу на̄наккхан̣енева паваттеййа, на екаккхан̣ена, татха̄ сати дуккха̄дӣнам̣ екадесекадесамева париджа̄на̄ти паджахатӣти а̄паджджатӣти на̄на̄бхисамайе пат̣хамамагга̄дӣхи паха̄табба̄нам̣ сан̃н̃оджанаттайа̄дӣнам̣ екадесекадесаппаха̄нам̣ сийа̄ти екадесасота̄паттимаггат̣т̣ха̄дита̄, тато ева екадесасота̄панна̄дита̄ ча а̄паджджати анантарапхалатта̄ локуттаракусала̄нам̣, на ча там̣ йуттам̣. на хи ка̄лабхедена вина̄ со ева сота̄панно ча асота̄панно ча̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣.
апича̄йам̣ на̄на̄бхисамайава̄дӣ евам̣ пуччхитаббо ‘‘магган̃а̄н̣ам̣ сачча̄ни пат̣ивиджджхантам̣ ким̣ а̄рамман̣ато пат̣ивиджджхати, уда̄ху киччато’’ти? джа̄нама̄но ‘‘киччато’’ти вадеййа, ‘‘киччато пат̣ивиджджхантасса ким̣ на̄на̄бхисамайена̄’’ти ватва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄нидассанена сан̃н̃а̄петаббо. атха ‘‘а̄рамман̣ато’’ти вадеййа, евам̣ санте тасса н̃а̄н̣асса випассана̄н̃а̄н̣асса вийа дуккхасамудайа̄нам̣ аччантапарин̃н̃а̄самуччхеда̄ на йутта̄ аниссат̣атта̄. татха̄ маггадассанам̣. на хи магго сайамева атта̄нам̣ а̄раббха паваттатӣти йуттам̣, маггантарапарикаппана̄йа пана анават̣т̣ха̄нам̣ а̄паджджати, тасма̄ тӣн̣и сачча̄ни киччато, ниродхам̣ киччато ча а̄рамман̣ато ча пат̣ивиджджхатӣти евам̣ асаммохато пат̣ивиджджхантасса магган̃а̄н̣асса наттхева на̄на̄бхисамайо. вуттан̃хетам̣ ‘‘йо бхиккхаве дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассатӣ’’тиа̄ди. на четам̣ ка̄лантарадассанам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йо ну кхо, а̄вусо, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи …пе… дуккханиродхага̄минипат̣ипадампи со пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1100) екаччадассанасаман̇гино ан̃н̃асаччадассанасаман̇гибха̄вавича̄ран̣а̄йам̣ тадаттхаса̄дханаттхам̣ а̄йасмата̄ гавампатиттхерена а̄бхататта̄, паччекан̃ча саччаттайадассанасса йоджитатта̄, ан̃н̃атха̄ пуримадит̣т̣хасса пуна адассанато самудайа̄дидассанамайоджанийам̣ сийа̄. на хи локуттарамагго локийамагго вийа катака̄рӣбха̄вена паваттати самуччхедакатта̄, татха̄ йоджанена ча саббадассанам̣ дассанантарапараманти дассана̄нупарамо сийа̄ти евам̣ а̄гамато йуттито ча на̄на̄бхисамайо на йуджджатӣти сан̃н̃а̄петаббо. евам̣ че сан̃н̃аттим̣ гаччхати, иччетам̣ кусалам̣. но че гаччхати, абхидхамме (катха̄. 274) одхисокатха̄йа сан̃н̃а̄петабботи.
ниродхам̣ а̄рамман̣атоти ниродхамева а̄рамман̣атоти нийамо гахетаббо, на а̄рамман̣атова̄ти. тена ниродхе киччатопи пат̣иведхо сиддхо хоти. тасмим̣ самайети сачча̄нам̣ абхисамайе. вӣсативаттхука̄тиа̄ди ‘‘тӣн̣и сан̃н̃оджана̄нӣ’’ти вутта̄нам̣ сарӯпадассанам̣. чатӯсу а̄савесӯти идам̣ абхидхамманайена вуттам̣, на суттантанайена. на хи сутте каттхачи чатта̄ро а̄сава̄ а̄гата̄ аттхи. йади вичикиччха̄ на а̄саво, атха касма̄ ‘‘сакка̄йадит̣т̣хи вичикиччха̄ сӣлаббатапара̄ма̄со, име вуччанти, бхиккхаве, а̄сава̄ дассана̄ паха̄табба̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘дассана̄ паха̄табба̄’’тиа̄ди. еттха парийа̄паннатта̄ти етена самма̄сан̇каппасса вийа пан̃н̃а̄ккхандхе киччасабха̄гата̄йа идха вичикиччха̄йа а̄савасан̇гахо катоти дассети.
саббо аттагга̄хо сакка̄йадит̣т̣хивинимутто наттхӣти вуттам̣ ‘‘чханнам̣ дит̣т̣хӣнам̣…пе… вибхатта̄’’ти. са̄ хи дит̣т̣хи екасмим̣ читтуппа̄де санта̄не ча т̣хитам̣ екат̣т̣хам̣, таттха пат̣хамам̣ сахаджа̄текат̣т̣хам̣, итарам̣ паха̄некат̣т̣хам̣, тадубхайампи ниддха̄ретва̄ дассетум̣ ‘‘дит̣т̣ха̄савехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саббатха̄пӣти саббаппака̄рена, сахаджа̄текат̣т̣хапаха̄некат̣т̣хаппака̄рехӣти аттхо. авасеса̄ти дит̣т̣ха̄савато авасит̣т̣ха̄. тайопи а̄сава̄ти ка̄ма̄савабхава̄саваавиджджа̄сава̄. татха̄ хи пуббе ‘‘чатӯсу а̄савесӯ’’ти вуттам̣. тасма̄ти йасма̄ бахӯ еветтха а̄сава̄ паха̄табба̄, тасма̄ бахувачананиддесо като ‘‘име вуччанти, бхиккхаве, а̄сава̄ дассана̄ паха̄табба̄’’ти. пора̄н̣а̄нанти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄нам̣, ‘‘пура̄тана̄нам̣ маджджхимабха̄н̣ака̄на’’нти ча ваданти.
дассана̄ паха̄табба̄тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева.
дассана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
сам̣вара̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
22. сам̣вара̄дӣхӣти сам̣варапат̣исеванаадхива̄санапариваджджанавиноданехи. саббесампӣти чатуннампи арийамагга̄нам̣. айанти сам̣вара̄паха̄табба̄дикатха̄ пуббабха̄гапат̣ипада̄ти ведитабба̄. татха̄ хи хет̣т̣ха̄ ‘‘упаккилесависодханам̣ а̄дим̣ катва̄ а̄саваккхайапат̣ипаттидассанаттха’’нти суттантадесана̄йа пайоджанам̣ вуттам̣. на хи сакка̄ а̄дито ева арийамаггам̣ бха̄ветум̣, атха кхо сама̄диннасӣло индрийесу гуттадва̄ро ‘‘сан̇кха̄йекам̣ пат̣исевати, сан̇кха̄йекам̣ адхива̄сети, сан̇кха̄йекам̣ париваджджети, сан̇кха̄йекам̣ винодетӣ’’ти (дӣ. ни. 3.348; ма. ни. 2.168) евам̣ вуттам̣ чатура̄пассенапат̣ипаттим̣ пат̣ипаджджама̄но саммасанавидхим̣ отаритва̄ ануккамена випассанам̣ уссукка̄петва̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄саве кхепети. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самуддо анупуббанинно анупуббапон̣о анупуббапаббха̄ро, на а̄йатакенева папа̄то, евам̣ кхо, бхиккхаве, имасмим̣ дхаммавинайе анупуббасиккха̄ анупуббакирийа̄ анупуббапат̣ипада̄, на а̄йатакенева ан̃н̃а̄пат̣иведхо’’ти (а. ни. 8.20; уда̄. 45; чӯл̣ава. 385).
идха̄ти айам̣ идха-саддо сабба̄ка̄рато индрийасам̣варасам̣вутасса пуггаласса санниссайабхӯтаса̄санапаридӣпано, ан̃н̃аса̄санасса татха̄бха̄вапат̣иседхано ча̄ти вуттам̣ ‘‘имасмим̣ са̄сане’’ти. а̄дӣнавапат̣исан̇кха̄ти а̄дӣнавапаччавеккхан̣а̄. сампалимат̣т̣ханти (а. ни. т̣ӣ. 3.6.58) гхам̣ситам̣. анубйан̃джанасоти хаттхапа̄дахаситакатхитавилокита̄диппака̄рабха̄гасо. тан̃хи айонисо манасикарото килеса̄нам̣ ану ану бйан̃джанато ‘‘анубйан̃джана’’нти вуччати. нимиттагга̄хоти иттхипурисанимитта̄дикасса ва̄ килесаваттхубхӯтасса ва̄ нимиттасса га̄хо. а̄диттапарийа̄йанайена̄ти а̄диттапарийа̄йе (сам̣. ни. 4.28; маха̄ва. 54) а̄гатанайена ведитабба̄ а̄дӣнавапат̣исан̇кха̄ти йоджана̄. йатха̄ иттхийа̄ индрийанти иттхиндрийам̣, на евамидам̣, идам̣ пана чаккхумева индрийанти чаккхундрийанти. титтхака̄ко вийа̄ти титтхе ка̄ко титтхака̄ко, надийа̄ саматиккаманатиттхе нийатат̣т̣хитико. а̄ва̄т̣акаччхапотиа̄дӣсупи есева найо.
евам̣ таппат̣ибаддхавуттита̄йа чаккхундрийе нийатат̣т̣ха̄но сам̣варо чаккхундрийасам̣варо. мут̣т̣хассаччам̣ сатипат̣ипаккха̄ акусаладхамма̄. йадипи ан̃н̃аттха асан̇кхеййампи бхаван̇гачиттам̣ нирантарам̣ уппаджджати, паса̄дагхат̣т̣ана̄ваджджануппа̄да̄нам̣ пана антаре две ева бхаван̇гачитта̄ни уппаджджантӣти айам̣ читтанийа̄моти а̄ха бхаван̇ге ‘‘двиккхаттум̣ уппаджджитва̄ нируддхе’’ти.
джаванаккхан̣е пана саче дуссӣлйам̣ ва̄тиа̄ди (висуддхи. т̣ӣ. 1.15; дха. са. мӯлат̣ӣ. 1352) пуна авачанаттхам̣ идхева саббам̣ вуттанти чхасу два̄ресу йатха̄самбхавам̣ йоджетаббам̣. на хи пан̃чадва̄ре ка̄йавачӣдуччаритасан̇кха̄то дуссӣлйасам̣варо аттхӣти со манодва̄равасена, итаро чханнампи два̄ра̄нам̣ васена йоджетаббо. мут̣т̣хассачча̄дӣнан̃хи сатипат̣ипаккха̄дилаккхан̣а̄нам̣ акусаладхамма̄нам̣ сийа̄ пан̃чадва̄ре уппатти, на твева ка̄йикава̄часикавӣтиккамабхӯтасса дуссӣлйасса таттха уппатти пан̃чадва̄рикаджавана̄нам̣ авин̃н̃аттиджанакатта̄ти.
йатха̄ кинти йена пака̄рена джаване уппаджджама̄но асам̣варо ‘‘чаккхудва̄ре асам̣варо’’ти вуччати, там̣ нидассанам̣ кинти аттхо. йатха̄тиа̄дина̄ нагарадва̄ре асам̣варе сати там̣самбандха̄нам̣ гхара̄дӣнам̣ асам̣вутата̄ вийа джаване асам̣варе сати там̣самбандха̄нам̣ два̄ра̄дӣнам̣ асам̣вутата̄ти ан̃н̃а̄сам̣варе ан̃н̃а̄сам̣вутата̄са̄ман̃н̃амева нидассети, на пубба̄параса̄ман̃н̃ам̣, антобахиса̄ман̃н̃ам̣ ва̄. самбандхо ча джаванена два̄ра̄дӣнам̣ екасантатипарийа̄панната̄йа ева дат̣т̣хаббо. паччайабха̄вена пуриманиппханнам̣ джаванака̄ле асантампи бхаван̇га̄ди пхаланиппхаттийа̄ чаккха̄ди вийа сантам̣йева на̄ма. на хи дхарама̄нам̣йева ‘‘санта’’нти вуччати, тасма̄ сати два̄рабхаван̇га̄дике паччха̄ уппаджджама̄нам̣ джаванам̣ ба̄хирам̣ вийа катва̄ нагарадва̄расама̄нам̣ вуттам̣. итаран̃ча антонагарагхара̄дисама̄нам̣. джаванасса хи параматтхато асатипи ба̄хирабха̄ве итарасса ча аббхантарабха̄ве ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти (а. ни. 1.49) а̄дивачанато а̄гантукабхӯтасса када̄чи када̄чи уппаджджама̄насса джаванасса ба̄хирабха̄во, таббидхурасабха̄васса итарасса аббхантарабха̄во ча парийа̄йато ведитаббо. джаване ва̄ асам̣варе уппанне тато парам̣ два̄рабхаван̇га̄дӣнам̣ асам̣варахетубха̄ва̄паттито нагарадва̄расадисена джаванена пависитва̄ дуссӣлйа̄дичора̄нам̣ два̄рабхаван̇га̄дӣсу мусанам̣ кусалабхан̣д̣авина̄санам̣ дат̣т̣хаббам̣. уппанне хи асам̣варе два̄ра̄дӣнам̣ тасса хетубха̄во пан̃н̃а̄йати, со ча уппаджджама̄нойева два̄ра̄дӣнам̣ сам̣варӯпаниссайабха̄вам̣ пат̣иба̄хентойева паваттатӣти айан̃хеттха асам̣вара̄дӣнам̣ паваттинайо. пан̃чадва̄ре рӯпа̄диа̄рамман̣е а̄па̄тхагате йатха̄паччайам̣ акусаладжаване уппаджджитва̄ бхаван̇гам̣ отин̣н̣е манодва̄рикаджаванам̣ там̣йева а̄рамман̣ам̣ катва̄ бхаван̇гам̣ отарати, пуна тасмим̣йева два̄ре ‘‘иттхӣ пурисо’’тиа̄дина̄ висайам̣ ваваттхапетва̄ джаванам̣ бхаван̇гам̣ отарати, пуна ва̄ре раджджана̄дивасена джаванам̣ джавати, пунапи йади та̄дисам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхама̄гаччхати, там̣садисамева пан̃чадва̄ре рӯпа̄дӣсу джаванам̣ уппаджджати. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘евамева джаване дуссӣлйа̄дӣсу уппаннесу тасмим̣ асам̣варе сати два̄рампи агутта’’нтиа̄ди. айам̣ та̄ва асам̣варапаккхе аттхаван̣н̣ана̄.
сам̣варапаккхепи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. сам̣варена саманна̄гато пуггало сам̣вутоти вуттоти а̄ха ‘‘упетоти вуттам̣ хотӣ’’ти. екаджджхам̣ катва̄ти ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’ти падан̃ча аттхато абхиннам̣ сама̄нам̣ катва̄. айамева четтха аттхосундаратаро упарипа̄л̣ийа̄ сам̣санданато. тена̄ха ‘‘татха̄хӣ’’тиа̄ди. йанти а̄десоти имина̄ лин̇гавипалла̄сена саддхим̣ вачанавипалла̄со катоти дассети, нипа̄тападам̣ ва̄ етам̣ паччаттапутхувачанаттхам̣. вигха̄такара̄ти читтавигха̄такаран̣а̄ читтадуккханиббаттака̄ ча. йатха̄вуттакилесахетука̄ да̄ха̄нубандха̄ випа̄ка̄ ева випа̄капарил̣а̄ха̄. йатха̄ панеттха а̄сава̄ ан̃н̃е ча вигха̄такара̄ килесавипа̄капарил̣а̄ха̄ самбхаванти, там̣ дассетум̣ ‘‘чаккхудва̄рехӣ’’тиа̄ди вуттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева. еттха ча сам̣варан̣ӯпа̄йо, сам̣варитаббам̣, сам̣варо, йато со сам̣варо, йаттха сам̣варо, йан̃ча сам̣варапхаланти айам̣ вибха̄го ведитаббо. катхам̣? пат̣исан̇кха̄ йонисоти хи сам̣варан̣ӯпа̄йо. чаккхундрийам̣ сам̣варитаббам̣. сам̣вараггахан̣ена гахита̄ сати сам̣варо. асам̣вутасса̄ти сам̣варан̣а̄вадхи. асам̣варато хи сам̣варан̣ам̣. сам̣варитаббаггахан̣ена сиддхо идха сам̣варависайо. чаккхундрийан̃хи сам̣варан̃а̄н̣ам̣ рӯпа̄рамман̣е сам̣варӣйатӣти авуттасиддхойаматтхо. а̄саватаннимиттакилеса̄дипарил̣а̄ха̄бха̄во пхалам̣. евам̣ сотадва̄ра̄дӣсупи йоджетаббам̣. саббаттхева̄ти манодва̄ре пан̃чадва̄ре ча̄ти саббасмим̣ два̄ре.
сам̣вара̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣исевана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
23. пат̣исан̇кха̄ йонисо чӣварантиа̄дӣсу ‘‘сӣтасса пат̣игха̄та̄йа̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ паччавеккхан̣амева йонисо пат̣исан̇кха̄. ӣдисанти еварӯпам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣. бхавапаттхана̄йа асса̄дайатоти бхавапаттхана̄мукхена бха̄витам̣ а̄рамман̣ам̣ асса̄дентасса. чӣваранти нива̄сана̄ди йам̣ кин̃чи чӣварам̣. пат̣исеватӣти нива̄сана̄дивасена парибхун̃джати. йа̄вадева̄ти пайоджанапарима̄н̣анийаманам̣. сӣтапат̣игха̄та̄дийева хи йогино чӣварапат̣исеване пайоджанам̣. сӣтасса̄ти дха̄туккхобхато ва̄ утупарин̣а̄мато ва̄ уппаннасӣтасса. пат̣игха̄та̄йа̄ти пат̣иба̄ханаттхам̣ таппаччайасса вика̄расса виноданаттхам̣. ун̣хасса̄ти аггисанта̄пато уппаннасса ун̣хасса. д̣ам̣са̄дайо па̄кат̣а̄йева. пуна йа̄вадева̄ти нийатапайоджанапарима̄н̣анийаманам̣. нийатан̃хи пайоджанам̣ чӣварапат̣исеванасса хирикопӣнапат̣иччха̄данам̣, итарам̣ када̄чи када̄чи. хирикопӣнанти самба̄дхат̣т̣ха̄нам̣. йасмин̃хи ан̇ге виват̣е хирӣкуппати винассати, там̣ хирийа̄ копанато хирикопӣнам̣, тасса пат̣иччха̄данаттхам̣ чӣварам̣ пат̣исевати.
пин̣д̣апа̄танти йам̣ кин̃чи а̄ха̄рам̣. со хи пин̣д̣олйена бхиккхана̄йа патте патанато таттха таттха ладдхабхиккха̄пин̣д̣а̄нам̣ па̄то саннипа̄тоти ‘‘пин̣д̣апа̄то’’ти вуччати. нева дава̄йа̄ти на кӣл̣ана̄йа. на мада̄йа̄ти на баламадама̄намадапурисамадаттхам̣. на ман̣д̣ана̄йа̄ти на ан̇гапаччан̇га̄нам̣ пӣн̣анабха̄ваттхам̣. на вибхӯсана̄йа̄ти на тесам̣йева собханаттхам̣, чхависампатиаттханти аттхо. има̄ни ча пада̄ни йатха̄ккамам̣ моха-доса-сан̣т̣ха̄на-ван̣н̣а-ра̄гӯпаниссайа-паха̄наттха̄ни ведитабба̄ни. пуримам̣ ва̄ двайам̣ аттано аттано сам̣килесуппаттиниседханаттхам̣, итарам̣ парассапи. чатта̄рипи ка̄масукхаллика̄нуйогасса паха̄наттхам̣ вутта̄нӣти ведитабба̄ни. ка̄йасса̄ти рӯпака̄йасса. т̣хитийа̄ йа̄пана̄йа̄ти пабандхат̣т̣хитаттхан̃чева паваттийа̄ авиччхеданаттхан̃ча чирака̄лат̣т̣хитаттхам̣ джӣвитиндрийасса паватта̄панаттхам̣. вихим̣сӯпаратийа̄ти джигхаччха̄дуккхасса упараман̣аттхам̣. брахмачарийа̄нуггаха̄йа̄ти са̄санамаггабрахмачарийа̄нам̣ ануггахаттхам̣. итӣти евам̣ имина̄ упа̄йена. пура̄н̣ан̃ча веданам̣ пат̣ихан̇кха̄мӣти пура̄н̣ам̣ абхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведанам̣ пат̣иханисса̄ми. наван̃ча веданам̣ на уппа̄десса̄мӣти навам̣ бхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведанам̣ на уппа̄десса̄мӣти. тасса̄ хи ануппанна̄йа ануппаджджанаттхамева а̄ха̄рам̣ парибхун̃джати. еттха ча абхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведана̄ на̄ма йатха̄паватта̄ джигхаччха̄нимитта̄ ведана̄. са̄ хи абхун̃джантасса бхиййо бхиййо павад̣д̣ханавасена уппаджджати, бхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведана̄пи кхуда̄нимитта̄ва ан̇гада̄хасӯла̄диведана̄ аппаватта̄. са̄ хи бхуттапаччайа̄ ануппанна̄ва на уппаджджиссатӣти. вихим̣са̄нимиттата̄ чета̄сам̣ вихим̣са̄йа висесо.
йа̄тра̄ ча ме бхависсатӣти йа̄пана̄ ча ме чатуннам̣ ирийа̄патха̄нам̣ бхависсати. йа̄пана̄йа̄ти имина̄ джӣвитиндрийайа̄пана̄ вутта̄, идха чатуннам̣ ирийа̄патха̄нам̣ авиччхедасан̇кха̄та̄ йа̄пана̄ти айамета̄сам̣ висесо. анаваджджата̄ ча пха̄сувиха̄ро ча̄ти айуттапарийесанапат̣иггахан̣апарибхогапариваджджанена анаваджджата̄, паримитапарибхогена пха̄сувиха̄ро. асаппа̄йа̄паримитабходжанапаччайа̄ аратитандӣвиджамбхита̄вин̃н̃угараха̄дидоса̄бха̄вена ва̄ анаваджджата̄, саппа̄йапаримитабходжанапаччайа̄ ка̄йабаласамбхавена пха̄сувиха̄ро. йа̄вадаттхаудара̄вадехакабходжанапариваджджанена сеййасукхапассасукхамиддхасукха̄дӣнам̣ абха̄вато анаваджджата̄, чатупан̃ча̄лопаматтан̃н̃ӣнабходжанена чатуирийа̄патхайогйата̄па̄данато пха̄сувиха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘чатта̄ро пан̃ча а̄лопе, абхутва̄ удакам̣ пиве;
алам̣ пха̄сувиха̄ра̄йа, пахитаттасса бхиккхуно’’ти. (тхерага̄. 983);
етта̄вата̄ пайоджанапариггахо, маджджхима̄ ча пат̣ипада̄ дӣпита̄ хоти.
сена̄сананти сайанан̃ча а̄санан̃ча. йаттха хи виха̄ра̄дике сети нипаджджати, а̄сати нисӣдати, там̣ сена̄санам̣. утупариссайавиноданапат̣исалла̄на̄ра̄маттханти утуйева парисаханат̣т̣хена париссайо, сарӣра̄ба̄дхачиттавиккхепакаро, атха ва̄ йатха̄вутто уту ча сӣхабйаггха̄дипа̄кат̣апариссайо ча ра̄гадоса̄дипат̣иччханнапариссайо ча утупариссайо, тасса виноданаттхан̃чева екӣбха̄васукхаттхан̃ча. идан̃ча чӣварапат̣исеване хирикопӣнапат̣иччха̄данам̣ вийа тасса нийатапайоджананти пуна ‘‘йа̄вадева̄’’ти вуттам̣.
гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ранти рогасса паччанӣкаппаваттийа̄ гила̄напаччайо, тато ева бхисаккасса анун̃н̃а̄таваттхута̄йа бхесаджджам̣, джӣвитасса парива̄расамбха̄рабха̄вехи париккха̄ро ча̄ти гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ро, там̣. уппанна̄нанти джа̄та̄нам̣ ниббатта̄нам̣. веййа̄ба̄дхика̄нанти бйа̄ба̄дхато дха̄туккхобхато ча танниббаттарогато ча джа̄та̄нам̣. ведана̄нанти дуккхаведана̄нам̣. абйа̄баджджхапарамата̄йа̄ти ниддуккхапарамабха̄ва̄йа пат̣исева̄мӣти йоджана̄. еваметтха сан̇кхепенева па̄л̣иван̣н̣ана̄ ведитабба̄. нававедануппа̄данатопӣти на кевалам̣ а̄йатим̣ ева випа̄капарил̣а̄ха̄, атха кхо атибходжанапаччайа̄ алам̣са̄т̣ака̄дӣнам̣ вийа нававедануппа̄данатопи ведитабба̄ти аттхо.
пат̣исевана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
адхива̄сана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
24. кхамоти кхаманако. каммат̣т̣ха̄никасса чаланам̣ на̄ма каммат̣т̣ха̄напаричча̄готи а̄ха ‘‘чалати кампати каммат̣т̣ха̄нам̣ виджахатӣ’’ти. адхиматтампи ун̣хам̣ сахати, саханто ча на наггасаман̣а̄дайо вийа сахати, атха кхо каммат̣т̣ха̄на̄виджаханена̄ти а̄ха ‘‘свева тхеро вийа̄’’ти. бахичан̇камети лен̣ато бахи чан̇каме. ун̣хабхайенева̄ти наракаггиун̣хабхайенева. тена̄ха ‘‘авӣчимаха̄нирайам̣ паччавеккхитва̄’’ти, тампи ‘‘майа̄ анекаккхаттум̣ анубхӯтам̣, идам̣ пана тато мудутара’’нти евам̣ паччавеккхитва̄. еттха̄ти етасмим̣ т̣ха̄не. аггисанта̄пова ведитаббо сӯрийасанта̄пасса парато вуччама̄натта̄.
парисуддхасӣлохамасмӣти саббатха̄пи ‘‘висуддхасӣлохамасмӣ’’ти маран̣ам̣ аггахетва̄ авиппат̣иса̄рамӯликам̣ пӣтим̣ уппа̄деси. саха пӣтуппа̄да̄ти пхаран̣апӣтийа̄ уппа̄дена сахева. висам̣ ниваттитва̄ти пӣтивегена аджджхоттхатам̣ дат̣т̣хамукхенева бхасситва̄. таттхева̄ти саппена дат̣т̣хат̣т̣ха̄нейева. читтекаггатам̣ лабхитва̄ти ‘‘пӣтиманасса ка̄йо пассамбхатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.466; 3.359; сам̣. ни. 5.376; а. ни. 3.96; 11.12) найена сама̄дха̄нам̣ па̄пун̣итва̄.
паччайесу сантосо бха̄вана̄йа ча а̄рамитаббат̣т̣ха̄ната̄йа а̄ра̄мо асса̄ти паччайасантосабха̄вана̄ра̄мо, тасса бха̄во паччайа…пе… ра̄мата̄, та̄йа. маха̄тхероти вуд̣д̣хатаро тхеро. вачанамева тадаттхам̣ н̃а̄петука̄ма̄нам̣ патхоти вачанапатхо.
асукхат̣т̣хена ва̄ тибба̄. йан̃хи на сукхам̣, там̣ анит̣т̣хам̣ ‘‘тибба’’нти вуччати. евам̣сабха̄воти ‘‘адхива̄санаджа̄тийо’’ти падасса аттхама̄ха. мухуттена кхан̣ева ва̄те хадайам̣ пха̄летум̣ а̄раддхейева. ана̄га̄мӣ хутва̄ паринибба̄йӣти арахаттам̣ патва̄ паринибба̄йи.
евам̣ саббаттха̄ти ‘‘ун̣хена пхут̣т̣хасса сӣтам̣ паттхайато’’тиа̄дина̄ саббаттха ун̣ха̄динимиттам̣ ка̄ма̄савуппатти ведитабба̄, сӣтам̣ ва̄ ун̣хам̣ ва̄ анит̣т̣ханти адхиппа̄йо. аттагга̄хе сати аттанийагга̄хоти а̄ха ‘‘майхам̣ сӣтам̣ ун̣ханти га̄хо дит̣т̣ха̄саво’’ти. сӣта̄дике упагате сахантӣ кхамантӣ те аттано упари ва̄сентӣ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘а̄ропетва̄ ва̄сетийева̄’’ти. на нирассатӣти на видхунати. йо хи сӣта̄дике на сахати, со те нирассанто видхунанто вийа хотӣти.
адхива̄сана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
париваджджана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
25. ахам̣ саман̣оти (а. ни. т̣ӣ. 3.6.58) ‘‘ахам̣ саман̣о, ким̣ мама джӣвитена ва̄ маран̣ена ва̄’’ти евам̣ ачинтетва̄ти адхиппа̄йо. паччавеккхитва̄ти га̄маппадесам̣ пайоджана̄дин̃ча паччавеккхитва̄. пат̣иккаматӣти хаттхиа̄дӣнам̣ самӣпагаманато апаккамати. кан̣т̣ака̄ йаттха тит̣т̣ханти, там̣ кан̣т̣акат̣т̣ха̄нам̣. амануссадут̣т̣ха̄нӣти амануссасан̃ча̄рена дӯсита̄ни, сапариссайа̄нӣти аттхо. сама̄нанти самам̣, ависаманти аттхо. ака̄си ва̄ та̄дисам̣ ана̄ча̄рам̣.
сӣласам̣варасан̇кха̄тена̄ти ‘‘катхам̣ париваджджанам̣ сӣла’’нти йадеттха ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. апича ‘‘чан̣д̣ам̣ хаттхим̣ париваджджетӣ’’ти вачанато хаттхиа̄дипариваджджанампи бхагавато вачана̄нут̣т̣ха̄нанти катва̄ а̄ча̄расӣламева̄ти ведитаббам̣.
париваджджана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
винодана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
26. итипӣти имина̄ ка̄ран̣ена, айонисоманасика̄расамут̣т̣хитатта̄пи лобха̄дисахагататта̄пи кусалапат̣ипаккхатопӣтиа̄дӣхи ка̄ран̣ехи айам̣ витакко акусалоти аттхо. имина̄ найена са̄ваджджотиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо. еттха ча акусалотиа̄дина̄ дит̣т̣хадхаммикам̣ ка̄мавитаккасса а̄дӣнавам̣ дассети, дуккхавипа̄коти имина̄ сампара̄йикам̣. аттабйа̄ба̄дха̄йа сам̣ваттатӣтиа̄дӣсупи имина̄ва найена а̄дӣнававибха̄вана̄ ведитабба̄. уппаннасса ка̄мавитаккасса анадхива̄санам̣ на̄ма пуна та̄дисасса ануппа̄данам̣, там̣ панасса паха̄нам̣ виноданам̣ бйантикаран̣ам̣ анабха̄вагамананти ча ваттум̣ ват̣т̣атӣти па̄л̣ийам̣ ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’ти ватва̄ ‘‘паджахатӣ’’тиа̄ди вуттанти таматтхам̣ дассенто ‘‘анадхива̄сенто ким̣ каротӣти паджахатӣ’’тиа̄дима̄ха. паха̄нан̃четтха виккхамбханамева, на самуччхедоти дассетум̣ ‘‘винодетӣ’’тиа̄ди вуттанти виккхамбханавасенева аттхо дассито.
ка̄мавитаккоти сампайогато а̄рамман̣ато ча ка̄масахагато витакко. тена̄ха ‘‘ка̄мапат̣исам̣йутто такко’’тиа̄ди. ка̄мапат̣исам̣йуттоти хи ка̄мара̄гасан̇кха̄тена ка̄мена сампайутто ваттхука̄масан̇кха̄тена пат̣ибаддхо ча. уппаннуппаннети тесам̣ па̄павитакка̄нам̣ уппа̄да̄ваттха̄гахан̣ам̣ ва̄ катам̣ сийа̄ анавасесаггахан̣ам̣ ва̄. тесу пат̣хамам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘упаннаматте’’ти, сампатиджа̄тети аттхо. анавасесаггахан̣ам̣ бйа̄паниччха̄йа хотӣти дассетум̣ ‘‘сатаккхаттумпи уппанне’’ти вуттам̣. н̃а̄тивитаккоти ‘‘амха̄кам̣ н̃а̄тайо сукхаджӣвино сампаттийутта̄’’тиа̄дина̄ гехасситапемавасена н̃а̄таке а̄раббха уппаннавитакко. джанападавитаккоти ‘‘амха̄кам̣ джанападо субхиккхо сампаннасассо раман̣ӣйо’’тиа̄дина̄ гехасситапемавасенева джанападам̣ а̄раббха уппаннавитакко. уккут̣икаппадха̄на̄дӣхи дуккхе ниджджин̣н̣е сампара̄йе атта̄ сукхӣ хоти амароти дуккарака̄рика̄йа пат̣исам̣йутто амараттха̄йа витакко, там̣ ва̄ а̄раббха амара̄виккхепадит̣т̣хисахагато амаро ча со витакко ча̄ти амаравитакко. пара̄нуддайата̄пат̣исам̣йуттоти паресу упат̣т̣ха̄ка̄дӣсу саханандика̄дивасена паватто ануддайата̄патирӯпако гехасситапемена пат̣исам̣йутто витакко. ла̄бхасакка̄расилокапат̣исам̣йуттоти чӣвара̄дила̄бхена чева сакка̄рена ча киттисаддена ча а̄рамман̣акаран̣авасена пат̣исам̣йутто. анаван̃н̃аттипат̣исам̣йуттоти ‘‘ахо вата мам̣ паре на аваджа̄неййум̣, на хет̣т̣ха̄ катва̄ ман̃н̃еййум̣, па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарум̣ кареййу’’нти уппаннавитакко.
ка̄мавитакко ка̄масан̇каппанасабха̄ватта̄ ка̄масан̇каппапаваттийа̄ са̄тисайатта̄ ча ка̄мана̄ка̄роти а̄ха ‘‘ка̄мавитакко панеттха ка̄ма̄саво’’ти. таббисесоти ка̄ма̄савависесо, ра̄гасахавуттӣти адхиппа̄йо. ка̄мавитакка̄дике винодети аттано санта̄нато нӣхарати етена̄ти виноданам̣, вӣрийанти а̄ха ‘‘вӣрийасам̣варасан̇кха̄тена виноданена̄’’ти.
винодана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
бха̄вана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄
27. ‘‘сатта боджджхан̇га̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ виджджа̄вимуттийо парипӯрентӣ’’ти (сам̣. ни. 5.187) вачанато виджджа̄вимуттӣнам̣ анадхигамо тато ча сакалават̣т̣адуккха̄нативатти абха̄вана̄йа а̄дӣнаво, вуттавипарийа̄йена бхагавато орасапуттабха̄ва̄дивасена ча бха̄вана̄йа а̄нисам̣со ведитаббо. упаримаггаттайасамайасамбхӯта̄ти дутийа̄димаггаккхан̣е джа̄та̄, бха̄вана̄дхика̄рато дутийамагга̄дипарийа̄панна̄ти аттхо. нану ча те локуттара̄ ева, касма̄ висесанам̣ катанти? найидам̣ висесанам̣, висеситаббам̣ панетам̣, локуттарабоджджхан̇га̄ ева адхиппета̄, те ча кхо упаримаггаттайасамайасамбхӯта̄ти. боджджхан̇гесу асаммохаттханти випассана̄джха̄намаггапхалабоджджхан̇гесу саммоха̄бха̄ваттхам̣. миссаканайена хи боджджхан̇гесу вуччама̄несу тадан̇га̄дививекадассанавасена випассана̄боджджхан̇га̄дайо вибхаджитва̄ вуччанти, на ниббаттиталокуттарабоджджхан̇га̄ ева̄ти боджджхан̇гесу саммохо на хоти боджджхан̇габха̄вана̄пат̣ипаттийа̄ ча саммадева пака̄ситатта̄. идха пана̄ти имасмим̣ сутте, имасмим̣ ва̄ адхика̄ре. локуттаранайо ева гахетаббо бха̄вана̄маггасса адхикататта̄.
а̄дипада̄нанти (а. ни. т̣ӣ. 1.1.418) ‘‘сатисамбоджджхан̇га’’нти евама̄дӣнам̣ тасмим̣ тасмим̣ ва̄кйе а̄дибхӯта̄нам̣ пада̄нам̣. аттхатоти висесавасена са̄ман̃н̃авасена ча падаттхато. лаккхан̣а̄дӣхӣти лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нато. каматоти анупуббито. анӯна̄дхикатоти та̄ваттакато. вибха̄вина̄ти вин̃н̃уна̄.
сатисамбоджджхан̇гети сатисамбоджджхан̇гападе. саран̣ат̣т̣хена̄ти ануссаран̣ат̣т̣хена. чираката̄дибхедам̣ а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣. удаке ала̄бу вийа пилавитва̄ гантум̣ адатва̄ па̄са̄н̣асса вийа ниччаласса а̄рамман̣асса т̣хапанам̣ са̄ран̣ам̣ асаммут̣т̣хата̄каран̣ам̣ апила̄панам̣. вуттампи хетам̣ милиндапан̃хе. бхан̣д̣а̄га̄рикоти бхан̣д̣агопако. апила̄пе кароти апила̄пети. тхерена̄ти на̄гасенаттхерена. саммосапаччанӣкам̣ киччам̣ асаммосо, на саммоса̄бха̄ваматтам̣. гочара̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ти ка̄йа̄диа̄рамман̣а̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄.
бодхийа̄ дхаммаса̄маггийа̄, ан̇го авайаво, бодхисса ва̄ арийаса̄вакасса ан̇го ка̄ран̣ам̣. патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄ огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄йам̣ (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1) –
‘‘килесавасена патит̣т̣ха̄нам̣, абхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи патит̣т̣ха̄нам̣, авасесакилеса̄бхисан̇кха̄рехи а̄йӯхана̄. тан̣ха̄васена патит̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хивасена а̄йӯхана̄. сассатадит̣т̣хийа̄ патит̣т̣ха̄нам̣, уччхедадит̣т̣хийа̄ а̄йӯхана̄. лӣнавасена патит̣т̣ха̄нам̣, уддхаччавасена а̄йӯхана̄. ка̄масукха̄нуйогавасена патит̣т̣ха̄нам̣, аттакиламатха̄нуйогавасена а̄йӯхана̄. сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄равасена патит̣т̣ха̄нам̣, саббалокийакусала̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄’’ти –
вуттесу пака̄ресу идха авутта̄нам̣ васена ведитабба̄. йа̄ хи айам̣ бодхӣти вуччатӣти йоджетаббам̣. ‘‘буджджхатӣ’’ти падасса пат̣ибуджджхатӣти аттхоти а̄ха ‘‘килесасанта̄нанидда̄йа ут̣т̣хахатӣ’’ти. там̣ пана пат̣ибуджджханам̣ аттхато чатуннам̣ сачча̄нам̣ пат̣иведхо, нибба̄нассева ва̄ саччхикирийа̄ти а̄ха ‘‘чатта̄рӣ’’тиа̄ди. джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа̄ти йатха̄ ан̇га̄ни ева джха̄намагга̄, на ан̇гавинимутта̄, евамидха̄пӣти аттхо. сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа̄ти етена пуггалапан̃н̃аттийа̄ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ дассети.
бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄ти идам̣ ка̄ран̣аттхо ан̇га-саддоти катва̄ вуттам̣. буджджхантӣти бодхийо, бодхийо ева ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ ‘‘буджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ти. анубуджджхантӣти випассана̄дӣнам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ буджджхитабба̄нан̃ча сачча̄нам̣ анурӯпам̣ буджджханти. пат̣ибуджджхантӣти килесанидда̄йа ут̣т̣хаханато паччаккхабха̄вена ва̄ пат̣имукхам̣ буджджханти. самбуджджхантӣти авипарӣтабха̄вена самма̄ ча буджджханти. евам̣ упасагга̄нам̣ аттхависесадӣпаната̄ дат̣т̣хабба̄. бодхи-саддо хи саббависесайуттам̣ буджджханам̣ са̄ман̃н̃ена гахетва̄ т̣хито.
вичина̄тӣти ‘‘тайидам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ вӣмам̣сати. обха̄санам̣ дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄вапат̣иччха̄дакасса саммохасса виддхам̣санам̣ йатха̄ а̄локо андхака̄расса. йасмим̣ дхамме сати вӣро на̄ма хоти, со дхаммо вӣрабха̄во. ӣрайитаббатоти паваттетаббато. косаджджапаккхато патитум̣ аппада̄навасена сампайутта̄нам̣ пагган̣ханам̣ паггахо. упаттхамбханам̣ анубалаппада̄нам̣. осӣданам̣ лайа̄патти, таппат̣ипаккхато аносӣданам̣ дат̣т̣хаббам̣. пӣн̣айатӣти таппети вад̣д̣хети ва̄. пхаран̣ам̣ пан̣ӣтарӯпехи ка̄йасса бйа̄панам̣. тут̣т̣хи на̄ма пӣти. удаггабха̄во одагйам̣, ка̄йачитта̄нам̣ уккхипананти аттхо. ка̄йачиттадаратхапассамбханатоти ка̄йадаратхасса читтадаратхасса ча пассамбханато вӯпасаманато. ка̄йоти четтха ведана̄дайо тайо кхандха̄. даратхо са̄рамбхо, дуккхадоманассапаччайа̄нам̣ уддхачча̄дикилеса̄нам̣, таппадха̄на̄нам̣ ва̄ чатуннам̣ кхандха̄нам̣ адхивачанам̣. уддхачча̄дикилесапат̣ипаккхабха̄во дат̣т̣хаббо, еван̃четтха пассаддхийа̄ апариппханданасӣтибха̄во дат̣т̣хаббо аса̄раддхабха̄вато. тена̄ха бхагава̄ ‘‘пассаддхо ка̄йо аса̄раддхо’’ти (ма. ни. 1.52).
сама̄дха̄натоти самма̄ читтасса а̄дха̄нато т̣хапанато. авиккхепо сампайутта̄нам̣ авиккхиттата̄, йена сасампайутта̄ дхамма̄ авиккхитта̄ хонти, со дхаммо авиккхепоти. ависа̄ро аттано ева ависаран̣асабха̄во. сампин̣д̣анам̣ сампайутта̄нам̣ авиппакин̣н̣абха̄ва̄па̄данам̣ нха̄нӣйачун̣н̣а̄нам̣ удакам̣ вийа. читтат̣т̣хитипаччупат̣т̣ха̄ноти ‘‘читтасса т̣хитӣ’’ти (дха. са. 11) вачанато читтасса пабандхат̣хитипаччупат̣т̣ха̄но. аджджхупеккханатоти уда̄сӣнабха̄вато. са̄ти боджджхан̇гаупеккха̄. самаппаватте дхамме пат̣исан̃чиккхати упапаттито иккхати тада̄ка̄ра̄ хутва̄ паваттатӣти пат̣исан̇кха̄налаккхан̣а̄, еван̃ча катва̄ ‘‘пат̣исан̇кха̄ сантит̣т̣хана̄ гахан̣е маджджхаттата̄’’ти упеккха̄кичча̄дхиматтата̄йа сан̇кха̄рупеккха̄ вутта̄. сампайуттадхамма̄нам̣ йатха̄сакакиччакаран̣авасена самам̣ паваттанапаччайата̄ самава̄хита̄. алӣна̄нуддхатаппаваттипаччайата̄ ӯна̄дхиката̄нива̄ран̣ам̣. сампайутта̄нам̣ асамаппаваттихетукапаккхапа̄там̣ упаччхиндантӣ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘паккхапа̄тупаччхедараса̄’’ти. аджджхупеккханамева маджджхаттабха̄во.
саббасмим̣ лӣнапаккхе уддхаччапаккхе ча аттхика̄ паттханӣйа̄ иччхитабба̄ти саббаттхика̄, там̣ саббаттхикам̣. сама̄наккхан̣апаваттӣсу саттасупи самбоджджхан̇гесу ва̄ча̄йа камаппаваттито пат̣ипа̄т̣ийа̄ ваттаббесу йам̣ кин̃чи пат̣хамам̣ аватва̄ сатисамбоджджхан̇гассева пат̣хамам̣ вачанасса ка̄ран̣ам̣ саббесам̣ упака̄ракаттанти вуттам̣ ‘‘саббеса’’нтиа̄ди. саббесанти ча лӣнуддхаччапаккхика̄нам̣, ан̃н̃атха̄ саббепи саббесам̣ паччайа̄ти.
‘‘касма̄ саттева боджджхан̇га̄ вутта̄’’ти чодако саддха̄лобха̄дӣнампи боджджхан̇габха̄вам̣ а̄сан̇кати, итаро сатиа̄дӣнам̣йева бха̄вана̄йа упака̄ратам̣ дассенто ‘‘лӣнуддхаччапат̣ипаккхато саббаттхикато ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха лӣнасса̄ти атиситхилавӣрийата̄дӣхи бха̄вана̄вӣтхим̣ анотаритва̄ сам̣кут̣итасса читтасса. тада̄ хи пассаддхисама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄ на бха̄ветабба̄. тан̃хи етехи аллатин̣а̄дӣхи вийа паритто агги дуссамут̣т̣ха̄пийам̣ хотӣти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.234). дхаммавичайавӣрийапӣтисамбоджджхан̇га̄ пана бха̄ветабба̄, суккхатин̣а̄дӣхи вийа паритто агги лӣнам̣ читтам̣ етехи сусамут̣т̣ха̄пийам̣ хотӣти. тена вуттам̣ ‘‘йасмин̃ча кхо’’тиа̄ди. таттха йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘аттхи, бхиккхаве, кусала̄кусала̄ дхамма̄…пе… пӣтисамбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа…пе… сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232). таттха сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣апат̣иведхавасена паваттаманасика̄ро…пе… дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дайо бха̄вети на̄ма.
уддхаччасса̄ти читтасса ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхи сӣтибха̄вапатит̣т̣хитабха̄вам̣ анотин̣н̣ата̄йа, тада̄ дхаммавичайавӣрийапӣтисамбоджджхан̇га̄ на бха̄ветабба̄. тан̃хи етехи суккхатин̣а̄дӣхи вийа аггиккхандхо дувӯпасамайам̣ хоти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.234). пассаддхисама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄ пана бха̄ветабба̄, аллатин̣а̄дӣхи вийа аггиккхандхо уддхатам̣ читтам̣ етехи сувӯпасамайам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘йасмин̃ча кхо’’тиа̄ди. еттха̄пи йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена пассаддхисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘аттхи, бхиккхаве, ка̄йапассаддхи читтапассаддхи…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232). таттха йатха̄сса пассаддхиа̄дайо уппаннапубба̄, там̣ а̄ка̄рам̣ саллаккхетва̄ тесам̣ уппа̄данавасена татха̄ манасикаронтова пассаддхисамбоджджхан̇га̄дайо бха̄вети на̄ма. сатисамбоджджхан̇го пана саббаттха бахӯпака̄ро. со хи читтам̣ лӣнапаккхика̄нам̣ пассаддхиа̄дӣнам̣ васена лайа̄паттито, уддхаччапаккхика̄нан̃ча дхаммавичайа̄дӣнам̣ васена уддхаччапа̄тато раккхати, тасма̄ со лон̣адхӯпанам̣ вийа саббабйан̃джанесу саббакаммикаамаччо вийа ча ра̄джакиччесу саббаттха иччхитаббо. тена̄ха ‘‘сатин̃ча кхва̄хам̣, бхиккхаве, саббаттхикам̣ вада̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 5.234).
н̃атва̄ н̃а̄табба̄ти (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.129) самбандхо. вад̣д̣хи на̄ма вепуллам̣ бхиййобха̄во пунаппунам̣ уппа̄до ева̄ти а̄ха ‘‘пунаппунам̣ джанетӣ’’ти. абхивуддхим̣ па̄пенто ниббаттети. вивиттата̄ти вивиттабха̄во. йо хи вивечанӣйато вивиччати, йам̣ вивиччитва̄ т̣хитам̣, тадубхайам̣ идха вивиттабха̄васа̄ман̃н̃ена ‘‘вивиттата̄’’ти вуттам̣. тесу пуримо вивечанӣйато вивиччама̄ната̄йа вивекасан̇кха̄та̄йа вивиччанакирийа̄йа саман̇гӣ дхаммасамӯхо та̄йа ева вивиччанакирийа̄йа васена вивекоти гахито. итаро саббасо тато тато вивиттасабха̄вата̄йа. таттха йасмим̣ дхаммапун̃дже сатисамбоджджхан̇го вивиччанакирийа̄йа паваттати, там̣ йатха̄вутта̄йа вивиччама̄ната̄йа вивекасан̇кха̄там̣ нисса̄йева паваттати, итарам̣ пана таннинната̄тада̄рамман̣ата̄хӣти вуттам̣ ‘‘вивеке ниссита’’нти. йатха̄ ва̄ вивекавасена паваттам̣ джха̄нам̣ ‘‘вивекаджа’’нти вуттам̣, евам̣ вивекавасена паватто боджджхан̇го ‘‘вивеканиссито’’ти дат̣т̣хаббо. ниссайат̣т̣хо ча випассана̄магга̄нам̣ васена маггапхала̄нам̣ ведитаббо. асатипи пубба̄парабха̄ве ‘‘пат̣иччасамуппа̄да̄’’ти еттха паччайа̄нам̣ самуппа̄данам̣ вийа абхиннадхамма̄дха̄ра̄ ниссайанабха̄вана̄ самбхавантӣти. айамева̄ти вивеко ева. вивеко хи паха̄навинайавира̄ганиродха̄ ча сама̄наттха̄.
тадан̇гасамуччхеданиссаран̣авивеканисситатам̣ ватва̄ пат̣ипассаддхививеканисситата̄йа авачанам̣ ‘‘сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дина̄ бха̄ветабба̄нам̣ боджджхан̇га̄нам̣ идха вуттатта̄. бха̄витаббоджджхан̇гасса хи йе саччхика̄табба̄ пхалабоджджхан̇га̄, тесам̣ киччам̣ пат̣ипассаддхививеко. аджджха̄сайатоти ‘‘нибба̄нам̣ саччхикарисса̄мӣ’’ти махантааджджха̄сайато. йадипи випассана̄ккхан̣е сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ читтам̣, сан̇кха̄ресу пана а̄дӣнавам̣ сут̣т̣ху дисва̄ таппат̣ипаккхе нибба̄не адхимуттата̄йа аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканисситата̄ да̄ха̄бхибхӯтасса пуггаласса сӣтанинначитатта̄ вийа. на пат̣исиддха̄ випассана̄па̄дакесу касин̣а̄рамман̣а̄диджха̄несу сатиа̄дӣнам̣ ниббедхабха̄гийатта̄. ануддхаранта̄ пана випассана̄ вийа бодхийа̄ маггасса а̄саннака̄ран̣ам̣ джха̄нам̣ на хоти, на̄пи татха̄ екантикам̣ ка̄ран̣ам̣, на ча випассана̄киччасса вийа джха̄накиччасса нит̣т̣ха̄нам̣ магготи катва̄ на уддхаранти. еттха ча касин̣аггахан̣ена тада̄йатта̄ни а̄руппа̄нипи гахита̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. та̄нипи хи випассана̄па̄дака̄ни ниббедхабха̄гийа̄ни ча хонтӣти ваттум̣ ват̣т̣ати танниннабха̄васаббха̄вато. йадаггена хи нибба̄нанинната̄, тадаггена пхаланинната̄пи сийа̄. ‘‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ тада̄йатанам̣ упасампаджджа вихареййа’’нти (ма. ни. 1.465) а̄дивачанампетасса аттхасса са̄дхакам̣.
воссагга-саддо паричча̄гаттхо паккханданаттхо ча̄ти воссаггасса дувидхата̄ вутта̄. воссаджджанан̃хи паха̄нам̣, виссат̣т̣хабха̄вена нира̄сан̇капавати ча, тасма̄ випассана̄ккхан̣е тадан̇гавасена, маггаккхан̣е самуччхедавасена пат̣ипаккхасса паха̄нам̣ воссагго, татха̄ випассана̄ккхан̣е танниннабха̄вена, маггаккхан̣е а̄рамман̣акаран̣ена виссат̣т̣хасабха̄вато воссагготи ведитаббам̣. йатха̄вуттена пака̄рена̄ти тадан̇гасамуччхедапака̄рена танниннатада̄рамман̣акаран̣апака̄рена ча. пуббе воссагга-падассева аттхасса вуттатта̄ а̄ха ‘‘сакалена вачанена̄’’ти. парин̣амантам̣ випассана̄ккхан̣е, парин̣атам̣ маггаккхан̣е. парин̣а̄мо на̄ма парипа̄коти а̄ха ‘‘парипаччантам̣ парипаккан̃ча̄’’ти. парипа̄ко ча а̄севанала̄бхена а̄хитаса̄маттхийасса килесасса париччаджитум̣ нибба̄нан̃ча паккхандитум̣ тиккхависадасабха̄во. тена̄ха ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди. еса найоти йва̄йам̣ ‘‘тадан̇гавивеканиссита’’нтиа̄дина̄ сатисамбоджджхан̇ге вутто, сесесу дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣсупи еса найоти евам̣ таттха нетаббанти аттхо.
евам̣ а̄дикаммика̄нам̣ боджджхан̇гесу асаммохаттхам̣ миссаканайам̣ ватва̄ ида̄ни ниббаттиталокуттарабоджджхан̇гавасена аттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘идха пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. идха пана̄ти имасмим̣ сабба̄савасуттанте. магго ева воссаггавипарин̣а̄мӣ бха̄вана̄маггасса идха адхиппетатта̄. тан̃ча кхоти сатисамбоджджхан̇гам̣. самуччхедатоти самуччхинданато.
дит̣т̣ха̄савасса пат̣хамамаггаваджджхатта̄ ‘‘тайо а̄сава̄’’ти вуттам̣. тепи анапа̄йагаманӣйа̄ ева ведитабба̄ апа̄йагаманӣйа̄нам̣ дассаненева пахӣнатта̄. сатипи самбоджджхан̇га̄нам̣ йебхуййена маггабха̄ве таттха таттха самбоджджхан̇гасабха̄ва̄нам̣ маггадхамма̄нам̣ васена вуттамаггаттайасампайутта̄ боджджхан̇га̄ти паччекабоджджхан̇ге ‘‘боджджхан̇габха̄вана̄йа̄’’ти имина̄ ган̣ханто ‘‘маггаттайасампайутта̄йа̄’’ти а̄ха.
бха̄вана̄паха̄таббаа̄сававан̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
28. тхоментоти а̄саваппаха̄насса судуккаратта̄ та̄йа ева дуккаракирийа̄йа там̣ абхиттхаванто. асса̄ти пахӣна̄савабхиккхуно. а̄нисам̣санти тан̣ха̄ччхеда̄дидуккхаккхайапарийоса̄нам̣ удрайам̣. етехи паха̄на̄дисам̣киттанехи. уссуккам̣ джанентоти евам̣ дхаммасса̄мина̄пи абхиттхаванӣйам̣ маха̄нисам̣сан̃ча а̄саваппаха̄нанти таттха а̄дарасахитам̣ усса̄хам̣ уппа̄денто. дассаненева пахӣна̄ти дассанена пахӣна̄ ева. тена вуттам̣ ‘‘на аппахӣнесуйева пахӣнасан̃н̃ӣ’’ти.
сабба-саддена а̄сава̄нам̣, а̄савасам̣вара̄нан̃ча самбандхавасена дутийапат̣хамавикаппа̄нам̣ бхедо дат̣т̣хаббо. дассана̄бхисамайа̄ти парин̃н̃а̄бхисамайа̄ парин̃н̃а̄киччасиддхийа̄. тена̄ха ‘‘киччавасена̄’’ти, асаммохапат̣иведхена̄ти аттхо. самуссайо ка̄йо, аттабха̄во ва̄.
анаваджджапӣтисоманассасахитам̣ читтам̣ ‘‘аттано’’ти ваттаббатам̣ арахати аттха̄вахатта̄, на таббипарӣтам̣ анаттха̄вахатта̄ти пӣтисампайуттачиттатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘аттамана̄ти сакамана̄’’ти. тена̄ха ‘‘тут̣т̣хамана̄’’ти. аттамана̄ти ва̄ пӣтисоманассехи гахитамана̄. йасма̄ пана техи гахитата̄ сампайуттата̄ва, тасма̄ вуттам̣ ‘‘пӣтисоманассехи ва̄ сампайуттамана̄’’ти. йадеттха аттхато на вибхаттам̣, там̣ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййатта̄ ча̄ти ведитаббам̣.
сабба̄савасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.