3. ниддесава̄раван̣н̣ана̄

4. ниддесава̄ре са̄ман̃н̃атоти са̄дха̄ран̣ато. висесена̄ти аса̄дха̄ран̣ато. падаттхоти саддаттхо. лаккхан̣анти сабха̄во. камоти анупуббӣ. етта̄вата̄ти еттакаппама̄н̣абха̄во. хетва̄дӣти хетупхалабхӯмиупаниса̄сабха̄гависабха̄галаккхан̣анайа̄. висесато пана лаккхан̣анти самбандхо.

ха̄расан̇кхепаван̣н̣ана̄

1. йам̣, бхиккхавети еттха йанти паччаттавачанам̣, тан̃ча сукхам̣, соманассанти двайена сама̄на̄дхикаран̣анти катва̄ ‘‘асса̄дӣйатӣти асса̄до, сукхам̣, соманассан̃ча̄’’ти вуттам̣. сукха̄диведана̄ вийа мана̄пийарӯпа̄дипи авӣтара̄гасса асса̄детаббанти а̄ха ‘‘евам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ампӣ’’ти. ‘‘асса̄дети ета̄йа̄ти ва̄ асса̄до, тан̣ха̄’’ти етена ‘‘йа’’нти хетуаттхе нипа̄тоти дассети. татра̄йаматтхо – йена хетуна̄ пан̃чупа̄да̄наккхандхе пат̣ичча асса̄данӣйабха̄вена уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ тан̣ха̄сан̇кха̄то асса̄до асса̄данакирийа̄йа ка̄ран̣анти. ити катва̄ айаматтхо дит̣т̣ха̄бхинандана̄дибха̄вато випалла̄сесупи самбхаватӣти а̄ха ‘‘евам̣ випалла̄са̄пӣ’’ти. анит̣т̣хампӣти пи-саддена ит̣т̣хампӣти йоджетаббам̣, анавасеса̄ са̄сава̄ дхамма̄ идха а̄рамман̣аггахан̣ена гахита̄ти а̄ха ‘‘саббесам̣ тебхӯмакасан̇кха̄ра̄на’’нти.

дуккха̄дуккхамасукхаведана̄нанти еттха дуккхасабха̄ва̄ ева адуккхамасукха̄ ведана̄ гахита̄ анит̣т̣ха̄рамман̣асса адхиппетатта̄, на сукхасабха̄ва̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йа̄йам̣, бханте, адуккхамасукха̄ ведана̄, сантасмим̣ еса̄ пан̣ӣте сукхе вутта̄ бхагавата̄’’ти (ма. ни. 2.88; сам̣. ни. 4.267). ‘‘сукхапарийа̄йасаббха̄вато’’ти имина̄ ит̣т̣хата̄маттатопи лесена сатта̄нам̣ а̄рамман̣асса асса̄данӣйата̄ самбхаватӣти дассети.

а̄дӣнаво досаниссанданата̄йа досо, сва̄йам̣ пӣл̣анавуттийа̄ ведитабботи а̄ха ‘‘а̄дӣнаво дуккха̄ ведана̄, тиссопи ва̄ дуккхата̄’’ти. евам̣ досаттхатам̣ а̄дӣнавасса дассетва̄ ида̄ни капан̣аттхатам̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. йатоти йасма̄ досакапан̣асабха̄ватта̄ти вуттам̣ хоти.

ниссаратӣти вивитти, саббасан̇кха̄равивекоти аттхо. са̄ман̃н̃аниддесена̄ти ниссаран̣асаддавачанӣйата̄са̄ман̃н̃ена. пурима̄нанти асса̄да̄дӣнавата̄нам̣. упа̄йо ча̄тиа̄дӣсу ча-саддо падапӯран̣аматтанти катва̄ а̄ха ‘‘паччхима̄нан̃ча̄’’ти, пхала̄дӣнанти аттхо. тадантогадхабхеда̄нанти арийамаггапарийа̄паннависеса̄нам̣.

ка̄мабхава̄дӣнанти а̄ди-саддена на рӯпа̄рӯпабхава̄ ева гахита̄, атха кхо те ча сан̃н̃ӣбхава̄дайо ча екавока̄рабхава̄дайо ча гахита̄. тена̄ха ‘‘тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ бхава̄на’’нти.

йа̄вадева анупа̄да̄паринибба̄наттха̄ бхагавато десана̄ти а̄ха ‘‘нану ча…пе… ниппха̄дӣйатӣ’’ти. ‘‘вуттамева̄’’ти имина̄ пунаруттидосам̣ чодети. итаро ‘‘саччамета’’нти ануджа̄нитва̄ ‘‘тан̃ча кхо’’тиа̄дина̄ парихарати. ‘‘парампара̄йа̄’’ти етена аджджхаттам̣ йонисоманасика̄ро вийа на паратогхосо а̄саннака̄ран̣ам̣ дхамма̄дхигамасса дхаммасса паччаттам̣ веданӣйатта̄ти дассети. татха̄ хи ‘‘аккха̄та̄ро татха̄гата̄, пат̣ипанна̄ памоккханти, джха̄йино ма̄рабандхана̄’’ти (дха. па. 276) вуттам̣. тададхигамака̄ран̣ам̣ арийамагга̄дхигамака̄ран̣ам̣ сийа̄. ким̣ пана танти а̄ха ‘‘сампаттибхавахетӯ’’ти, тена чариматтабха̄вахетубхӯтам̣ пун̃н̃асампаттим̣ вадати.

‘‘атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча, евам̣ маччутаро сийа̄’’ти идам̣ арийамаггасса пуббабха̄гапат̣ипада̄йа пхалабха̄васа̄дханам̣. йена хи видхина̄ атта̄нудит̣т̣хисамуггха̄то, маччутаран̣ан̃ча сийа̄, со ‘‘ева’’нти имина̄ пака̄ситоти. атта̄нудит̣т̣хисамуггха̄тамаччутаран̣а̄нам̣ пхалабха̄ве ваттаббамева наттхи.

‘‘дхаммо хаве’’ти пана га̄тха̄йам̣ локийасса пун̃н̃апхаласса вуттатта̄ а̄ха ‘‘идам̣ пхала’’нти. йам̣ ниббаттетаббам̣, там̣ пхалам̣. йам̣ ниббаттакам̣, со упа̄йо. айаметтха виниччхайо. тена̄ха ‘‘етена найена̄’’тиа̄ди. упадхисампаттӣти аттабха̄васобха̄.

висуддхӣти н̃а̄н̣адассанависуддхи адхиппета̄ти а̄ха – ‘‘еттха̄пи…пе… вин̃н̃а̄ту’’нти. ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄дина̄пи тамеваттхам̣ вачанантаре па̄кат̣атарам̣ кароти.

сарӯпато а̄гата̄ни ‘‘йато кхо, бхиккхаве, бхиккху пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ самудайан̃ча аттхан̇гаман̃ча асса̄дан̃ча а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.26-28). екадесена а̄гата̄ни ‘‘сам̣йоджанийесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино вихарато (сам̣. ни. 2.53), бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттха бхиййо (ма. ни. 1.117), сан̇кха̄ра̄наметам̣ ниссаран̣ам̣, йадидам̣ нибба̄на’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.24; 3.41). на сарӯпена а̄гата̄ни йатха̄ са̄ман̃н̃апхаласутта̄дӣсу. аттхавасена̄ти асса̄детабба̄диаттхавасена. на папан̃читоти на виттха̄рито.

2. есева найоти атидесена вичийама̄навачанасесо атидит̣т̣хо. бха̄ваттхе тохи а̄ха ‘‘виссаджджитанти виссаджджана̄’’ти. сутте а̄гатам̣ на аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатанти адхиппа̄йо. пуччха̄нурӯпата̄ идха пубба̄паранти чатубйӯхапубба̄парато имам̣ висесетва̄ дассети. пуччха̄нусандхӣти пуччха̄йа виссаджджанена анусандха̄нам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана хет̣т̣химадесана̄йа пуччха̄нимиттапаваттаупаридесана̄йа самбандхо ‘‘пуччха̄нусандхӣ’’ти вуттам̣. пубба̄пеккханти пуччхитависсаджджитапада̄пеккхам̣. ‘‘суттасса̄’’ти ва̄ имина̄ пуччха̄виссаджджана̄анугӣтийо т̣хапетва̄ сесо вичайаха̄рападаттхо сан̇гахитоти падасса̄пи сан̇гахо ведитаббо. имасмим̣ паккхе га̄тха̄йам̣ ча-саддо падапӯран̣аматте дат̣т̣хаббо.

‘‘чаккху аничча’’нти пут̣т̣хе ‘‘а̄ма, чаккху аниччамева̄’’ти екантато виссаджджанам̣ екам̣сабйа̄каран̣ам̣. ‘‘ан̃н̃индрийам̣ бха̄ветаббам̣, саччхика̄таббан̃ча̄’’ти пут̣т̣хе ‘‘маггапарийа̄паннам̣ бха̄ветаббам̣, пхалапарийа̄паннам̣ саччхика̄табба’’нти вибхаджитва̄ виссаджджанам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ам̣. ‘‘ан̃н̃индрийам̣ кусала’’нти пут̣т̣хе ‘‘ким̣ анаваджджат̣т̣хо кусалат̣т̣хо, уда̄ху сукхавипа̄кат̣т̣хо’’ти пат̣ипуччхитва̄ виссаджджанам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ам̣. ‘‘сассато атта̄, асассато ва̄’’ти вутте ‘‘абйа̄катамета’’нтиа̄дина̄ ависсаджджанам̣ т̣хапанам̣. ‘‘ким̣ панете кусала̄ти ва̄ дхамма̄ти ва̄ екаттха̄, уда̄ху на̄наттха̄’’ти идам̣ пуччханам̣ са̄васесам̣. виссаджджанасса пана са̄васесата̄ венеййаджджха̄сайавасена десана̄йам̣ ведитабба̄. аппа̄т̣ихӣракам̣ сауттарам̣. саппа̄т̣ихӣракам̣ нируттарам̣. сесам̣ вичайаха̄раниддесе сувин̃н̃еййамева.

еттха ча асса̄до асса̄дахету йа̄ва а̄н̣аттихетӯти евам̣ хетӯнампи асса̄да̄дайо ведитабба̄. таттха сан̇кхепато сукхасукхапаччайалаккхан̣о асса̄до, со висесато саггасампаттийа̄ дӣпетаббо. са̄ хи тасса уккам̣со, сеса̄ панеттха бхавасампатти таданва̄йика̄ ведитабба̄. тасса хету да̄намайам̣, сӣламайан̃ча пун̃н̃акирийаваттху. дуккхадуккхапаччайалаккхан̣о а̄дӣнаво. випарин̣а̄масан̇кха̄радуккхата̄нам̣ тадавародхато ват̣т̣адуккхасса̄пи еттха сан̇гахо. висесато пана ка̄ма̄нам̣ ока̄роти дат̣т̣хаббо, сва̄йам̣ сам̣килесаваттхуна̄, иттарапаччупат̣т̣ха̄ната̄дӣхи ча вибха̄ветаббо, тасса хету даса акусалакаммапатха̄. неккхаммам̣ ниссаран̣ам̣, тасса хету йатха̄рахам̣ тадануччхавика̄ пуббабха̄гаппат̣ипада̄. пхалам̣ десана̄пхаламева, тасса хету десана̄. упа̄йо йатха̄вуттаупа̄йова, тасса хету чатта̄ри чакка̄ни. а̄н̣атти упадесо, тасса ра̄гаггиа̄дӣхи локасса а̄диттата̄, саттху маха̄карун̣а̄його ча хету.

татха̄ чатӯсу арийасаччесу самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣, магго ва̄ упа̄йо, тадупадесо а̄н̣атти, анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту пхалам̣. ити анупуббакатха̄йа саддхим̣ буддха̄нам̣ са̄муккам̣сика̄йа дхаммадесана̄йа ниддха̄ран̣абха̄вена вичайо ведитаббо. падасса падаттхасамбандхо хету. со хи тасса паваттинимиттам̣, пан̃хасса н̃а̄тука̄мата̄, катхекука̄мата̄ ча. адит̣т̣хаджотана̄дӣнан̃хи чатуннам̣ н̃а̄тука̄мата̄, итарасса итара̄. виссаджджанасса пан̃хо хету. евам̣ сеса̄нампи йатха̄рахам̣ ваттаббам̣.

3. бйан̃джанаттха̄нам̣ йутта̄йуттапариккха̄ти бйан̃джанаггахан̣ена падам̣ гахитам̣, аттхаггахан̣ена пан̃ха̄дӣхи саддхим̣ асса̄да̄дайо гахита̄. вичайаха̄рападаттха̄ ева хи йутта̄йутта̄дивисесасахита̄ йуттиха̄ра̄дӣнам̣ падаттха̄. татха̄ хи падат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄никабха̄вависит̣т̣ха̄ тейева падат̣т̣ха̄наха̄расса падаттха̄. лаккхан̣алаккхитаббата̄висит̣т̣ха̄, ниддха̄рита̄ ча лаккхан̣аха̄расса, ниббачана̄дивибха̄вана̄висит̣т̣ха̄ чатубйӯхаха̄расса, сабха̄гадхаммавасена, висабха̄гадхаммавасена ча а̄ват̣т̣анависит̣т̣ха̄ а̄ват̣т̣аха̄расса, бхӯмивибха̄га̄дивисит̣т̣ха̄ вибхаттиха̄расса, пат̣ипаккхато париваттанависит̣т̣ха̄ париваттанаха̄расса, парийа̄йавевачанависит̣т̣ха̄ вевачанаха̄расса, пабхава̄дипан̃н̃а̄панависит̣т̣ха̄ пан̃н̃аттиха̄расса, кхандха̄димукхехи отаран̣ависит̣т̣ха̄ отаран̣аха̄расса, падападаттхапан̃ха̄рамбхасодханависит̣т̣ха̄ содханаха̄расса, са̄ман̃н̃ависесаниддха̄ран̣ависит̣т̣ха̄ адхит̣т̣ха̄наха̄расса, паччайадхаммехи париккхаран̣ависит̣т̣ха̄ париккха̄раха̄расса, паха̄таббабха̄ветаббата̄ниддха̄ран̣ависит̣т̣ха̄ сама̄ропанаха̄расса падаттха̄. ‘‘бйан̃джанасса сабха̄ванируттита̄, аттхасса сутта̄дӣхи авиломанам̣ йуттабха̄во’’ти имина̄ асабха̄ванируттита̄, сутта̄дӣхи виломанан̃ча айуттабха̄воти дӣпети, тена йутта̄йуттӣнам̣ хетум̣ дассети.

4. йонисоманасика̄ра̄дӣти а̄дисаддена саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄диса̄дха̄ран̣ам̣, аса̄дха̄ран̣ан̃ча деййапат̣игга̄хака̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. самбхаватоти йатха̄рахам̣ тасса дхаммасса анурӯпам̣. йа̄ва саббадхамма̄ти еттха саббам̣ на̄ма падесасаббам̣, на саббасаббанти. айан̃хи саббасаддо йатха̄ пат̣хамавикаппе сутте а̄гатадхаммавасена падесависайо, евам̣ дутийавикаппе падат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄никаниддха̄ран̣ена там̣там̣пакаран̣апариччхиннадхаммаггахан̣ато падесависайо ева, на анавасесадхаммависайоти. сутта̄гатадхамма̄нам̣ йа̄ни падат̣т̣ха̄на̄ни, тесан̃ча йа̄нӣти евам̣ ка̄ран̣апарампара̄ниддха̄ран̣алаккхан̣о падат̣т̣ха̄наха̄ро, париккха̄раха̄ро пана сутта̄гатадхамма̄нам̣ там̣там̣паччайуппанна̄нам̣ пат̣ихетупаччайата̄висесавибха̄ваналаккхан̣оти сатипи ка̄ран̣авича̄ран̣абха̄ве айам̣ падат̣т̣ха̄наха̄рапариккха̄раха̄ра̄нам̣ висесо.

5. йатха̄ ‘‘сама̄на̄дхикаран̣асама̄нападе’’тиа̄дӣсу екасаддасса аттхо сама̄насаддо, евам̣ екарасат̣т̣хена бха̄вана̄ ‘‘екуппа̄да̄’’тиа̄дӣсу (катха̄. 473) вийа екалаккхан̣а̄ти еттха екасаддо сама̄наттхоти а̄ха ‘‘сама̄налаккхан̣а̄’’ти. сам̣ван̣н̣ана̄васена̄ти еттха камматтхе ана-саддо, сам̣ван̣н̣етаббата̄васена̄ти аттхо. лаккхан̣а̄ти упалаккхан̣а̄. ‘‘на̄наттака̄йана̄наттасан̃н̃ино (дӣ. ни. 3.341, 357, 359; а. ни. 9.24), на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄’’тиа̄дӣсу сахача̄рита̄ дат̣т̣хабба̄. сан̃н̃а̄сахагата̄ хи дхамма̄ таттха сан̃н̃а̄ггахан̣ена гахита̄. ‘‘дадам̣ митта̄ни гантхатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 189) сама̄накиччата̄. пийавачанаттхачарийа̄ сама̄наттата̄пи хи таттха миттагантханакиччена сама̄накичча̄ гайханти сан̇гахаваттхубха̄вато. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) сама̄нахетута̄. йатха̄ хи пхассо ведана̄йа, евам̣ сан̃н̃а̄дӣнампи сахаджа̄та̄дина̄ паччайо хоти ева̄ти тепи сама̄нахетута̄йа вутта̄ ева хонти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ четана̄’’ти (дха. са. 5), ‘‘пхут̣т̣хо сан̃джа̄на̄ти, пхут̣т̣хо чететӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 4.93). евам̣ ‘‘тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄на’’нти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) евама̄дипи уда̄харитаббам̣. ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) сама̄напхалата̄ дат̣т̣хабба̄. йатха̄ хи сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄йа пхалам̣, евам̣ тан̣хупа̄да̄дӣнампӣти тепи таттха гахита̄ва хонти. тена̄ха ‘‘пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄ а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ никанти тан̣ха̄ упагаманам̣ упа̄да̄на’’нти. ‘‘рӯпам̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.424) вутте там̣сампайутта̄ ведана̄дайо вутта̄ ева хонти сама̄на̄рамман̣абха̄вато. на хи техи вина̄ тасса уппатти аттхи. евама̄дӣхӣти еттха а̄дисаддена аттхаппакаран̣алин̇гасаддантарасаннидха̄наса̄маттхийа̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. аттха̄дивасенапи хи сутте авутта̄нампи вутта̄нам̣ вийа ниддха̄ран̣ам̣ самбхаватӣти. вуттаппака̄рена̄ти ‘‘вадхакат̣т̣хена екалаккхан̣а̄нӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣ийам̣, ‘‘сахача̄рита̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вуттена пака̄рена.

6. ‘‘пхусанат̣т̣хена пхассо’’тиа̄дина̄ ниддха̄ретва̄ вачанам̣ ниббачанам̣, там̣ пана падассева, на ва̄кйасса̄ти а̄ха ‘‘паданиббачана’’нти. адхиппа̄йанида̄на̄нипеттха бйан̃джанамукхенева ниддха̄ретабба̄ни. ниббачанапубба̄парасандхӣсу ваттаббамева наттхӣти а̄ха ‘‘висесато бйан̃джанадва̄ренева аттхапарийесана̄’’ти. паваттинимиттам̣ аджджха̄сайа̄ди.

7. ‘‘падат̣т̣ха̄не’’ти идам̣ сутте а̄гатадхамма̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтепи дхамме ниддха̄ретва̄ сабха̄гато, висабха̄гато ча а̄ват̣т̣анам̣ ка̄таббанти дассанаттхам̣ вуттам̣, на тантивасена. тасма̄ падат̣т̣ха̄наниддха̄ран̣а̄йа вина̄пи а̄ват̣т̣анам̣ йуттамева̄ти сиддхам̣ хоти. падасса ва̄ саддапаваттит̣т̣ха̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ падаттхо. етасмим̣ паккхе ‘‘а̄рамбхатха никкаматха̄ти (сам̣. ни. 1.185; нетти. 29; пет̣ако. 38; ми. па. 5.1.4) вӣрийасса падат̣т̣ха̄на’’нти (нетти. 29) еттха йва̄йама̄рамбхадха̄туа̄дико аттхо вутто, там̣ вӣрийасаддасса паваттит̣т̣ха̄нам̣ вӣрийасадда̄бхидхеййо аттхоти еваматтхо ведитаббо. сесесупи есева найо. сесакам̣ на̄магахитато итарам̣, там̣ пана тасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ ва̄ сийа̄, ан̃н̃ам̣ ва̄ти а̄ха ‘‘висабха̄гата̄йа аггахан̣ена ва̄’’ти. сам̣ван̣н̣ана̄йа йоджентоти йатха̄вуттависабха̄гадхамманиддха̄ран̣абхӯтена аттхакатханена па̄л̣ийам̣ йодженто. тена̄ха ‘‘десана’’нти. ‘‘пат̣ипаккхе’’ти идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ сабха̄гадхаммавасенапи а̄ват̣т̣анасса иччхитатта̄.

8. на̄мавасена̄ти са̄дха̄ран̣ана̄мавасена. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘миччхаттанийата̄нам̣ сатта̄нам̣, анийата̄нан̃ча сатта̄нам̣ дассанапаха̄табба̄ килеса̄ са̄дха̄ран̣а̄’’тиа̄гататта̄ (нетти. 34) ‘‘дассанапаха̄табба̄дина̄мавасена̄’’ти вуттам̣. ваттхувасена̄ти саттасанта̄навасена. со хи дхамма̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄ната̄йа идха ‘‘ваттхӯ’’ти адхиппето. тена̄ха – ‘‘путхуджджанасса, сота̄паннасса ча ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ са̄дха̄ран̣а̄’’тиа̄ди (нетти. 34). вуттавипарийа̄йена̄ти на̄мато, ваттхуто ча а̄вен̣иката̄йа. там̣там̣маггапхалат̣т̣ха̄нан̃хи там̣там̣маггапхалат̣т̣хата̄, бхабба̄нам̣ бхаббата̄, абхабба̄нам̣ абхаббата̄ аса̄дха̄ран̣а̄.

9. ‘‘бха̄вите’’ти идам̣ бха̄вана̄кирийа̄йа упалаккхан̣ам̣, на еттха ка̄лавачаниччха̄ти а̄ха ‘‘бха̄ветаббети аттхо’’ти. бха̄вана̄ четтха а̄севана̄ти, кусаласаддопи анаваджджат̣т̣хоти ведитаббо. пат̣ипаккхатоти випаккхато. висадисӯда̄харан̣ена бйатирекато йатха̄дхиппетадхаммаппатит̣т̣ха̄на̄ хеса̄.

10. падаттхасса̄ти пада̄бхидхеййасса аттхасса, сабха̄вадхаммасса ва̄.

11. никкхепо десана̄. пабхаво самудайо.

12. ‘‘авутта̄нампи сан̇гахо’’ти имина̄ авуттасамуччайаттхо ча-саддоти дассети.

13. ‘‘га̄тха̄рул̣хе’’ти имина̄ па̄л̣иа̄гатова пан̃хо ведитаббо, на итароти дассети. тена̄ха ‘‘буддха̄дӣхи бйа̄кате’’ти. тасса аттхасса̄ти а̄раддхасса аттхасса, тена а̄рамбхасодханасса висайама̄ха. еттха ча аттхадва̄ренева падапуччха̄содханампи карӣйатӣти пуна ‘‘тасса аттхасса̄’’ти вуттам̣. атха ва̄ виссаджджитамхӣти виссаджджане. виссаджджанасодханена хи пан̃ха̄содханам̣. пан̃хети пуччха̄йам̣. га̄тха̄йанти упалаккхан̣ам̣, тена га̄тха̄йам̣, суттагеййа̄дӣсу ча̄ти вуттам̣ хоти. йама̄раббха̄ти йам̣ сӣла̄дима̄раббха га̄тха̄дӣсу деситам̣, тасмим̣ а̄рамбхети аттхо. пуччхита̄ти пуччха̄ка̄ринӣ, ‘‘ка̄ еттха падасуддхи, ка̄ пан̃ха̄суддхи, ка̄ а̄рамбхасуддхӣ’’ти евам̣ пуччха̄ка̄ринӣ пуччхам̣ катва̄ паваттита̄ суддха̄суддхапариккха̄ти йоджана̄.

14. на викаппайитабба̄ти йатха̄ локе ‘‘джа̄ти са̄ман̃н̃ам̣, бхедо са̄ман̃н̃ам̣, самбандхо са̄ман̃н̃а’’нтиа̄дина̄ са̄ман̃н̃ам̣ джа̄тиа̄дим̣, таббидхуран̃ча висесам̣ викаппенти парикаппенти, евам̣ на викаппайитабба̄ти аттхо. йада̄ йо ка̄лависесо ‘‘све’’ти ладдхавоха̄ро, тада̄ со там̣диваса̄тиккаме ‘‘аджджа̄’’ти, пуна там̣диваса̄тиккаме ‘‘хиййо’’ти вохарӣйатӣти анават̣т̣хитасабха̄ва̄ ете ка̄лависеса̄. диса̄йапи ‘‘екам̣ авадхим̣ апеккхитва̄ пураттхима̄ диса̄, тато ан̃н̃ам̣ апеккхитва̄ паччхима̄ на̄ма хотӣ’’тиа̄дина̄ анават̣т̣хитасабха̄вата̄ ведитабба̄. джа̄тиа̄диапеккха̄йа̄ти джа̄тиа̄дидуккхависеса̄пеккха̄йа. сачча̄пеккха̄йа̄ти саччаса̄ман̃н̃а̄пеккха̄йа. ‘‘тан̣ха̄’’ти вуччама̄нам̣ ка̄матан̣ха̄диапеккха̄йа са̄ман̃н̃ампи сама̄нам̣ сачча̄пеккха̄йа висесо хотӣти евама̄дим̣ сандха̄йа̄ха ‘‘еса найо самудайа̄дӣсупӣ’’ти.

16. еттха̄ти етасмим̣ буддхавачане. тена̄ха ‘‘сиккхаттайасан̇кха̄тасса̄’’тиа̄ди. йатха̄рутам̣ йатха̄катхитам̣ саддато адхигатам̣ ниддха̄ритам̣, на аттхаппакаран̣алин̇гасаддантарасаннидха̄на̄диппама̄н̣антара̄дхигатам̣. ‘‘аттхато дассита̄’’ти идам̣ йасмим̣ сутте бха̄вана̄ва катхита̄, на паха̄нам̣, там̣ сандха̄йа вуттам̣.

найасан̇кхепаван̣н̣ана̄

17. тан̣ха̄виджджа̄хи каран̣абхӯта̄хи. сам̣килесо паккхо етасса̄ти сам̣килесапаккхо, сам̣килесапаккхико суттаттхо, тасса найаналаккхан̣оти йоджана̄. вода̄напаккхасса суттаттхасса̄ти самбандхо. вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄, балававипассана̄йа ча дуккха̄дӣсу парин̃н̃еййата̄дӣни магга̄нугун̣о гахан̣а̄ка̄ро ануга̄хан̣анайо. йади евам̣ катхам̣ найоти а̄ха ‘‘тасса пана̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘найавоха̄ро’’ти имина̄ найа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ найоти вуттанти дассети.

18. ба̄дхака̄дибха̄ватоти ба̄дхакапабхавасантиниййа̄набха̄вато. ан̃н̃атха̄бха̄ва̄бха̄вена̄ти аба̄дхакааппабхаваасанти аниййа̄набха̄ва̄бха̄вена. саччасабха̄ватта̄ти амуса̄сабха̄ватта̄. ависам̣ва̄данатоти арийасабха̄ва̄дибха̄васса на висам̣ва̄данато екантикатта̄ти аттхо.

19. сам̣килит̣т̣хадхамма̄ти сам̣килесасаманна̄гата̄ дхамма̄ саддхамманайаковида̄ти саччапат̣иччасамуппа̄да̄дидхамманайакусала̄, екатта̄динайакусала̄ ва̄.

20. аттхависсаджджанесӯти ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) сутте катапан̃хависсаджджанесу чева ат̣т̣хакатха̄йа катааттхасам̣ван̣н̣ана̄су ча. ‘‘вода̄нийа̄’’ти имина̄ анаваджджадхамма̄ идха кусала̄ти адхиппета̄, на сукхавипа̄ка̄ти дассети. тасса тасса аттханайасса йоджанаттхам̣ манаса̄ волокайатети йоджана̄.

21. йади каран̣абхӯтам̣, катхам̣ тасса аттхантара̄бха̄воти а̄ха ‘‘йена хӣ’’тиа̄ди. диса̄бхӯтадхамма̄нам̣ волокайанасама̄найанабха̄вато воха̄рабхӯто, каммабхӯто ча найо, на нандийа̄ват̣т̣а̄дайо вийа аттхабхӯтоти ‘‘воха̄ранайо, камманайо’’ти ча вуччати.

два̄дасападаван̣н̣ана̄

23. апарийосите падети учча̄ран̣авела̄йам̣ паде асаматте, виппакатети аттхо. парийосите хи ‘‘пада’’нтве саман̃н̃а̄ сийа̄, на ‘‘аккхара’’нти адхиппа̄йо. падасса вевачаната̄йа аттхавасена парийа̄йам̣ кхарантам̣ сан̃чарантам̣ вийа хоти, на евам̣ ван̣н̣о авевачанатта̄ти а̄ха парийа̄йавасена аккхаран̣ато’’ти. на хи ван̣н̣асса парийа̄йо виджджатӣ’’ти идам̣ ака̄ра̄диван̣н̣ависесам̣ сандха̄йа вадати, на ван̣н̣аса̄ман̃н̃ам̣. тасса хи ван̣н̣о аккхаранти парийа̄йо вутто ева̄ти.

аккхарасаддасса аттхам̣ ватва̄ таппасан̇гена ван̣н̣асаддассапи ваттум̣ ‘‘кенат̣т̣хена ван̣н̣о’’тиа̄дима̄ха. таттха нану падена, ва̄кйена ва̄ аттхо сам̣ван̣н̣ӣйати, на аккхарена̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘ван̣н̣о ева хӣ’’тиа̄ди. пада̄дибха̄вена̄ти падава̄кйабха̄вена. йатха̄самбандханти йатха̄сан̇кетам̣. айам̣-саддо имассаттхасса ва̄чако, айам̣ аттхо имасса саддасса вачанӣйоти йатха̄гахитасан̇кета̄нурӯпам̣ саддаттха̄нам̣ ва̄чакавачанӣйабха̄во. атха ва̄ йва̄йам̣ саддаттха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авина̄бха̄во, со самбандхо. таданурӯпам̣ екаккхарам̣ на̄мападам̣ ‘‘ма̄ евам̣ ман̃н̃асӣ’’тиа̄дӣсу ма̄-ка̄ра̄ди. кечӣти абхайагирива̄сино. те хи абхидхаммадесанам̣ ‘‘манаса̄десана̄’’ти ваданти, йато ра̄хула̄чарийо ‘‘висуддхакарун̣а̄нам̣ манаса̄десана̄ ва̄ча̄йа аккхаран̣ато аккхарасан̃н̃ита̄’’ти а̄ха.

сатваппадха̄нанти драбйаппадха̄нам̣. на̄мападе хи драбйама̄вибхӯтарӯпам̣, кирийа̄ ана̄вибхӯтарӯпа̄ йатха̄ ‘‘пхассо’’ти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24). а̄кхйа̄тападе пана кирийа̄ а̄вибхӯтарӯпа̄, драбйамана̄вибхӯтарӯпам̣ йатха̄ ‘‘пхусатӣ’’ти. тена несам̣ сатвакирийа̄ппадха̄ната̄ вутта̄. кирийа̄висесаггахан̣анимиттанти кирийа̄висеса̄вабодхахету кирийа̄висесадӣпанато, йатха̄ ‘‘чираппава̄си’’нти (дха. па. 219) еттха па-саддо васанакирийа̄йа вийогависит̣т̣хатам̣ дӣпети. ‘‘евам̣ манаси каротха, ма̄ евам̣ манаса̄каттха̄’’тиа̄дӣсу кирийа̄висесасса джотако евам̣-саддо. ‘‘евам̣сӣла̄ (дӣ. ни. 3.142) евам̣дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.13; ма. ни. 3. 198; сам̣. ни. 5.378) сатвависесасса. евам̣ сесанипа̄тапада̄нампӣти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘кирийа̄йа…пе… нипа̄тапада’’нти.

сан̇кхепато вуттам̣, ким̣ пана танти а̄ха ‘‘пада̄бхихита’’нти. атха ва̄ сан̇кхепато вуттам̣, йо аккхарехи сан̇ка̄ситоти вуччати. пада̄бхихитам̣ падехи катхитам̣, йо падехи пака̄ситоти вуччати. тадубхайам̣, йади падасамуда̄йо ва̄кйам̣, тасса ко париччхедо. йа̄вата̄ адхиппетаттхапарийоса̄нам̣, та̄вата̄ екава̄кйантипи ваданти, бахӯпеттха пака̄ре ван̣н̣енти. ким̣ техи, са̄кхйа̄там̣ са̄бйайам̣ сака̄ракам̣ сависесанам̣ ‘‘ва̄кйа’’нти дат̣т̣хаббам̣. нану ча паденапи аттхо бйан̃джӣйатӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘падаматтасаванепи хӣ’’тиа̄ди. а̄ка̄ресу ва̄кйавибха̄гесу абхихитам̣ катхитам̣ ниббачанам̣ а̄ка̄ра̄бхихитам̣ ниббачанам̣. ‘‘абхихитанти ча па̄л̣иа̄гата’’нти ваданти.

‘‘нибба̄нам̣ маггати, нибба̄наттхикехи ва̄ маггӣйати, килесе ва̄ ма̄ренто гаччхатӣти магго’’тиа̄дина̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 16) ниббачана̄нам̣ виттха̄ро. там̣ниддесакатханатта̄ ниддесоти имаматтхама̄ха ‘‘ниббачанавиттха̄ро ниравасесадесанатта̄ ниддесо’’ти. падехӣти ва̄кйа̄вайавабхӯтехи, ва̄кйато вибхаджджама̄нехи ва̄ а̄кхйа̄та̄дипадехи. тена̄ха ‘‘ва̄кйасса вибха̄го’’ти, татха̄ ча̄ха ‘‘апарийосите’’тиа̄ди. апаре пана ‘‘пакатипаччайалопа̄деса̄дивасена аккхаравибха̄го а̄ка̄ро, нируттинайена падавибха̄го ниббачанам̣, ва̄кйавибха̄го ниддесо. ван̣н̣ападава̄кйа̄ни хи авибхатта̄ни, вибхатта̄ни ча чха бйан̃джанапада̄нӣ’’ти ваданти. чхат̣т̣хам̣ вачананти чхат̣т̣хам̣ падам̣. ка̄таббанти ‘‘аккхарам̣ падам̣ бйан̃джанам̣ а̄ка̄ро татхева нирутти ниддесо чхат̣т̣хавачана’’нти га̄тха̄йам̣ евам̣ каттаббам̣, сам̣ван̣н̣ана̄васена ва̄ а̄ка̄рападам̣ чатуттхам̣ ка̄таббанти аттхо. саббо саддавоха̄ро вибхаттехи, авибхаттехи ча аккхарападава̄кйехева, тадан̃н̃аппака̄ро наттхӣти а̄ха ‘‘йа̄нима̄нӣ’’тиа̄ди.

24. ка̄сана̄саддо камматтхоти дассетум̣ ‘‘ка̄сӣйатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. падехи та̄ва аттхасса сан̇ка̄сана̄, пака̄сана̄ ча хоту, пада̄вадхика̄пи сам̣ван̣н̣ана̄ иччхита̄ти аккхарехи пана катханти а̄ха ‘‘аккхарехи суййама̄нехӣ’’тиа̄ди. падаттхасампат̣ипаттӣти пада̄бхидхеййааттха̄вабодхо. ‘‘аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’тиа̄дина̄ аккхаракаран̣ам̣ сан̇ка̄санабхӯтам̣ уггхат̣анакирийам̣ вадантена йатха̄вутто аттхо са̄дхитоти дассетум̣ ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

вибхаджанутта̄нӣкаммапан̃н̃аттӣти екаттаниддесо сама̄ха̄роти айам̣ двандасама̄со. убхайена̄ти ‘‘виваран̣а̄, вибхаджана̄’’ти имина̄ двайена. етехӣти еттха ева-ка̄ро луттаниддит̣т̣хоти а̄ха ‘‘етехи ева̄’’ти. ‘‘сан̇ка̄сана̄…пе… абха̄вато’’ти имина̄ йатха̄дхиппетаанӯна̄вадха̄ран̣апхалам̣ дассети. уггхат̣ана̄дӣти а̄дисаддена випан̃чананайа̄ни сан̇ган̣ха̄ти.

25. самма̄ йуттоти самма̄ авипарӣтам̣, анавасесато ча йутто сахито. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘анӯна̄’’ти. саббо хи па̄л̣иаттхо аттхападааттханайехи анавасесато сан̇гахито. тена̄ха ‘‘саббасса хӣ’’тиа̄ди.

26. касма̄ панеттха мӯлападападат̣т̣ха̄на̄ни асан̇гахита̄нӣти? падаттхантара̄бха̄вато. мӯлапада̄ни хи найа̄нам̣ самут̣т̣ха̄наматтатта̄ падат̣т̣ха̄на̄нӣти дасситойам̣ найо. тена вуттам̣ ‘‘ито винимутто кочи неттипадаттхо наттхӣ’’ти.

неттийа̄ ка̄ран̣абхӯта̄йа. ха̄ра̄ сам̣ван̣н̣етабба̄ти суттасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена ха̄ра̄ виттха̄ретабба̄. сва̄йанти со айам̣ сам̣ван̣н̣ана̄ккамо. йена ануккамена неттийам̣ десита̄, тенева сутте аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена йоджетабба̄ти. евам̣ сиддхети десана̄ккаменева сиддхе. айам̣ а̄рамбхоти ‘‘сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хама’’нти евам̣ паватто а̄рамбхо. имаматтханти имам̣ вуччама̄нанийамасан̇кха̄там̣ аттхам̣.

йади деситаккаменева ха̄ранайа̄ сутте йоджетабба̄ сийум̣, ким̣ со камо ка̄ран̣анирапеккхо, уда̄ху ка̄ран̣аса̄пеккхоти? кин̃четтха – йади та̄ва ка̄ран̣анирапеккхо ха̄ранайа̄нам̣ ануккамо, анеке аттха̄ вуччама̄на̄ авассам̣ екена камена вуччантӣти. евам̣ санте йена кеначи камена сутте йоджетабба̄ сийум̣, татха̄ сати нийамо нираттхако сийа̄. атха ка̄ран̣аса̄пеккхо, ким̣ там̣ ка̄ран̣анти? итаро ка̄ран̣агавесанам̣ акатва̄ аттхо еветтха гавеситабботи адхиппа̄йена ‘‘на̄йамануйого на каттхачи ануккаме нивисатӣ’’ти ватва̄ ‘‘на пана майам̣ дева̄нам̣пийасса маноратхавигха̄та̄йа четема̄’’ти камака̄ран̣ам̣ вича̄ренто ‘‘апича̄’’тиа̄дина̄ десана̄ха̄расса та̄ва а̄дито десана̄йа ка̄ран̣ам̣ патит̣т̣хапети. таттха дхаммадесана̄йа ниссайо асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄ни, сарӣрам̣ а̄н̣атти. пакатийа̄ сабха̄вена. ниддха̄ран̣ена вина̄пи патит̣т̣ха̄бха̄вато ниссайабха̄вато.

‘‘татха̄ хи ваккхатӣ’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттам̣ аттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. еса найо итаресупи.

вичайа̄нантаранти вичайаха̄ра̄нантарам̣. сесесупи есева найо. татха̄ хӣти лаккхан̣аха̄равибхан̇ге йутта̄йутта̄нам̣ ка̄ран̣апарампара̄йа париггахитасабха̄ва̄нам̣ авутта̄нампи екалаккхан̣ата̄йа гахан̣ам̣ вуттам̣.

аттхато ниддха̄рита̄нанти аттхуддха̄рапубба̄пара̄нусандхиа̄диаттхато суттантарато уддхат̣а̄нам̣ сам̣ван̣н̣ийама̄насутте а̄нӣта̄нам̣ па̄л̣идхамма̄нам̣. саддато, пама̄н̣антарато ча ладдха̄нам̣ идха вича̄ретаббатта̄ а̄ха ‘‘ниравасесато’’ти. аттхасса̄ти абхидхеййаттхасса. дхаммасса̄ти сабха̄вадхаммасса. таттха таттха там̣ абхиниропетӣти тасмим̣ тасмим̣ аттхе, дхамме ча там̣ на̄мам̣ абхиниропети, ‘‘айамевам̣на̄мо’’ти вохарати. ‘‘аттхасса, дхаммасса̄’’ти пададвайена са̄ман̃н̃ато аттхо, дхаммо ча анавасесетва̄ гахитоти а̄ха ‘‘анавасесапарийа̄да̄на’’нти, йато вуттам̣ ‘‘таттха таттха̄’’ти. татха̄ти йатха̄ анавасесаттха̄вабодхадӣпакам̣ анавасесапарийа̄да̄нам̣ катам̣ чатубйӯхапа̄л̣ийам̣, евам̣ пунаппунам̣ габбхамупетӣти еттха асаддаватӣ аттха̄ паваттивасена лаббхама̄на̄ самма̄пат̣ипатти уддхат̣а̄ти упасам̣ха̄раттхо татха̄-саддо.

тенева̄ти суттантарасам̣санданасса сабха̄гависабха̄гадхаммантара̄ват̣т̣анӯпа̄йабха̄вато ева. йатоти сабха̄гависабха̄гадхамма̄ват̣т̣анасса са̄дха̄ран̣а̄дидхаммавибхаджанӯпа̄йатта̄. пат̣ивибхаттасабха̄вети пат̣ибха̄габха̄вена вибхаттасабха̄ве.

те дхамма̄ти пат̣ипаккхато париваттитадхамма̄. на парийа̄йавибха̄вана̄ пан̃н̃аттивибха̄гапаригга̄хика̄ти а̄ха ‘‘парийа̄…пе… субодханан̃ча̄’’ти.

пуччха̄висодханам̣ виссаджджанам̣. а̄рамбхависодханам̣ десана̄йа аттхакатханам̣. тадубхайавича̄ро дха̄та̄дӣсу асаммуйхантассева самбхаватӣти а̄ха ‘‘дха̄та̄йатана̄…пе… сампа̄дету’’нти. суддхо а̄рамбхотиа̄дипа̄л̣инидассаненапи айамеваттхо уда̄хат̣оти ведитаббам̣.

‘‘ка̄ран̣а̄ка̄ро’’ти падат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа вадати. пабхедато десана̄ка̄роти вевачанам̣. ниддха̄ретва̄ вуччама̄на̄нӣти уддхаритва̄ сама̄ропийама̄на̄нӣти адхиппа̄йо. суттасса аттхам̣ татхатта̄вабодха̄йа̄ти суттасса падаттха̄вагамамукхена чатусачча̄бхисамайа̄йа.

венеййаттайайутто аттханайаттайӯпадесо ‘‘венеййаттайаппайоджито’’ти вутто. венеййаттайан̃хи паччайасамава̄йе тадупадесапхалам̣ адхигаччхантам̣ аттхам̣ пайоджети на̄ма̄ти. тадануккаменева̄ти тесам̣ уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣ десана̄нуккаменева. тети тайо аттханайа̄. тесанти уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣. йатха̄ уддеса̄дӣнам̣ сан̇кхепамаджджхимавиттха̄равуттийа̄ тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ упака̄рата̄, евам̣ тесам̣ аттханайа̄нам̣. тасса̄ти аттханайаттхасса. таттха̄ти тассам̣ тассам̣ бхӯмийам̣.

самут̣т̣ха̄нам̣ нида̄нам̣. анекадха̄ садданайато, нируттинайато ча̄ти анекаппака̄рам̣. падаттхо саддаттхо. видхи анува̄доти идаметтха видхивачанам̣, айаманува̄доти айам̣ вибха̄го ведитаббо. сама̄дха̄табботи парихаритаббо. анусандхӣйа̄ анурӯпам̣ нигаметаббанти йа̄йа анусандхийа̄ сутте упари десана̄ паватта̄, таданурӯпам̣ сам̣ван̣н̣ана̄ нигаметабба̄. пайоджананти пхалам̣. пин̣д̣аттхоти сан̇кхепаттхо. анусандхӣти пуччха̄нусандхиа̄дианусандхи. упоггха̄т̣оти нидассанам̣. ча̄лана̄ти чодана̄. паччупат̣т̣ха̄нам̣ париха̄ро.

пакатиа̄дипада̄вайавам̣ бхиндитва̄ катханам̣ бхедакатха̄ йатха̄ ‘‘диббантӣти дева̄’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.153). падасса аттхакатханам̣ татвакатха̄ йатха̄ ‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако’’ти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.161). парийа̄йавачанам̣ вевачанаггахан̣ам̣ йатха̄ ‘‘пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄’’ти (дха. са. 16). вичайайуттичатубйӯхапариваттанаха̄рекадесасан̇гахита̄, вевачанаха̄расан̇гахита̄ ча̄ти а̄ха ‘‘те идха катипайаха̄расан̇гахита̄’’ти.

аттано пхалам̣ дха̄ретӣти дхаммоти хетуно дхаммабха̄во ведитаббо. н̃а̄пакахетӯпи н̃а̄н̣акаран̣ат̣т̣хена ка̄раке паккхипитва̄ а̄ха ‘‘ка̄рако сампа̄пакоти дувидхо’’ти. пуна чаккхубӣджа̄диниббаттакамева ка̄ран̣ам̣ катва̄ дассенто ‘‘пуна…пе… тивидхо’’тиа̄дима̄ха. ‘‘тайо кусалахетӯ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1059-1060) а̄гата̄ алобха̄дайо, лобха̄дайо ча хетухету на̄ма. ‘‘чатта̄ро кхо, бхиккхаве, маха̄бхӯта̄ хету, чатта̄ро маха̄бхӯта̄ паччайо рӯпаккхандхасса пан̃н̃а̄пана̄йа̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.86) а̄гато паччайахету на̄ма. кусала̄кусалам̣ каммам̣ аттано випа̄кам̣ пати уттамахету на̄ма. чаккха̄дибӣджа̄ди чаккхувин̃н̃а̄н̣аан̇кура̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ахету на̄ма. кусала̄кусала̄нам̣ сатипи паччайадхаммабха̄ве ит̣т̣ха̄нит̣т̣хапхалависесахетубха̄вадассанаттхам̣ висум̣ гахан̣ам̣, саддамагга̄нам̣ пана н̃а̄пакасампа̄пакахетубха̄вадассанаттханти дат̣т̣хаббам̣. ан̇кура̄дикасса аса̄дха̄ран̣ахету бӣджа̄дисама̄наджа̄тийахетута̄йа сабха̄гахету. са̄дха̄ран̣ахету бхусасалила̄диасама̄наджа̄тийата̄йа асабха̄гахету. индрийабаддхасанта̄нико аджджхаттикахету, итаро ба̄хирахету. кечи пана ‘‘сасанта̄нико аджджхаттикахету, итаро ба̄хирахетӯ’’ти ваданти. паригга̄хако упаттхамбхако. парампарахету упаниссайапаччайо.

нибба̄насса аниббаттанийепи самудайаппаха̄насамудайаниродха̄нам̣ адхигама̄дхигантаббабха̄вато нибба̄нам̣ пати маггасса хетубха̄во вийа маггам̣ пати нибба̄насса пхалабха̄во упача̄расиддхоти а̄ха ‘‘пхалапарийа̄йо лаббхатӣ’’ти.

пат̣ипаджджама̄набхӯми маггадхамма̄. пат̣ипаннабхӯми пхаладхамма̄.

киччатоти сарасато. лаккхан̣атоти упалаккхан̣ато. са̄ман̃н̃атоти сама̄набха̄вато. тена сама̄нахетута̄, сама̄напхалата̄, сама̄на̄рамман̣ата̄ ча гахита̄ хотӣти. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ лаккхан̣аха̄раниддесаван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева.

апичеттха сампайогавиппайогавиродхапакаран̣алин̇гасаддантарасаннидха̄наса̄маттхийа̄дӣнампи васена найавибха̄го ведитаббо. таттха сампайогато та̄ванайавибха̄го – ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми, йам̣ евам̣ лахупариваттам̣, йатхайидам̣ читта’’нти (а. ни. 1.48) читтасса лахупариваттита̄ гахита̄, там̣сампайогато четасика̄нампи гахита̄ва хоти ан̃н̃аттха несам̣ читтена сампайогадӣпанато. атха ва̄ ‘‘сан̃н̃ино’’ти. сан̃н̃а̄сахитата̄вачанена хи несам̣ ведана̄четана̄дивантата̄пи сампайогато дӣпита̄ хоти.

виппайогато – ‘‘ахетука̄’’ти. хетусампайутта̄ хи дхамма̄ ‘‘сахетука̄’’ти вутта̄ти таббидхура̄ дхамма̄ виппайогато ‘‘ахетука̄’’ти вутта̄ти вин̃н̃а̄йати. атха ва̄ ‘‘асан̃н̃ино’’ти. сан̃н̃а̄виппайутта̄ хи дхаммапаватти идха̄дхиппета̄, на сан̃н̃а̄йа абха̄ваматтанти вин̃н̃а̄йати.

виродхато – ‘‘ат̣т̣хамако (йама. 3.индрийайамакапа̄л̣и.439), саддха̄нуса̄рӣ’’ти (пу. па. ма̄тика̄ 7.36) ча вутте там̣ сантатийам̣ сам̣йоджанаттайаппаха̄нам̣ вин̃н̃а̄йати, татха̄ ‘‘сати ва̄ упа̄дисесе ана̄га̄мита̄’’ти (дӣ. ни. 2.404; ма. ни. 1.137) вутте пан̃чорамбха̄гийасам̣йоджанаппаха̄нам̣, ‘‘дит̣т̣хева дхамме ан̃н̃а̄’’ти (дӣ. ни. 2.404; ма. ни. 1.137) вутте анавасесасам̣йоджанаппаха̄нам̣ вин̃н̃а̄йати.

пакаран̣ато – ‘‘абйа̄ката̄ дхамма̄’’ти (дха. са. ма̄тика̄). адхика̄рато хи кусала̄кусалабха̄вена на катхита̄ти н̃а̄йати. ‘‘упадхӣ хи нарасса сочана̄’’ти (сам̣. ни. 1.12, 144) ча. ба̄хира̄ хи дхамма̄ идха ‘‘упадхӣ’’ти адхиппета̄ти вин̃н̃а̄йати.

лин̇гато – ‘‘сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппатӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 3.79). сӣта̄диггахан̣ена хи лин̇гена бхӯтупа̄да̄йаппака̄рассева дхаммасса рӯпабха̄во, на итарасса.

саддантарасаннидха̄нато – ‘‘ка̄йапассаддхи, ка̄йа̄йатана’’нти. ‘‘йа̄ ведана̄ккхандхасса̄’’тиа̄дивачанато хи пуримо ка̄йасаддо самӯхава̄чӣ, итаро а̄йатанасаддасаннидха̄нато паса̄дава̄чӣ.

са̄маттхийато – ‘‘саббам̣, бхиккхаве, а̄диттам̣ (сам̣. ни. 4.28; маха̄ва. 54), саббе тасанти дан̣д̣асса̄’’ти (дха. па. 129) ча, татха̄ ‘‘сабба̄вантам̣ локам̣ метта̄сахагатена четаса̄…пе… пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 1.556; 3.308; ма. ни. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; вибха. 642). еттха хи сатипи саббасаддасса анавасесасаттава̄чакатте а̄диттата̄ са̄пеккхассева аттхасса ва̄чакатта̄ падесава̄чӣ саббасаддо, локасаддопи саттава̄чӣ. сатта̄рамман̣а̄ хи аппаман̃н̃а̄ти. татха̄ ‘‘ма̄тарам̣ питарам̣ хантва̄’’ти (дха. па. 294-295) саббена саббам̣ хи сапат̣иккхепато, ма̄тупитугха̄такаммасса ча маха̄са̄ваджджата̄паведанато, идха ча таданун̃н̃а̄йа ката̄йа ма̄тупитут̣т̣ха̄нийа̄ та̄диса̄ кечи па̄падхамма̄ венеййавасена гахита̄ вин̃н̃а̄йати. ке пана тети? тан̣ха̄ма̄на̄. тан̣ха̄ хи джананӣ сатта̄нам̣. ‘‘тан̣ха̄ джанети пуриса’’нти (сам̣. ни. 1.55-57) хи вуттам̣. питут̣т̣ха̄нийо ма̄но там̣ нисса̄йа аттасампагган̣хато ‘‘ахам̣ асукасса рун̃н̃о, ра̄джамаха̄маттасса ва̄ путто’’ти йатха̄. са̄маттхийа̄дӣнанти а̄дисаддена десапакатиа̄дайо сан̇гайханти.

лаббхама̄нападаттханиддха̄ран̣амукхена̄ти тасмим̣ тасмим̣ сутте лаббхама̄наасса̄да̄диха̄рападаттханиддха̄ран̣адва̄рена. йатха̄лаккхан̣анти йам̣ йам̣ лаккхан̣ам̣, лаккхан̣а̄нурӯпам̣ ва̄ йатха̄лаккхан̣ам̣. хетупхала̄дӣни упадха̄ретва̄ йоджетабба̄ни тесам̣ васена̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни хетупхала̄дайо йе йасмим̣ ха̄ре сависесам̣ иччхитабба̄, те дассетум̣ ‘‘висесато пана̄’’тиа̄дима̄ха. там̣ сувин̃н̃еййамева.

ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.