сол̣асаха̄раван̣н̣ана̄

1. десана̄ха̄раван̣н̣ана̄

таттха йе упа̄да̄наккхандхадхамме упа̄да̄йа патхавӣа̄дибхӯта̄дибхеда̄ пан̃н̃атти, те пан̃н̃аттипат̣ипа̄данабха̄вена джа̄тиджара̄маран̣ависесанадуккхапарийа̄йена ча вутта̄ тан̣ха̄ваджджа̄ тебхӯмакадхамма̄ дуккхасаччам̣. ман̃н̃ана̄бхинандананандӣпарийа̄йехи вутта̄ тан̣ха̄ самудайасаччам̣. айам̣ та̄ва суттантанайо. абхидхамманайе пана йатха̄вуттатан̣ха̄йа саддхим̣ ‘‘ассутава̄’’тиа̄дина̄ дӣпита̄ авиджджа̄дайо, ман̃н̃ана̄парийа̄йена гахита̄ ма̄надит̣т̣хийо, бхавападена гахито каммабхаво ча̄ти саббепи килеса̄бхисан̇кха̄ра̄ самудайасаччам̣. убхиннам̣ аппаватти ниродхасаччам̣. арийадхаммаггахан̣ена, парин̃н̃а̄бхиккхусеккха̄бхин̃н̃а̄гахан̣ехи, ра̄га̄дикхайавачанехи, самма̄самбодхигахан̣ена ча маггасаччам̣. кечи пана тан̣ха̄ккхайа̄дивачанехи ниродхасаччам̣ уддхаранти, там̣ ат̣т̣хакатха̄йа вируджджхати таттха тан̣ха̄ккхайа̄дӣнам̣ маггакиччабха̄васса уддхат̣атта̄.

таттха самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣, тесам̣ бхиккхӯнам̣ ма̄набхан̃джанам̣ пхалам̣, татха̄ ‘‘йатха̄вуттавибха̄га̄вабодхо’’тиа̄дина̄ вуттам̣ пайоджанан̃ча. тасса ниппхаттика̄ран̣атта̄ десана̄йа вичиттата̄ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ йа̄тха̄вато сабха̄вӯпадха̄ран̣ан̃ча упа̄йо, патхавӣа̄дӣсу путхуджджана̄дӣнам̣ паваттидассана̄падесена патхавӣа̄дайо екантато париджа̄нитабба̄, ман̃н̃ана̄ ча паха̄табба̄ти айаметтха бхагавато а̄н̣аттӣти. айам̣ десана̄ха̄ро.

2. вичайаха̄раван̣н̣ана̄

ман̃н̃ана̄нам̣ сакка̄йасса ависесахетубха̄вато, кассачипи таттха асеситаббато ча саббагахан̣ам̣, сабха̄вадха̄ран̣ато ниссаттаниджджӣвато ча дхаммаггахан̣ам̣, патит̣т̣ха̄бха̄вато а̄вен̣икахетубха̄вато ча мӯлаггахан̣ам̣, ка̄ран̣абха̄вато десанаттхасамбхавато ча парийа̄йаггахан̣ам̣, саммукхабха̄вато сампада̄наттхасамбхавато ча ‘‘во’’ти вачанам̣, татха̄рӯпагун̣айогато абхимукхӣкаран̣ато ча ‘‘бхиккхаве’’ти а̄лапанам̣. десетум̣ саматтхабха̄вато тесам̣ сатуппа̄данаттхан̃ча ‘‘десесса̄мӣ’’ти пат̣иджа̄нанам̣, десетаббата̄йа пат̣ин̃н̃а̄табха̄вато, йатха̄пат̣ин̃н̃ан̃ча десанато ‘‘та’’нти пачча̄масанам̣, сотаббабха̄вато, саванаттхасса ча екантена ниппха̄данато ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти вуттам̣. сакка̄таббато, саккаччакирийа̄йа ева ча тадаттхасиддхито ‘‘са̄дхука’’нти вуттам̣. дхаммасса манасикаран̣ӣйато тададхӣнатта̄ ча саббасампаттӣнам̣ ‘‘манаси каротха̄’’ти вуттам̣ йатха̄парин̃н̃а̄та̄йа десана̄йа парибйаттабха̄вато виттха̄раттхасамбхавато ча ‘‘бха̄сисса̄мӣ’’ти вуттам̣. бхагавато садевакена локена сираса̄ сампат̣иччхитаббавачанатта̄, тасса ча йатха̄дхиппетаттхаса̄дханато ‘‘ева’’нти вуттам̣. саттху уттамага̄рават̣т̣ха̄набха̄вато, таттха ча га̄равасса ул̣а̄рапун̃н̃абха̄вато ‘‘бханте’’ти вуттам̣. бхиккхӯнам̣ татха̄кирийа̄йа ниччхитабха̄вато вачана̄лан̇ка̄рато ча ‘‘кхо’’ти вуттам̣. саванасса пат̣иджа̄нитаббато, татха̄ техи пат̣ипаннатта̄ ча ‘‘паччассосу’’нти вуттам̣ паччаккхабха̄вато, сакалассапи екаджджхам̣ каран̣ато ‘‘ета’’нти вуттам̣.

вуччама̄насса пуггаласса локапарийа̄паннатта̄ лока̄дха̄ратта̄ ча локам̣ упа̄да̄йа ‘‘идха̄’’ти вуттам̣. пат̣иведхаба̄хусачча̄бха̄вато парийаттиба̄хусачча̄бха̄вато ча ‘‘ассутава̄’’ти вуттам̣. путхӯсу, путху ва̄ джанабха̄вато ‘‘путхуджджано’’ти вуттам̣. анарийадхаммавирахато арийадхаммасаманна̄гамато ча ‘‘арийа̄на’’нти вуттам̣. арийабха̄вакара̄йа пат̣ипаттийа̄ абха̄вато, таттха косалладаматха̄бха̄вато ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’тиа̄ди вуттам̣. асантадхаммассаванато сантадхаммасаманна̄гамато саббхи па̄сам̣сийато ча ‘‘саппуриса̄на’’нти вуттам̣. саппурисабха̄вакара̄йа пат̣ипаттийа̄ абха̄вато, таттха ча косалладаматха̄бха̄вато ‘‘саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ’’тиа̄ди вуттам̣. патхавӣваттхука̄нам̣ ман̃н̃ана̄нам̣, упари вуччама̄на̄нан̃чаман̃н̃ана̄нам̣ мӯлакатта̄ папан̃часан̇кха̄нам̣ ‘‘патхавим̣ патхавито сан̃джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. андхапутхуджджанасса ахам̣ка̄ра-мамам̣ка̄ра̄нам̣ каттхачипи аппахӣнатта̄ ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

пуббе аггахитатта̄, са̄ман̃н̃ато ча гайхама̄натта̄, пуггаласса патхавӣа̄диа̄рамман̣асабха̄гата̄йа лаббхама̄натта̄ ча ‘‘йопӣ’’ти вуттам̣. ‘‘йо’’ти анийамена гахитасса нийаметаббато пат̣иниддиситаббато ча; ‘‘со’’ти вуттам̣ са̄тисайам̣ сам̣са̄ре бхайасса иккханато килесабхеданасамбхавато ча ‘‘бхиккхӯ’’ти вуттам̣. сиккха̄хи саманна̄гамато секкхадхаммапат̣ила̄бхато ча ‘‘секкхо’’ти вуттам̣. манаса̄ ладдхаббасса арахаттасса анадхигататта̄ адхигаманӣйато ча ‘‘аппаттама̄насо’’ти вуттам̣. апарена ануттаран̣ӣйато, парам̣ ануччхавикабха̄вена уттаритва̄ т̣хитатта̄ ча ‘‘ануттара’’нти вуттам̣. йогена бха̄вана̄йа ка̄майога̄дито ча кхемам̣ сивам̣ анупаддаванти ‘‘йогаккхема’’нти вуттам̣. чхандаппаваттийа̄ уссукка̄паттийа̄ ча ‘‘паттхайама̄но’’ти вуттам̣. тадаттхасса саббасо саббаирийа̄патхавиха̄расса саматхавипассана̄виха̄расса диббавиха̄расса ча васена ‘‘вихаратӣ’’ти вуттам̣. секкхасса саббасо абхин̃н̃еййабха̄ван̃чева парин̃н̃еййабха̄ван̃ча н̃а̄н̣ена абхибхавитва̄ джа̄нанато ‘‘абхиджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. секкхасса саббасо аппахӣнаман̃н̃аната̄йа абха̄вато ‘‘ма̄ ман̃н̃ӣ’’ти вуттам̣. сесам̣ вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣. имина̄ найена ито парам̣ саббападесу виниччхайо ка̄таббо. сакка̄ хи ат̣т̣хакатхам̣ тасса̄ лӣнаттхаван̣н̣анан̃ча анугантва̄ айаматтхо вин̃н̃ӯхи вибха̄ветунти ативиттха̄рабхайена на виттха̄райимха. ити анупадавичайато вичайо ха̄ро.

3. йуттиха̄раван̣н̣ана̄

сакка̄йасса саббаман̃н̃ана̄нам̣ мӯлабха̄во йуджджати парикаппаматтакатта̄ локавичиттасса. бйа̄хусаччадвайарахитасса андхапутхуджджанабха̄во йуджджати путхукилеса̄бхисан̇кха̄раджанана̄дисабха̄ватта̄. йатха̄вуттапутхуджджанасса ва̄ вуттаппака̄раба̄хусачча̄бха̄во йуджджати тасмим̣ сати саббха̄вато. таттха ассутавато путхуджджанасса арийа̄нам̣ саппуриса̄нан̃ча адасса̄вита̄ди йуджджати арийакарадхамма̄нам̣ арийабха̄васса ча тена адит̣т̣хатта̄ аппат̣ипаннатта̄ ча татха̄ тасса патхавийа̄ ‘‘ахам̣ патхавӣ, мама патхавӣ, паро патхавӣ’’ти сан̃джа̄нанам̣ йуджджати ахам̣ка̄рамамам̣ка̄ра̄нам̣ саббена саббам̣ аппахӣнатта̄. татха̄ сан̃джа̄нато часса патхавим̣ камма̄дикаран̣а̄дивасена гахетва̄ на̄наппака̄рато ман̃н̃ана̄паватти йуджджати сан̃н̃а̄нида̄натта̄ папан̃часан̇кха̄нам̣. йо ман̃н̃ати, тасса апарин̃н̃а̄таваттхуката̄ йуджджати парин̃н̃а̄йа вина̄ ман̃н̃ана̄паха̄на̄бха̄вато. ‘‘а̄пам̣ а̄пато сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсупи есева найо. апарийоситасиккхасса аппаттама̄насата̄ йуджджати катакиччата̄бха̄вато. секкхасса сато йогаккхемапаттхана̄ йуджджати тададхимуттабха̄вато. татха̄ тасса патхавийа̄ абхиджа̄нана̄ йуджджати парин̃н̃а̄паха̄несу маттасо ка̄рибха̄вато. тато ева часса ‘‘ма̄ ман̃н̃ӣ’’ти ваттаббата̄ йуджджати ваттхупарин̃н̃а̄йа вийа ман̃н̃ана̄паха̄нассапи виппакатабха̄вато. секкхасса патхавийа̄ парин̃н̃еййата̄ йуджджати парин̃н̃а̄тум̣ саккун̣еййатта̄ саббасо апарин̃н̃а̄татта̄ ча. ‘‘а̄пам̣ а̄пато’’тиа̄дӣсупи есева найо. арахатта̄дийуттасса патхавийа̄дӣнам̣ абхиджа̄нана̄ ман̃н̃ана̄бха̄во ча йуджджати сан̇кха̄тадхамматта̄, саббасо килеса̄нам̣ пахӣнатта̄, тато ева часса вӣтара̄га̄дибха̄во тато саммадева ча пат̣иччасамуппа̄дасса пат̣ивиддхата̄ти. айам̣ йуттиха̄ро.

4. падат̣т̣ха̄наха̄раван̣н̣ана̄

киссопи ман̃н̃ана̄ сакка̄йасса падат̣т̣ха̄нам̣, ман̃н̃ана̄нам̣ айонисоманасика̄ро падат̣т̣ха̄нам̣, сутадвайавирахо андхапутхуджджанабха̄васса падат̣т̣ха̄нам̣, со арийа̄нам̣ адасса̄вита̄йа падат̣т̣ха̄нам̣, са̄ арийадхаммасса аковидата̄йа падат̣т̣ха̄нам̣, са̄ арийадхамме авинӣтата̄йа падат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти еттха̄пи есева найо. сан̃н̃а̄випалла̄со ман̃н̃ана̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. сан̃н̃а̄нида̄на̄ хи папан̃часан̇кха̄ти. ман̃н̃ана̄су ча тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ итараман̃н̃ана̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘тан̣ха̄гата̄нам̣ паритасситавиппхандита’’нти, (дӣ. ни. 1.105-109) ‘‘тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄на’’нти (ма. ни. 3.126; маха̄ва. 1) ча вачанато, тан̣ха̄гатассева ча ‘‘сеййохамасми’’нтиа̄дина̄ ма̄наджаппана̄саббха̄вата̄. сабба̄пи ва̄ ман̃н̃ана̄ сабба̄сам̣ ман̃н̃ана̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘упа̄да̄напаччайа̄ тан̣ха̄’’ти хи вачанато дит̣т̣хипи тан̣ха̄йа падат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘ахамасми брахма̄ маха̄брахма̄’’ти (дӣ. ни. 1.42; 3.39) а̄дивачанато ма̄нопи дит̣т̣хийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. татха̄ ‘‘асмӣти сати иттхам̣смӣти хоти, евам̣смӣти хоти, ан̃н̃атха̄смӣти хотӣ’’тиа̄дивачанато ма̄нассапи тан̣ха̄йа падат̣т̣ха̄ната̄ лаббхатева. секкха̄ дхамма̄ саппадесато ман̃н̃ана̄паха̄насса падат̣т̣ха̄нам̣. асеккха̄ ниппадесато ман̃н̃ана̄паха̄насса падат̣т̣ха̄нам̣. каммабхаво ча джа̄тийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. джа̄ти джара̄маран̣асса падат̣т̣ха̄нам̣. паччайа̄ка̄расса йатха̄бхӯта̄вабодхо самма̄самбодхийа̄ падат̣т̣ха̄нанти. айам̣ падат̣т̣ха̄но ха̄ро.

5. лаккхан̣аха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха мӯлаггахан̣ена мӯлапарийа̄йаггахан̣ена ва̄ йатха̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо гайханти, евам̣ досамоха̄дӣнампи сакка̄йамӯладхамма̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо сакка̄йасса мӯлабха̄вена екалаккхан̣атта̄. ‘‘ассутава̄’’ти имина̄ йатха̄ тасса пуггаласса парийаттипат̣иведхасаддхамма̄нам̣ абха̄во гайхати, евам̣ пат̣ипаттисаддхаммассапи абха̄во гайхати саддхаммабха̄вена екалаккхан̣атта̄. арийа̄нам̣ адассанака̄мата̄дилаккхан̣а̄. ‘‘арийадхаммасса аковидо’’ти имина̄ арийадхамма̄дхигамасса вибандхабхӯтам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣. ‘‘арийадхамме авинӣто’’ти имина̄ арийавинайа̄бха̄во. со панаттхато арийавинайе аппат̣ипатти ева ва̄ти тӣхипи падехи йатха̄вуттависайа̄ миччха̄дит̣т̣хи вичикиччха̄ ча гахита̄ва хонти. таггахан̣ена ча саббепи акусала̄ дхамма̄ сан̇гахита̄ва хонти сам̣килесалаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. ‘‘саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти еттха̄пи есева найо.

‘‘патхавим̣ патхавито сан̃джа̄на̄тӣ’’ти идам̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄дӣнам̣ сан̃н̃а̄йа ка̄ран̣абха̄вадассанам̣. таттха йатха̄ сан̃н̃а̄, евам̣ витаккапхасса̄виджджа̄айонисоманасика̄ра̄дайопи та̄сам̣ ка̄ран̣анти аттхато тесампеттха сан̇гахо вутто хоти ман̃н̃ана̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вена екалаккхан̣атта̄. ‘‘ман̃н̃атӣ’’ти имина̄ ман̃н̃ана̄киччена тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо гахита̄ та̄сам̣ килесасабха̄ватта̄. таггахан̣енева вичикиччха̄динампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо килесалаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. татха̄ тан̣ха̄йа хетусабха̄ватта̄ таггахан̣енева авасит̣т̣ха̄кусалахетӯнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо хетулаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. татха̄ тан̣ха̄дит̣т̣хӣнам̣ а̄сава̄дисабха̄ватта̄ таггахан̣енева авасит̣т̣ха̄савогхайогагантханӣваран̣а̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо а̄сава̄дисабха̄ватта̄ екалаккхан̣атта̄. татха̄ ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’тиа̄дина̄ патхавӣа̄дӣнам̣ рӯпасабха̄ватта̄ таббисайа̄нан̃ча ман̃н̃ана̄нам̣ рӯпависайатта̄ таггахан̣енева сакаларӯпаккхандхависайа̄пи ман̃н̃ана̄ дассита̄ хонти рӯпависайалаккхан̣ена а̄сам̣ екалаккхан̣атта̄. евам̣ чаккха̄йатана̄дивисайа̄пи ман̃н̃ана̄ ниддха̄ретабба̄. ‘‘апарин̃н̃а̄та’’нти парин̃н̃а̄пат̣иккхепена таппат̣ибаддхакилеса̄нам̣ паха̄напат̣иккхепоти дат̣т̣хаббо маггакиччабха̄вена парин̃н̃а̄паха̄на̄нам̣ екалаккхан̣атта̄. имина̄ найена сесесупи йатха̄рахам̣ екалаккхан̣а̄ ниддха̄ретабба̄ти. айам̣ лаккхан̣о ха̄ро.

6. чатубйӯхаха̄раван̣н̣ана̄

патхавӣа̄дӣсу ваттхӯсу бйан̃джаначчха̄йа̄йа аттхам̣ гахетва̄ дхаммагамбхӣратам̣ асаллаккхетва̄ асаддхаммассавана̄дина̄ ван̃чита̄ хутва̄ саддхаммассаванадха̄ран̣апаричайаманасика̄равимукха̄ патхавӣа̄дӣсу ваттхӯсу путхуджджанасеккха̄секкхататха̄гата̄нам̣ пат̣ипаттивисесам̣ аджа̄нанта̄ ча венеййа̄ имисса̄ десана̄йа нида̄нам̣. те ‘‘катхам̣ ну кхо йатха̄вуттадосавинимутта̄ йатха̄вуттан̃ча висесам̣ джа̄нанта̄ самма̄пат̣ипаттийа̄ убхайахитапара̄йан̣а̄ савеййу’’нти айаметтха бхагавато адхиппа̄йо. паданиббачанам̣ нируттам̣, там̣ ‘‘ева’’нтиа̄динида̄напада̄нам̣, ‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нтиа̄дипа̄л̣ипада̄нан̃ча ат̣т̣хакатха̄йам̣, тасса̄ лӣнаттхаван̣н̣ана̄йан̃чева вуттанайена сувин̃н̃еййатта̄ ативиттха̄рабхайена на виттха̄райимха.

падападаттхадесана̄никкхепасуттасандхивасена пан̃чавидха̄ сандхи. таттха падасса падантарена самбандхо падасандхи, татха̄ падаттхасса падаттхантарена самбандхо падаттхасандхи, йо ‘‘кирийа̄ка̄ракасамбандхо’’ти вуччати. на̄на̄нусандхикасса суттасса там̣там̣анусандхӣхи самбандхо, ека̄нусандхикасса пана пубба̄парасамбандхо десана̄сандхи. йа̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пуччха̄нусандхи аджджха̄сайа̄нусандхи йатха̄нусандхӣ’’ти тидха̄ вибхатта̄. аджджха̄сайо четтха аттаджджха̄сайо параджджха̄сайоти двидха̄ ведитаббо. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ нида̄наван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева. никкхепасандхи чатуннам̣ суттаниккхепа̄нам̣ васена ведитаббо. суттасандхи идха пат̣хаманиккхепавасенева ведитаббо. касма̄ панеттха мӯлапарийа̄йасуттамева пат̣хамам̣ никкхиттанти? на̄йамануйого каттхачи наппаваттати, апича йасма̄ ман̃н̃ана̄мӯлакам̣ сакка̄йам̣, саббаман̃н̃ана̄ ча таттха ева анекабхедабхинна̄ паваттати, на тасса̄ сависайа̄йа лесаматтампи са̄рам̣ аттхӣти патхавӣа̄дивибха̄габхиннесу ман̃н̃ана̄су ча са̄тисайам̣ ниббедхавира̄гасан̃джананӣ упари секкха̄секкхататха̄гатагун̣авибха̄ванӣ ча айам̣ десана̄. суттантадесана̄ ча висесато дит̣т̣хивинивет̣ханакатха̄, тасма̄ саниссайасса дит̣т̣хигга̄хасса а̄дито аса̄рабха̄вадӣпанам̣ упари ча саббесам̣ арийа̄нам̣ гун̣ависесавибха̄ванамидам̣ суттам̣ пат̣хамам̣ никкхиттам̣. кин̃ча сакка̄йе ман̃н̃ана̄ман̃н̃ана̄мукхена паваттиниваттӣсу а̄дӣнава̄нисам̣савибха̄ванато саббесам̣ пуггала̄нам̣ пат̣ипаттивибха̄гато ча идамева суттам̣ пат̣хамам̣ никкхиттам̣.

йам̣ пана екисса̄ десана̄йа десанантарена саддхим̣ сам̣санданам̣, айампи десана̄сандхи, са̄ евам̣ ведитабба̄. ‘‘ассутава̄ путхуджджано…пе… нибба̄нам̣ абхинандатӣ’’ти айам̣ десана̄. ‘‘идха, бхиккхаве, ассутава̄ путхуджджано…пе… саппурисадхамме авинӣто манасикаран̣ӣйе дхамме наппаджа̄на̄ти, аманасикаран̣ӣйе ча дхамме наппаджа̄на̄ти, со манасикаран̣ӣйе дхамме аппаджа̄нанто аманасикаран̣ӣйе ча дхамме аппаджа̄нанто йе дхамма̄ на манасикаран̣ӣйа̄, те дхамме манаси кароти…пе… ануппанно ва̄ ка̄ма̄саво уппаджджати, уппанно ва̄ ка̄ма̄саво павад̣д̣хати. ануппанно ва̄ бхава̄саво уппаджджати, уппанно ва̄ бхава̄саво павад̣д̣хати, ануппанно ва̄ авиджджа̄саво уппаджджати, уппанно ва̄ авиджджа̄саво павад̣д̣хатӣ’’ти (ма. ни. 1.17) има̄йа десана̄йа сам̣сандати. татха̄ ‘‘тассетам̣ па̄т̣икан̇кхам̣ субханимиттам̣ манаси кариссати, тасса субханимиттасса манасика̄ра̄ ра̄го читтам̣ ануддхам̣сессати, со сара̄го садосо самохо са̄н̇ган̣о сам̣килит̣т̣хачитто ка̄лам̣ кариссатӣ’’ти (ма. ни. 1.59) има̄йа десана̄йа сам̣сандати. татха̄ ‘‘чаккхун̃ча̄вусо пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄. йам̣ ведети там̣ сан̃джа̄на̄ти, йам̣ сан̃джа̄на̄ти там̣ витаккети, йам̣ витаккети там̣ папан̃чети, йам̣ папан̃чети татонида̄нам̣ пурисам̣ папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄ самуда̄чарантӣ’’ти (ма. ни. 1.204) има̄йа десана̄йа сам̣сандати. татха̄ ‘‘идха, бхиккхаве, асутава̄ путхуджджано…пе… саппурисадхамме авинӣто рӯпам̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти саманупассати. веданам̣…пе…, сан̃н̃ам̣…пе…, сан̇кха̄ре…пе…, вин̃н̃а̄н̣ам̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти саманупассати. йампи там̣ дит̣т̣хам̣…пе… йампи там̣ дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, со локо со атта̄ со печча бхависса̄ми ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммо сассатисамам̣ татхева т̣хасса̄мӣти, тампи ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти саманупассатӣ’’ти (ма. ни. 1.241) има̄йа десана̄йа сам̣сандати.

‘‘йопи со, бхиккхаве, бхиккху…пе… нибба̄нам̣ ма̄бхинандӣ’’ти айам̣ десана̄. ‘‘идха, дева̄наминда, бхиккхуно сутам̣ хоти ‘саббе дхамма̄ на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄’ти, еван̃четам̣, дева̄наминда, бхиккхуно сутам̣ хоти ‘саббе дхамма̄ на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄’ти, со саббам̣ дхаммам̣ абхиджа̄на̄ти, саббам̣ дхаммам̣ абхин̃н̃а̄йа саббам̣ дхаммам̣ париджа̄на̄ти, саббам̣ дхаммам̣ парин̃н̃а̄йа йам̣ кин̃чи веданам̣ ведети сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ ва̄, со та̄су ведана̄су аничча̄нупассӣ вихарати, вира̄га̄нупассӣ вихарати, ниродха̄нупассӣ вихарати, пат̣иниссагга̄нупассӣ вихаратӣ’’ти (ма. ни. 1.390) има̄йа десана̄йа сам̣сандати. ‘‘йопи со, бхиккхаве, бхиккху арахам̣…пе… абхисамбуддхоти вада̄мӣ’’ти айам̣ десана̄ ‘‘сутава̄ ча кхо, бхиккхаве, арийаса̄вако…пе… саппурисадхамме сувинӣто рӯпам̣ ‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’ти саманупассати, веданам̣…пе…, сан̃н̃ам̣…пе…, сан̇кха̄ре…пе…, вин̃н̃а̄н̣ам̣ ‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’ти саманупассати. йампи там̣ дит̣т̣хам̣ сутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тампи ‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’ти саманупассати. йампи там̣ дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, со локо со атта̄ со печча бхависса̄ми ‘ниччо дхуво сассато апи парин̣а̄мадхаммо сассатисамам̣ татхева т̣хасса̄мӣ’ти, тампи ‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’ти саманупассати. со евам̣ саманупассанто на паритассатӣ’’ти (ма. ни. 1.241) евама̄дидесана̄хи сам̣сандатӣти, айам̣ чатубйӯхо ха̄ро.

7. а̄ваттаха̄раван̣н̣ана̄

‘‘ассутава̄ путхуджджано’’ти имина̄ йонисоманасика̄рапат̣иккхепамукхена айонисоманасика̄рапариггахо дӣпито. ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’тиа̄дина̄ саппурисӯпаниссайа̄дипат̣иккхепамукхена асаппурисӯпаниссайа̄дипариггахо дӣпито. тесу пуриманайена а̄сайавипатти киттита̄, дутийена пайогавипатти. пуримена часса килесават̣т̣ам̣, тан̃ча йато випа̄кават̣т̣анти сакалам̣ сам̣са̄рачаккама̄ваттати. ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’тиа̄дина̄ таттха тиссо ман̃н̃ана̄ вутта̄. та̄су тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ ‘‘етам̣ мама̄’’ти тан̣ха̄гга̄хо, ма̄наман̃н̃ана̄ ‘‘есохамасмӣ’’ти ма̄нагга̄хо, дит̣т̣химан̃н̃ана̄ ‘‘есо ме атта̄’’ти дит̣т̣хигга̄хо. таттха тан̣ха̄гга̄хена ‘‘тан̣хам̣ пат̣иччапарийесана̄’’тиа̄дика̄ (дӣ. ни. 2.103; дӣ. ни. 3.359; а. ни. 3.23; вибха. 963) нава тан̣ха̄мӯлака̄ дхамма̄ а̄ваттанти. ма̄нагга̄хена ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дика̄ нава ма̄навидха̄ а̄ваттанти. дит̣т̣хигга̄хена ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’тиа̄дика̄ (сам̣. ни. 4.345) вӣсативаттхука̄ сакка̄йадит̣т̣хи а̄ваттати. тӣсу ча га̄хесу йа̄йа сан̃н̃а̄йа тан̣ха̄гга̄хасса виккхамбхана̄, са̄ дуккхасан̃н̃а̄ дуккха̄нупассана̄. йа̄йа сан̃н̃а̄йа ма̄нагга̄хасса виккхамбхана̄, са̄ аниччасан̃н̃а̄ аничча̄нупассана̄. йа̄йа пана сан̃н̃а̄йа дит̣т̣хигга̄хасса виккхамбхана̄, са̄ анаттасан̃н̃а̄ анатта̄нупассана̄. таттха пат̣хамагга̄хависабха̄гато аппан̣ихитавимоккхамукхам̣ а̄ваттати, дутийагга̄хависабха̄гато анимиттавимоккхамукхам̣ а̄ваттати, татийагга̄хависабха̄гато сун̃н̃атавимоккхамукхам̣ а̄ваттати.

секкхаггахан̣ена арийа̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ сан̇гахо, тато ча паратогхосайонисоманасика̄ра̄ дӣпита̄ хонти. паратогхосена ча сутава̄ арийаса̄вакоти а̄ваттати, йонисоманасика̄рена нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄ а̄ваттанти, чатуббидхан̃ча сампаттичаккам̣. ‘‘ма̄ ман̃н̃ӣ’’ти ман̃н̃ана̄нам̣ виппакатаппаха̄ната̄гахан̣ена екачча̄савапариккхайо дӣпито хоти, тена ча саддха̄вимуттадит̣т̣хиппаттака̄йасаккхибха̄ва̄ а̄ваттанти. ‘‘арахам̣ кхӣн̣а̄саво’’тиа̄дина̄ асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо дассита̄ хонти, сӣлаккхандха̄дипа̄рипӯрийа̄ ча даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄ а̄ваттанти. ‘‘на ман̃н̃атӣ’’ти ман̃н̃ана̄пат̣иккхепена пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу ‘‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’’ти самма̄пат̣ипатти дассита̄, та̄йа ча са̄тисайа̄ никантипарийа̄да̄нама̄насамуггха̄т̣анадит̣т̣хиуггха̄т̣ана̄ни пака̄сита̄нӣти аппан̣ихита̄нимитта-сун̃н̃атавимоккха̄ а̄ваттанти.

‘‘татха̄гато’’тиа̄дина̄ саббан̃н̃угун̣а̄ вибха̄вита̄ти тадавина̄бха̄вато дасабала-чатувеса̄раджджааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣аа̄вен̣икабуддхадхамма̄ а̄ваттанти. ‘‘нандӣ дуккхасса мӯла’’нтиа̄дина̄ саддхим̣ хетуна̄ ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитанти паваттиниваттитадубхайахетувибха̄ванена чатта̄ри арийасачча̄ни а̄ваттанти. ‘‘тан̣ха̄нам̣ кхайа̄’’тиа̄дина̄ тан̣хаппаха̄на̄падесена тадекат̣т̣хабха̄вато дийад̣д̣хасса килесасахассасса паха̄нам̣ а̄ваттати. ‘‘саббасо тан̣ха̄нам̣ кхайа̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’’ти ча вуттатта̄ ‘‘нандӣ дуккхасса мӯла’’нти, ‘‘ити видитва̄’’тиа̄дина̄ вуттасса ман̃н̃ана̄бха̄вахетубхӯтасса паччайа̄ка̄раведанасса са̄вакехи аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ача̄рабха̄во дассито, тена чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттисан̃ча̄ри бхагавато маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ а̄ваттатӣти. айам̣ а̄ватто ха̄ро.

8. вибхаттиха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха саббадхамма̄ на̄ма тебхӯмака̄ дхамма̄ сакка̄йасса адхиппетатта̄. тесам̣ ман̃н̃ана̄ падат̣т̣ха̄нам̣ папан̃часан̇кха̄нимиттатта̄ локавичиттасса. тайиме кусала̄ акусала̄ абйа̄ката̄ти тивидха̄. тесу кусала̄нам̣ йонисоманасика̄ра̄ди падат̣т̣ха̄нам̣, акусала̄нам̣ айонисоманасика̄ра̄ди, абйа̄ката̄нам̣ каммабхаваа̄ваджджанабхӯтарӯпа̄ди падат̣т̣ха̄нам̣. таттха кусала̄ ка̄ма̄вачара̄дивасена бхӯмито тивидха̄, татха̄ абйа̄ката̄ читтуппа̄дасабха̄ва̄, ачиттуппа̄дасабха̄ва̄ пана ка̄ма̄вачара̄ва татха̄ акусала̄. парийаттипат̣ипаттипат̣иведхасутакичча̄бха̄вена тивидхо ассутава̄. андхакалйа̄н̣авибха̄гена дувидхо путхуджджано. самма̄самбуддхапаччекабуддхаса̄вакабхедена тивидха̄ арийа̄. мам̣сачаккхудиббачаккхупан̃н̃а̄чаккхӯхи дассана̄бха̄вена тивидхо адасса̄вӣ. маггапхаланибба̄набхедена тивидхо, нававидхо ва̄ арийадхаммо. саванадха̄ран̣апаричайаманасика̄рапат̣иведхавасена пан̃чавидха̄ арийадхаммасса ковидата̄. тадабха̄вато аковидо. сам̣варапаха̄набхедена дувидхо, дасавидхо ва̄ арийадхаммавинайо, тадабха̄вато арийадхамме авинӣто. еттха падат̣т̣ха̄навибха̄го хет̣т̣ха̄ дасситойева. ‘‘саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ’’тиа̄дӣсупи есева найо. ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’тиа̄дӣсу ман̃н̃ана̄ваттхувибха̄го па̄л̣ийам̣ а̄гатова, татха̄ аджджхаттикаба̄хира̄дико ча антаравибха̄го.

ман̃н̃ана̄ пана тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена сан̇кхепато тивидха̄, виттха̄рато пана тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ та̄ва ка̄матан̣ха̄дивасена ат̣т̣хасатавидха̄, татха̄ ‘‘асмӣти сати иттхам̣смӣти хотӣ’’тиа̄дина̄. евам̣ ма̄наман̃н̃ана̄пи. ‘‘асмӣти сати иттхам̣смӣти хотӣ’’тиа̄дина̄ папан̃чаттайам̣ уддит̣т̣хам̣ ниддит̣т̣хан̃ча̄ти. етена дит̣т̣химан̃н̃ана̄йапи ат̣т̣хасатавидхата̄ вутта̄ти ведитабба̄. апича сеййасса ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄ ма̄наман̃н̃ана̄йа нававидхата̄ тадантарабхедена анекавидхата̄ ча ведитабба̄. айан̃ча аттхо хӣнаттикаттхаван̣н̣ана̄йа вибха̄ветаббо. дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа пана брахмаджа̄ле а̄гатанайена два̄сат̣т̣хивидхата̄ тадантарабхедена анекавидхата̄ ча ведитабба̄. ‘‘апарин̃н̃а̄та’’нти еттха н̃а̄тапарин̃н̃а̄дивасена чева рӯпамукха̄диабхинивесабхеда̄дивасена ча парин̃н̃а̄нам̣ анекавидхата̄ ведитабба̄. татха̄ ат̣т̣хамака̄дивасена секкхавибха̄го пан̃н̃а̄вимутта̄дивасена асеккхавибха̄го ча. айаметтха дхаммавибха̄го. падат̣т̣ха̄навибха̄го ча бхӯмивибха̄го ча вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄ти. айам̣ вибхаттиха̄ро.

9. париваттаха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха ‘‘саббадхамма̄’’ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ гахита̄, тесам̣ мӯлака̄ран̣анти ча тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо. татха̄ ассутава̄ путхуджджано…пе… саппурисадхамме авинӣтоти. йа̄вакӣван̃ча пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу субхато сукхато ниччато аттато саманупассанавасена ‘‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хига̄ха̄ на самуччхиджджанти, та̄ва несам̣ пабандхӯпарамо супинантепи на кеначи ладдхапуббо. йада̄ пана несам̣ асубхато дуккхато аниччато анаттато саманупассанавасена ‘‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’’ти паваттама̄на̄ аппан̣ихита̄нимиттасун̃н̃ата̄нупассана̄ уссаккитва̄ арийамагга̄дхигама̄йа сам̣ваттанти, атха несам̣ пабандхӯпарамо хоти аччантааппан̃н̃аттикабха̄вӯпагаманато. тена вуттам̣ ‘‘саббадхамма̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ гахита̄, тесам̣ мӯлака̄ран̣анти ча тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо’’ти. татха̄ ассутава̄ путхуджджано…пе… саппурисадхамме авинӣто тӣхипи ман̃н̃ана̄хи патхавим̣ ман̃н̃ати йа̄ва нибба̄нам̣ абхинандати, тӣхипи парин̃н̃а̄хи тасса там̣ ваттху апарин̃н̃а̄танти катва̄. йасса пана там̣ ваттху тӣхи парин̃н̃а̄хи парин̃н̃а̄там̣, на со итаро вийа там̣ ман̃н̃ати. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сутава̄ ча кхо, бхиккхаве, арийаса̄вако…пе… саппурисадхамме сувинӣто рӯпам̣ ‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’ти саманупассати, веданам̣…пе… асати на паритассатӣ’’ти (ма. ни. 1.241). секкхо патхавим̣ ма̄ ман̃н̃и, йа̄ва нибба̄нам̣ ма̄бхинанди, араха̄ самма̄самбуддхо ча патхавим̣ на ман̃н̃ати, йа̄ва нибба̄нам̣ на̄бхинандати, ман̃н̃ана̄ман̃н̃итесу ваттхӯсу маттасо саббасо ча парин̃н̃а̄бхисамайасам̣сиддхийа̄ паха̄на̄бхисамайаниббаттито. йасса пана тесу ваттхӯсу саббасо маттасо ва̄ парин̃н̃а̄ ева наттхи, куто паха̄нам̣, со йатха̄парикаппам̣ ниран̇куса̄хи ман̃н̃ана̄хи ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ ман̃н̃атева. тена̄ха бхагава̄ ‘‘идха, бхиккхаве, ассутава̄ путхуджджано…пе… саппурисадхамме авинӣто рӯпам̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти саманупассати, веданам̣…пе…, сан̃н̃а…пе…’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.241). айам̣ париватто ха̄ро.

10. вевачанаха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхамма̄ сакаладхамма̄ анавасесадхамма̄’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘мӯлапарийа̄йам̣ мӯлака̄ран̣ам̣ аса̄дха̄ран̣ахету’’нти парийа̄йавачанам̣, ‘‘мӯлапарийа̄йанти ва̄ мӯладесанам̣ ка̄ран̣ататхана’’нти парийа̄йавачанам̣, ‘‘во тумха̄кам̣ тумха’’нти парийа̄йавачанам̣, ‘‘бхиккхаве, саман̣а̄ тапассино’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘десесса̄мӣ катхесса̄мӣ пан̃н̃апесса̄мӣ’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘сун̣а̄тха сотам̣ одахатха сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ретха̄’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘са̄дхукам̣ самма̄ саккачча’’нти парийа̄йавачанам̣, ‘‘манаси каротха читте т̣хапетха саманна̄харатха̄’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘бха̄сисса̄ми бйаттам̣ катхесса̄ми вибхаджисса̄мӣ’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘евам̣, бханте, са̄дху сут̣т̣ху бханте’’ти парийа̄йавачанам̣, ‘‘паччассосум̣ сампат̣иччхим̣су сампат̣иггахесу’’нти парийа̄йавачанам̣. имина̄ найена саббападесу вевачанам̣ ваттаббанти. айам̣ вевачано ха̄ро.

11. пан̃н̃аттиха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха саббадхамма̄ на̄ма сакка̄йадхамма̄, те кхандхавасена пан̃чадха̄ пан̃н̃атта̄, а̄йатанавасена два̄дасадха̄, дха̄тувасена ат̣т̣ха̄расадха̄ пан̃н̃атта̄. ‘‘мӯла’’нти ва̄ ‘‘мӯлапарийа̄йа’’нти ва̄ ман̃н̃ана̄ вутта̄, та̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена тидха̄ антарабхедена анекадха̄ ча пан̃н̃атта̄. атха ва̄ ‘‘саббадхамма̄’’ти тебхӯмакадхамма̄нам̣ сан̇гахапан̃н̃атти, ‘‘мӯлапарийа̄йа’’нти тесам̣ пабхавапан̃н̃атти, ‘‘во’’ти сампада̄напан̃н̃ати, ‘‘десесса̄ми бха̄сисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄пан̃н̃атти, ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти ча а̄н̣а̄панапан̃н̃атти, ‘‘ассутава̄’’ти пат̣иведхавимукхата̄пан̃н̃атти чева парийаттивимукхата̄пан̃н̃атти ча, ‘‘путхуджджано’’ти анарийапан̃н̃атти, са̄ арийадхаммапат̣иккхепапан̃н̃атти чева арийадхаммавирахапан̃н̃атти ча, ‘‘арийа̄на’’нти асамапан̃н̃атти чева самапан̃н̃атти ча. таттха асамапан̃н̃атти татха̄гатапан̃н̃атти, самапан̃н̃атти паччекабуддха̄нан̃чева убхатобха̄гавимутта̄дӣнан̃ча васена ат̣т̣хавидха̄ ведитабба̄. ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’тиа̄ди дассанабха̄вана̄пат̣иккхепапан̃н̃атти, ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’тиа̄ди пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ саммасанупага̄нам̣ индрийа̄нам̣ никкхепапан̃н̃атти чева пабхавапан̃н̃атти ча, татха̄ випалла̄са̄нам̣ киччапан̃н̃атти парийут̣т̣ха̄нам̣ дассанапан̃н̃атти килеса̄нам̣ пхалапан̃н̃атти абхисан̇кха̄ра̄нам̣ вирӯханапан̃н̃атти тан̣ха̄йа асса̄данапан̃н̃атти дит̣т̣хийа̄ виппханданапан̃н̃атти, ‘‘секкха̄’’ти саддха̄нуса̄рӣсаддха̄вимуттадит̣т̣хиппаттака̄йасаккхӣнам̣ дассанапан̃н̃атти чева бха̄вана̄пан̃н̃атти ча ‘‘аппаттама̄насо’’ти секкхадхамма̄нам̣ т̣хитипан̃н̃атти, ‘‘ануттарам̣ йогаккхемам̣ паттхайама̄но’’ти пан̃н̃а̄йа абхиниббида̄пан̃н̃атти, ‘‘абхиджа̄на̄тӣ’’ти абхин̃н̃еййадхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄пан̃н̃атти, дуккхасса парин̃н̃а̄пан̃н̃атти, самудайасса паха̄напан̃н̃атти, ниродхасса саччхикирийа̄пан̃н̃атти, маггасса бха̄вана̄пан̃н̃атти, ‘‘ма̄ ман̃н̃ӣ’’ти ман̃н̃ана̄нам̣ пат̣иккхепапан̃н̃атти, самудайасса паха̄напан̃н̃атти. имина̄ найена сесападесупи виттха̄ретаббам̣. айам̣ пан̃н̃атти ха̄ро.

12. отаран̣аха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха саббадхамма̄ на̄ма локийа̄ пан̃чаккхандха̄ два̄даса̄йатана̄ни ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо две сачча̄ни екӯнависати индрийа̄ни два̄дасападико паччайа̄ка̄роти, айам̣ саббадхаммаггахан̣ена кхандха̄димукхена десана̄йа отаран̣ам̣. ‘‘мӯла’’нти ва̄ ‘‘мӯлапарийа̄йа’’нти ва̄ ман̃н̃ана̄ вутта̄, та̄ аттхато тан̣ха̄ ма̄но дит̣т̣хи ча̄ти тесам̣ сан̇кха̄раккхандхасан̇гахоти айам̣ кхандхамукхена отаран̣ам̣. татха̄ ‘‘дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯхи сан̇гахо’’ти айам̣ а̄йатанамукхена дха̄тумукхена ча отаран̣ам̣. ‘‘ассутава̄’’ти имина̄ сутасса вибандхабхӯта̄ авиджджа̄дайо гахита̄, ‘‘путхуджджано’’ти имина̄ йесам̣ килеса̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ джанана̄дина̄ путхуджджаноти вуччати, те килеса̄бхисан̇кха̄ра̄дайо гахита̄, ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’тиа̄дина̄ йесам̣ килесадхамма̄нам̣ васена арийа̄нам̣ адасса̄виа̄дибха̄во хоти, те дит̣т̣хима̄на̄виджджа̄дайо гахита̄ти саббехи техи сан̇кха̄раккхандхасан̇гахоти пуббе вуттанайенева отаран̣ам̣ ведитаббам̣. ‘‘сан̃джа̄на̄ти ман̃н̃ати абхиджа̄на̄ти на ман̃н̃атӣ’’ти еттха̄пи сан̃джа̄нанаман̃н̃ана̄абхиджа̄нана̄нупассана̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннатта̄ вуттанайенева отаран̣ам̣ ведитаббам̣. татха̄ секкхаггахан̣ена секкха̄, ‘‘араха’’нтиа̄дина̄ асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо гахита̄ти евампи кхандхамукхена отаран̣ам̣, а̄йатанадха̄та̄димукхена ча отаран̣ам̣ ведитаббам̣. татха̄ ‘‘на ман̃н̃атӣ’’ти тан̣ха̄га̄ха̄дипат̣иккхепена дуккха̄нупассана̄дайо гахита̄, тесам̣ васена аппан̣ихитавимоккхамукха̄дӣхи отаран̣ам̣ ведитаббам̣. ‘‘парин̃н̃а̄та’’нти имина̄ париджа̄нанакиччена паваттама̄на̄ бодхипаккхийадхамма̄ гайхантӣти сатипат̣т̣ха̄на̄димукхена отаран̣ам̣ ведитаббам̣. нандиггахан̣ена бхаваггахан̣ена тан̣ха̄гахан̣ена ча самудайасаччам̣, дуккхаггахан̣ена джа̄тиджара̄маран̣аггахан̣ена ча дуккхасаччам̣, ‘‘тан̣ха̄нам̣ кхайа̄’’тиа̄дина̄ ниродхасаччам̣, абхисамбодхийа̄ гахан̣ена маггасаччам̣ гахитанти арийасаччехи отаран̣анти. айам̣ отаран̣о ха̄ро.

13. содханаха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йам̣ во, бхиккхаве…пе… идха, бхиккхаве, ассутава̄…пе… патхавим̣ патхавито сан̃джа̄на̄тӣ’’ти а̄рамбхо. ‘‘патхавим̣ патхавийа̄ сан̃н̃атва̄ патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’ти падасуддхи, но а̄рамбхасуддхи. татха̄ ‘‘патхавийа̄ ман̃н̃ати патхавито ман̃н̃ати патхавим̣ мети ман̃н̃ати патхавим̣ абхинандатӣ’’ти падасуддхи, но а̄рамбхасуддхи. ‘‘там̣ кисса хету апарин̃н̃а̄там̣ тасса̄ти вада̄мӣ’’ти падасуддхи чева а̄рамбхасуддхи ча. сесава̄ресупи есева найоти. айам̣ содхано ха̄ро.

14. адхит̣т̣ха̄наха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха саббадхаммаггахан̣ам̣ са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣. ‘‘патхавим̣ а̄па’’нтиа̄ди пана там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣. татха̄ ‘‘мӯлапарийа̄йа’’нти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘патхавим̣ ман̃н̃ати…пе… абхинандатӣ’’ти. ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’ти ча са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣ тан̣ха̄дигга̄ха̄нам̣ са̄дха̄ран̣атта̄ ман̃н̃ана̄йа, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти, евам̣ суттантарапада̄нипи а̄нетва̄ висесавачанам̣ ниддха̄ретаббам̣. сесава̄ресупи есева найо. ‘‘секкхо’’ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘ка̄йасаккхӣ дит̣т̣хиппатто саддха̄вимутто саддха̄нуса̄рӣ дхамма̄нуса̄рӣ’’ти. татха̄ ‘‘секкхо’’ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху секкха̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ саманна̄гато хоти…пе… секкхена самма̄сама̄дхина̄ саманна̄гато хотӣ’’ти (сам̣. ни. 5.13). ‘‘араха’’нти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘убхатобха̄гавимутто пан̃н̃а̄вимутто (пу. па. 13.2; 15.1 ма̄тика̄), тевиджджо чхал̣абхин̃н̃о’’ти (пу. па. 7.26, 27 ма̄тика̄) ча. ‘‘кхӣн̣а̄саво’’ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘ка̄ма̄сава̄пи читтам̣ вимуччиттха, бхава̄сава̄пи читтам̣ вимуччиттха̄’’тиа̄ди (па̄ра̄. 14). сесападесупи есева найо. ‘‘абхиджа̄на̄тӣ’’ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘ман̃н̃атӣ’’ти. ман̃н̃ана̄бха̄во хисса паха̄напат̣иведхасиддхо, паха̄напат̣иведхо ча парин̃н̃а̄саччхикирийа̄бха̄вана̄пат̣иведхехи на вина̄ти саббепи абхин̃н̃а̄висеса̄ ман̃н̃ана̄пат̣иккхепена аттхато гахита̄ва хонтӣти. татха̄ ‘‘араха’’нти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ ‘‘вӣтара̄гатта̄ вӣтадосатта̄ вӣтамохатта̄’’ти. имина̄ найена сесападесупи са̄ман̃н̃ависесаниддха̄ран̣а̄ ведитабба̄. айам̣ адхит̣т̣ха̄но ха̄ро.

14. париккха̄раха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха саббадхамма̄ на̄ма парийа̄паннадхамма̄, те кусала̄кусала̄бйа̄катабхедена тивидха̄. тесу кусала̄нам̣ йонисоманасика̄ро алобха̄дайо ча хетӯ, акусала̄нам̣ айонисоманасика̄ро лобха̄дайо ча хетӯ, абйа̄катесу випа̄ка̄нам̣ йатха̄сакам̣ каммам̣, итаресам̣ бхаван̇гама̄ваджджанасаманна̄ха̄ра̄ди ча хетӯ. еттха ча саппурисӯпаниссайа̄дико паччайо хетумхи ева самаварул̣хо, со таттха а̄ди-саддена сан̇гахитоти дат̣т̣хаббо. ‘‘мӯла’’нти вутта̄нам̣ ман̃н̃ана̄нам̣ хетубха̄во па̄л̣ийам̣ вутто ева. ман̃н̃ана̄су пана тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа асса̄да̄нупассана̄ хету. ‘‘сан̃н̃оджанийесу дхаммесу асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти (сам̣. ни. 2.52) хи вуттам̣. ма̄наман̃н̃ана̄йа дит̣т̣хивиппайутталобхо хету кевалам̣ сам̣саггавасена ‘‘ахамасмӣ’’ти паваттанато. дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа екаттанайа̄дӣнам̣ айа̄тха̄вагга̄хо хету, ассутабха̄во путхуджджанабха̄васса хету, со арийа̄нам̣ адассанасӣлата̄йа, са̄ арийадхаммасса аковидата̄йа, са̄ арийадхамме авинӣтата̄йа хету, сабба̄ ча̄йам̣ хетупарампара̄ патхавӣа̄дӣсу ‘‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти тиссаннам̣ ман̃н̃ана̄нам̣ хету, секкха̄раха̄дибха̄ва̄ пана маттасо саббасо ча ман̃н̃ана̄бха̄васса хетӯти. айам̣ париккха̄ро ха̄ро.

16. сама̄ропанаха̄раван̣н̣ана̄

‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нтиа̄дӣсу мӯлапарийа̄йаггахан̣ена ассутава̄гахан̣ена сан̃джа̄нанаман̃н̃ана̄парин̃н̃а̄гахан̣ехи ча сам̣килесадхамма̄ дассита̄, те ча сан̇кхепато тивидха̄ тан̣ха̄сам̣килесо дит̣т̣хисам̣килесо дуччаритасам̣килесоти. таттха тан̣ха̄сам̣килесо тан̣ха̄сам̣килесасса, дит̣т̣хисам̣килесасса, дуччаритасам̣килесасса ча падат̣т̣ха̄нам̣, татха̄ дит̣т̣хисам̣килесо дит̣т̣хисам̣килесасса, тан̣ха̄сам̣килесасса, дуччаритасам̣килесасса ча падат̣т̣ха̄нам̣, дуччаритасам̣килесопи дуччаритасам̣килесасса, тан̣ха̄сам̣килесасса, дит̣т̣хисам̣килесасса ча падат̣т̣ха̄нам̣. тесу тан̣ха̄сам̣килесо аттхато лобхова, йо ‘‘лобхо луббхана̄ луббхитаттам̣ са̄ра̄го са̄раджджана̄ са̄раджджитатта’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 389) анекехи парийа̄йехи вибхатто. татха̄ дит̣т̣хийева дит̣т̣хисам̣килесо, йо ‘‘дит̣т̣хигатам̣ дит̣т̣хигаханам̣ дит̣т̣хиканта̄ро дит̣т̣хивисӯкам̣ дит̣т̣хивиппхандита’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 1105) анекехи парийа̄йехи, ‘‘санти, бхиккхаве, еке саман̣абра̄хман̣а̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.30) два̄сат̣т̣хийа̄ пабхедехи ча вибхатто. дуччаритасам̣килесо пана аттхато дуссӣлйачетана̄ чева четана̄сампайуттадхамма̄ ча, йа̄ ‘‘ка̄йадуччаритам̣ вачӣдуччаритам̣ ка̄йависамам̣ вачӣвисама’’нти (вибха. 913, 924), ‘‘па̄н̣а̄типа̄то адинна̄да̄на’’нти (вибха. 913) ча а̄дина̄ анекехи парийа̄йехи, анекехи пабхедехи ча вибхатта̄.

тесу тан̣ха̄сам̣килесасса саматхо пат̣ипаккхо, дит̣т̣хисам̣килесасса випассана̄, дуччаритасам̣килесасса сӣлам̣ пат̣ипаккхо. те пана сӣла̄дайо дхамма̄ идха парин̃н̃а̄гахан̣ена секкхаггахан̣ена ‘‘араха’’нтиа̄дина̄ арийата̄диггахан̣ена ча гахита̄. таттха сӣлена дуччаритасам̣килесаппаха̄нам̣ сиджджхати, татха̄ тадан̇гаппаха̄нам̣ вӣтиккамаппаха̄нан̃ча, саматхена тан̣ха̄сам̣килесаппаха̄нам̣ сиджджхати, татха̄ виккхамбханаппаха̄нам̣ парийут̣т̣ха̄наппаха̄нан̃ча. випассана̄йа дит̣т̣хисам̣килесаппаха̄нам̣ сиджджхати, татха̄ самуччхедаппаха̄нам̣ анусайаппаха̄нан̃ча. таттха пуббабха̄ге сӣле патит̣т̣хитасса саматхо, саматхе патит̣т̣хитасса випассана̄, маггаккхан̣е пана самака̄ламева бхаванти. пуббейева хи супарисуддхака̄йавачӣкаммасса супарисуддха̄джӣвасса ча саматхавипассана̄ а̄раддха̄ габбхам̣ ган̣хантийо парипа̄кам̣ гаччхантийо вут̣т̣ха̄нага̄минивипассанам̣ парибрӯхенти, вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхантӣ маггена гхат̣енти маггаккхан̣е саматхавипассана̄ парипӯрети. атха маггаккхан̣е саматхавипассана̄бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ анавасесасам̣килесадхаммам̣ самуччхиндантийо ниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикаронтӣти. айам̣ сама̄ропано ха̄ро.

сол̣асаха̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.