1. мӯлапарийа̄йасуттаван̣н̣ана̄

аббхантаранида̄наван̣н̣ана̄

1. евам̣ ба̄хиранида̄не ваттаббам̣ атидиситва̄ ида̄ни абхантаранида̄нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етум̣ ‘‘йам̣ панета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йасма̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена сам̣ван̣н̣етаббе дхамме падавибха̄гам̣ падаттхан̃ча дассетва̄ тато парам̣ пин̣д̣атта̄дидассанавасена сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄, тасма̄ пада̄ни та̄ва дассенто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нтиа̄дима̄ха. таттха падавибха̄готи пада̄нам̣ висесо, на падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го, падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄ падавибха̄гасаддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘субхаган̃ча там̣ ванан̃ча̄ти субхагаванам̣, са̄ла̄нам̣ ра̄джа̄, са̄ло ча со ра̄джа̄ ча итипи са̄лара̄джа̄’’тиа̄дивасена сама̄сападесу дат̣т̣хаббо.

аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣саддасса дассенто ‘‘евам̣-саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни (дӣ. ни. 1.163), евавидхо евама̄ка̄ро’’ти ча а̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-садда̄ ча. татха̄ хи видхайуттагата-садде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти, сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти. но хидам̣, бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48) евама̄йупарийанто’’ти (па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е.

нану ча ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄, евама̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддоти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хи евам̣-саддо а̄ка̄раттхоти адхиппето йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄ кхо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.234, 396), на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еван̃ча катва̄ ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни упама̄диуда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄пи…пе… баху’’нти (дха. па. 53) еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссӯпапатти-саппурисӯпаниссайа-саддхаммассавана-йонисоманасика̄ра- бхогасампатти-а̄дида̄на̄ди-пун̃н̃акирийахетусамуда̄йато собха̄-сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гун̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣а̄ва упама̄, тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти ‘‘евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттум̣ йуттам̣. со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесо ева̄ти вуттам̣ ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’ти еттха ча бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣. йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣.

евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣, со ча гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄нато дат̣т̣хаббам̣. евам̣, бхантети пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре саннийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо вачанасампат̣иччханаттхо вутто. тена евам̣, бханте са̄дху, бханте, сут̣т̣ху, бхантети вуттам̣ хоти. еван̃ча вадехӣти ‘‘йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣ’’ти йо евам̣ вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо. со евам̣саддена нидассӣйатӣти ‘‘нидассане’’ти вуттоти. евам̣ ноти еттха̄пи тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматигахан̣авасена ‘‘сам̣ваттанти ва̄ но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.

на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ваттатипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄, найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссака̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена т̣хапана̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикаппат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄. техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена, таттха ча аппараджаккхата̄дибхедена анеке, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато, сан̇ка̄санапака̄сана-виваран̣а-вибхаджана-утта̄нӣкаран̣а-пан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхара-падабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1 девата̄сам̣йутта) ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато, ра̄га̄дикилеса̄панайанато ча па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти, бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти, йе харитабба̄. путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хипака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. ‘‘пат̣ӣ’’ти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе ча катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти па̄т̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ па̄т̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упакилесахаран̣а̄ни хонтӣти па̄т̣иха̄рийа̄ни бхаванти. па̄т̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣, па̄т̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екамекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. па̄т̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йам̣ лаббхама̄натта̄ а̄ха ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.

на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати, дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄ра̄вираджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннампи аттха̄нам̣ екависайатта̄. итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.

‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийа̄ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄нам̣ бхедам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.

кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сутасаддо ева там̣ таматтхам̣ вадатӣти анупасаггасса сутасаддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго ча анупасагго ча̄’’тиа̄дима̄ха. асса̄ти сутасаддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сутасадде самбхавантӣти вуттам̣ ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.

сута-саддасаннидха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинӣхат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ ева-ка̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. етена авадха̄ран̣ена нира̄сан̇катам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутамева̄ти нийаметаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти сутанти асутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча кхо саммадева̄’’ти. тенева̄ха – ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айаматтхайоджана̄ карӣйатӣти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. саванасаддо четтха камматтхо ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти.

евам̣ саванахетусун̣антапуггаласаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехипи там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттитум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄нам̣ на̄на̄ка̄рена. етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхибха̄ваппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄сананти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сутасаддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айан̃хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣. майа̄ти каттуаттхе.

еванти ниддиситаббаппака̄сананти нидассанаттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса ниддиситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сута-саддасса кирийа̄саддатта̄ саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣апабандхапат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммапабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.

йасса читтасанта̄насса̄тиа̄дипи а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄ аттхайоджанам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти упа̄да̄пан̃н̃атти ева дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рӯпа̄да̄навасена татха̄ вутта̄. сутанти висайаниддесоти сотаббабхӯто дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нанти катва̄ вуттам̣. читтасанта̄навинимуттасса параматтхато кассачи катту абха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃ам̣ вийа там̣саман̇гим̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гино’’ти. саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато, саванавасена читтаппаваттийа̄ ева ва̄ саванакирийа̄бха̄вато там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти вуттам̣ ‘‘там̣саман̇гино каттувисайе’’ти. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ниччхитабха̄вато а̄ха ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти. етена ва̄ авадха̄ран̣аттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ айаматтхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

пуббе сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса, авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄диупадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммапабандхабйа̄па̄рата̄йа вуттам̣ – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо’’ти. саванакирийа̄ пана пуггалава̄динопи вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхӣти висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄роти а̄ха ‘‘сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. ‘‘ме’’ти саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄ вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча таттхева самодахитаббато ‘‘мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. авиджджама̄напан̃н̃аттивиджджама̄напан̃н̃аттисабха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ евам̣-садда – сута-садда̄нам̣ аттха̄ти те татха̄рӯпа-пан̃н̃атти-упа̄да̄набхӯта-дхаммапабандхабйа̄па̄рабха̄вена дассенто а̄ха – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо, сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. еттха ча каран̣акирийа̄каттукаммависесаппака̄санавасена пуггалабйа̄па̄рависайапуггалабйа̄па̄ранидассанавасена гахан̣а̄ка̄рага̄хакатаббисайависесаниддесавасена каттукаран̣абйа̄па̄ракаттуниддесавасена ча дутийа̄дайо чатассо аттхайоджана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

саббассапи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ тесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто а̄ха – ‘‘еванти ча мети ча̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘ева’’нти ча ‘‘ме’’ти ча вуччама̄нассаттхасса а̄ка̄ра̄дино дхамма̄нам̣ асаллаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха – ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. таттха саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти бхӯтаттхауттаматтхавасена. идам̣ вуттам̣ хоти – йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во, руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо саччикат̣т̣хо параматтхо ча̄ти вуччати, на татха̄ ‘‘евам̣ ме’’ти пада̄нам̣ аттхоти. етамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘кин̃хеттха та’’нтиа̄ди вуттам̣. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. тенева хи ‘‘йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдха’’нти вуттам̣, ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена упаладдха’’нти пана вутте аттхабйан̃джана̄дисаббам̣ лаббхати.

там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббатоти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дино пачча̄масанавасена ‘‘ева’’нти, сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа ‘‘ме’’ти ваттаббатта̄ти аттхо. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ва паваттоти а̄ха ‘‘дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато’’ти асутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄ситойаматтхоти. аттана̄ пат̣ивиддха̄ суттасса пака̄рависеса̄ ‘‘ева’’нти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хотӣти етена ваккхама̄насса суттасса на̄наппака̄ратам̣ дуппат̣ивиджджхатан̃ча дассети. сутасса асаммосам̣ дӣпетӣти сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ вуттам̣. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена, пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарака̄лапан̃н̃а̄сиддхи. евам̣ асаммосена̄ти еттха̄пи ваттаббам̣. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди ‘‘пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄’’ти катва̄. пуббан̇гамата̄ четтха падха̄ната̄ ‘‘манопуббан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 1, 2) вийа. пуббан̇гамата̄йа ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дӣнам̣ вийа аппадха̄натте пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ етисса̄ти айампи аттхо йуджджати. евам̣ сатипуббан̇гама̄йа̄ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена йатха̄самбхаваматтхо ведитаббо. аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣асса, сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатасса̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

йонисоманасика̄рам̣ дӣпети евам̣-саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ти адхиппа̄йо. авиккхепам̣ дӣпетӣти ‘‘мӯлапарийа̄йам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дипуччха̄васена пакаран̣аппаттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. виккхиттачиттасса̄тиа̄ди тассеваттхасса саматтханавасена вуттам̣. саббасампаттийа̄ти аттхабйан̃джанадесакапайоджана̄дисампаттийа̄. авипарӣтасаддхаммависайехи вийа а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттхехи йонисоманасика̄расса, саддхаммассаванена вийа ча авиккхепасса йатха̄ йонисоманасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато, евам̣ авиккхепена пхалабхӯтена ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ сиддхи дассетабба̄ сийа̄ ассутавато саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато. на хи виккхиттачиттотиа̄дина̄ саматтханавачанена пана авиккхепена ка̄ран̣абхӯтена саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхи дассита̄. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄ – саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хиран̇гатта̄, авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣анти. евампи авиккхепена саппурисӯпаниссайасиддхиджотана̄ на саматтхита̄ва, но на саматтхита̄ виккхиттачитта̄нам̣ саппурисапайирупа̄сана̄бха̄васса аттхасиддхатта̄. еттха ча пуримам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса, дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ екантавассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хиппаваттийа̄.

бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанапабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампаттиога̄хана̄ка̄ро ниравасесапарахитапа̄рипӯрика̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘евам̣ бхаддако а̄ка̄ро’’ти. йасма̄ на хотӣти самбандхо. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄там̣ гун̣адвайам̣. апара̄паравуттийа̄ четтха чаккабха̄во, чаранти етехи сатта̄ сампаттибхавесӯти ва̄. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.31). пуримапаччхимабха̄во четтха десана̄ккамавасена дат̣т̣хаббо. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса аттхита̄йа. самма̄пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти тадасуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄ватоти а̄ха – ‘‘а̄сайасуддхи сиддха̄ хотӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43), ‘‘катапун̃н̃оси твам̣ а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. тенева̄ха ‘‘а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти. пайогасуддхийа̄ти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванапайогасса висадабха̄вена. татха̄ ча̄ха ‘‘а̄гамабйаттисиддхӣ’’ти. саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена. парисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хотӣти.

на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄тиа̄дина̄ аттхабйан̃джанесу тхерасса евам̣саддасута-садда̄нам̣ асаммоха̄саммосадӣпанато чатупат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассети. таттха сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена̄ти етена айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дассети. манодит̣т̣хикаран̣а̄ парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄рапат̣ибаддха̄ти те вуттанайена йонисоманасика̄радӣпакена евам̣саддена йоджетва̄, саванадха̄ран̣авачӣпаричайа̄ парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄напат̣ибаддха̄ти те авиккхепадӣпакена сута-саддена йоджетва̄ дассенто са̄санасампаттийа̄ дхаммассаване усса̄хам̣ джанети. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄нупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ ану ану пеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккхантибхӯта̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄.

сакалена вачанена̄ти пуббе тӣхи падехи висум̣ висум̣ йоджитатта̄ вуттам̣. аттано адахантоти ‘‘мамеда’’нти аттани ат̣т̣хапенто. асаппурисабхӯминти акатан̃н̃утам̣ ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) евам̣ вуттам̣ анарийавоха̄ра̄ваттхам̣, са̄ ева анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘мамедам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯмисаматиккама̄дивачанам̣ нираттхаканти? найидамевам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо вибха̄витоти дассанато. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачананти едисӣ чодана̄ анавака̄са̄ва̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира кхан̣е екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘бхагава̄ ча париниббуто, айан̃ча а̄йасма̄ десана̄кусало, ида̄ни дхаммам̣ десети сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто, ким̣ ну кхо сайам̣ саччхикатам̣ дхаммам̣ десети, уда̄ху бхагаватойева вачанам̣ йатха̄сута’’нти. евам̣ тада̄сан̇китаппака̄рато асаппурисабхӯмисамоккама̄дито атиккама̄ди вибха̄витанти. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммойева нетти дхамманетти.

дал̣хатаранивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄. на̄тисам̣саппана̄ матибхедаматта̄ вимати. ассаддхийам̣ вина̄сети бхагавата̄ деситатта̄, саммукха̄васса пат̣иггахитатта̄, кхалитадурутта̄дигахан̣адоса̄бха̄вато ча. еттха ча пат̣хама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ чатассо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄, паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣ нидассанаттхам̣ авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

ека-саддо ан̃н̃асет̣т̣ха̄саха̄йасан̇кхйа̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) ан̃н̃аттхе диссати, ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.228) сет̣т̣хаттхе, ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.405) асаха̄йе, ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу сан̇кхйа̄йам̣. идха̄пи сан̇кхйа̄йанти дассенто а̄ха ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти. ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо ‘‘кхан̣о’’ти ча ‘‘самайо’’ти ча вуччати, со екова̄ти хи аттхо маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄падапӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ павадантӣти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти. та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридаханам̣.

таттха сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ санниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати маггабрахмачарийам̣ еттха тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. самети еттха, етена ва̄ сам̣гаччхати сатто, сабха̄вадхаммо ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча каппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхоти. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи; дит̣т̣хисан̃н̃оджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сан̇гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самайанам̣, самма̄ ва̄ айанам̣ апагамоти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо абхисаметабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайа-саддасса паватти ведитабба̄. самайасаддасса аттхуддха̄ре абхисамайасаддасса уда̄харан̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. асса̄ти самайасаддасса. ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато, десадесакапариса̄нам̣ вийа суттасса нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.

касма̄ панеттха анийамитавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо, на утусам̣ваччхара̄дивасена нийаметва̄ти? а̄ха – ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайасаддасса вачанена айампи гун̣о ладдхо хотӣти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти. таттха дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо девасикам̣ джха̄напхаласама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло, висесато саттасатта̄ха̄ни. суппака̄са̄ти дасасахассилокадха̄тусам̣кампанаобха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. йатха̄вуттабхедесу ева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи н̃а̄н̣акиччасамайо аттахитапат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайо, арийатун̣хӣбха̄васамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммикатха̄самайо десана̄самайо ева.

каран̣авачанена ниддесо катоти самбандхо. таттха̄ти абхидхамматадан̃н̃асуттападавинайесу. татха̄ти бхуммакаран̣ехи. адхикаран̣аттхо а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, та̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. таттха йатха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то, са̄йанхе гаччхатӣ’’ти ча а̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евам̣ идха̄пӣти дассенто а̄ха ‘‘адхикаран̣ан̃хи…пе… дхамма̄на’’нти. йасмим̣ ка̄ле дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣ ева ка̄ле дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо. йатха̄ ча ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайе’’ти ча вутте ‘‘сатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄ пхасса̄дӣнам̣ бхаванакирийа̄ ча лаккхӣйати. йасмим̣ самайети йасмим̣ наваме кхан̣е, йасмим̣ йонисоманасика̄ра̄дихетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е, хетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ пхасса̄дайопи хонтӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти дассенто а̄ха ‘‘кхан̣а…пе… лаккхӣйатӣ’’ти.

хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати ‘‘аннена васати, аджджхенена васати, пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккаман̃хи сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхум̣ отин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто бхагава̄ вихарати сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа.

аччантамева а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣ парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхаджотанаттхам̣. упайогавачананиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ аджджхетӣ’’ти.

пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена висесо. тена суттавинайесу вибхаттибйаттайо катоти дассети.

сет̣т̣ханти сет̣т̣хава̄чакам̣ вачанам̣ ‘‘сет̣т̣ха’’нти вуттам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато. татха̄ уттаманти еттха̄пи. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато, гарукаран̣а̄рахата̄йа ва̄ га̄равайутто. вуттойева, на пана идха ваттаббо висуддхимаггасса имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екадесабха̄ватоти адхиппа̄йо.

апаро найо (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1; са̄раттха. т̣ӣ. 1.винайа̄нисам̣сакатха̄ван̣н̣ана̄; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.144; итиву. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄) – бха̄гава̄ти бхагава̄, бхатава̄ти бхагава̄, бха̄ге ванӣти бхагава̄, бхаге ванӣти бхагава̄, бхаттава̄ти бхагава̄, бхаге вамӣти бхагава̄, бха̄ге вамӣти бхагава̄.

бхагава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино.

таттха катхам̣ бха̄гава̄ти бхагава̄? йе те сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, те анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ татха̄гатасса аттхи упалаббханти. татха̄ хисса сӣлам̣, сама̄дхи, пан̃н̃а̄, вимутти, вимуттин̃а̄н̣адассанам̣, хирӣ, оттаппам̣, саддха̄, вӣрийам̣, сати сампаджан̃н̃ам̣, сӣлависуддхи, дит̣т̣хивисуддхи, саматхо, випассана̄, тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тӣн̣и сучарита̄ни, тайо самма̄витакка̄, тиссо анаваджджасан̃н̃а̄, тиссо дха̄туйо, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри арийапхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄, чатуйонипат̣иччхедакан̃а̄н̣ам̣, чатта̄ро арийавам̣са̄, чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни, пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи, пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, пан̃ча нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ сан̃н̃а̄, чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни, чха га̄рава̄, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, чха сататавиха̄ра̄, чха ануттарийа̄ни, чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄, чха абхин̃н̃а̄, чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄, сатта арийадхамма̄, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, сатта саппурисадхамма̄, сатта ниджджараваттхӯни, сатта сан̃н̃а̄, сатта даккхин̣еййапуггаладесана̄, сатта кхӣн̣а̄савабаладесана̄, ат̣т̣ха пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄, ат̣т̣ха самматта̄ни, ат̣т̣ха локадхамма̄тиккама̄, ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни, ат̣т̣ха аккхан̣адесана̄, ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄, ат̣т̣ха абхибха̄йатанадесана̄, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄, нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни, нава сатта̄ва̄садесана̄, нава а̄гха̄тапат̣ивинайа̄, нава сан̃н̃а̄, нава на̄натта̄, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса касин̣а̄йатана̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса самматта̄ни, даса арийава̄са̄, даса асеккхадхамма̄, даса татха̄гатабала̄ни, ека̄даса метта̄нисам̣са̄, два̄даса дхаммачакка̄ка̄ра̄, тераса дхутагун̣а̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, пан̃чадаса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассати, сол̣аса апарантапанӣйа̄ дхамма̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни, паропан̣н̣а̄са кусаладхамма̄, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄сама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайапаччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дайо ананта̄парима̄н̣абхеда̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ сам̣виджджанти упалаббханти, тасма̄ йатха̄вуттавибха̄га̄ гун̣абха̄га̄ асса аттхӣти ‘‘бха̄гава̄’’ти ваттаббе а̄-ка̄расса рассаттам̣ катва̄ ‘‘бхагава̄’’ти вутто. евам̣ та̄ва бха̄гава̄ти бхагава̄.

йасма̄ сӣла̄дайо саббе, гун̣абха̄га̄ асесато;

виджджанти сугате тасма̄, бхагава̄ти павуччатӣти.

катхам̣ бхатава̄ти бхагава̄? йе те саббалокахита̄йа уссуккама̄паннехи мануссатта̄дике ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ самма̄самбодхийа̄ катамаха̄бхинӣха̄рехи маха̄бодхисаттехи парипӯритабба̄ да̄напа̄рамӣ, сӣла, неккхамма, пан̃н̃а̄, вӣрийа, кханти, сачча, адхит̣т̣ха̄на, метта̄, упеккха̄па̄рамӣти даса па̄рамийо даса упапа̄рамийо даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо, да̄на̄дӣни чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни, сачча̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни, ан̇гапаричча̄го найанадханараджджапуттада̄рапаричча̄готи пан̃ча маха̄парича̄га̄, пуббайого, пуббачарийа̄, дхаммаккха̄нам̣, н̃а̄таттхачарийа̄, локаттхачарийа̄, буддхичарийа̄ти евама̄дайо, сан̇кхепато ва̄ саббе пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ра̄ буддхакарадхамма̄, те маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхеййа̄ни йатха̄ ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хонти, атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хонти, евам̣ саккаччам̣ нирантарам̣ анавасесато бхата̄ самбхата̄ асса аттхӣти ‘‘бхатава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вутто нируттинайена та-ка̄расса га-ка̄рам̣ катва̄. атха ва̄ бхатава̄ти тейева йатха̄вутте буддхакарадхамме вуттанайенева бхари самбхари, парипӯресӣти аттхо. евампи бхатава̄ти бхагава̄.

самма̄самбодхийа̄ саббе, да̄напа̄рамиа̄дике;

самбха̄ре бхатава̄ на̄тхо, тена̄пи бхагава̄ матоти.

катхам̣ бха̄ге ванӣти бхагава̄? йе те чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ девасикам̣ вал̣ан̃джанакасама̄паттибха̄га̄, те анавасесато локахитаттхам̣ аттано ча дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣ ниччакаппам̣ вани бхаджи севи бахуламака̄сӣти бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ абхин̃н̃еййадхаммесу кусала̄дӣсу кхандха̄дӣсу ча йе те парин̃н̃еййа̄дивасена сан̇кхепато ва̄ чатуббидха̄ абхисамайабха̄га̄, виттха̄рато пана ‘‘чаккху парин̃н̃еййам̣ сотам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.21) анеке парин̃н̃еййабха̄га̄, ‘‘чаккхусса самудайо паха̄таббо…пе… джара̄маран̣асса самудайо паха̄таббо’’тиа̄дина̄ паха̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхо…пе… джара̄маран̣асса ниродхо саччхика̄таббо’’тиа̄дина̄ саччхика̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’тиа̄дина̄, ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ ча анекабхеда̄ бха̄ветаббабха̄га̄ ча дхамма̄, те саббе вани бхаджи йатха̄рахам̣ гочарабха̄вана̄севана̄нам̣ васена севи. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ ‘‘йе име сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ са̄вакехи са̄дха̄ран̣а̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, кинти ну кхо те винеййасанта̄несу патит̣т̣хапеййа’’нти маха̄карун̣а̄йа вани абхипаттхайи, са̄ часса абхипаттхана̄ йатха̄дхиппетапхала̄ваха̄ ахоси. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄.

йасма̄ н̃еййасама̄паттигун̣абха̄ге асесато;

бхаджи паттхайи сатта̄нам̣, хита̄йа бхагава̄ татоти.

катхам̣ бхаге ванӣти бхагава̄? сама̄сато та̄ва катапун̃н̃ехи пайогасампаннехи йатха̄вибхавам̣ бхаджӣйантӣти бхага̄, локийалокуттара̄ сампаттийо. таттха локийе та̄ва татха̄гато самбодхито пуббе бодхисаттабхӯто парамуккам̣сагате вани бхаджи севи, йаттха патит̣т̣ха̄йа ниравасесато буддхакарадхамме саманна̄ненто буддхадхамме парипа̄чеси, буддхабхӯто пана те нираваджджасукхӯпасам̣хите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е локуттарепи вани бхаджи севи, виттха̄рато пана падесараджджаиссарийачаккаваттисампатти-девараджджасампаттиа̄дивасена- джха̄навимоккхасама̄дхисама̄паттин̃а̄н̣адассана-маггабха̄вана̄пхаласаччхи- кирийа̄ди-уттаримануссадхаммавасена ча анекавихите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е бхаге вани бхаджи севи. евампи бхаге ванӣти бхагава̄.

йа̄ та̄ сампаттийо локе, йа̄ ча локуттара̄ путху;

сабба̄ та̄ бхаджи самбуддхо, тасма̄пи бхагава̄ матоти.

катхам̣ бхаттава̄ти бхагава̄? бхатта̄ дал̣хабхаттика̄ асса бахӯ аттхӣти бхаттава̄. татха̄гато хи маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримитанирупамапабха̄вагун̣ависесасаман̇гибха̄вато саббасаттуттамо, сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантӯпака̄рита̄йа дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣а-асӣтианубйан̃джана-бйа̄маппабха̄дианан̃н̃аса̄дха̄ран̣а- висесапат̣иман̣д̣ита-рӯпака̄йата̄йа йатха̄бхучча-гун̣а̄дхигатена ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄динайаппаваттена локаттайабйа̄пина̄ сувипулена сувисуддхена ча тхутигхосена саманна̄гататта̄ уккам̣сапа̄рамиппатта̄су аппиччхата̄сантут̣т̣хиа̄дӣсу суппатит̣т̣хитабха̄вато дасабалачатувеса̄раджджа̄диниратисайагун̣ависеса-саман̇гибха̄вато ча рӯпаппама̄н̣о рӯпаппасанно, гхосаппама̄н̣о гхосаппасанно, лӯкхаппама̄н̣о лӯкхаппасанно, дхаммаппама̄н̣о дхаммаппасанноти евам̣ чатуппама̄н̣ике локасаннива̄се саббатха̄пи паса̄да̄вахабха̄вена самантапа̄са̄дикатта̄ апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ садеваманусса̄нам̣ а̄дарабахума̄нага̄рава̄йатаната̄йа парамапемасамбхаттит̣т̣ха̄нам̣. йе тасса ова̄де патит̣т̣хита̄ авеччаппаса̄дена саманна̄гата̄ хонти, кеначи асам̣ха̄рийа̄ тесам̣ паса̄дабхатти саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄. татха̄ хи те аттано джӣвитапаричча̄гепи таттха паса̄дам̣ на париччаджанти, тасса ва̄ а̄н̣ам̣ дал̣хабхаттибха̄вато. тенева̄ха –

‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро;

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);

‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самуддо т̣хитадхаммо велам̣ на̄тиваттати, евамева кхо, бхиккхаве, йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (а. ни. 8.20; уда̄. 45; чӯл̣ава. 385) ча.

евам̣ бхаттава̄ти бхагава̄ нируттинайена екасса та-ка̄расса лопам̣ катва̄ итарасса га-ка̄рам̣ катва̄.

гун̣а̄тисайайуттасса, йасма̄ локахитесино;

самбхатта̄ бахаво саттху, бхагава̄ тена вуччатӣти.

катхам̣ бхаге вамӣти бхагава̄? йасма̄ татха̄гато бодхисаттабхӯтопи пурима̄су джа̄тӣсу па̄рамийо пӯренто бхагасан̇кха̄там̣ сирим̣ иссарийам̣ йасан̃ча вами, уггири, кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа анапеккхо чхад̣д̣айи; паччхиматтабха̄вепи хаттха̄гатам̣ чаккаваттисирим̣ девалока̄дхипаччасадисам̣ чатудӣписсарийам̣ чаккаваттисампаттисанниссайам̣ саттаратанасамуджджалам̣ йасан̃ча тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но нирапеккхо паха̄йа абхиниккхамитва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, тасма̄ име сириа̄дике бхаге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄, синеруйугандхарауттаракурухимаванта̄дибха̄джаналокависесасанниссайа̄ собха̄ каппат̣т̣хийабха̄вато, тепи бхаге вами таннива̄сисатта̄ва̄сасаматиккаманато, таппат̣ибаддхачхандара̄гапаха̄нена паджахӣти. евампи бхаге вамӣти бхагава̄.

чаккаваттисирим̣ йасма̄, йасам̣ иссарийам̣ сукхам̣;

паха̄си локачиттан̃ча, сугато бхагава̄ татоти.

катхам̣ бха̄ге вамӣти бхагава̄? бха̄га̄ на̄ма сабха̄гадхаммакот̣т̣ха̄са̄, те кхандха̄йатанадха̄та̄дивасена, таттха̄пи рӯпаведана̄дивасена, патхавийа̄диатӣта̄дивасена ча анекавидха̄. те бхагава̄ саббам̣ папан̃чам̣ саббам̣ йогам̣ саббам̣ гантхам̣ саббам̣ сам̣йоджанам̣ самуччхиндитва̄ аматам̣ дха̄тум̣ самадхигаччханто вами уггири, анапеккхо чхад̣д̣айи на пачча̄гами. татха̄ хеса ‘‘саббаттхамева патхавим̣ а̄пам̣ теджам̣ ва̄йам̣, чаккхум̣ сотам̣ гха̄нам̣ дживхам̣ ка̄йам̣ манам̣, рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣, чаккхусампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣…пе… маносампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣, чаккхусампхассаджам̣ четанам̣…пе… маносампхассаджам̣ четанам̣, рӯпатан̣хам̣…пе… дхамматан̣хам̣, рӯпавитаккам̣…пе… дхаммавитаккам̣, рӯпавича̄рам̣…пе… дхаммавича̄ра’’нтиа̄дина̄ анупададхаммавибха̄гавасенапи саббева дхаммакот̣т̣ха̄се анавасесато вами уггири, анапеккхапаричча̄гена чхад̣д̣айи. вуттам̣ хетам̣ ‘‘йам̣ там̣, а̄нанда, чаттам̣ вантам̣ муттам̣ пахӣнам̣ пат̣иниссат̣т̣хам̣, там̣ татха̄гато пуна пачча̄гамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.183). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ге вамӣти саббепи кусала̄кусале са̄ваджджа̄навадждже хӣнапан̣ӣте кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме арийамагган̃а̄н̣амукхена вами уггири анапеккхо париччаджи паджахи, паресан̃ча татхатта̄йа дхаммам̣ десеси. вуттампи четам̣ ‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄, пагева адхамма̄ (ма. ни. 1.240), куллӯпамам̣ во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми ниттхаран̣аттха̄йа, но гахан̣аттха̄йа̄’’тиа̄ди (ма. ни. 1.240). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄.

кхандха̄йатанадха̄та̄ди-дхаммабха̄га̄махесина̄;

кан̣хасукка̄ йато ванта̄, татопи бхагава̄ матоти.

тена вуттам̣ –

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’ти.

дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ каротӣти ‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти (дӣ. ни. 2.216) вачанато дхаммасса саттхубха̄вапарийа̄йо виджджатӣти катва̄ вуттам̣. ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо парехи абхеджджасарӣратта̄. на хи бхагавато рӯпака̄йе кеначи сакка̄ антара̄йо ка̄тунти.

десана̄сампаттим̣ ниддисати ваккхама̄насса сакаласса суттасса ‘‘ева’’нти нидассанато. са̄вакасампаттим̣ ниддисати пат̣исамбхида̄ппаттена пан̃часу т̣ха̄несу бхагавата̄ етадагге т̣хапитена майа̄ маха̄са̄вакена сутам̣, тан̃ча кхо майа̄ва сутам̣, на ануссутикам̣, на парампара̄бхатанти имасса аттхасса дӣпанато. ка̄ласампаттим̣ ниддисати бхагава̄-саддасаннидха̄не пайуттасса самайа-саддасса ка̄ласса буддхуппа̄дапат̣иман̣д̣итабха̄вадӣпанато. буддхуппа̄дапарама̄ хи ка̄ласампада̄. тенетам̣ вуччати –

‘‘каппакаса̄йе калийуге, буддхуппа̄до ахо махаччхарийам̣;

хута̄вахамаджджхе джа̄там̣, самудитамакарандамаравинда’’нти. (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.1; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1; а. ни. т̣ӣ. 1.1.1 рӯпа̄диваггаван̣н̣ана̄);

бхагава̄ти десакасампаттим̣ ниддисати гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачанабха̄вато.

ман̇галадивасо сукхан̣о сунаккхаттанти аджджа ман̇галадивасо, тасма̄ сунаккхаттам̣, таттха̄пи айам̣ сукхан̣о. ма̄ атиккамӣти ма̄ раттивибха̄йанам̣ анудиккханта̄нам̣ ратти атиккамӣти евам̣ самбандхо ведитаббо. укка̄су т̣хита̄су т̣хита̄ти уккат̣т̣ха̄ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.255; а. ни. т̣ӣ. 2.4.36). укка̄су виджджоталантӣсу т̣хита̄ патит̣т̣хита̄ти мӯлавибхӯджа̄дипаккхепена (па̄н̣ини 3.2.5) саддасиддхи ведитабба̄. нируттинайена ва̄ укка̄су т̣хита̄су т̣хита̄ а̄сӣти уккат̣т̣ха̄. апаре пана бхан̣анти ‘‘бхӯмибха̄гасампаттийа̄ мануссасампаттийа̄ упакаран̣асампаттийа̄ ча са̄ нагарӣ уккат̣т̣хагун̣айогато ‘уккат̣т̣ха̄’ти на̄мам̣ лабхӣ’’ти.

ависесена̄ти на висесена, виха̄рабха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти аттхо. ирийа̄патха…пе… виха̄ресӯти ирийа̄патхавиха̄ро диббавиха̄ро брахмавиха̄ро арийавиха̄роти етесу чатӯсу виха̄ресу. саман̇гипаридӣпананти саман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣. етанти ‘‘вихаратӣ’’ти етам̣ падам̣. татха̄ хи там̣ ‘‘идхекаччо гихӣхи сам̣сат̣т̣хо вихарати саханандӣ сахасокӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) ирийа̄патхавиха̄ре а̄гатам̣; ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 160; вибха. 624) диббавиха̄ре; ‘‘со метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.556; 3.308; ма. ни. 1.77; 2.309; 3.230) брахмавиха̄ре; ‘‘со кхо ахам̣ аггивессана тасса̄йева катха̄йа парийоса̄не тасмим̣ ева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапеми санниса̄деми екодим̣ кароми сама̄даха̄ми, йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.387) арийавиха̄ре.

таттха ирийанам̣ ваттанам̣ ирийа̄, ка̄йаппайого. тасса̄ паваттанупа̄йабха̄вато т̣ха̄на̄ди ирийа̄патхо. т̣ха̄насаман̇гӣ ва̄ хи ка̄йена кин̃чи кареййа гамана̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ ва̄. атха ва̄ ирийати паваттати етена аттабха̄во, ка̄йакиччам̣ ва̄ти ирийа̄, тасса̄ паваттийа̄ упа̄йабха̄вато патхоти ирийа̄патхо, т̣ха̄на̄ди ева. со ча аттхато гатиниваттиа̄диа̄ка̄рена паватто чатусантатирӯпапабандхо ева. вихаран̣ам̣, вихарати етена̄ти ва̄ виха̄ро, ирийа̄патхо ева виха̄ро ирийа̄патхавиха̄ро. диви бхавоти диббо. таттха бахулаппаваттийа̄ брахмапа̄рисаджджа̄дидевалоке бхавоти аттхо. таттха йо дибба̄нубха̄во, тадаттха̄йа сам̣ваттатӣти ва̄ диббо, абхин̃н̃а̄бхинӣха̄равасена маха̄гатикатта̄ ва̄ диббо, диббо ча со виха̄ро ча̄ти диббавиха̄ро, чатассо рӯпа̄вачарасама̄паттийо. а̄руппасама̄паттийопи еттхева сан̇гахам̣ гаччханти. брахмӯнам̣, брахма̄но ва̄ виха̄ра̄ брахмавиха̄ра̄, чатассо аппаман̃н̃а̄йо. арийа̄нам̣, арийа̄ ва̄ виха̄ра̄ арийавиха̄ра̄, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни. со хи бхагава̄ екам̣ ирийа̄патхаба̄дханантиа̄ди йадипи бхагава̄ екенапи ирийа̄патхена чиратарам̣ ка̄лам̣ аттабха̄вам̣ паваттетум̣ саккоти, татха̄пи ‘‘упа̄диннакасарӣрасса на̄ма айам̣ сабха̄во’’ти дассетум̣ вуттам̣. йасма̄ ва̄ бхагава̄ йаттха каттхачи васанто венеййа̄нам̣ дхаммам̣ десенто, на̄на̄сама̄паттӣхи ча ка̄лам̣ вӣтина̄менто васатӣти венеййасатта̄нам̣ аттано ча вивидхам̣ хитасукхам̣ харати упанети уппа̄дети, тасма̄ вивидхам̣ харатӣти еваметтха аттхо ведитаббо.

субхагатта̄ти сирӣка̄ма̄навасена собханатта̄. тенева̄ха ‘‘сундарасирикатта̄ сундарака̄матта̄ ча̄’’ти. чхан̣асамаджджауссавети еттха чхан̣ам̣ на̄ма пхаггунама̄са̄дӣсу уттарапхаггуна̄ди-абхилаккхитадивасесу сапариджана̄нам̣ манусса̄нам̣ ман̇галакаран̣ам̣. самаджджам̣ на̄ма нат̣асамаджджа̄ди. уссаво наккхаттам̣. йаттха га̄манигамава̄сино тайо сатта ва̄ дивасе наккхаттагхосанам̣ катва̄ йатха̄вибхавам̣ алан̇катапат̣ийатта̄ бхоге парибхун̃джанта̄ наккхаттакӣл̣анам̣ кӣл̣анти. тесам̣ там̣ татхева хотӣти тесам̣ манусса̄нам̣ там̣ паттханам̣ таннива̄сидевата̄нубха̄вена йебхуййена татхева хоти, паттхана̄ самиджджхатӣти аттхо. бахуджанакантата̄йа̄ти имина̄ ‘‘сундарака̄матта̄’’ти етассева падасса пака̄рантарена аттхам̣ вибха̄вети. татра̄йам̣ вачанаттхо – каманӣйат̣т̣хена сут̣т̣ху бхаджӣйатӣти субхагам̣, субха̄ ага̄ руккха̄ еттха̄ти ва̄ субхагам̣, сундаракиттийогато ва̄ ‘‘субхага’’нти евампеттха аттхам̣ ван̣н̣енти. кечи пана ‘‘субха̄гаване’’ти пат̣ханти, ‘‘сундарабхӯмибха̄ге ване’’ти часса аттхам̣ ваданти. субхагасса на̄ма йаккхасса ванам̣ тена париггахитатта̄ти ‘‘субхагавана’’нти ан̃н̃е. вананам̣ бхаттӣтиаттхе там̣ вананам̣ ка̄ретӣти етасмим̣ аттхе ванайатӣти падасиддхи ведитабба̄. тенева̄ха ‘‘аттани синехам̣ уппа̄детӣ’’ти. йа̄чанаттхе вануте ити вананти упача̄ракаппана̄васена вана-саддо ведитаббо.

уджувам̣са̄ти уджубхӯтавит̣апа̄. маха̄са̄ла̄ти маха̄руккха̄. ан̃н̃атарасмим̣ са̄ламӯлети ан̃н̃атарасса руккхасса мӯле. ванаппатиджет̣т̣хакаруккхоти ванаппатибхӯто джет̣т̣хакаруккхо. тамева джет̣т̣хакабха̄ванти ванаппатибха̄вена̄гатам̣ сет̣т̣хабха̄вам̣ падха̄набха̄вам̣. тена хи со ‘‘са̄лара̄джа̄’’ти вутто. упагата̄нам̣ ран̃джанат̣т̣хена ра̄джа̄, ан̃н̃асмимпи та̄дисе руккхе ра̄джавоха̄рам̣ дассетум̣ ‘‘супатит̣т̣хитасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бра̄хман̣а дхаммика̄ти а̄лапанам̣. ниппарийа̄йена са̄кха̄димато сан̇гха̄тасса суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дхане авайавависесе паваттама̄но мӯла-саддо. йасма̄ там̣садисесу танниссайе падесе ча рул̣хӣвасена парийа̄йато паваттати, тасма̄ ‘‘мӯла̄ни уддхареййа̄’’ти еттха ниппарийа̄йамӯлам̣ адхиппетанти екена мӯла-саддена висесетва̄ а̄ха ‘‘мӯламӯле диссатӣ’’ти йатха̄ ‘‘дуккхадуккхам̣ (сам̣. ни. 4.327), рӯпарӯпа’’нти (висуддхи. 2.449) ча. аса̄дха̄ран̣ахетумхӣти аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣е. лобхасахагатачиттуппа̄да̄нам̣ ева а̄вен̣ике несам̣ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханато мӯлат̣т̣хена упака̄раке паччайадхамме диссатӣти аттхо.

таттха̄ти ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ уккат̣т̣ха̄йам̣ вихарати субхагаване са̄лара̄джамӯле’’ти йам̣ вуттам̣ ва̄кйам̣, татта. сийа̄ти кассачи евам̣ паривитакко сийа̄, ваккхама̄на̄ка̄рена када̄чи чодеййа ва̄ти аттхо. атха таттха вихаратӣти йади субхагаване са̄лара̄джамӯле вихарати. на ваттаббанти на̄на̄т̣ха̄набхӯтатта̄ уккат̣т̣ха̄субхагавана̄нам̣, екам̣ самайанти ча вуттатта̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни чодако тамева аттано адхиппа̄йам̣ ‘‘на хи сакка̄’’тиа̄дина̄ виварати. итаро саббаметам̣ авипарӣтам̣ аттхам̣ аджа̄нантена вуттанти дассенто ‘‘на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хабба’’нти а̄ха. таттха етанти ‘‘уккат̣т̣ха̄йам̣ вихарати субхагаване са̄лара̄джамӯле’’ти етам̣ вачанам̣. еванти ‘‘йади та̄ва бхагава̄’’тиа̄дина̄ йам̣ там̣ бхавата̄ чодитам̣, там̣ аттхато евам̣ на кхо пана дат̣т̣хаббам̣, на убхайаттха апуббаачаримам̣ виха̄радассанаттханти аттхо.

ида̄ни аттано йатха̄дхиппетам̣ авипарӣтам̣ аттхам̣, тасса ча пат̣икаччева вуттабха̄вам̣, тена ча аппат̣ивиддхаттам̣ пака̄сенто ‘‘нану авочумха…пе… са̄лара̄джамӯле’’ти а̄ха. евампи ‘‘субхагаване са̄лара̄джамӯле вихаратӣ’’ччева ваттаббам̣, на ‘‘уккат̣т̣ха̄йа’’нти чоданам̣ манаси катва̄ вуттам̣ ‘‘гочарага̄манидассанаттха’’нтиа̄ди.

авассам̣ четтха гочарага̄макиттанам̣ ка̄таббам̣. татха̄ хи там̣ йатха̄ субхагавана̄дикиттанам̣ паббаджита̄нуггахакаран̣а̄дианекаппайоджанам̣, евам̣ гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣а̄дививидхаппайоджананти дассенто ‘‘уккат̣т̣ха̄киттанена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха паччайаггахан̣ена упасан̇каманапайирупа̄сана̄нам̣ ока̄сада̄нена дхаммадесана̄йа саран̣есу сӣлесу ча патит̣т̣ха̄панена йатхӯпаниссайам̣ упаривисеса̄дхигама̄ваханена ча гахат̣т̣ха̄наггахакаран̣ам̣, уггахапарипуччха̄нам̣ каммат̣т̣ха̄на̄нуйогасса ча анурӯпавасанат̣т̣ха̄напариггахенеттха паббаджита̄нуггахакаран̣ам̣ ведитаббам̣. карун̣а̄йа упагаманам̣, на ла̄бха̄динимиттам̣, пан̃н̃а̄йа апагаманам̣, на виродха̄динимиттанти упагамана̄пагамана̄нам̣ нирупаккилесатам̣ вибха̄вети. дхаммикасукхам̣ на̄ма анаваджджасукхам̣. дева̄нам̣ упака̄рабахулата̄ джанавивиттата̄йа. пачураджанавивиттам̣ хи т̣ха̄нам̣ дева̄ упасан̇камитаббам̣ ман̃н̃анти. тадаттхапариниппха̄дананти локаттханиппха̄данам̣, буддхакиччасампа̄дананти аттхо. евама̄дина̄ти а̄ди-саддена уккат̣т̣ха̄киттанато рӯпака̄йасса анугган̣ханам̣ дассети, субхагавана̄дикиттанато дхаммака̄йасса. татха̄ пуримена пара̄дхӣнакирийа̄каран̣ам̣, дутийена атта̄дхӣнакирийа̄каран̣ам̣. пуримена ва̄ карун̣а̄киччам̣, итарена пан̃н̃а̄киччам̣. пуримена часса парама̄йа анукампа̄йа саманна̄гамам̣, паччхимена парама̄йа упеккха̄йа саманна̄гамам̣ дӣпети. бхагава̄ хи саббасатте парама̄йа анукампа̄йа анукампати, на ча таттха синехадоса̄нупатито парамупеккхакабха̄вато, упеккхако ча на ча парахитасукхакаран̣е аппосукко маха̄ка̄рун̣икабха̄вато.

тасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа локана̄тхата̄, упеккхаката̄йа аттана̄тхата̄. татха̄ хеса бодхисаттабхӯто маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо сакалалокахита̄йа уссуккама̄панно маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа тадаттханиппха̄данаттхам̣ пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ре сампа̄денто апаримитам̣ ка̄лам̣ анаппакам̣ дуккхаманубхоси, упеккхаката̄йа самма̄ патитехи дуккхехи на викампи. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа сам̣са̄ра̄бхимукхата̄, упеккхаката̄йа тато ниббиндана̄. татха̄ упеккхаката̄йа нибба̄на̄бхимукхата̄, маха̄ка̄рун̣иката̄йа тададхигамо. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа паресам̣ абхим̣са̄панам̣, упеккхаката̄йа сайам̣ парехи абха̄йанам̣. маха̄ка̄рун̣иката̄йа парам̣ раккхато аттано раккхан̣ам̣, упеккхаката̄йа атта̄нам̣ раккхато паресам̣ раккхан̣ам̣. тенасса аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатуттхапуггалабха̄во сиддхо хоти. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа сачча̄дхит̣т̣ха̄насса ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насса ча па̄рипӯри, упеккхаката̄йа упасама̄дхит̣т̣ха̄насса пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насса ча па̄рипӯри. евам̣ парисуддха̄сайапайогасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа локахитаттхамева раджджасампада̄дибхавасампаттийа̄ упагаманам̣, упеккхаката̄йа тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄насса тато апагаманам̣. ити сувисуддхаупагама̄пагамасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа локахитаттхамева да̄навасена сампаттӣнам̣ париччаджана̄, упеккхаката̄йа часса пхаласса аттано апачча̄сӣсана̄. евам̣ самуда̄гаманато пат̣т̣ха̄йа аччхарийаббхутагун̣асаманна̄гатасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа паресам̣ хитасукхаттхам̣ атидуккарака̄рита̄, упеккхаката̄йа ка̄йампи аналам̣ка̄рита̄.

татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа чариматтабха̄ве джин̣н̣а̄тураматадассанена сан̃джа̄тасам̣вего, упеккхаката̄йа ул̣а̄ресу девабхогасадисесу бхогесу нирапеккхо маха̄бхиниккхаманам̣ никкхами. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.57; сам̣. ни. 2.4, 10) карун̣а̄мукхенева випассана̄рамбхо, упеккхаката̄йа буддхабхӯтасса сатта сатта̄ха̄ни вивекасукхенева вӣтина̄манам̣. маха̄ка̄рун̣иката̄йа дхаммагамбхӣратам̣ паччавеккхитва̄ дхаммадесана̄йа аппосуккатам̣ а̄паджджитва̄пи маха̄брахмуно аджджхесана̄падесена ока̄сакаран̣ам̣, упеккхаката̄йа пан̃чаваггийа̄ди венеййа̄нам̣ ананурӯпасамуда̄ча̄репи анан̃н̃атха̄бха̄во. маха̄ка̄рун̣иката̄йа каттхачи пат̣игха̄та̄бха̄венасса саббаттха амиттасан̃н̃а̄йа абха̄во, упеккхаката̄йа каттхачипи ануродха̄бха̄вена саббаттха синехасантхава̄бха̄во. маха̄ка̄рун̣иката̄йа га̄ма̄дӣнам̣ а̄саннат̣т̣ха̄не васантассапи упеккхаката̄йа аран̃н̃ат̣т̣ха̄не ева вихаран̣ам̣. тена вуттам̣ ‘‘пуримена часса парама̄йа аннукампа̄йа саманна̄гамам̣, паччхимена парама̄йа упеккха̄йа саманна̄гамам̣ дӣпетӣ’’ти.

танти ‘‘татра̄’’ти падам̣. десака̄лапаридӣпананти йе десака̄ла̄ идха вихаран̣акирийа̄висесанабха̄вена вутта̄, тесам̣ паридӣпананти дассенто ‘‘йам̣ самайам̣…пе… дӣпетӣ’’ти а̄ха. там̣-саддо хи вуттасса аттхасса пат̣иниддесо, тасма̄ идха ка̄ласса, десасса ва̄ пат̣иниддесо бхавитум̣ арахати, на ан̃н̃асса. айам̣ та̄ва татра-саддасса пат̣иниддесабха̄ве аттхавибха̄вана̄. йасма̄ пана ӣдисесу т̣ха̄несу татра-саддо дхаммадесана̄висит̣т̣хам̣ десам̣ ка̄лан̃ча вибха̄вети, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпетӣ’’ти. тена татра̄ти йаттха бхагава̄ дхаммадесанаттхам̣ бхиккхӯ а̄лапи абха̄си, та̄дисе десе, ка̄ле ва̄ти аттхо. на хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ саматтхети. нану ча йаттха т̣хито бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’тиа̄дина̄ ба̄хийасса дхаммадесанам̣ пат̣иккхипи, таттхева антаравӣтхийам̣ т̣хито тасса дхаммам̣ десетӣти? саччаметам̣, адесетаббака̄ле адесана̄йа идам̣ уда̄харан̣ам̣. тенева̄ха ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’ти. йам̣ пана таттха вуттам̣ ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄’’ти (уда̄. 10), тампи тасса ака̄лабха̄вассева парийа̄йена дассанаттхам̣ вуттам̣. тасса хи тада̄ аддха̄напариссамена рӯпака̄йе акамман̃н̃ата̄ ахоси, балавапӣтивегена на̄мака̄йе, тадубхайасса вӯпасамам̣ а̄гаменто папан̃чапариха̄раттхам̣ бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо’’ти парийа̄йена пат̣иккхипи. адесетаббадесе адесана̄йа пана уда̄харан̣ам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄ магга̄ оккамма ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисӣди (сам̣. ни. 2.154), виха̄рато никкхамитва̄ виха̄рапаччха̄йа̄йам̣ пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти (дӣ. ни. 1.363) ча евама̄дикам̣ идха а̄ди-саддена сан̇гахитам̣.

‘‘атха кхо со, бхиккхаве, ба̄ло идха пуббе раса̄до идха па̄па̄ни камма̄ни каритва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.251) падапӯран̣аматте кхо-саддо, ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.21) авадха̄ран̣е, ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, а̄вусо, саттху павивиттасса вихарато са̄вака̄ вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.31) а̄дика̄латтхе. ва̄кйа̄рамбхети аттхо. таттха падапӯран̣ена вачана̄лан̇ка̄раматтам̣ катам̣ хоти, а̄дика̄латтхена ва̄кйасса упан̃н̃а̄саматтам̣, авадха̄раттхена пана нийамадассанам̣, тасма̄ а̄мантеси ева̄ти а̄мантане нийамо дассито хотӣти.

‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти касма̄ вуттам̣, нану пуббепи бхагава̄-саддасса аттхо вуттоти? йадипи пуббе вутто, там̣ панасса йатха̄вутте т̣ха̄не вихаран̣акирийа̄йа каттувисесадассанаттхам̣ катам̣, на а̄мантанакирийа̄йа, идха пана а̄мантанакирийа̄йа, тасма̄ тадаттхам̣ пуна ‘‘бхагава̄’’ти па̄л̣ийам̣ вуттанти тассаттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти а̄ха. катха̄саванайуттапуггалавачананти ваккхама̄на̄йа мӯлапарийа̄йадесана̄йа саванайогйапуггалавачанам̣. чатӯсупи париса̄су бхиккхӯ ева едиса̄нам̣ десана̄нам̣ висесена бха̄джанабхӯта̄, ити са̄тисайаса̄санасампат̣игга̄хакабха̄вадассанаттхам̣ идха бхиккхугахан̣анти дассетва̄ ида̄ни саддаттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха бхиккхакоти бхиккхӯти бхиккханадхаммата̄йа бхиккхӯти аттхо. бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти буддха̄дӣхипи аджджхупагатам̣ бхиккха̄чарийам̣ ун̃чха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ анут̣т̣хитатта̄ бхиккхӯ. йо хи кочи аппам̣ ва̄ махантам̣ ва̄ бхогаккхандхам̣ паха̄йа ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито, со касигораккха̄дӣхи джӣвика̄каппанам̣ хитва̄ лин̇гасампат̣иччханенева бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ бхиккху, парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ ва̄ виха̄рамаджджхе ка̄джабхаттам̣ бхун̃джама̄нопи бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккху, пин̣д̣ийа̄лопабходжанам̣ нисса̄йа паббаджджа̄йа усса̄хаджа̄татта̄ ва̄ бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо. а̄дина̄ найена̄ти ‘‘бхиннапат̣адхароти бхиккху, бхиндати па̄паке акусале дхаммети бхиккху, бхиннатта̄ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 510) а̄гатанайена. н̃а̄панети авабодхане, пат̣иведанети аттхо.

бхиккханасӣлата̄тиа̄дӣсу бхиккханасӣлата̄ бхиккханена а̄джӣванасӣлата̄, на касиван̣иджджа̄дӣхи а̄джӣванасӣлата̄. бхиккханадхаммата̄ ‘‘уддисса арийа̄ тит̣т̣хантӣ’’ти (пат̣и. ма. 153; ми. па. 4.5.9) евам̣ вуттабхиккханасабха̄вата̄, на самбха̄вана̄кохан̃н̃асабха̄вата̄. бхиккхане са̄дхука̄рита̄ ‘‘уттит̣т̣хе наппамаджджеййа̄’’ти (дха. па. 168) вачанам̣ ануссаритва̄ таттха аппамаджджана̄. атха ва̄ сӣлам̣ на̄ма пакатисабха̄во, идха пана тададхит̣т̣ха̄нам̣. дхаммоти ватам̣. апаре пана ‘‘сӣлам̣ на̄ма ватасама̄да̄нам̣, дхаммо на̄ма павен̣ӣа̄гатам̣ ча̄риттам̣, са̄дхука̄рита̄ти саккаччака̄рита̄ а̄даракирийа̄’’ти ван̣н̣енти. хӣна̄дхикаджанасевитанти йе бхиккхубха̄ве т̣хита̄пи джа̄тимада̄дивасена уддхата̄ уннал̣а̄. йе ча гихибха̄ве паресу аттхикабха̄вампи анупагатата̄йа бхиккха̄чарийам̣ парамака̄пан̃н̃атам̣ ман̃н̃анти, тесам̣ убхайесампи йатха̄ккамам̣ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанена хӣнаджанехи далиддехи парамака̄пан̃н̃атам̣ паттехи паракулесу бхиккха̄чарийа̄йа джӣвикам̣ каппентехи севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатабха̄ваниггахам̣ кароти, адхикаджанехи ул̣а̄рабхогакхаттийакула̄дито паббаджитехи буддха̄дӣхи а̄джӣвависодханаттхам̣ севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто дӣнабха̄ваниггахам̣ каротӣти йоджетаббам̣. йасма̄ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанам̣ а̄мантанабха̄вато абхимукхӣкаран̣ам̣, пакаран̣ато са̄маттхийато ча суссӯса̄джананам̣ саккаччасаванаманасика̄ранийоджанан̃ча хоти. тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘бхиккхавоти имина̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха са̄дхукасаванаманасика̄рети са̄дхукасаване са̄дхукаманасика̄ре ча. катхам̣ пана паваттита̄ савана̄дайо са̄дхукам̣ паваттита̄ хонтӣти? ‘‘аддха̄ има̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ сакаласа̄санасампатти хаттхагата̄ бхависсатӣ’’ти а̄дарага̄равайогена, катха̄дӣсу апарибхавана̄дина̄ ча. вуттам̣ хи ‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? на катхам̣ парибхоти, на катхикам̣ парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо ча манаси кароти. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чахи дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматта’’нти (а. ни. 5.151). тенева̄ха ‘‘са̄дхукасаванаманасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампаттӣ’’ти. са̄санасампатти на̄ма сӣла̄диниппхатти.

пат̣хамам̣ уппаннатта̄ адхигамавасена. саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сӣла̄дигун̣а̄нут̣т̣ха̄нена. тин̣н̣ам̣ йа̄на̄нам̣ васена анудхаммапат̣ипаттисаббха̄вато сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄. сантикатта̄ти самӣпабха̄вато. сантика̄вачаратта̄ти саббака̄лам̣ сампайуттабха̄вато. йатха̄нусит̣т̣ханти ануса̄санианурӯпам̣, ануса̄саним̣ анавасесато пат̣иггахетва̄ти аттхо. екачче бхиккхӯйева сандха̄йа̄ти йе суттапарийоса̄не ‘‘те бхиккхӯ бхагавато бха̄ситам̣ абхинанду’’нти вутта̄ пан̃часата̄ бра̄хман̣апаббаджита̄, те сандха̄йа.

пуббе саббапарисаса̄дха̄ран̣аттепи бхагавато дхаммадесана̄йа ‘‘джет̣т̣хасет̣т̣ха̄’’тиа̄дина̄ бхиккхӯнам̣ ева а̄мантане ка̄ран̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни бхиккхӯ а̄мантетва̄ва дхаммадесана̄йа пайоджанам̣ дассетум̣ ‘‘киматтхам̣ пана бхагава̄’’ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄песи. таттха ан̃н̃ам̣ чинтента̄ти ан̃н̃авихита̄. виккхиттачитта̄ти асама̄хитачитта̄. дхаммам̣ паччавеккханта̄ти тада̄ хиййо тато парадивасесу ва̄ сутадхаммам̣ пати пати манаса̄ авеккханта̄. бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхамме десийама̄не а̄дито пат̣т̣ха̄йа десанам̣ саллаккхетум̣ сакконтӣти имамеваттхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘те ана̄мантетва̄’’тиа̄ди вуттам̣.

бхиккхавотӣти ча сандхивасена и-ка̄ралопо дат̣т̣хаббо ‘‘бхиккхаво итӣ’’ти. айам̣ хи ити-саддо хету-парисама̄пана̄дипадаттхавипарийа̄йа-пака̄ра̄вадха̄ран̣анидассана̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хеса ‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.79) хетуаттхе диссати; ‘‘тасма̄ тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄, аттхи ме тумхесу анукампа̄ ‘кинти ме са̄вака̄ дхаммада̄йа̄да̄ бхавеййум̣, но а̄мисада̄йа̄да̄’ти’’а̄дӣсу парисама̄пане; ‘‘ити ва̄, ити еварӯпа̄ наччагӣтава̄дитависӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.13) а̄диаттхе; ‘‘ма̄ган̣т̣хийоти тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанамабхила̄по’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 73) падаттхавипарийа̄йе; ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито, саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито, саупасагго ба̄ло, анупасагго пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.124) пака̄ре; ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣, ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.96) авадха̄ран̣е; ‘‘саббаматтхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто, саббам̣ наттхӣти кхо, качча̄на, айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15) нидассане. идха̄пи нидассанева дат̣т̣хаббо. бхиккхавоти хи а̄мантита̄ка̄ро, тамеса ити-саддо нидассети ‘‘бхиккхавоти а̄мантесӣ’’ти. имина̄ найена ‘‘бхадданте’’тиа̄дӣсупи йатха̄рахам̣ ити-саддасса аттхо ведитаббо. пуббе ‘‘бхагава̄ а̄мантесӣ’’ти вуттатта̄ ‘‘бхагавато паччассосу’’нти идха ‘‘бхагавато’’ти са̄мивачанам̣ а̄мантанамева самбандхӣантарам̣ апеккхатӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосу’’нти вуттам̣. ‘‘бхагавато’’ти пана идам̣ пат̣иссавасамбандханена сампада̄навачанам̣ йатха̄ ‘‘девадаттасса пат̣иссун̣отӣ’’ти.

йам̣ нида̄нам̣ бха̄ситанти самбандхо. еттха̄ха – киматтхам̣ пана дхаммавинайасан̇гахе карийама̄не нида̄навачанам̣, нану бхагавата̄ бха̄ситавачанассева сан̇гахо ка̄табботи? вуччате – десана̄йа т̣хитиасаммосасаддхеййабха̄васампа̄данаттхам̣. ка̄ладесадесаканимиттапариса̄падесехи упанибандхитва̄ т̣хапита̄ хи десана̄ чират̣т̣хитика̄ хоти асаммосадхамма̄ саддхеййа̄ ча, десака̄лакаттусотунимиттехи упанибаддхо вийа воха̄равиниччхайо. тенева ча а̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘мӯлапарийа̄йасуттам̣ а̄вусо, а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ деса̄дипуччха̄су ката̄су та̄сам̣ виссаджджанам̣ каронтена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дина̄ имасса суттасса нида̄нам̣ бха̄ситам̣. апича саттхусампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. татха̄гатасса хи бхагавато пуббарачана̄нума̄на̄гаматакка̄бха̄вато самма̄самбуддхабха̄васиддхи. на хи самма̄самбуддхасса пуббарачана̄дӣхи аттхо аттхи саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа екаппама̄н̣атта̄ ча н̃еййадхаммесу. татха̄ а̄чарийамут̣т̣хидхаммамаччхарийаса̄санаса̄вака̄нуродха̄бха̄вато кхӣн̣а̄савабха̄васиддхи. на хи саббасо кхӣн̣а̄савасса те самбхавантӣти сувисуддхасса пара̄нуггахаппаватти. евам̣ десакасам̣килесабхӯта̄нам̣ дит̣т̣хисӣласампада̄дӯсака̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ аччанта̄бха̄васам̣сӯчакехи н̃а̄н̣асампада̄паха̄насампада̄бхибйан̃джакехи ча самбуддхависуддхабха̄вехи пуримавеса̄раджджадвайасиддхи, тато ева ча антара̄йиканиййа̄никадхаммесу саммоха̄бха̄васиддхито паччхимавеса̄раджджадвайасиддхӣти бхагавато чатувеса̄раджджасаманна̄гамо аттахитапарахитапат̣ипатти ча нида̄навачанена пака̄сита̄ хоти таттха таттха сампаттапарийа̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикапат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанато, идха пана патхавӣа̄дӣсу ваттхӯсу путхуджджана̄нам̣ пат̣ипаттивибха̄гававаттха̄пакадесана̄дӣпанатоти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘саттхусампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

татха̄ са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. н̃а̄н̣акарун̣а̄париггахитасаббакирийасса хи бхагавато наттхи нираттхика̄ пат̣ипатти, аттахитаттха̄ ва̄. тасма̄ паресам̣ ева аттха̄йа паваттасаббакирийасса самма̄самбуддхасса сакалампи ка̄йавачӣманокаммам̣ йатха̄паваттам̣ вуччама̄нам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатта̄нам̣ ануса̄санат̣т̣хена са̄санам̣, на кабйарачана̄, тайидам̣ саттхучаритам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесехи саддхим̣ таттха таттха нида̄навачанехи йатха̄рахам̣ пака̄сӣйати, идха пана ‘‘патхавийа̄дӣсу ваттхӯсӯ’’ти саббам̣ пуримасадисамева. тена вуттам̣ ‘‘са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти. апича саттхуно пама̄н̣абха̄ваппака̄санена са̄санасса пама̄н̣абха̄вадассанаттхам̣ нида̄навачанам̣, тан̃ча десакаппама̄н̣абха̄вадассанам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ падена вибха̄витанти ведитаббам̣. ‘‘бхагава̄’’ти имина̄ татха̄гатасса ра̄гадосамоха̄дисаббакилесамаладуччарита̄дидосаппаха̄надӣпанена вачанена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асупарисуддхан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣ависесайогапаридӣпанена тато ева саббасаттуттамабха̄вадӣпанена айаматтхо саббатха̄ пака̄сито хотӣти идаметтха нида̄навачанаппайоджанасса мукхаматтадассанам̣.

аббхантаранида̄наван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

суттаниккхепаван̣н̣ана̄

никкхиттасса̄ти деситасса. десана̄пи хи десетаббасса сӣла̄диаттхасса винеййасанта̄несу никкхипанато ‘‘никкхепо’’ти вуччати. суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хотӣти са̄ман̃н̃ато бхагавато десана̄самут̣т̣ха̄насса вибха̄гам̣ дассетва̄ ‘‘еттха̄йам̣ десана̄ евам̣самут̣т̣ха̄на̄’’ти десана̄йа самут̣т̣ха̄не дассите суттасса саммадева нида̄напариджа̄нанена ван̣н̣ана̄йа сувин̃н̃еййатта̄ вуттам̣. еван̃хи ‘‘ассутава̄ бхиккхаве путхуджджано’’тиа̄дина̄, ‘‘йопи со, бхиккхаве, бхиккху арахам̣ кхӣн̣а̄саво’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.8), ‘‘татха̄гатопи кхо, бхиккхаве, арахам̣ самма̄самбуддхо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.12) ча паваттадесана̄ анусандхидассанасукхата̄йа сувин̃н̃еййа̄ хоти. таттха йатха̄ анекасатаанекасахассабхеда̄нипи суттанта̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дипадха̄нанайавасена сол̣асавидхатам̣ на̄тиваттанти, евам̣ аттаджджха̄сайа̄дисуттаниккхепавасена чатуббидхабха̄ванти а̄ха ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти.

еттха ча йатха̄ аттаджджха̄сайасса ат̣т̣хуппаттийа̄ ча параджджха̄сайапуччха̄хи саддхим̣ сам̣саггабхедо самбхавати ‘‘аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча, аттаджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча, ат̣т̣хуппаттико ча пуччха̄васико ча̄’’ти аджджха̄сайапуччха̄нусандхисаббха̄вато, евам̣ йадипи ат̣т̣хуппаттийа̄ аттаджджха̄сайенапи сам̣саггабхедо самбхавати, аттаджджха̄сайа̄дӣхи пана пурато т̣хитехи ат̣т̣хуппаттийа̄ сам̣сагго наттхӣти найидха ниравасесо виттха̄ранайо самбхаватӣти ‘‘чатта̄ро суттаниккхепа̄’’ти вуттам̣, тадантогадхатта̄ ва̄ самбхаванта̄нам̣ сесаниккхепа̄нам̣ мӯланиккхепавасена чатта̄рова дассита̄. татха̄дассанан̃четтха айам̣ сам̣саггабхедо гахетабботи.

татра̄йам̣ вачанаттхо – никкхипӣйатӣти никкхепо, суттам̣ ева никкхепо суттаниккхепо. атха ва̄ никкхипанам̣ никкхепо, суттасса никкхепо суттаниккхепо, суттадесана̄ти аттхо. аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо, со асса аттхи ка̄ран̣абхӯтоти аттаджджха̄сайо. аттано аджджха̄сайо етасса̄ти ва̄ аттаджджха̄сайо. параджджха̄сайепи есева найо. пуччха̄йа васо пуччха̄васо, со етасса аттхӣти пуччха̄васико. суттадесана̄ваттхубхӯтасса аттхасса уппатти аттхуппатти, аттхуппаттийева ат̣т̣хуппатти ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄. са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. атха ва̄ никкхипӣйати суттам̣ етена̄ти суттаниккхепо, аттаджджха̄сайа̄ди ева. етасмим̣ пана аттавикаппе аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо. паресам̣ аджджха̄сайо параджджха̄сайо. пуччхӣйатӣти пуччха̄, пуччхитаббо аттхо. пуччханавасена паваттам̣ дхаммапат̣игга̄хака̄нам̣ вачанам̣ пуччха̄васикам̣, тадева никкхепа-садда̄пеккха̄йа пуллин̇гавасена ‘‘пуччха̄васико’’ти вуттам̣. татха̄ ат̣т̣хуппатти ева ат̣т̣хуппаттикоти евампеттха аттхо ведитаббо.

апичеттха паресам̣ индрийапарипа̄ка̄дика̄ран̣анирапеккхатта̄ аттаджджха̄сайасса висум̣ суттаниккхепабха̄во йутто кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева дхамматантит̣хапанаттхам̣ паваттитадесанатта̄. параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ пана паресам̣ аджджха̄сайапуччха̄нам̣ десана̄паваттихетубхӯта̄нам̣ уппаттийам̣ паваттита̄нам̣ катхамат̣т̣хуппаттийам̣ анавародхо, пуччха̄васикаат̣т̣хуппаттика̄нам̣ ва̄ параджджха̄сайа̄нуродхена паваттика̄нам̣ катхам̣ параджджха̄сайе анавародхоти? на чодетаббаметам̣. паресан̃хи абхинӣха̄рапарипуччха̄дивинимуттассева суттадесана̄ка̄ран̣уппа̄дасса ат̣т̣хуппаттибха̄вена гахитатта̄ параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣. татха̄ хи брахмаджа̄ла (дӣ. ни. 1.1) дхаммада̄йа̄дасутта̄дӣнам̣ (ма. ни. 1.29) ван̣н̣а̄ван̣н̣аа̄мисуппа̄да̄дидесана̄нимиттам̣ ‘‘ат̣т̣хуппаттӣ’’ти вуччати. паресам̣ пуччхам̣ вина̄ аджджха̄сайам̣ ева нимиттам̣ катва̄ десито параджджха̄сайо, пуччха̄васена десито пуччха̄васикоти па̄кат̣ойаматтхоти.

аттано аджджха̄сайенева катхеси дхамматантит̣хапанаттханти дат̣т̣хаббам̣. саммаппадха̄насуттантаха̄ракоти анупуббена никкхитта̄нам̣ сам̣йуттаке саммаппадха̄напат̣исам̣йутта̄нам̣ сутта̄нам̣ а̄вал̣и. татха̄ иддхипа̄даха̄рака̄дайо.

вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ саддхиндрийа̄дайо. аджджха̄сайанти адхимуттим̣. кхантинти дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣. мананти читтам̣. абхиниха̄ранти пан̣идха̄нам̣. буджджханабха̄ванти буджджханасабха̄вам̣, пат̣ивиджджхана̄ка̄рам̣ ва̄.

уппанне ма̄не никкхиттанти самбандхо. иттхилин̇га̄дӣни тӣн̣и лин̇га̄ни. на̄ма̄дӣни чатта̄ри пада̄ни. пат̣хама̄дайо сатта вибхаттийо. мун̃читва̄ на кин̃чи катхети сабха̄ванируттийа̄ татхева паваттанато. ган̣т̣хибхӯтам̣ падам̣. йатха̄ хи руккхасса ган̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ дуббиниббедхам̣ дуттаччхитан̃ча хоти, евамевам̣ йам̣ падам̣ аттхато виваритум̣ на сакка̄, там̣ ‘‘ган̣т̣хипада’’нти вуччати. анупахачча̄ти ануддхаритва̄.

йена йена самбандхам̣ гаччхати, тасса тасса анавасесатам̣ дӣпетӣти имина̄ имасса сабба-саддасса саппадесатам̣ дассети. сабба-саддо хи саббасаббам̣ падесасаббам̣ а̄йатанасаббам̣ сакка̄йасаббанти чатӯсу висайесу дит̣т̣хаппайого. татха̄ хеса ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхама̄гаччхантӣ’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. 85; пат̣и. ма. 3.6) саббасаббасмим̣ а̄гато. ‘‘саббесам̣ во, са̄рипутта, субха̄ситам̣ парийа̄йена̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.345) падесасаббасмим̣. ‘‘саббам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми…пе… чаккхун̃чева рӯпа̄ ча…пе… мано чева дхамма̄ ча̄’’ти (сам̣. ни. 4.23) еттха а̄йатанасаббасмим̣. ‘‘саббам̣ саббато сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.5) сакка̄йасаббасмим̣. таттха саббасаббасмим̣ а̄гато ниппадесо, итаресу тӣсупи а̄гато саппадесо, идха пана сакка̄йасаббасмим̣ ведитаббо. татха̄ хи ваккхати ‘‘сакка̄йапарийа̄панна̄ пана тебхӯмакадхамма̄ва анавасесато ведитабба̄’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.1 суттаниккхепаван̣н̣ана̄).

саччесӯти арийасаччесу. ете чатуро дхамма̄ти ида̄ни вуччама̄не сачча̄дике чатта̄ро дхамме сандха̄йа вадати. таттха саччанти вачӣсаччам̣. т̣хитӣти вӣрийам̣, ‘‘дхитӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо, со еваттхо. ча̄готи алобхо. дит̣т̣хам̣ со ативаттатӣти йасмим̣ ете сачча̄дайо дхамма̄ упалаббханти, со дит̣т̣хам̣ аттано амиттам̣ атиккамати, на тасса хаттхатам̣ гаччхати, атха кхо нам̣ абхибхавати ева̄ти аттхо. сабха̄ве ваттати асабха̄вадхаммасса ка̄ран̣а̄самбхавато. на хи ниссабха̄ва̄ дхамма̄ кеначи ниббаттӣйанти. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣти йадипи лаккхан̣авинимутта̄ дхамма̄ на̄ма наттхи, татха̄пи йатха̄ дит̣т̣хитан̣ха̄парикаппита̄ка̄раматта̄ аттасубхасукхасассата̄дайо, пакатийа̄дайо, дабба̄дайо, джӣва̄дайо, ка̄йа̄дайо локавоха̄раматтасиддха̄ гаган̣акусума̄дайова саччикат̣т̣хапараматтхато на упалаббханти, на евамете, ете пана саччикат̣т̣хапараматтхабхӯта̄ упалаббханти, тато ева сатта̄дивисесавирахато дхаммаматта̄ сабха̄вавантоти дассанаттхам̣ ‘‘аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣ’’ти вуттам̣. бхавати хи бхеда̄бха̄вепи сукха̄вабодханаттхам̣ упача̄раматтасиддхена бхедена ниддесо йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти. дха̄рӣйанти ва̄ йатха̄сабха̄вато авадха̄рӣйанти н̃а̄йантӣти дхамма̄, каккхал̣апхусана̄дайо.

аса̄дха̄ран̣ахетумхӣти аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣е, сакка̄йадхаммесу тасса тасса а̄вен̣икапаччайети аттхо. ким̣ пана танти? тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо, авиджджа̄дайопи ва̄. йатхева хи патхавӣа̄дӣсу ман̃н̃ана̄ваттхӯсу уппаджджама̄на̄ тан̣ха̄дайо ман̃н̃ана̄ тесам̣ паваттийа̄ мӯлака̄ран̣ам̣, евам̣ авиджджа̄дайопи. татха̄ хи ‘‘ассутава̄ путхуджджано’’тиа̄дина̄ ‘‘апарин̃н̃а̄там̣ тасса̄ти вада̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.2) ‘‘нандӣ дуккхасса мӯла’’нти (ма. ни. 1.13) ча анвайато, ‘‘кхайа̄ ра̄гасса…пе… вӣтамохатта̄’’ти бйатирекато ча тесам̣ мӯлака̄ран̣абха̄во вибха̄вито.

парийа̄йети десетаббаматтхам̣ авагамети бодхайатӣти парийа̄йо, десана̄. парийа̄йати аттано пхалам̣ париггахетва̄ ваттати тасса ва̄ ка̄ран̣абха̄вам̣ гаччхатӣти парийа̄йо, ка̄ран̣ам̣. парийа̄йати апара̄парам̣ париваттатӣти парийа̄йо, ва̄ро. евам̣ парийа̄йасаддасса десана̄ка̄ран̣ава̄ресу паватти ведитабба̄. йатха̄рутавасена аггахетва̄ ниддха̄ретва̄ гахетаббаттхам̣ неййаттхам̣. тебхӯмака̄ дхамма̄ва анавасесато ведитабба̄ ман̃н̃ана̄ваттхубхӯта̄нам̣ саббесам̣ патхавӣа̄дидхамма̄нам̣ адхиппетатта̄.

ка̄ран̣адесананти ка̄ран̣ан̃а̄панам̣ десанам̣. там̣ аттханти там̣ саббадхамма̄нам̣ мӯлака̄ран̣асан̇кха̄там̣, ка̄ран̣адесана̄сан̇кха̄там̣ ва̄ аттхам̣. тенева̄ха ‘‘там̣ ка̄ран̣ам̣ там̣ десана’’нти. екаттхаметанти етам̣ пададвайам̣ екаттхам̣. са̄дху-саддо ева хи ка-ка̄рена вад̣д̣хетва̄ ‘‘са̄дхука’’нти вутто. тенева хи са̄дхусаддасса аттхам̣ вадантена аттхуддха̄равасена са̄дхукасаддо уда̄хат̣о. дхаммаручӣти пун̃н̃ака̄мо. пан̃н̃а̄н̣ава̄ти пан̃н̃ава̄. аддуббхоти адӯсако, анупагха̄такоти аттхо. идха̄пӣти имасмим̣ мӯлапарийа̄йасуттепи. айанти са̄дхукасаддо. еттхева дал̣хӣкаммети саккаччакирийа̄йам̣. а̄н̣аттийанти а̄н̣а̄пане. ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти хи вутте са̄дхукасаддена саванаманасика̄ра̄нам̣ саккаччакирийа̄ вийа тада̄н̣а̄панампи вуттам̣ хоти. а̄йа̄чанаттхата̄ вийа часса а̄н̣а̄панаттхата̄ ведитабба̄.

ида̄неттха евам̣ йоджана̄ ведитабба̄ти самбандхо. сотиндрийавиккхепава̄ран̣ам̣ саване нийоджанавасена кирийантарапат̣иседханабха̄вато, сотам̣ одахатха̄ти аттхо. маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ ан̃н̃ачинта̄пат̣иседханато. пуриманти ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти падам̣. еттха̄ти сун̣а̄тха, манаси каротха̄’’ти пададвайе, етасмим̣ ва̄ адхика̄ре. бйан̃джанавипалла̄сагга̄хава̄ран̣ам̣ сотадва̄ре виккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи йа̄тха̄вато сун̣антасса саддато випалла̄сагга̄хо хоти. аттхавипалла̄сагга̄хава̄ран̣ам̣ маниндрийавиккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи саккаччам̣ дхаммам̣ упадха̄рентасса аттхато випалла̄сагга̄хо хоти. дхаммассаване нийоджети сун̣а̄тха̄ти видаханато. дха̄ран̣ӯпапариккха̄сӯти упапариккхаггахан̣ена туланатӣран̣а̄дике дит̣т̣хийа̄ ча суппат̣иведхам̣ сан̇ган̣ха̄ти.

сабйан̃джаноти еттха йатха̄дхиппетаматтхам̣ бйан̃джайатӣти бйан̃джанам̣, сабха̄ванирутти. саха бйан̃джанена̄ти сабйан̃джано, бйан̃джанасампанноти аттхо. аран̣ӣйато упагандхаббато анут̣т̣ха̄таббато аттхо, чатупа̄рисуддхисӣла̄дико. саха аттхена̄ти са̄ттхо, аттхасампанноти аттхо. дхаммагамбхӣротиа̄дӣсу дхаммо на̄ма танти. десана̄ на̄ма тасса̄ манаса̄ ваваттха̄пита̄йа тантийа̄ десана̄. аттхо на̄ма тантийа̄ аттхо. пат̣иведхо на̄ма тантийа̄ тантиаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо. йасма̄ чете дхаммадесана̄аттхапат̣иведха̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄л̣ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. тена вуттам̣ ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо…пе… са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти. еттха ча пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа дуккхога̄хата̄, пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ таббисайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄.

десанам̣ на̄ма уддисанам̣. тасса ниддисанам̣ бха̄сананти идха̄дхиппетанти а̄ха ‘‘виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. парибйаттам̣ катханам̣ ва̄ бха̄санам̣. са̄л̣ика̄йива ниггхосоти са̄л̣ика̄йа а̄ла̄по вийа мадхуро кан̣н̣асукхо пеманӣйо. пат̣ибха̄нанти саддо. удӣрайӣти учча̄рӣйати, вуччати ва̄.

евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ти евам̣ ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха бха̄сисса̄мӣ’’ти вутте на кира саттха̄ сан̇кхепенева десессати, виттха̄ренапи бха̄сиссатӣти сан̃джа̄тусса̄ха̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ хутва̄. идха̄ти имина̄ вуччама̄наадхикаран̣ам̣ тасса пуггаласса уппаттит̣т̣ха̄набхӯтам̣ адхиппетанти а̄ха ‘‘деса̄падесе нипа̄то’’ти. локанти ока̄салокам̣. идха татха̄гато локети хи джа̄тикхеттам̣, таттха̄пи айам̣ чаккава̄л̣о адхиппето. саман̣оти сота̄панно. дутийо саман̣оти сакада̄га̄мӣ. вуттан̃хетам̣ ‘‘катамо ча, бхиккхаве, саман̣о? идха, бхиккхаве, бхиккху тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хотӣ’’ти (а. ни. 4.241) ‘‘катамо ча, бхиккхаве, дутийо саман̣о? идха, бхиккхаве, бхиккху тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ ра̄гадосамоха̄нам̣ танутта̄ сакада̄га̄мӣ хотӣ’’ти ча (а. ни. 4.241). идхева тит̣т̣хама̄насса̄ти имисса̄ ева индаса̄лагуха̄йам̣ тит̣т̣хама̄насса.

2. ассутава̄ти еттха (а. ни. т̣ӣ. 1.1.51) сутанти сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ритам̣, упадха̄ран̣ам̣ ва̄, сутам̣ ассаттхӣти сутава̄. ва̄-саддасса хи аттхо аттхита̄матта̄дивасена анекавидхо. татха̄ хи ‘‘антава̄ айам̣ локо париват̣умо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.54; пат̣и. ма. 1.140) аттхита̄маттам̣ аттхо. ‘‘дханава̄ бхогава̄, ла̄бхӣ аннасса̄’’ти ча а̄дӣсу бахубха̄во. ‘‘рогава̄ хоти рога̄бхибхӯто’’тиа̄дӣсу ка̄йа̄ба̄дхо. ‘‘кут̣т̣хӣ кут̣т̣хачӣварена̄’’тиа̄дӣсу нинда̄, ‘‘иссукӣ маччхарӣ сат̣хо ма̄йа̄вино кет̣убхино’’тиа̄дӣсу абхин̣хайого. ‘‘дан̣д̣ӣ чхаттӣ аламбарӣ’’тиа̄дӣсу (висуддхи. 1.142) сам̣сагго. ‘‘пан̣д̣ито ва̄пи тена со’’тиа̄дӣсу (дха. па. 63) упама̄нам̣, садисабха̄воти аттхо. ‘‘там̣ ва̄пи дхӣра̄ муним̣ ведайантӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 213) самуччайо. ‘‘ке ва̄ име касса ва̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 296) сам̣сайо. ‘‘айам̣ ва̄ имесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ саббаба̄ло саббамӯл̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.181) вибха̄вано. ‘‘на ва̄йам̣ кума̄ро маттаман̃н̃а̄сӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.154) падапӯран̣ам̣. ‘‘йе хи кечи, бхиккхаве, саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.170) викаппо. ‘‘сакйапуттасса сирӣмато (дӣ. ни. 3.277), сӣлавато сӣласампаттийа̄ калйа̄н̣о киттисаддо аббхуггаччхатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.150; 3.316; а. ни. 5.213; маха̄ва. 285) ча а̄дӣсу пасам̣са̄. ‘‘пан̃н̃ава̄ хоти удайаттхага̄минийа̄ пан̃н̃а̄йа саманна̄гато арийа̄йа ниббедхика̄йа самма̄ дуккхаккхайага̄минийа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.317, 355) атисайо. идха̄пи атисайо, пасам̣са̄ ва̄ аттхо, тасма̄ йасса пасам̣ситам̣, атисайена ва̄ сутам̣ аттхи, со сутава̄ти сам̣килесавиддхам̣санасаматтхам̣ парийаттидхаммассаванам̣, там̣ сутва̄ татхатта̄йа пат̣ипатти ча ‘‘сутава̄’’ти имина̄ саддена пака̄сита̄. атха ва̄ сотаббайуттам̣ сутва̄ каттаббаниппхаттивасена сун̣ӣти сутава̄, таппат̣иккхепена на сутава̄ти ассутава̄.

айан̃хи а-ка̄ро ‘‘ахетука̄ дхамма̄ (дха. са. 2.дукама̄тика̄), абхиккхуко а̄ва̄со’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 1046, 1047) там̣сахайоганиваттийам̣ иччхито. ‘‘апаччайа̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 7.дукама̄тика̄) там̣самбандхӣбха̄ваниваттийам̣. паччайуппаннан̃хи паччайасамбандхӣти аппаччайуппаннатта̄ атам̣самбандхита̄ еттха джотита̄. ‘‘анидассана̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 9.дукама̄тика̄) там̣сабха̄ваниваттийам̣. нидассанан̃хи дат̣т̣хаббата̄. атха ва̄ пассатӣти нидассанам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, таггахетаббабха̄ваниваттийам̣ йатха̄ ‘‘ана̄сава̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 15.дукама̄тика̄), ‘‘аппат̣игха̄ дхамма̄ (дха. са. 10.дукама̄тика̄), ана̄рамман̣а̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 55.дукама̄тика̄) там̣киччаниваттийам̣, ‘‘арӯпино дхамма̄ (дха. са. 11.дукама̄тика̄) ачетасика̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 57.дукама̄тика̄) таббха̄ваниваттийам̣. тадан̃н̃атха̄ хи еттха пака̄сита̄. ‘‘амануссо’’ти таббха̄ваматтаниваттийам̣. мануссаматтам̣ наттхи, ан̃н̃ам̣ сама̄нанти. садисата̄ хи еттха сӯчита̄. ‘‘ассаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о, анарийо’’ти (а. ни. 3.13) ча там̣самбха̄ванӣйагун̣аниваттийам̣. гараха̄ хи идха н̃а̄йати. ‘‘каччи бхото ана̄майам̣, анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти (джа̄. 2.20.129) таданаппабха̄ваниваттийам̣, ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 17.тикама̄тика̄) там̣садисабха̄ваниваттийам̣. атӣта̄нан̃хи уппаннапуббатта̄ уппа̄дидхамма̄нан̃ча паччайекадесаниппхаттийа̄ а̄раддхуппа̄дибха̄вато ка̄лавимуттасса ча виджджама̄натта̄ уппанна̄нукӯлата̄ пагева паччуппанна̄нанти таббидӯрата̄ва еттха вин̃н̃а̄йати ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 11.тикама̄тика̄) тадапарийоса̄наниваттийам̣. таннит̣т̣ха̄нан̃хи еттха пака̄ситанти. еваманекесам̣ аттха̄нам̣ джотако. идха пана ‘‘арӯпино дхамма̄ ачетасика̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу вийа таббха̄ваниваттийам̣ дат̣т̣хаббо, ан̃н̃аттхети аттхо. етенасса сута̄дин̃а̄н̣авирахатам̣ дассети. тена вуттам̣ ‘‘а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ итӣ’’ти.

ида̄ни тасса аттхам̣ виваранто йасма̄ кхандхадха̄тва̄дикосалленапи ман̃н̃ана̄пат̣иседханасаматтхам̣ ба̄хусаччам̣ хоти. йатха̄ха ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте, бахуссуто хоти? йато кхо бхиккху кхандхакусало хоти дха̄ту, а̄йатана, пат̣иччасамуппа̄дакусало хоти, етта̄вата̄ кхо бхиккху бахуссуто хотӣ’’ти, тасма̄ ‘‘йасса хи кхандхадха̄туа̄йатанасаччапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄на̄дӣсӯтиа̄ди вуттам̣. таттха ва̄чуггатакаран̣ам̣ уггахо. аттхапарипуччханам̣ парипуччха̄. кусалехи саха чодана̄парихаран̣авасена виниччхайакаран̣ам̣ виниччхайо. маггапхаланибба̄на̄ни адхигамо.

бахӯнам̣ (дха. са. мӯлат̣ӣ. 1007) на̄наппака̄ра̄нам̣ килесасакка̄йадит̣т̣хӣнам̣ авихататта̄ та̄ джаненти, та̄хи ва̄ джанита̄ти путхуджджана̄. авигха̄тамева ва̄ джана-саддо вадати. путху саттха̄ра̄нам̣ мукхамуллокика̄ти еттха путху джана̄ саттхупат̣ин̃н̃а̄ етесанти путхуджджана̄ти вачанаттхо. путху саббагатӣхи авут̣т̣хита̄ти еттха джанетабба̄, джа̄йанти ва̄ еттха сатта̄ти джана̄, на̄на̄гатийо, та̄ путхӯ етесанти путхуджджана̄. ито паре джа̄йанти етехӣти джана̄, абхисан̇кха̄ра̄дайо, те етесам̣ путхӯ виджджантӣти путхуджджана̄. абхисан̇кхаран̣а̄диаттхо ева ва̄ джана-саддо дат̣т̣хаббо. огха̄ ка̄могха̄дайо. ра̄гаггиа̄дайо санта̄па̄. те ева, саббепи ва̄ килеса̄ парил̣а̄ха̄. путху пан̃часу ка̄магун̣есу ратта̄ти еттха джа̄йатӣти джано, ра̄го гедхоти евама̄дико, путху джано етесанти путхуджджана̄. путхӯсу ва̄ джана̄ джа̄та̄ ратта̄ти евам̣ ра̄га̄диаттхо ева ва̄ джанасаддо дат̣т̣хаббо. ратта̄ти ваттхам̣ вийа ран̇гаджа̄тена читтасса випарин̣а̄макарена чхандара̄гена ратта̄ са̄ратта̄. гиддха̄ти абхикан̇кханасабха̄вена абхиджджха̄нена гиддха̄ гедхам̣ а̄панна̄. гадхита̄ти гантхита̄ вийа думмочанӣйабха̄вена таттха пат̣ибаддха̄. муччхита̄ти килесавасена висан̃н̃ӣбхӯта̄ вийа анан̃н̃акичча̄ муччхам̣ мохама̄панна̄. аджджхосанна̄ти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е вийа катва̄ гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ т̣хита̄. лагга̄ти ван̇кадан̣д̣аке вийа а̄сатта̄ маха̄палипе ва̄ йа̄ва на̄сикагга̄ палипаннапурисо вийа уддхаритум̣ асаккун̣еййабха̄вена нимугга̄, лагита̄ти маккат̣а̄лепе а̄лаггабха̄вена паччуд̣д̣ито вийа маккат̣о пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ васена а̄лаггита̄. палибуддха̄ти баддха̄, упаддута̄ ва̄. а̄вут̣а̄ти а̄вунита̄, нивута̄ти нива̄рита̄. овута̄ти палигун̣т̣хита̄, парийонаддха̄ ва̄. пихита̄ти пидахита̄, пат̣иччханна̄ти пат̣иччха̄дита̄. пат̣икуджджита̄ти хет̣т̣ха̄мукхаджа̄та̄. путхӯнам̣ ва̄ ган̣анапатхаматӣта̄нантиа̄дина̄ путху джано путхуджджаноти дассети.

‘‘ассутава̄’’ти етена авиджджандхата̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘андхапутхуджджано вутто хотӣ’’ти. а̄ракатта̄ (сам̣. ни. т̣ӣ. 2.3.1) килесехи маггена самуччхиннатта̄. анайети авад̣д̣хийам̣, анаттхети аттхо. анайе ва̄ анупа̄йе. наирийанато аваттанато. айети вад̣д̣хийам̣, аттхе, упа̄йе ва̄. аран̣ӣйатоти пайирупа̄ситаббато. нируттинайена падасиддхи ведитабба̄ пуримесу аттхавикаппесу. паччхиме пана саддасаттхавасенапи. йадипи арийа-саддо ‘‘йе хи во арийа̄ парисуддхака̄йакамманта̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.35) висуддха̄сайапайогесу путхуджджанесупи ваттати. идха пана арийамагга̄дхигамена саббалокуттарабха̄вена ча арийабха̄во адхиппетоти дассенто а̄ха ‘‘буддха̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘паччекабуддха̄ татха̄гатаса̄вака̄ ча саппуриса̄’’ти идам̣ арийа̄ саппуриса̄ти идха вуттапада̄нам̣ аттхам̣ асан̇карато дассетум̣ вуттам̣. йасма̄ пана ниппарийа̄йато арийасаппурисабха̄ва̄ абхиннасабха̄ва̄. тасма̄ ‘‘саббева ва̄’’тиа̄ди вуттам̣.

етта̄вата̄ хи буддхаса̄вако вутто. тасса хи екантена калйа̄н̣амитто иччхитаббо паратогхосамантарена пат̣хамамаггасса ануппаджджанато. висесато часса бхагава̄ва калйа̄н̣амитто адхиппето. вуттан̃хетам̣ ‘‘маман̃хи, а̄нанда, калйа̄н̣амиттам̣ а̄гамма джа̄тидхамма̄ сатта̄ джа̄тийа̄ паримуччантӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.2). со ева ча авеччапаса̄да̄дхигамена дал̣хабхатти на̄ма. вуттампи четам̣ ‘‘йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (уда̄. 45). катан̃н̃ута̄дӣхи паччекабуддха̄ буддха̄ти еттха катам̣ джа̄на̄тӣти катан̃н̃ӯ. катам̣ видитам̣ па̄кат̣ам̣ каротӣти катаведӣ. анекесупи хи каппасатасахассесу катам̣ упака̄рам̣ джа̄нанти паччекабуддха̄ па̄кат̣ан̃ча каронти сатиджананаа̄мисапат̣иггахан̣а̄дина̄, татха̄ сам̣са̄радуккхадуккхитасса саккаччам̣ каронти киччам̣, йам̣ аттана̄ ка̄тум̣ сакка̄. самма̄самбуддхо пана каппа̄нам̣ асан̇кхйеййасахассесупи катам̣ упака̄рам̣ маггапхала̄нам̣ упаниссайан̃ча джа̄на̄ти, па̄кат̣ан̃ча кароти, сӣхо вийа ча евам̣ саббаттха саккаччамева дхаммадесанам̣ каронто буддхакиччам̣ кароти. йа̄йа пат̣ипаттийа̄ дит̣т̣ха̄ на̄ма хонти, тасса̄ аппат̣ипаджджанабха̄во, таттха ча а̄дара̄бха̄во арийа̄нам̣ адассанасӣлата̄ ча, на ча дассане са̄дхука̄рита̄ ча ведитабба̄. чаккхуна̄ адасса̄вӣти етта чаккху на̄ма на мам̣сачаккху ева, атха кхо диббачаккхупӣти а̄ха ‘‘диббачаккхуна̄ ва̄’’ти. арийабха̄воти йехи йогато ‘‘арийа̄’’ти вуччанти. те маггапхаладхамма̄ дат̣т̣хабба̄.

татра̄ти н̃а̄н̣адассанассева дассанабха̄ве. ваттхӯти адхиппетаттхан̃а̄панака̄ран̣ам̣. евам̣ вуттепӣти евам̣ ан̃н̃а̄падесена аттӯпана̄йикам̣ катва̄ вуттепи. дхамманти локуттарадхаммам̣, чатусаччадхаммам̣ ва̄. арийакарадхамма̄ аничча̄нупассана̄дайо випассийама̄на̄ аничча̄дайо, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни.

авинӣтоти на винӣто, адхисӣласиккха̄дивасена на сиккхито. йесам̣ сам̣варавинайа̄дӣнам̣ абха̄вена айам̣ авинӣтоти вуччати, те та̄ва дассетум̣ ‘‘дувидхо винайо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сӣласам̣вароти па̄тимоккхасам̣варо ведитаббо, со ча аттхато ка̄йикава̄часико авӣтиккамо. сатисам̣вароти индрийараккха̄, са̄ ча татха̄паватта̄ сати ева. н̃а̄н̣асам̣вароти ‘‘сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣ’’ти (су. ни. 1040) ватва̄ ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти вачанато сотасан̇кха̄та̄нам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хидуччаритаавиджджа̄авасит̣т̣хакилеса̄нам̣ сам̣варо пидаханам̣ самуччхедан̃а̄н̣анти ведитаббам̣. кхантисам̣вароти адхива̄сана̄, са̄ ча татха̄паватта̄ кхандха̄, адосо ва̄. пан̃н̃а̄ти еке, там̣ ат̣т̣хакатха̄йа вируджджхати. вӣрийасам̣варо ка̄мавитакка̄дӣнам̣ виноданавасена паваттам̣ вӣрийамева. тена тена гун̣ан̇гена тасса тасса агун̣ан̇гасса паха̄нам̣ тадан̇гапаха̄нам̣. виккхамбханена паха̄нам̣ виккхамбханапаха̄нам̣. сесападаттхайепи есева найо.

имина̄ па̄тимоккхасам̣варена̄тиа̄ди сӣласам̣вара̄дӣнам̣ виваран̣ам̣. таттха самупетоти еттха ити-саддо а̄дисаттхо. тена ‘‘сахагато самупагато’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 511) а̄гатам̣ сам̣варавибхан̇гам̣ дассети. еса найо сесесупи. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ анантарасутте а̄ви бхависсати.

ка̄йадуччарита̄дӣнанти дуссӣлйасан̇кха̄та̄нам̣ ка̄йавачӣдуччарита̄дӣнам̣ мут̣т̣хассаччасан̇кха̄тасса пама̄дасса абхиджджха̄дӣнам̣ ва̄ аккхантиан̃н̃а̄н̣акосаджджа̄нан̃ча. сам̣варан̣атоти пидаханато тхаканато. винайанатоти ка̄йава̄ча̄читта̄нам̣ вирӯпаппаваттийа̄ винайанато апанайанато, ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ ва̄ винайанато, ка̄йа̄дӣнам̣ ва̄ джимхаппаваттим̣ виччхиндитва̄ уджукам̣ найанатоти аттхо. паччайасамава̄йе уппаджджана̄раха̄нам̣ ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ татха̄ татха̄ ануппа̄данамева сам̣варан̣ам̣ винайанан̃ча ведитаббам̣.

йам̣ паха̄нанти самбандхо. ‘‘на̄марӯпапариччхеда̄дӣсу випассана̄н̃а̄н̣есӯ’’ти касма̄ вуттам̣, нану на̄марӯпапариччхедапаччайапариггахакан̇кха̄витаран̣а̄ни на випассана̄н̃а̄н̣а̄ни саммасана̄ка̄рена аппаваттанато? саччаметам̣. випассана̄н̃а̄н̣асса пана адхит̣т̣ха̄набха̄вато евам̣ вуттам̣. ‘‘на̄марӯпаматтамидам̣, наттхи еттха атта̄ ва̄ аттанийам̣ ва̄’’ти евам̣ паваттан̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпававаттха̄нам̣. сати виджджама̄не кхандхапан̃чакасан̇кха̄те ка̄йе, сайам̣ ва̄ сатӣ тасмим̣ ка̄йе дит̣т̣хӣти сакка̄йадит̣т̣хи. ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.81; 4.345) евам̣ паватта̄ миччха̄дит̣т̣хи. тассева рӯпа̄рӯпасса камма̄виджджа̄дипаччайапаригган̣ханан̃а̄н̣ам̣ паччайапариггахо. ‘‘наттхи хету наттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа̄’’ти (дӣ. ни. 1.168) а̄динайаппаватта̄ ахетукадит̣т̣хи. ‘‘иссарапурисападжа̄патипакатиан̣ука̄ла̄дӣхи локо паваттати ниваттати ча̄’’ти паватта̄ висамахетудит̣т̣хи. тассева̄ти паччайапариггахассева. кан̇кха̄витаран̣ена̄ти йатха̄ етарахи на̄марӯпасса камма̄дипаччайато уппатти, евам̣ атӣта̄на̄гатесупӣти тӣсупи ка̄лесу вичикиччха̄панайанан̃а̄н̣ена. катхам̣катхӣбха̄васса̄ти ‘‘ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄на’’нти (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) а̄динайаппаватта̄йа сам̣сайаппаваттийа̄. кала̄пасаммасанена̄ти ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппанна’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.361; 2.113; 3.86, 89) кхандхапан̃чакам̣ ека̄дасасу ока̄сесу паккхипитва̄ саммасанавасена паваттена найавипассана̄н̃а̄н̣ена. ахам̣ мама̄ти га̄хасса̄ти аттаттанийагахан̣асса. магга̄маггававаттха̄нена̄ти магга̄магган̃а̄н̣ависуддхийа̄. амагге маггасан̃н̃а̄йа̄ти обха̄са̄дике амагге ‘‘магго’’ти уппаннасан̃н̃а̄йа.

йасма̄ саммадева сан̇кха̄ра̄нам̣ удайам̣ пассанто ‘‘евамева сан̇кха̄ра̄ анурӯпака̄ран̣ато уппаджджанти, на пана уччхиджджантӣ’’ти ган̣ха̄ти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄’’ти. йасма̄ пана сан̇кха̄ра̄нам̣ вайам̣ пассанто ‘‘йадипиме сан̇кха̄ра̄ авиччхинна̄ ваттанти, уппаннуппанна̄ пана аппат̣исандхика̄ нируджджханте ва̄’’ти пассати, тассевам̣ пассато куто сассатагга̄хо, тасма̄ вуттам̣ ‘‘вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄’’ти. бхайадассанена̄ти бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ена. сабхайети саббабхайа̄нам̣ а̄карабха̄вато сакаладуккхавӯпасамасан̇кха̄тасса парамасса̄сасса пат̣ипаккхабха̄вато ча сабхайе кхандхапан̃чаке. абхайасан̃н̃а̄йа̄ти ‘‘абхайам̣ кхема’’нти уппаннасан̃н̃а̄йа. асса̄дасан̃н̃а̄ на̄ма пан̃чупа̄да̄наккхандхесу асса̄давасена паваттасан̃н̃а̄, йа̄ ‘‘а̄лайа̄бхинивесо’’типи вуччати. абхиратисан̃н̃а̄ таттхева абхиративасена паваттасан̃н̃а̄, йа̄ ‘‘нандӣ’’типи вуччати. амуччитукамйата̄ а̄да̄нам̣. анупеккха̄ сан̇кха̄рехи аниббинданам̣, са̄лайата̄ти аттхо. дхаммат̣т̣хитийам̣ пат̣иччасамуппа̄де пат̣иломабха̄во сассатуччхедагга̄хо, паччайа̄ка̄рапат̣иччха̄дакамохо ва̄, нибба̄не пат̣иломабха̄во сан̇кха̄ресу рати, нибба̄напат̣иччха̄дакамохо ва̄. сан̇кха̄ранимиттагга̄хоти йа̄дисасса килесасса аппахӣнатта̄ випассана̄ сан̇кха̄ранимиттам̣ на мун̃чати, со килесо, йо ‘‘сам̣йога̄бхинивесо’’типи вуччати. сан̇кха̄ранимиттаггахан̣асса атиккаманамева ва̄ паха̄нам̣.

паватти ева паваттибха̄во, парийут̣т̣ха̄нанти аттхо. нӣваран̣а̄дидхамма̄нанти еттха а̄ди-саддена нӣваран̣апаккхийа̄ килеса̄ витаккавича̄ра̄дайо ча гайханти.

чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ аччантам̣ аппаваттибха̄вена йам̣ паха̄нанти самбандхо. кена паха̄нанти? арийамаггехева̄ти вин̃н̃а̄йама̄нойаматтхо тесам̣ бха̄витатта̄ аппаваттивачанато. самудайапаккхикасса̄ти еттха чатта̄ропи магга̄ чатусачча̄бхисамайа̄ти катва̄ техи паха̄таббена тена тена самудайена саха паха̄таббатта̄ самудайасабха̄гатта̄, саччавибхан̇ге ча саббакилеса̄нам̣ самудайабха̄васса вуттатта̄ ‘‘самудайапаккхика̄’’ти дит̣т̣хиа̄дайо вуччанти. пат̣иппассаддхаттам̣ вупасантата̄. сан̇кхатаниссат̣ата̄ сан̇кха̄расабха̄ва̄бха̄во. пахӣнасаббасан̇кхатанти вирахитасаббасан̇кхатам̣, висан̇кха̄ранти аттхо. паха̄нан̃ча там̣ винайо ча̄ти паха̄навинайо пуримена аттхена, дутийена пана пахӣйатӣти паха̄нам̣, тасса винайоти йоджетаббам̣.

бхиннасам̣варатта̄ти нат̣т̣хасам̣варатта̄, сам̣вара̄бха̄ватоти аттхо. тена асама̄диннасам̣варопи сан̇гахито хоти. сама̄да̄нена хи сампа̄детаббо сам̣варо тадабха̄ве на хотӣти. еван̃хи локе ватта̄ро хонти ‘‘маха̄ вата но бхого, со нат̣т̣хо татха̄ акататта̄’’ти. арийети арийо. паччаттавачанан̃хетам̣. есесети есо со ева, аттхато анан̃н̃оти аттхо. таджджа̄тети аттхато там̣сабха̄во, саппурисо арийасабха̄во, арийо ча саппурисасабха̄воти аттхо.

там̣ аттханти ‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти евам̣ вуттаматтхам̣. касма̄ панеттха пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ ката̄ти? йадеттха ваттаббам̣, там̣ ‘‘йасма̄ путхуджджано апарин̃н̃а̄таваттхуко’’тиа̄дина̄ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.2) сайамева ваккхати. дхаммо адхит̣т̣ха̄нам̣ етисса̄ти дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄, сабха̄вадхамме нисса̄йа паваттитадесана̄. дхаммавасенева паватта̄ пат̣хама̄, пуггалавасена ут̣т̣хахитва̄ пуггалавасенева гата̄ татийа̄, итара̄ дхаммапуггала̄нам̣ вомиссакавасена. касма̄ пана бхагава̄ евам̣ вибха̄гена дхаммам̣ десетӣти? венеййаджджха̄сайена десана̄вила̄сена ча. йе хи венеййа̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄йа дхаммадесана̄йа сукхена аттхам̣ пат̣ивиджджханти, тесам̣ татха̄ дхаммам̣ десети. еса найо саббаттха. йасса̄ ча дхаммадха̄туйа̄ суппат̣ивиддхатта̄ десана̄вила̄саппатто хоти, са̄йам̣ суппат̣ивиддха̄, тасма̄ десана̄вила̄саппатто дхаммиссаро дхаммара̄джа̄ йатха̄ йатха̄ иччхати, татха̄ татха̄ дхаммам̣ десетӣти евам̣ имина̄ венеййаджджха̄сайена десана̄вила̄сена ча евам̣ вибха̄гена дхаммам̣ десетӣти ведитаббо.

чхадха̄туроти патхавидха̄ту а̄по-теджо-ва̄йо-а̄ка̄садха̄ту вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти имесам̣ чханнам̣ дха̄тӯнам̣ васена чхадха̄туро. ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ соманассат̣т̣ха̄нийам̣ рӯпам̣ упавичаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.324) вутта̄нам̣ чханнам̣ соманассӯпавича̄ра̄нам̣, чханнам̣ доманассаупеккхӯпавича̄ра̄нан̃ча васена ат̣т̣ха̄расаманопавича̄ро. сачча̄дхит̣т̣ха̄на̄дивасена чатура̄дхит̣т̣ха̄но. пан̃н̃а̄чаккхуна̄ дит̣т̣хадхаммикасса сампара̄йикасса ча аттхасса адассанато андхо, дит̣т̣хадхаммикассева дассанато екачаккху, двиннампи дассанато двичаккху, ведитаббо.

сва̄йам̣ ниддисӣти самбандхо. сва̄йанти ча со айам̣, йатха̄вуттадесана̄вибха̄гакусало бхагава̄ти аттхо. апарин̃н̃а̄таваттхукоти тӣхи парин̃н̃а̄хи апарин̃н̃а̄таккхандхо. кхандха̄ хи парин̃н̃а̄таваттху. апарин̃н̃а̄мӯлика̄ти париджа̄нана̄бха̄ванимитта̄ тасмим̣ сати бха̄вато. парин̃н̃а̄нан̃хи авиджджа̄дайо килеса̄ пат̣ипаккха̄ таммӯлика̄ ча саббаман̃н̃ана̄ти. арийа̄нам̣ адасса̄вӣти еттха ити-саддо а̄диаттхо. тена ‘‘арийадхаммасса аковидо’’тиа̄дикам̣ путхуджанасса висесанабха̄вена паваттам̣ па̄л̣исесам̣ ган̣ха̄ти путхуджджананиддесабха̄вато. тена̄ха ‘‘евам̣ путхуджджанам̣ ниддисӣ’’ти.

суттаниккхепаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

патхавӣва̄раван̣н̣ана̄

тасса̄ти путхуджджанасса. васати еттха а̄рамман̣акаран̣авасена̄ти а̄рамман̣ампи ваттхӯти вуччати паваттит̣т̣ха̄набха̄ватоти а̄ха ‘‘патхавӣа̄дӣсу ваттхӯсӯ’’ти. сакка̄йадхамма̄нампи а̄рамман̣а̄дина̄ сатипи ман̃н̃ана̄хетубха̄ве ман̃н̃ана̄хетукаттенева тесам̣ ниббаттитоти вуттам̣ ‘‘саббасакка̄йадхаммаджанитам̣ ман̃н̃ана’’нти. еттха ча патхавӣдха̄ту сесадха̄тӯнам̣ сасамбха̄ра̄самбха̄рабха̄ва̄ сатипи пама̄н̣ато самабха̄ве са̄маттхийато адхика̄надхикабха̄вена ведитабба̄. самбха̄рантӣти самбха̄ра̄, парива̄ра̄. там̣там̣кала̄пехи лаккхан̣апатхавийа̄ сесадхамма̄ йатха̄рахам̣ паччайабха̄вена парива̄рабха̄вена ча паваттанти. тена̄ха ‘‘са̄ хи ван̣н̣а̄дӣхи самбха̄рехи саддхим̣ патхавӣти сасамбха̄рапатхавӣ’’ти. патхавитоти еттха путхулат̣т̣хена путхувӣ, путхувӣ ева патхавӣ. са̄ хи сатипи париччхиннавуттийам̣ саббесам̣ сакала̄пабха̄ва̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена паваттама̄на̄ путхула̄ паттхат̣а̄ виттхин̣н̣а̄ти ваттаббатам̣ арахати, на пана там̣ анупависитва̄ паваттама̄на̄ а̄па̄дайо. сасамбха̄рапатхавийа̄ пана путхулабха̄ве ваттаббамева наттхи. а̄рамман̣апатхавийам̣ вад̣д̣ханапхаран̣ат̣т̣хехи путхулат̣т̣хо, итарасмим̣ рул̣хийа̄ва дат̣т̣хаббо. а̄рамман̣апатхавӣти джха̄насса а̄рамман̣абхӯтам̣ патхавӣсан̇кха̄там̣ пат̣ибха̄ганимиттам̣. тена̄ха ‘‘нимиттапатхавӣтипи вуччатӣ’’ти. а̄гаманавасена̄ти патхавӣкасин̣абха̄вана̄гаманавасена. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘а̄по ча дева̄ патхавӣ, теджо ва̄йо тада̄гаму’’нти (дӣ. ни. 2.340).

сабба̄пӣти чатуббидха̄ патхавӣпи. ануссава̄диматталаддха̄ ман̃н̃ана̄ ваттху хотийева. татха̄ хи ‘‘каккхал̣ам̣ кхаригата’’нтиа̄дина̄ (вибха. 173) лаккхан̣апатхавӣпи уддхарӣйати. йам̣ панеке ваданти ‘‘лаккхан̣е дит̣т̣хе ман̃н̃ана̄ наттхи, сан̃джа̄на̄тӣти вуттасан̃н̃а̄ ча дит̣т̣хигга̄хасса мӯлабхӯта̄ пин̣д̣агга̄хита̄, са̄ лаккхан̣е наккхамати, тасма̄ лаккхан̣апатхавӣ на гахетабба̄’’ти, тадайуттам̣ лаккхан̣апат̣иведхасса идха анадхиппетатта̄. тена̄ха ‘‘локавоха̄рам̣ гахетва̄’’ти. на ча саббасан̃н̃а̄ пин̣д̣агга̄хика̄, на̄пи дит̣т̣хигга̄хассева мӯлабхӯта̄, тасма̄ лаккхан̣апатхавийа̄пи ка̄йадва̄ра̄нуса̄рена ан̃н̃атха̄ ча упат̣т̣хита̄йа ман̃н̃ана̄ паваттатева. тенева ча ‘‘ануссава̄диматталаддха̄’’ти вуттам̣. патхавитоти паччате ниссаккавачананти дассенто ‘‘патхавӣти сан̃джа̄на̄тӣ’’ти а̄ха. йасма̄ чатуббидхампи патхавим̣ ‘‘патхавӣ’ти сан̃джа̄нанто тена тена найена патхавӣкот̣т̣ха̄сенева сан̃джа̄на̄тӣти вуччати, на а̄па̄дикот̣т̣ха̄сена, тасма̄ вуттам̣ ‘‘патхавибха̄гена сан̃джа̄на̄тӣ’’ти. локавоха̄рам̣ гахетва̄ти локасаман̃н̃ам̣ авиджахитва̄. етена лаккхан̣апатхавийампи воха̄рамукхеневасса̄ паваттӣти дассети.

йади локавоха̄рена таттха паватти, ко еттха досо, нану арийа̄пи ‘‘айан̃хи бханте маха̄патхавӣ’’тиа̄дина̄ локавоха̄рена паваттантӣти? на еттха воха̄раматте ават̣т̣ха̄нам̣ адхиппетам̣, атха кхо воха̄рамукхена миччха̄бхинивесоти дассенто ‘‘сан̃н̃а̄випалла̄сена сан̃джа̄на̄тӣ’’ти а̄ха. тассаттхо – айонисоманасика̄расамбхӯта̄йа ‘‘субха’’нтиа̄динайаппаватта̄йа випарӣтасан̃н̃а̄йа сан̃джа̄на̄тӣти. етена дуббала̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣химан̃н̃ана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣. йади евам̣ касма̄ сан̃н̃а̄ гахита̄ти? па̄кат̣абха̄вато. йатха̄ на̄ма аггимхи матхийама̄не йада̄ дхӯмо упалаббхати, кин̃ча̄пи тада̄ виджджатева па̄вако авина̄бха̄вато, па̄кат̣абха̄вато пана дхӯмо джа̄тоти вуччати, на агги джа̄тоти, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣. йадипи таттха ман̃н̃ана̄киччам̣ аттхи, на пана вибхӯтам̣ апа̄кат̣абха̄вато сан̃н̃а̄киччамева вибхӯтам̣, там̣ пана ман̃н̃ана̄нукӯлам̣ ман̃н̃ана̄сахитам̣ ча̄ти а̄ха ‘‘сан̃н̃а̄випалла̄сена сан̃джа̄на̄тӣ’’ти. евам̣ патхавӣбха̄гам̣ амун̃чантойева ва̄ сан̃джа̄на̄тӣти самбандхо. йо хи вуттаппабхеда̄йа патхавийа̄ патхавибха̄гам̣ амун̃чантойева авиджахантойева сӣсапин̣д̣е суван̣н̣асан̃н̃ӣ вийа анатта̄дисабха̄вам̣йева там̣ атта̄дивасена сан̃джа̄на̄ти, тасса васена вуттам̣ ‘‘патхавӣ’’тиа̄ди. на ваттаббам̣ путхуджджанагга̄хасса йуттимаггананива̄ран̣атоти дассенто а̄ха ‘‘умматтако вийа…пе… ган̣ха̄тӣ’’ти. арийа̄нам̣ адасса̄вита̄дибхеданти арийа̄нам̣ адасса̄вита̄дивисесам̣ вадантена бхагавата̄ва еттха йатха̄вуттасан̃джа̄нане ка̄ран̣ам̣ вуттанти йоджана̄.

еванти ‘‘патхавибха̄гена сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена. сан̃джа̄нитва̄ти пуббака̄лакирийа̄ниддесоти а̄ха ‘‘апарабха̄ге…пе… ган̣ха̄тӣ’’ти. папан̃часан̇кха̄ти папан̃чакот̣т̣ха̄са̄. папан̃чанти сатта̄ сам̣са̄ре чира̄йанти етехӣти папан̃ча̄, ман̃н̃анти ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ парикаппенти ета̄хӣти ман̃н̃ана̄ти двӣхипи парийа̄йехи тан̣ха̄дайова вутта̄ти а̄ха ‘‘тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хипапан̃чехи идха ман̃н̃ана̄на̄мена вуттехӣ’’ти. аджан̃н̃асса джан̃н̃ато, асеййа̄дикасса сеййа̄дито гахан̣ато дит̣т̣химан̃н̃ана̄ вийа тан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄пи ан̃н̃атха̄ га̄хо ева̄ти а̄ха ‘‘ан̃н̃атха̄ ган̣ха̄тӣ’’ти. а̄рамман̣а̄бхиниропана̄дина̄ бхиннасабха̄ва̄нампи витакка̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣о упаниджджха̄йанасабха̄во вийа анугиджджханун̣н̣атипара̄масанасабха̄ва̄нампи тан̣ха̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣ена а̄рамман̣апарикаппана̄ка̄рена паватти ман̃н̃ана̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘тӣхи ман̃н̃ана̄хи ман̃н̃атӣ’’тиа̄ди. асса̄ти путхуджджанасса, удайаббайа̄нупассана̄дӣсу вийа сукхуманайенапи ман̃н̃ана̄паватти аттхӣти вибха̄ванасукхата̄йа тхӯлам̣йева там̣ дассетука̄мо ‘‘ол̣а̄риканайена̄’’тиа̄ха. ол̣а̄рике хи вибха̄ге дассите сукхумавибха̄вана̄ сукара̄ти дассетум̣ айаматтхайоджана̄ вуччатӣти самбандхо. аджджхаттика̄ти индрийабаддха̄ саттасанта̄напарийа̄панна̄ нийакаджджхатта̄ вутта̄ вибхан̇ге пат̣исамбхида̄магге ча.

вибхан̇гети дха̄тувибхан̇ге (вибха. 173). ба̄хира̄ти аниндрийабаддха̄ сан̇кха̄расанта̄напарийа̄панна̄. каккхал̣анти тхаддхам̣. кхаригатанти пхарусам̣. каккхал̣абха̄во каккхал̣аттам̣. каккхал̣абха̄воти каккхал̣асабха̄во. бахиддха̄ти индрийабаддхато бахиддха̄бхӯтам̣. анупа̄диннанти на упа̄диннам̣. айоти ка̄л̣алохам̣. лоханти джа̄тилохам̣ виджа̄тилохам̣ киттималохам̣ писа̄чалоханти чатуббидхам̣. таттха айо саджджху суван̣н̣ам̣ типу сӣсам̣ тамбалохам̣ векантакалоханти има̄ни сатта джа̄тилоха̄ни на̄ма. на̄гана̄сика̄лохам̣ виджа̄тилохам̣ на̄ма. кам̣салохам̣ ват̣т̣алохам̣ а̄ракут̣анти тӣн̣и киттималоха̄ни на̄ма. мораккхакам̣ путхукам̣ малинакам̣ чапалакам̣ салакам̣ а̄т̣алам̣ бхаттакам̣ дусилоханти ат̣т̣ха писа̄чалоха̄ни на̄ма. тесу векантакалохам̣ на̄ма саббалохаччхеданасаматтха̄ ека̄ лохаджа̄ти. татха̄ хи там̣ викантати чхиндатӣти викантаканти вуччати. викантакамева векантакам̣. на̄гана̄сика̄лохам̣ лохасадисам̣ лохавиджа̄ти халидда̄дивиджа̄ти вийа. татха̄ хи там̣ лоха̄ка̄рам̣ лохамалам̣ вийа гханасам̣хатам̣ хутва̄ тит̣т̣хати, та̄петва̄ та̄л̣итам̣ пана бхиннам̣ бхиннам̣ хутва̄ висарати муду мат̣т̣хам̣ камманийам̣ ва̄ на хоти. типутамбе миссетва̄ катам̣ кам̣салохам̣. сӣсатамбе миссетва̄ катам̣ ват̣т̣алохам̣. джасатамбе миссетва̄ катам̣ а̄ракут̣ам̣. тенева там̣ каран̣ена ниббаттатта̄ киттималоханти вуччати. йам̣ пана кевалам̣ расакадха̄ту виниггатам̣, там̣ ‘‘питтала’’нтипи ваданти. там̣ идха на̄дхиппетам̣, йатха̄вуттам̣ миссакамева катва̄ йоджитам̣ киттиманти вуттам̣. мораккхака̄дӣни евам̣на̄ма̄невета̄ни. тесу йасма̄ пан̃ча джа̄тилоха̄ни па̄л̣ийам̣ висум̣ вутта̄нева, тасма̄ векантакалохена саддхим̣ вутта̄васесам̣ саббам̣ идха лоханти ведитаббам̣.

типӯти сетатипу. сӣсанти ка̄л̣атипу. саджджханти раджатам̣. мутта̄ти хаттхикумбхаджа̄дика̄ ат̣т̣хавидха̄пи мутта̄. татха̄ хи хаттхикумбхам̣ вара̄хада̄т̣ха̄ бхӯджан̇гасӣсам̣ вала̄хакӯт̣ам̣ вел̣ӯ маччхасӣро сан̇кхо сиппӣти ат̣т̣ха мутта̄йонийо. таттха хаттхикумбхаджа̄ пӣтаван̣н̣а̄ пабха̄хӣна̄. вара̄хада̄т̣ха̄ вара̄хада̄т̣хаван̣н̣а̄ва. бхуджан̇гасӣсаджа̄ нӣла̄диван̣н̣а̄ сувисуддха̄ ват̣т̣ала̄ ча. вала̄хакаджа̄ бха̄сура̄ дуббибха̄гарӯпа̄ раттибха̄ге андхака̄рам̣ видхамантийо тит̣т̣ханти, девӯпабхога̄ ева ча хонти. вел̣уджа̄ каракупаласама̄наван̣н̣а̄ на бха̄сура̄, те ча вел̣ӯ амануссагочаре ева падесе джа̄йанти. маччхасӣраджа̄ па̄т̣хӣнапит̣т̣хисама̄наван̣н̣а̄ ват̣т̣ала̄ лагхаво ча хонти пабха̄вихӣна̄, те ча маччха̄ самуддамаджджхе ева джа̄йанти. сан̇кхаджа̄ сан̇кходараччхавиван̣н̣а̄ колаппама̄н̣а̄пи хонти пабха̄вихӣна̄ва. сиппиджа̄ пабха̄висесайутта̄ хонти на̄на̄сан̣т̣ха̄на̄. евам̣ джа̄тито ат̣т̣хавидха̄супи мутта̄су йа̄ маччхасан̇кхасиппиджа̄, та̄ са̄муддика̄ хонти, бхуджан̇гаджа̄пи ка̄чи са̄муддика̄ хонти, итара̄ аса̄муддика̄. йасма̄ бахулам̣ са̄муддика̄ва мутта̄ локе диссанти, таттха̄пи сиппиджа̄ва, итара̄ ка̄да̄чика̄. тасма̄ саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 173) ‘‘мутта̄ти са̄муддика̄ мутта̄’’ти вуттам̣.

ман̣ӣти т̣хапетва̄ па̄л̣иа̄гате вел̣урийа̄дике сесо джотираса̄дибхедо саббопи ман̣и. вел̣урийанти вам̣саван̣н̣аман̣и. сан̇кхоти са̄муддикасан̇кхо. сила̄ти ка̄л̣асила̄ пан̣д̣усила̄ сетасила̄дибхеда̄ ат̣т̣хапи сила̄. раджатанти каха̄пан̣а̄дикам̣ вутта̄васесам̣ раджатасамматам̣. джа̄тарӯпанти суван̣н̣ам̣. лохитан̇готи раттаман̣и. маса̄рагалланти кабараман̣и тин̣а̄дӣсу бахибха̄ра̄ та̄лана̄л̣икера̄дайопи тин̣ам̣ на̄ма. антоса̄рам̣ кхадира̄ди антамасо да̄рукхан̣д̣ампи кат̣т̣хам̣ на̄ма. муггаматтато йа̄ва мут̣т̣хиппама̄н̣а̄ марумба̄ саккхара̄ на̄ма. муггаматтато пат̣т̣ха̄йа хет̣т̣ха̄ ва̄лика̄ на̄ма. кат̣халанти капа̄лакхан̣д̣ам̣. бхӯмӣти сасамбха̄рапатхавӣ. па̄са̄н̣оти антомут̣т̣хийам̣ асан̣т̣хаханато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва хаттхиппама̄н̣ам̣ па̄са̄н̣ам̣, хаттхиппама̄н̣ато пана пат̣т̣ха̄йа упари паббатоти. айам̣ айоа̄дӣсу вибха̄ганиддесо. нимиттапатхавӣти пат̣ибха̄ганимиттабхӯтам̣ патхавикасин̣ам̣. тампи хи ‘‘рӯпа̄вачаратикачатуккаджджха̄нам̣ кусалато ча випа̄като ча кирийато ча чатуттхасса джха̄насса випа̄ко име дхамма̄ бахиддха̄рамман̣а̄’’ти вачанато ‘‘ба̄хира̄ патхавӣ’’ти вуччати. тена вуттам̣ ‘‘йа̄ ча аджджхатта̄рамман̣аттике нимиттапатхавӣ, там̣ гахетва̄’’ти. уггаханимиттан̃четтха там̣гатикамева дат̣т̣хаббам̣, нимиттуппаттито пана пуббе бхӯмиггахан̣енева гахитанти.

тӣхи ман̃н̃ана̄хӣти вуттам̣ ман̃н̃ана̄ттайам̣ сапарасанта̄несу сан̇кхепато йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘ахам̣ патхавӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ахам̣ патхавӣтиа̄дӣна̄ аджджхаттависайам̣ дит̣т̣химан̃н̃анам̣ ма̄наман̃н̃анан̃ча дассети атта̄бхинивеса̄хам̣ка̄радӣпанато. мама патхавӣти имина̄ тан̣ха̄ман̃н̃анам̣ ма̄наман̃н̃анампи ва̄ париггахабхӯта̄йапи патхавийа̄ сеййа̄дито ма̄наджаппанато. сесапададвайепи имина̄найена ман̃н̃ана̄вибха̄го ведитаббо. таттха патхавикасин̣аджджха̄нала̄бхӣ джха̄начаккхуна̄ гахитаджха̄на̄рамман̣ам̣ ‘‘атта̄’’ти абхинивисанто тан̃ча сеййа̄дито даханто аттхато ‘‘ахам̣ патхавӣ’’ти ман̃н̃ати на̄ма, тамева ‘‘айам̣ майхам̣ атта̄’’ти гахан̣е пана ‘‘мама патхавӣ’’ти ман̃н̃ати на̄ма. татха̄ там̣ ‘‘парапурисо’’ти ва̄ ‘‘дево’’ти ва̄ ва̄давасена ‘‘айамева паресам̣ атта̄’’ти ва̄ абхинивисанто ‘‘паро патхавӣ, парасса патхавӣ’’ти ман̃н̃ати на̄ма. имина̄ найена сесапатхавӣсупи йатха̄рахам̣ чатуккам̣ ниддха̄ретаббам̣.

евам̣ ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’ти еттха чатуккавасена ман̃н̃анам̣ дассетва̄ ида̄ни ман̃н̃ана̄ваттхум̣ ман̃н̃ана̄йо ча вибхаджитва̄ анекавихитам̣ тасса ман̃н̃ана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха айанти йатха̄вутто путхуджджано. чхандара̄ганти бахалара̄гам̣. асса̄детӣти ника̄мети, ‘‘име кеса̄ мудусиниддхакун̃читанӣлобха̄са̄’’тиа̄дина̄ таттха расам̣ виндати. абхинандатӣти саппӣтика̄йа тан̣ха̄йа абхимукхо нандати памодати. абхивадатӣти уппаннам̣ тан̣ха̄бхинандана̄вегам̣ хадайена сандха̄ретум̣ асакконто ‘‘ахо ме кеса̄’’ти ва̄чам̣ ниччха̄рети. аджджхоса̄йа тит̣т̣хатӣти балаватан̣ха̄бхинивесена гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ тит̣т̣хати. ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана раджджанӣйаваттхунти кеса̄дито ан̃н̃атарам̣ ва̄ карачаран̣а̄диппабхедам̣ нийакаджджхаттапарийа̄паннам̣ ра̄гуппаттихетубхӯтам̣ ваттхум̣. итӣти имина̄ синиддха̄диппака̄рена̄ти паттхайитабба̄ка̄рам̣ пара̄масати. таттха нандим̣ саманна̄нетӣти тесу бха̄вӣсу кеса̄дӣсу сиддхам̣ вийа катва̄ нандим̣ тан̣хам̣ саманна̄харати самупача̄рети. пан̣идахатӣти паттханам̣ т̣хапети.

сампаттим̣ нисса̄йа ‘‘сеййохамасмӣ’’ти, випаттим̣ нисса̄йа ‘‘хӣнохамасмӣ’’ти ма̄нам̣ джанетӣти йоджана̄. патхавӣкот̣т̣ха̄сабхӯта̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ сампаттивипаттӣхи ма̄наджаппана̄ патхавийа̄ ман̃н̃ана̄ хотӣти а̄ха ‘‘евам̣ аджджхаттикам̣ патхавим̣ ма̄наман̃н̃ана̄йа ман̃н̃атӣ’’ти. авайавабйатирекена самуда̄йасса абха̄вато самуда̄йо джӣва̄бхинивесо авайавепи хотӣти дассенто ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти а̄гатанайена пана кесам̣ ‘джӣво’ти абхинивисатӣ’’ти а̄ха. ‘‘кеса̄ на̄мете иссаравихита̄ паджа̄патиниссита̄ ан̣усан̃чайо пакатипарин̣а̄мо’’тиа̄дина̄ найенапеттха дит̣т̣химан̃н̃ана̄ ведитабба̄.

имисса̄ паваттийа̄ти никантима̄надит̣т̣хӣнам̣ парийа̄да̄насамуггха̄т̣аппаваттийа̄. ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ йадипи тиссаннампи ман̃н̃ана̄нам̣ самбхаво дассито. тан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄нам̣ пана хет̣т̣ха̄ дасситатта̄ дит̣т̣химан̃н̃ана̄ еветтха висесато уддхат̣а̄ти ведитаббам̣. тена̄ха ‘‘евампи аджджхаттикам̣ патхавим̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃атӣ’’ти.

ба̄хирампи патхавим̣ тӣхи ман̃н̃ана̄хи ман̃н̃атӣти йоджана̄. там̣ пана ман̃н̃ана̄видхим̣ дассетум̣ ‘‘катха’’нти а̄ха. тассаттхо хет̣т̣ха̄ вуттанайена ведитаббо.

айам̣ джӣвоти айам̣ ка̄л̣алохам̣ ‘‘джӣво атта̄’’ти абхинивисати екачче ниган̣т̣ха̄ вийа. евам̣ ба̄хирам̣ патхавим̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃атӣти еттха̄пи ‘‘йа̄ чева кхо пана аджджхаттика̄ патхавӣдха̄ту, йа̄ ча ба̄хира̄ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дина̄ найена а̄нетва̄ ваттаббо.

патхавӣкасин̣ам̣ аттато саманупассатӣтиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. айампи ча найо ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’ти еттхева антогадхоти дат̣т̣хаббо касин̣а̄нампи рӯпасаман̃н̃а̄самбха̄вато. патхавим̣ ман̃н̃атӣти еттха йа̄дисо ман̃н̃ана̄ваттхуман̃н̃ана̄нам̣ виттха̄ранайо вутто, та̄дисо ито парам̣ вуттанайова̄ти а̄ха ‘‘ито парам̣ сан̇кхепенева катхайисса̄ма̄’’ти, ата̄дисо пана виттха̄ратопи катхайиссатӣти аттхо.

тасма̄ти йасма̄ ‘‘патхавийа̄’’ти идам̣ бхуммавачанам̣, тасма̄, со аттапараттадупакаран̣а̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена там̣ ман̃н̃ана̄ваттхум̣ каппетӣти аттхо. тена̄ха ‘‘ахам̣ патхавийа̄’’тиа̄ди. нану ча индрийабаддха̄ниндрийабаддхапабхедасса дхаммаппабандхасса сасамбха̄рапатхавӣ ча а̄дха̄раниссайо, итара̄ а̄рамман̣аниссайо тада̄рамман̣асса̄ти еттха ниббиродхоти? на, ман̃н̃ана̄ваттхум̣ ниссайабха̄вена парикаппанато. айан̃хи ‘‘аха’’нти дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ма̄наман̃н̃ана̄йа ча ваттхубхӯтасса аттано патхависанниссайам̣ катва̄ ‘‘ахам̣ патхавийа̄’’ти ман̃н̃ати, тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ваттхубхӯтасса упакаран̣асса патхавим̣ санниссайам̣ катва̄ ‘‘майхам̣ кин̃чанам̣ палибодхо патхавийа̄’’ти ман̃н̃ати. паротиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо.

йва̄йам̣ аттханайоти самбандхо. вутто пат̣исамбхида̄магге. етенева найена̄ти йва̄йам̣ ‘‘со кхо пана ме атта̄ имасмим̣ рӯпе’’ти самуда̄йасса а̄дха̄рабха̄вадӣпано аттханайо вутто, етенева найена. на хи авайавабйатирекена самуда̄йо лаббхати, тасма̄ самуда̄йе вуттавидхи авайавепи лаббхатӣти адхиппа̄йо. тена̄ха со кхо пана ме айам̣ атта̄ имисса̄ патхавийа̄ти ман̃н̃антоти. тасмим̣йева панасса аттанӣти еттха асса̄ти путхуджджанасса. тасмим̣йева аттанӣти аджджхаттикаба̄хирапатхавӣсанниссайе аттани. ‘‘патхавийа̄ ман̃н̃атӣ’’ти падасса̄йам̣ ван̣н̣ана̄. евам̣ ‘‘патхавийа̄ ман̃н̃атӣ’’ти еттха аттавасена дит̣т̣хима̄натан̣ха̄ман̃н̃анам̣ дассетва̄ ида̄ни паравасена дассетум̣ ‘‘йада̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха асса̄ти парасса. тада̄ти паравасена ман̃н̃ана̄йам̣. дит̣т̣химан̃н̃ана̄ ева йуджджати таттха ничча̄бхинивеса̄дайо самбхавантӣти катва̄. авадха̄ран̣ена ма̄натан̣ха̄ман̃н̃ана̄ ниваттети. на хи ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘майха’’нти ча паватталаккхан̣а̄ ма̄натан̣ха̄ парасмим̣ парасса сантакабха̄вена гахите ча паваттантӣти адхиппа̄йо. итара̄йопӣти ма̄натан̣ха̄ман̃н̃ана̄йопи. иччханти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. парассапи хи патхавӣсанниссайена сампаттииссарийа̄дикасса васена аттани сеййа̄дибха̄вам̣ дахато пан̣идахато ча читтам̣ татха̄бха̄ва̄йа ма̄натан̣ха̄ман̃н̃ана̄ самбхавантӣти а̄чарийа̄нам̣ адхиппа̄йо. ‘‘паро патхавӣ парасса патхавӣ’’ти еттха̄пи име две пака̄ра̄ са̄дхиппа̄йа̄ ниддха̄ретабба̄.

‘‘патхавито сан̃джа̄на̄тӣ’’ти, ‘‘а̄дито’’ти ча а̄дӣсу аниссаккавачанепи то-саддо дит̣т̣хоти а̄ха ‘‘патхавитоти ниссаккавачана’’нти. саупакаран̣асса̄ти хиран̃н̃асуван̣н̣агатасса да̄сапориса̄дина̄ виттупакаран̣ена саупакаран̣асса, аттано ва̄ парасса ва̄ тесам̣ упакаран̣асса ва̄ти аттхо. йатха̄вуттаппабхедатоти лаккхан̣а̄диаджджхаттика̄дивуттаппака̄равибха̄гато. уппаттим̣ ва̄ ниггаманам̣ ва̄ти ‘‘там̣ ан̣д̣ам̣ ахоси хемамайам̣, тасмим̣ сайам̣ брахма̄ уппанно’’ти брахман̣д̣ава̄давасена ва̄ ‘‘двӣхи ан̣ӯхи двиан̣ука’’нти евам̣ паваттаан̣укава̄давасена ва̄ патхавито уппаттим̣ ва̄ ‘‘саббойам̣ локо иссарато виниггато’’ти иссарава̄давасена иссаракуттато патхавито ниггаманам̣ ва̄ ман̃н̃ама̄ноти йоджана̄. патхавито ва̄ ан̃н̃о а̄па̄дико атта̄ти адхиппа̄йо. еттха ча пуримасмим̣ аттхавикаппе ка̄ракалаккхан̣ам̣ ниссаккавачанам̣, дутийасмим̣ упападалаккхан̣анти дат̣т̣хаббам̣. аттано париггахабхӯтапатхавито сукхаппаттим̣ тато ева ча парехи сеййа̄дибха̄вам̣ каппентасса васенапеттха тан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄ ведитабба̄. апарети са̄расама̄са̄чарийа̄. тато ан̃н̃ам̣ аппама̄н̣ам̣ атта̄нам̣ гахетва̄ти пуббе бха̄витаа̄па̄диаппама̄н̣акасин̣авасена ва̄ ка̄пилака̄н̣а̄дадит̣т̣хивасена ва̄ аппама̄н̣ам̣ бйа̄пинам̣ атта̄нам̣ гахетва̄. патхавитоти паччха̄ абха̄витаавад̣д̣хитапатхавӣкасин̣асан̇кха̄тапатхавито. бахиддха̄пи ме атта̄ти ито патхавито бахипи ме атта̄ти адхиппа̄йо.

кеваланти анавасесам̣. маха̄патхавим̣ тан̣ха̄васена мама̄йати, айан̃ча найо чатудӣписсарийе т̣хитасса дӣпачаккаваттино ча лаббхеййа, ман̣д̣аликара̄джамаха̄маттакут̣умбика̄нампи васена лаббхатева тесампи йатха̄париггахам̣ анавасесетва̄ ман̃н̃ана̄йа самбхавато. ‘‘евам̣ мама̄’’ти га̄хасса ‘‘есохамасмим̣, есо ме атта̄’’ти га̄хавидхӯрата̄йа вуттам̣ ‘‘ека̄ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ ева лаббхатӣ’’ти. имина̄ найена̄ти вуттаматидесам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘са̄ ча̄йа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха са̄ ча̄йанти са̄ ча айам̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ йоджетабба̄ти самбандхо. йатха̄ пана дит̣т̣химан̃н̃ана̄ман̃н̃ите ваттхусмим̣ синехам̣ ма̄нан̃ча уппа̄дайато тан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄ самбхаванти, евам̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ман̃н̃итена ваттхуна̄ атта̄нам̣ сеййа̄дито дахато тан̃ча аттанийам̣ ниччам̣ татха̄ там̣са̄мибхӯтам̣ атта̄нан̃ча парикаппентасса итараман̃н̃ана̄пи самбхавантӣти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. ‘‘ме’’ти хи имина̄ аттхаггахан̣амукхенева аттанийасамбандхо пака̄сӣйатӣти.

абхинандатӣти имина̄ тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинивеса̄нам̣ сан̇гахитатта̄ те дассенто ‘‘асса̄дети пара̄масати ча̄’’ти а̄ха. дит̣т̣хивиппайуттачиттуппа̄давасена четасса двайасса асан̇карато паватти ведитабба̄, екачиттуппа̄депи ва̄ адхипатидхамма̄нам̣ вийа пубба̄бхисан̇кха̄равасена тасса тасса балавабха̄вена паватти. етасмим̣ аттхети тан̣ха̄дит̣т̣хивасена абхинанданаттхе. етанти ‘‘патхавим̣ абхинандатӣ’’ти етам̣ падам̣. йесам̣ винеййа̄нам̣ йехи пака̄рависесехи дхамма̄нам̣ вибха̄ване кате висеса̄дхигамо хоти, тесам̣ техи пака̄рависесехи дхаммавибха̄ванам̣. йесам̣ пана йена екенева пака̄рена дхаммавибха̄ване кате висеса̄дхигамо хоти, тесампи там̣ ватва̄ дхаммиссарата̄йа тадан̃н̃аниравасесаппака̄равибха̄ванан̃ча десана̄вила̄со. тена̄ха ‘‘пуббе ман̃н̃ана̄васена килесуппаттим̣ дассетва̄ ида̄ни абхинандана̄васена дассенто’’ти. дхаммадха̄туйа̄ти самма̄самбодхийа̄. са̄ хи саббан̃еййадхаммам̣ йатха̄сабха̄вато дха̄рети упадха̄рети, сакалан̃ча винеййасаттасан̇кха̄тадхаммаппабандхам̣ апа̄йадуккхасам̣са̄радуккхапатанато дха̄рети, сайан̃ча авипарӣтапаваттиа̄ка̄ра̄ дха̄тӯти дхаммадха̄тӯти идха̄дхиппета̄. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ самма̄самбодхӣти. суппат̣ивиддхатта̄ти сут̣т̣ху пат̣ивиддхабха̄вато, самма̄ адхигататта̄ти аттхо. абхикан̇кханасампаггахапара̄масана̄нам̣ васена а̄рамман̣е парикаппана̄паватти ман̃н̃ана̄. таттха ‘‘мамам̣, аха’’нти ча абхинивесанам̣ парикаппанам̣. йена аджджхоса̄нам̣ хоти, айам̣ абхинандана̄ти айаметесам̣ висесо. сутта̄диавируддха̄йева аттаномати иччхитабба̄, на итара̄ти суттена тасса̄ сан̇гахам̣ дассетум̣ ‘‘вуттан̃чета’’нтиа̄ди вуттам̣. десана̄вила̄савибха̄ванасса пана сахетукахетусампайуттадука̄дидесана̄йа нибаддхата̄ ниддха̄ретабба̄.

тасса̄ти тена. н̃а̄тасаддасамбандхена хетам̣ каттари са̄мивачанам̣. тасма̄ти апарин̃н̃а̄татта̄. ‘‘апарин̃н̃а̄та’’нти пат̣иккхепамукхена йам̣ париджа̄нанам̣ вуттам̣, там̣ аттхато тивидха̄ парин̃н̃а̄ хотӣти там̣ сарӯпато паваттиа̄ка̄рато ча вибха̄венто ‘‘йо хӣ’’тиа̄дима̄ха.

таттха йа̄йа пан̃н̃а̄йа випассана̄бхӯмим̣ париджа̄на̄ти париччхиндати, са̄ париджа̄нанапан̃н̃а̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄. са̄ хи тебхӯмакадхаммаджа̄там̣ ‘‘айам̣ випассана̄бхӯмӣ’’ти н̃а̄там̣ видитам̣ па̄кат̣ам̣ каронтӣйева лаккхан̣араса̄дито аджджхаттика̄дивибха̄гато ча париччхиджджа джа̄на̄ти. идха пана патхавӣдха̄тувасена ведитабба̄ти вуттам̣ ‘‘патхавӣдха̄тум̣ париджа̄на̄тӣ’’тиа̄ди. тӣран̣апарин̃н̃а̄ти кӣран̣авасена париджа̄нанакапан̃н̃а̄. са̄ хи парива̄рехи аниччата̄диа̄ка̄рехи аниччата̄дисабха̄васса упа̄да̄наккхандхапан̃чакасса тӣран̣авасена саммасанавасена там̣ париччхиджджа джа̄на̄ти. аггамаггена̄ти арахаттамаггена. со хи анавасесато чхандара̄гам̣ паджахати. аггамаггена̄ти ва̄ аггабхӯтена маггена, локуттарамаггена̄ти аттхо. убхайатха̄пи хи самуччхедапаха̄нака̄рӣ ева пан̃н̃а̄ ниппарийа̄йена паха̄напарин̃н̃а̄ти дассети.

на̄марӯпававаттха̄нанти етена паччайапариггахопи сан̇гахитоти дат̣т̣хаббо на̄марӯпасса хетуваваттха̄набха̄вато. сопи хи хетупаччайамукхена на̄марӯпасса ваваттха̄намева̄ти. кала̄пасаммасана̄дивасена тӣран̣апарин̃н̃а̄ аничча̄дивасена саммасанабха̄вато. тасма̄ти йасма̄ та̄ парин̃н̃а̄йо наттхи, тасма̄. атха ва̄ тасма̄ апарин̃н̃а̄татта̄ти йасма̄ апарин̃н̃а̄та̄ патхавӣ, тасма̄ апарин̃н̃а̄татта̄ патхавийа̄ там̣ патхавим̣ ман̃н̃ати ча абхинандати ча̄ти.

патхавӣва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

а̄пова̄ра̄диван̣н̣ана̄