намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

неттиппакаран̣а-т̣ӣка̄

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄

сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; ма. ни. т̣ӣ. 1.1 гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1 гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄) ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахан̣адха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттхам̣. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи самма̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ пӯджанӣйапӯджа̄пун̃н̃ависесаниббаттанаттхам̣, там̣ аттано йатха̄ладдхасампаттинимиттасса каммасса бала̄нуппада̄наттхам̣, антара̄ ча тасса асан̇кочанаттхам̣, тадубхайам̣ анантара̄йена ат̣т̣хакатха̄йа парисама̄панаттхам̣. идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘вандана̄джанитам̣…пе… тасса теджаса̄’’ти. ваттхуттайапӯджа̄ хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасамбуддхийа̄ апаримеййаппабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. йатха̄ха –

‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато, буддхе йади ва са̄ваке’’ти. (дха. па. 195; апа. тхера 1.10.1) ча,

татха̄ –

‘‘йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄, агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’ти (а. ни. 4.34; итиву. 90) ча,

татха̄ –

‘‘‘буддхо’ти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса;

‘‘‘дхаммо’ти…пе… ‘сан̇гхо’ти…пе… дӣпасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6; итиву. ат̣т̣ха 90; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; ма. ни. т̣ӣ. 1.1; а. ни. т̣ӣ. 2.4.34) ча,

татха̄ –

‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 6.10; 11.11) ча,

татха̄ –

‘‘аран̃н̃е руккхамӯле ва̄…пе…;

бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄, ломахам̣со на хессатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.249) ча;

таттха йасса ратанаттайасса ванданам̣ каттука̄мо, тасса гун̣а̄тисайайогасандассанаттхам̣ ‘‘маха̄ка̄рун̣ика’’нтиа̄дина̄ га̄тха̄ттайама̄ха. гун̣а̄тисайайогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетаппайоджанам̣ са̄дхетӣти. таттха йасса̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ нетти висесато йатха̄нуломаса̄санасанниссайа̄, тасса ча вичитта̄ка̄раппаваттивибха̄винӣ. татха̄ хи суттантадесана̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄надесана̄висесавибха̄ванам̣ та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘маха̄ка̄рун̣икам̣ на̄тха’’нтиа̄ди вуттам̣.

таттха киратӣти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; ма. ни. т̣ӣ. 1.1; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1; а. ни. т̣ӣ. 1.1.1) карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо. кампанам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄, парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ хадайакхедам̣ каротӣти аттхо. камити ва̄ сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄, аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти аттхо. кирийати дуккхитесу паса̄рийатӣти ва̄ карун̣а̄, карун̣а̄йа нийуттоти ка̄рун̣ико йатха̄ ‘‘дова̄рико’’ти (а. ни. 7.67). йатха̄ хи два̄рат̣т̣ха̄нато ан̃н̃аттха ваттама̄нопи два̄рапат̣ибаддхаджӣвико пурисо два̄ра̄нативаттавуттита̄йа два̄ре нийуттоти ‘‘дова̄рико’’ти вуччати, евам̣ бхагава̄ метта̄дивасена карун̣а̄виха̄рато ан̃н̃аттха ваттама̄нопи карун̣а̄нативаттавуттита̄йа карун̣а̄йа нийуттоти ‘‘ка̄рун̣ико’’ти вуччати. маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа хи йа̄ва маха̄паринибба̄на̄ локахитаттхамева локана̄тха̄ тит̣т̣хантӣти. маханто ка̄рун̣икоти маха̄ка̄рун̣ико. сатипи бхагавато тадан̃н̃агун̣а̄нампи васена махантабха̄ве ка̄рун̣икасаддасаннидха̄нена вуттатта̄ карун̣а̄васеневеттха махантабха̄во ведитаббо йатха̄ ‘‘маха̄веййа̄каран̣о’’ти. еван̃ча катва̄ ‘‘маха̄ка̄рун̣ико’’ти имина̄ падена пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена саттху маха̄карун̣а̄ вутта̄ хоти.

апаро найо – аттхаса̄дханато карун̣ам̣ карун̣а̄йанам̣ карун̣а̄сампаваттанам̣ арахатӣти ка̄рун̣ико. бхагавато хи саббан̃н̃ута̄йа анавасесато сатта̄нам̣ хитам̣, хитупа̄йан̃ча джа̄нато, таттха ча акила̄суно хитесита̄ саттхика̄, на татха̄ ан̃н̃есанти. атха ва̄ карун̣а̄ карун̣а̄йанам̣ сӣлам̣ пакати сабха̄во етасса̄ти ка̄рун̣ико. бхагава̄ хи патхавӣпхасса̄дайо вийа каккхал̣апхусана̄дисабха̄ва̄ карун̣а̄сабха̄во сабха̄вабхӯтакарун̣оти аттхо. сесам̣ пуримасадисамева. атха ва̄ маха̄висайата̄йа, маха̄нубха̄вата̄йа, махаппхалата̄йа ча махатӣ карун̣а̄ти маха̄карун̣а̄. бхагавато хи карун̣а̄ ниравасесесу саттесу паваттати, паваттама̄на̄ ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ паваттати, дит̣т̣хадхаммика̄дибхедан̃ча махантамева сатта̄нам̣ хитасукхам̣ екантато ниппха̄дети, маха̄карун̣а̄йа нийуттоти маха̄ка̄рун̣ико, там̣ маха̄ка̄рун̣икам̣. сесам̣ саббам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. сума̄гадха̄дипада̄нам̣ вийа четтха саддасиддхи ведитабба̄.

на̄тхатӣти на̄тхо, венеййа̄нам̣ хитасукхам̣ а̄сӣсати паттхетӣти аттхо, метта̄йанавасена четтха хитасукха̄сӣсанам̣ ведитаббам̣, на карун̣а̄йанавасена пат̣хамападена вуттатта̄. атха ва̄ на̄тхати венеййагатам̣ килесабйасанам̣ упата̄петӣти на̄тхо, на̄тхатӣти ва̄ на̄тхо, йа̄чатӣти аттхо. бхагава̄ хи ‘‘са̄дху, бхиккхаве, бхиккху ка̄лена ка̄лам̣ аттасампаттим̣ паччавеккхита̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 8.7, 8) сатта̄нам̣ там̣ там̣ хитаппат̣ипаттим̣ йа̄читва̄пи маха̄карун̣а̄йа самусса̄хито те таттха нийоджети. парамена ва̄ читтиссарийена саманна̄гато, саббасатте ва̄ сӣла̄дигун̣ехи ӣсати абхибхаватӣти парамиссаро бхагава̄ ‘‘на̄тхо’’ти вуччати, там̣ на̄тхам̣.

н̃а̄таббанти н̃еййам̣, атӣта̄дибхедабхиннам̣ саббам̣ сан̇кхатам̣, асан̇кхатан̃ча. сан̇гаран̣ат̣т̣хена са̄гаро, патитапатита̄нам̣ аттано путхулагамбхӣрабха̄вехи сам̣сӣданам̣ ниммуджджанам̣ каротӣти аттхо. сам̣-саддасса четтха ‘‘са̄бха̄во, са̄ра̄го’’тиа̄дӣсу (дха. са. 389, 391) вийа нируттинайена дат̣т̣хаббо. сан̇гаран̣ат̣т̣хена̄ти ва̄ сан̇гаракаран̣ат̣т̣хена, т̣хитадхаммата̄йа ‘‘айам̣ ме марийа̄да̄, имам̣ велам̣ на̄тиккама̄мӣ’’ти локена сан̇гарам̣ сан̇кетам̣ каронто вийа хотӣти аттхо. сан̇гаран̣ам̣ ва̄ самантато галанам̣ санданам̣ удакена каротӣти са̄гаро. каппавут̣т̣ха̄нака̄ле хи маха̄самуддо ито чито ча паггхаритва̄ сакалам̣ локадха̄тум̣ екогхам̣ каротӣти. локийа̄ пана ваданти ‘‘са̄гарасса ран̃н̃о путтехи са̄гарехи ниббаттито кхатоти са̄гаро, пураттхимо самуддаппадесо, там̣самбандхата̄йа рул̣хивасена саббопи самуддо татха̄ вохарӣйатӣ’’ти. са̄гарасадисатта̄ са̄гаро, н̃еййамева са̄гароти н̃еййаса̄гаро. садисата̄ четтха путхуладуттарагамбхӣра̄на̄дика̄ликата̄хи ведитабба̄, нихӣнам̣ четамопаммам̣. татха̄ хи н̃еййассева са̄тисайа̄ путхулата̄ апарима̄н̣алокадха̄тубйа̄панато, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассева таран̣ӣйата̄йа дуттарата̄, гамбхӣрата̄, а̄дикот̣ирахита̄ ча паватти, на итарасса париччхиннадесатта̄ ба̄хиракавӣтара̄гехипи иттарена кхан̣ена атиккамитаббатта̄, паримитагамбхӣратта̄, паримитака̄латта̄ ча. н̃еййаса̄гарасса па̄рам̣ парийантам̣ гатоти н̃еййаса̄гарапа̄рагӯ, там̣ н̃еййаса̄гарапа̄рагум̣.

гаманан̃четтха н̃а̄н̣агаманамева, на итарам̣ н̃еййаггахан̣ато, там̣ пана н̃а̄н̣ам̣ дувидхам̣ саммасанапат̣иведхабхедато, татха̄ хетупхалабхедато. таттха ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.57; сам̣. ни. 2.4, 10; пет̣ако. 23) карун̣а̄йанавасенева абхинивиситва̄ анека̄ка̄равока̄ре сан̇кха̄ре саммасантам̣ бхагавато саммасанан̃а̄н̣ам̣ чхаттим̣сакот̣исатасахассамукхена н̃еййаса̄гарам̣ аджджхога̄хетва̄ тасса па̄рам̣ парийантам̣ агама̄си, йам̣ ‘‘маха̄ваджиран̃а̄н̣а’’нти вуччати. пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ пана саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣, а̄саваккхайан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, йам̣ ‘‘маха̄бодхӣ’’ти вуччати. па̄рагаманан̃ча тасса киччасиддхийа̄, саматтхата̄йа ча ведитаббам̣. татха̄ йатха̄вуттам̣ саммасанан̃а̄н̣ам̣ хету, итарам̣ пхалам̣. саха саммасанан̃а̄н̣ена ва̄ а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣ хету, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пхалам̣ тада̄нисам̣сабха̄ватоти ведитаббам̣.

вандети нама̄ми, абхиттхава̄ми ва̄. сан̣хат̣т̣хена нипун̣а̄, анупачитан̃а̄н̣асамбха̄ра̄нам̣ ага̄дхат̣т̣хена гамбхӣра̄, екатта̄дибхедато нандийа̄ват̣т̣а̄дивибха̄гато ча вичитра̄ висит̣т̣ха̄ на̄на̄видха̄ найа̄ етисса̄ти нипун̣агамбхӣравичитранайа̄, нипун̣агамбхӣравичитранайа̄ десана̄ асса̄ти нипун̣агамбхӣравичитранайадесано, там̣ нипун̣а…пе… десанам̣. найатӣти ва̄ найо, па̄л̣игати, са̄ ча вуттанайена аттхато нипун̣а̄, аттхато бйан̃джанато ча гамбхӣра̄, сан̇кхепавиттха̄ра̄нулома̄диппаваттийа̄ на̄на̄видхата̄йа вичитра̄. татха̄ хи пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена, сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссата̄дивасена, кусала̄дикхандха̄дисан̇гаха̄дисамайавимутта̄дит̣хапана̄дикусаламӯла̄дитикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча анекавидха̄ па̄л̣игатӣти.

таттха (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄) двӣха̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ аттахитасампаттито, парахитаппат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато, сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантаппаха̄нато ча ведитабба̄, парахитаппат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесанато, пат̣ивируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайан̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча ведитабба̄. са̄ панеттха пайогато, а̄сайато ча дувидха̄, парахитаппат̣ипатти, йатха̄вуттабхеда̄ дувидха̄ ча аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти. катхам̣? ‘‘маха̄ка̄рун̣ика’’нти имина̄ а̄сайато, ‘‘нипун̣а…пе… десана’’нти имина̄ пайогато, ‘‘на̄тха’’нти имина̄ пана убхайатха̄пи бхагавато парахитаппат̣ипатти пака̄сита̄ карун̣а̄киччадӣпанато, ‘‘н̃еййаса̄гарапа̄рагу’’нти имина̄ са̄тисайам̣ аттахитасампатти парамуккам̣сагатан̃а̄н̣акиччадӣпанато.

атха ва̄ тӣха̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ хетуто, пхалато, упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пана пат̣хамападена сарӯпенева дассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ н̃а̄н̣асампада̄ паха̄насампада̄ а̄нубха̄васампада̄ рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су падха̄набхӯта̄ н̃а̄н̣апаха̄насампада̄ ‘‘н̃еййаса̄гарапа̄рагу’’нти имина̄ падена пака̄сита̄. падха̄не хи дассите авина̄бха̄вато итарампи двайам̣ дасситамева хоти. на хи буддха̄нам̣ а̄нубха̄варӯпака̄йасампаттӣхи вина̄ када̄чипи дхаммака̄йасирӣ ваттатӣти. упака̄ро анантарам̣ аба̄хирам̣ катва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄, са̄ ‘‘на̄тхам̣, нипун̣а…пе… десана’’нти пададвайена пака̄сита̄ти ведитаббам̣.

таттха (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄) ‘‘маха̄ка̄рун̣ика’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘н̃еййаса̄гарапа̄рагу’’нти етена пуббабха̄гаппат̣ипаттийа̄ саддхим̣ самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччати. вуттаппабхедам̣ пана саммасанан̃а̄н̣ам̣ саха пан̃н̃а̄па̄рамийа̄ тасса̄ пуббабха̄гапат̣ипада̄. тасса̄ хи а̄нубха̄вена лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйогасассатуччхеда̄диантадвайавирахита̄ уккам̣сапа̄рамиппатта̄ маджджхима̄ пат̣ипада̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гата̄. ‘‘на̄тха’’нти имина̄ самма̄самбодхийа̄ пхалам̣ дассети локаттайана̄йакабха̄вадӣпанато. татха̄ хи сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄, садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантупака̄рита̄йа апаримитанирупамабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ ануттарага̄рават̣т̣ха̄набхӯтата̄йа ча ‘‘на̄тхо’’ти вуччатӣти. ‘‘нипун̣а…пе… десана’’нти имина̄ самма̄самбодхийа̄ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣аттхан̃хи бхагавата̄ самма̄самбодхи абхипаттхита̄, тан̃ча саттасанта̄ран̣ам̣ йатха̄вуттадесана̄сампаттийа̄ самиджджхати тадавина̄бха̄вато. имина̄ бхагавато са̄тисайа̄ парахитаппат̣ипатти дассита̄, итарехи аттахитасампаттӣти тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дӣпети, тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣, уттамаванданӣйабха̄вам̣, аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дӣпети.

еттха ча йатха̄ ‘‘маха̄ка̄рун̣ика’’нти имина̄ падена бхагавато маха̄карун̣а̄ дассита̄, евам̣ ‘‘н̃еййаса̄гарапа̄рагу’’нти етена маха̄пан̃н̃а̄ дассита̄. тесу карун̣а̄ггахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо ева чаттхо на̄тхасаддена пака̄сӣйати. карун̣а̄вачанена упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄вачанена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣. сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дисаммасанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄ггахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣, чатусаччан̃а̄н̣ам̣, чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣. карун̣а̄ггахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄, ат̣т̣хасу париса̄су (ма. ни. 1.151, 178) акампанан̃а̄н̣а̄ни, даса бала̄ни, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄ (маха̄ни. 69, 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. ма. 3.5; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305; вибха. мӯлат̣ӣ. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄; дӣ. ни. т̣ӣ. 3.141), чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти (сам̣. ни. 2.34) евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄ппабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети.

татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена чаран̣асампатти, пан̃н̃а̄ггахан̣ена виджджа̄сампатти. карун̣а̄ггахан̣ена сатта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄ггахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄ггахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄ггахан̣ена катан̃н̃ута̄. карун̣а̄ггахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄ггахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄ггахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄ггахан̣ена сайам̣ та̄ран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти. саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди там̣нида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато, ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄вачанена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найагга̄хан̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –

‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣, каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;

кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре, ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; апа. ат̣т̣ха. 2.7.20; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄, пакин̣н̣акакатха̄; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; ма. ни. т̣ӣ. 1.1; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1; а. ни. т̣ӣ. 1.1.1; ваджира. т̣ӣ. гантха̄рамбхакатха̄; са̄раттха. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄);

тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхерена̄пи буддхагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти (дӣ. ни. 2.145) пат̣иккхипитва̄ ‘‘апича ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣.

евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘виджджа̄чаран̣асампанна̄’’тиа̄дима̄ха. таттха виджджа̄чаран̣асампанна̄ хутва̄ти вачанасесо. виндийам̣ дхамма̄нам̣ салаккхан̣ам̣, са̄ман̃н̃алаккхан̣ан̃ча виндатӣти виджджа̄, лобхаккхандха̄дӣни ва̄ виджджханат̣т̣хена виджджа̄, чатуннам̣ ва̄ арийасачча̄нам̣ видитакаран̣ат̣т̣хена виджджа̄ти евам̣ та̄веттха вачанаттхато виджджа̄ ведитабба̄. пабхедато пана тиссопи виджджа̄ виджджа̄ бхайабхеравасутте а̄гатанийа̄менева, ат̣т̣хапи виджджа̄ виджджа̄ амбат̣т̣хасутта̄дӣсу (дӣ. ни. 1.278 а̄дайо) а̄гатанийа̄менева. чаранти техӣти чаран̣а̄ни, сӣласам̣вара̄дайо пан̃чадаса дхамма̄, ити има̄хи виджджа̄хи, имехи ча чаран̣ехи сампанна̄ сампанна̄гата̄ти виджджа̄чаран̣асампанна̄.

йена̄ти йена дхаммена каран̣абхӯтена, хетубхӯтена ча. таттха маггадхаммасса каран̣аттхо ведитаббо ниййа̄накирийа̄са̄дхакатамабха̄вато, нибба̄надхаммасса хетуаттхо а̄рамман̣апаччайабха̄вато. паччайаттхо хи айам̣ хетваттхо. парийаттидхаммассапи хетуаттхо йуджджатева парампара̄йа хетубха̄вато. пхаладхамме пана убхайампи самбхавати. катхам̣? ‘‘та̄йа саддха̄йа авӯпасанта̄йа̄’’ти вачанато маггена самуччхинна̄нам̣ килеса̄нам̣ пат̣иппассаддхиппаха̄накиччата̄йа пхаласса ниййа̄на̄нугун̣ата̄, ниййа̄напарийоса̄ната̄ ча̄ти имина̄ парийа̄йена сийа̄ каран̣аттхо ниййа̄накирийа̄йа. сакада̄га̄мимаггавипассана̄дӣнам̣ пана упаниссайапаччайабха̄вато сийа̄ хетуаттхо. еван̃ча катва̄ аггаппаса̄дасутта̄дӣсу (итиву. 90) агга̄дибха̄вена аггахита̄пи пхалапарийаттидхамма̄ чхаттама̄н̣авакавима̄на̄дӣсу (ви. ва. 886 а̄дайо) саран̣ӣйабха̄вена гахита̄ти тесам̣ магганибба̄на̄нам̣ вийа маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ саран̣абха̄во уддхат̣о. висесато четтха маггапарийа̄панна̄ ева виджджа̄чаран̣адхамма̄ ведитабба̄. те хи ниппарийа̄йена ниййа̄накирийа̄йа са̄дхакатамабхӯта̄, на итаре. итаресам̣ пана ниййа̄наттхата̄йа ниййа̄ната̄. йади евам̣ касма̄ ‘‘виджджа̄чаран̣асампанна̄ хутва̄’’ти вуттам̣, ниййа̄насамака̄ламева хи йатха̄вуттавиджджа̄чаран̣асампаттисамадхигамоти? на̄йам̣ виродхо сама̄нака̄лата̄йа ева адхиппетатта̄ йатха̄ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43-45; 4.60; катха̄. 465, 467). сампанна̄ти ва̄ падасса ваттама̄нака̄латтхата̄ ведитабба̄ ‘‘уппанна̄ дхамма̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 17) еттха уппаннасаддасса вийа. еван̃ча катва̄ вачанасесамантаренева падайоджана̄ сиддха̄ хоти. ‘‘йена̄’’ти ча падам̣ убхайаттха самбандхитаббам̣ ‘‘йена дхаммена виджджа̄чаран̣асампанна̄, йена дхаммена ниййантӣ’’ти.

локатоти кхандха̄дилокато, ват̣т̣атоти аттхо. нти там̣ магганибба̄напхалапарийаттибхедам̣ дхаммам̣. уттаманти сет̣т̣хам̣. татха̄ хеса аттана̄ уттаритарасса абха̄вена ‘‘ануттаро’’ти вуччати. таттха маггасса ниййа̄нахетуа̄диаттхена, нибба̄насса ниссаран̣авивека̄диаттхена, пхаласса арийасантабха̄ва̄диаттхена ча сет̣т̣хата̄ ведитабба̄. сва̄йаматтхо ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (итиву. 90; а. ни. 4.34) а̄дисуттапада̄нуса̄рена вибха̄ветаббо.

дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато, сам̣са̄рато ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо. самма̄, са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо, саббан̃н̃ута̄ана̄варан̣ан̃а̄н̣о самантачаккху бхагава̄, тена йатха̄ самма̄самбодхисамадхигаменева саббе буддхагун̣а̄ сампа̄пун̣ӣйанти, евам̣ саммадева а̄севана̄йа бха̄вана̄йа бахулӣкирийа̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саммадева паччавеккхан̣а̄йа саккаччам̣ дхаммадесана̄йа венеййасанта̄несу патит̣т̣ха̄панена –

‘‘арийам̣, во бхиккхаве, самма̄сама̄дхим̣ десесса̄ми (ма. ни. 3.136; пет̣ако. 24). магга̄нат̣т̣хан̇гико сет̣т̣хо (дха. па. 273; нетти. 170; пет̣ако. 30). йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йати (итиву. 90; а. ни. 4.34). ека̄йано айам̣, бхиккхаве, магго сатта̄нам̣ висуддхийа̄ (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.106; сам̣. ни. 5.367, 384). дхаммам̣, во бхиккхаве, десесса̄ми а̄дикалйа̄н̣а’’нти (ма. ни. 3.420; нетти. 5) –

а̄дивачанехи, абхиттхаванена ча пӯджито ма̄нито апачитоти самма̄самбуддхапӯджито, там̣ самма̄самбуддхапӯджитам̣ дхаммам̣ вандети самбандхо.

айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – йасса дхаммасса адхигамане виджджа̄сампанна̄ чева хонти чаран̣асампанна̄ ча, саббават̣т̣адуккхато ча ниййанти, тамева арийа̄нам̣ сакалагун̣асаман̇гибха̄ванимиттам̣, анавасесадуккханиссаран̣ахетубхӯтан̃ча уттамам̣ паварам̣ саддхим̣ парийаттидхаммена нававидхам̣ локуттарадхаммам̣ бхагавата̄пи самма̄пат̣ипаттиа̄дивидхина̄ пӯджитам̣ нама̄ми, абхиттхава̄ми ва̄ти.

еттха ча ‘‘йена локато ниййанти, виджджа̄чаран̣асампанна̄ ча хонтӣ’’ти пададвайена йатха̄ккамам̣ дхаммасса бха̄ветаббабха̄во, саччхика̄таббабха̄во ча вутто. тесу пат̣хамена виджджа̄сампаттийа̄ дхаммам̣ тхомети, дутийена вимуттисампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. пат̣хамена ва̄ кхайан̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄дан̃а̄н̣абха̄вена. атха ва̄ пуримена виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирӯпамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена ниссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ пат̣хамена ниййа̄никабха̄вадассанато сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети, дутийена саччхика̄таббабха̄вато сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети.

‘‘уттама’’нти ча етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена парипун̣н̣ата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘самма̄самбуддхапӯджита’’нти етена парисуддхата̄йа. саббадоса̄пагамена хисса пӯджанӣйата̄. парисуддхата̄йа часса паха̄насампада̄, парипун̣н̣ата̄йа пабхавасампада̄. паха̄насампаттийа̄ ча бха̄вана̄па̄рипӯрӣ анавасесадосасамуггха̄т̣анато, пабхавасампаттийа̄ саччхикирийаниббатти татуттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа хи уттамоти. татха̄ бха̄ветаббабха̄венасса саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄, саччхика̄таббабха̄вена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.

евам̣ сан̇кхепена саббасаддхаммагун̣ехи саддхаммам̣ тхометва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сӣла̄дигун̣асампанно’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сӣла̄дигун̣асампанноти сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттийа̄дигун̣ехи сампанно саманна̄гато, сампаннасӣла̄дигун̣о ва̄. арийа̄нан̃хи там̣там̣маггаваджджхакилесаппаха̄нена хатапат̣ипаккха̄ сувисуддха̄ сӣла̄дайо ‘‘сампанна̄’’ти ваттаббатам̣ араханти, на путхӯджджана̄нам̣, йато ‘‘суппат̣ипанно’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.74; а. ни. 6.10; уда̄. 18) арийасан̇гхо тхомӣйати. атха ва̄ сӣла̄дигун̣асампанноти парипун̣н̣асӣла̄дигун̣о. арийапуггала̄нан̃хи арийасаччаппат̣иведхена сахева йатха̄рахам̣ секкха̄секкха̄ сӣла̄дидхаммаккхандха̄ па̄рипӯрим̣ гаччхантӣти. т̣хито маггапхалесӯти маггесу, пхалесу ча т̣хито, маггат̣т̣хо, пхалат̣т̣хо ча̄ти аттхо. йоти анийамато арийасан̇гхам̣ ниддисати, тасса ‘‘та’’нти имина̄ нийамам̣ ведитаббам̣.

нану ча арийасан̇гхе на саббе арийапуггала̄ маггат̣т̣ха̄, на̄пи саббе пхалат̣т̣ха̄ти? саччаметам̣, авайавадхаммена пана самуда̄йам̣ ниддисанто евама̄ха йатха̄ ‘‘самам̣ чун̣н̣а’’нти. йатха̄ хи йогачун̣н̣асса авайавесу лаббхама̄но самабха̄во самуда̄йе ападисӣйати ‘‘самам̣ чун̣н̣а’’нти, евам̣ арийасан̇гхасса авайавабхӯтесу арийапуггалесу лаббхама̄но маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄во самуда̄йабхӯте арийасан̇гхе т̣хито ‘‘маггапхалесӯ’’ти ападит̣т̣хоти ведитаббам̣.

а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато, садевакена ча локена ‘‘саран̣а’’нти аран̣ӣйато арийо, дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ сан̇гхо, арийо ча со сан̇гхо ча̄ти арийасан̇гхо, там̣ арийасан̇гхам̣. пуджджабхавапхаланиббаттанато аттано санта̄нам̣ пуна̄тӣти ва̄ пун̃н̃ам̣, кхиттам̣ вуттам̣ бӣджам̣ вируханат̣т̣ха̄ната̄йа та̄йати раккхатӣти кхеттам̣ кеда̄ра̄ди, кхеттам̣ вийа̄ти кхеттам̣, сатта̄нам̣ пун̃н̃асса махаппхалабха̄вакаран̣ена вируханат̣т̣ха̄ната̄йа кхеттанти пун̃н̃аккхеттам̣. ануттарам̣ вандети самбандхо.

еттха ча ‘‘сӣла̄дигун̣асампанно’’ти етена арийасан̇гхасса бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети, тенасса пабхавасампада̄ дӣпита̄ хоти. ‘‘т̣хито маггапхалесӯ’’ти етена паха̄насампадам̣, н̃а̄н̣асампадан̃ча дассети килеса̄нам̣ самуччхедаппат̣иппассаддхиппаха̄надӣпанато, маггапхалан̃а̄н̣а̄дхигамадӣпанато ча. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабхавасампадам̣ саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато, садевакена ча локена аран̣ӣйабха̄вадӣпанато. ‘‘пун̃н̃аккхеттам̣ ануттара’’нти етена локасса бахӯпака̄ратам̣ дассети аггадаккхин̣еййабха̄вадӣпанато.

татха̄ ‘‘сӣла̄дигун̣асампанно’’ти идам̣ арийасан̇гхасса самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣. ‘‘т̣хито маггапхалесӯ’’ти идам̣ сатипи санта̄навибха̄гена анекабха̄ве чатупурисайугаат̣т̣хапурисапуггалабха̄вадӣпанам̣. ‘‘арийасан̇гха’’нти идам̣ а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣. ‘‘пун̃н̃аккхеттам̣ ануттара’’нти идам̣ локасса хитасукха̄йа пат̣ипанната̄дӣпанам̣. татха̄ ‘‘т̣хито маггапхалесӯ’’ти идам̣ арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасаббха̄вадӣпанам̣, тенасса бхагавато орасапуттабха̄во дассито хоти. ‘‘сӣла̄дигун̣асампанно’’ти имина̄ панасса вихатавидхастакилеса̄ анавасеса̄ секкха̄секкха̄ сӣла̄дидхаммаккхандха̄ дассита̄. ‘‘арийасан̇гхам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ ануттара’’нти имина̄ тесам̣ тесан̃н̃ева йатха̄вуттагун̣ависеса̄нам̣ супарисуддхатам̣ дӣпети. тенасса маха̄нубха̄ватам̣, ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣, вандана̄рахабха̄вам̣, аттано ча вандана̄кирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дӣпети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нам̣ а̄ди, сапуббабха̄гаппат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ саббе арийасан̇гхагун̣а̄ има̄йа га̄тха̄йа пака̄сита̄ти ведитаббам̣.

евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣ нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘вандана̄джанита’’нти га̄тхама̄ха. таттха вандана̄джанитанти вандана̄ка̄рена ниббаттитам̣, ратанаттайагун̣а̄бхиттхаванавасена, нипаччака̄равасена ва̄ уппа̄дитанти аттхо. итӣти евам̣ ‘‘маха̄ка̄рун̣ика’’нтиа̄диппака̄рена. ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄, читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. 5.223; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄; ма. ни. т̣ӣ. 1.4; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.4; а. ни. т̣ӣ. 1.1.4; са̄раттха. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄);

читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббханти, ратана̄нам̣ тайам̣ ратанаттайам̣, тасмим̣ ратанаттайе. хатантара̄йоти видхастаупаддаво хутва̄ти самбандхо, етена аттано паса̄дасампаттийа̄, ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ тасса пун̃н̃асса аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтхатам̣ дассети. саббаттха̄ти саббасмим̣ анто чева бахи ча, аджджхаттикаба̄хираваттхӯсӯти аттхо. саббаттха̄ти ва̄ саббасмим̣ ка̄ле, сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄димаджджхапарийоса̄нака̄лесӯти вуттам̣ хоти. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄, тасса ‘‘карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайе вандана̄джанитам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. теджаса̄ти а̄нубха̄вена балена.

евам̣ ратанаттайавандана̄йа пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни неттиппакаран̣асса гамбхӣраттхатта̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа дуккарабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘т̣хити’’нтиа̄дима̄ха. таттха т̣хитинти т̣ха̄нам̣ анантарадха̄нам̣ авиччхедаппаваттим̣. а̄кан̇кхама̄нена̄ти иччхама̄нена паттхайантена, ‘‘аховата̄йам̣ саддхамманетти чирам̣ тит̣т̣хеййа̄’’ти евам̣ паттхайантена̄ти вуттам̣ хоти. чиранти дӣгхака̄лам̣, пан̃чавассасахассапарима̄н̣ам̣ ка̄ланти аттхо. саддхамманеттийа̄ти саддхаммасан̇кха̄та̄йа неттийа̄. саддхаммо хи венеййасанта̄несу арийагун̣а̄нам̣ найанато нетти, саддхаммасса ва̄ нетти саддхамманетти, тасса̄ саддхамманеттийа̄, сва̄йаматтхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вича̄рито ева. тхерена̄ти тхирагун̣айуттена. абхийа̄читоти а̄дарага̄равена йа̄чито. абхимукхам̣ ва̄ йа̄чито, ануттарам̣ катва̄ йа̄читоти аттхо. уддисса ва̄ йа̄чито, гарутарам̣ катва̄ йа̄читоти аттхо, ‘‘кароту а̄йасма̄ неттиппакаран̣асса кан̃чи аттхасам̣ван̣н̣ана’’нти евам̣ неттийа̄ аттхасам̣ван̣н̣анам̣ пати аджджхеситоти вуттам̣ хоти. еттха ча саддхаммасса чирам̣ т̣хитика̄мена аджджха̄сайасампаннена са̄сане тхирагун̣айуттена сабрахмача̄рина̄ а̄дарага̄равена, абхимукхам̣ ва̄ йа̄читена ме на сакка̄ тасса абхийа̄чанам̣ пат̣иккхипитунти дассети ‘‘т̣хитим̣ а̄кан̇кхама̄нена̄’’ти га̄тха̄йа.

падумуттарана̄тхасса̄ти падумуттарасса самма̄самбуддхасса. пассата̄ти пуббенива̄сачаккхуна̄, самантачаккхуна̄ ева ва̄ хаттхатале т̣хапитаа̄малакам̣ вийа абхинӣха̄рам̣ пассантена. та̄дина̄ти та̄дибха̄вайуттена, саббаттха ва̄ ниббика̄рена, ‘‘амха̄кам̣ бхагавата̄’’ти вачанасесо. йасса̄ти а̄йасмато маха̄качча̄наттхерасса. т̣хапитоти –

‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ сам̣кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджанта̄нам̣ йадидам̣ маха̄качча̄но’’ти (а. ни. 1.188, 197) –

евам̣ т̣хапито. сӣла̄дигун̣ависесехи маханта̄ са̄вака̄ти маха̄са̄вака̄ (тхерага̄. ат̣т̣ха. 2.1288; а. ни. т̣ӣ. 2.3.59), маха̄кассапа̄дайо, тесу айама̄йасма̄ ан̃н̃атароти, маха̄са̄вако ча со гун̣ависесайогато уттамо ча̄ти маха̄са̄вакуттамо.

джха̄на̄дӣсу са̄тисайа̄нам̣ а̄ваджджана̄дивасӣбха̄ва̄нам̣, арийиддхивасена парамасса ча четовасӣбха̄васса адхигататта̄ васиппатто. аттха̄дӣсу сависесабхедагатапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣атта̄ пабхиннапат̣исамбхидо. ‘‘пан̣д̣ито, бхиккхаве, маха̄качча̄но, маха̄пан̃н̃о, бхиккхаве, маха̄качча̄но’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.205) анекесу т̣ха̄несу бхагавата̄ пасам̣ситатта̄ самбуддхена пасам̣сито. тена вуттам̣ ‘‘саттху чева сам̣ван̣н̣ито сам̣бха̄вито, вин̃н̃ӯнан̃ча сабрахмача̄рина’’нти.

анумодита̄ти ‘‘са̄дху са̄дху, качча̄на, са̄дху кхо, твам̣ качча̄на, имам̣ дхаммасам̣ван̣н̣анам̣ абха̄сӣ’’ти евам̣ анумодита̄. екасмим̣ кира самайе айам̣ маха̄тхеро джамбуванасан̣д̣е вихаранто аттано сантика̄вачара̄нам̣ бхиккхӯнам̣ имам̣ ха̄ранайапат̣иман̣д̣итам̣ пакаран̣ам̣ абха̄си. бха̄ситва̄ ча бхагавато сантикам̣ упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисинно йатха̄бха̄ситам̣ имам̣ пакаран̣ам̣ бхагавато ниведеси. там̣ сутва̄ бхагава̄ ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’тиа̄дина̄ анумодитва̄ ‘‘тасма̄тиха, твам̣ качча̄на, имам̣ дхаммасам̣ван̣н̣анам̣ дхамманеттитвева дха̄рехӣ’’ти на̄маггахан̣ам̣ ака̄сӣти ваданти. десана̄ха̄ра̄динандийа̄ват̣т̣анайа̄диха̄ранайа̄нуса̄ренева саббадхаммасам̣ван̣н̣ана̄нам̣ гатийоти а̄ха ‘‘са̄санасса сада̄йатта̄, наван̇гассаттхаван̣н̣ана̄’’ти.

гамбхӣран̃а̄н̣ехӣхи гамбхӣрехи н̃а̄н̣ехи, на саддха̄маттакена, гамбхӣран̃а̄н̣ехи ва̄ маха̄пан̃н̃ехи арийехи. пакаран̣асса гамбхӣраттхатам̣, аттано ча н̃а̄н̣асса на̄тивисайатам̣ видитва̄ сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе сам̣сӣдантампи мам̣ са̄санагун̣а̄диупаниссайасампада̄ усса̄хесӣти имаматтхам̣ дассети ‘‘кин̃ча̄пӣ’’тиа̄дина̄.

‘‘пан̃чапи ника̄йе ога̄хетва̄’’ти имина̄ неттийа̄ пан̃чапи маха̄ника̄йе анупависитва̄ ават̣т̣ха̄нам̣, тесам̣ сам̣ван̣н̣ана̄бха̄ван̃ча дӣпети. таттха ‘‘катамо асса̄до ча а̄дӣнаво ча̄’’тиа̄дипет̣акопадесапа̄л̣им̣ (пет̣ако. 23) а̄нетва̄ идха десана̄ха̄ра̄дӣнам̣ падаттхавиниччхайо пет̣акена сам̣санданам̣ на̄ма. ‘‘йатха̄бала’’нти имина̄ саббатха̄ саббабха̄гена̄пи неттийа̄ сам̣ван̣н̣ана̄ майа̄ на сукара̄ ка̄тум̣, аттано пана н̃а̄н̣абала̄нурӯпам̣ карисса̄мӣти ниратима̄натам̣ дӣпети.

сувисуддханти сут̣т̣ху висуддхам̣, ника̄йантараладдхидосехи антарантара̄ ануппавеситехи асаммиссанти адхиппа̄йо. асам̣кин̣н̣анти саника̄йепи падаттхантарапарикаппана̄дина̄ асам̣кин̣н̣ам̣ та̄дисасан̇карарахитам̣ ана̄кулам̣ супариччхиннам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхинотӣти виниччхайо. аттха̄нам̣ виниччхайо аттхавиниччхайо. ган̣т̣хит̣т̣ха̄набхӯтесу аттхесу кхиламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхедакатха̄, нипун̣о сукхумо сан̣хо аттхавиниччхайо етасса̄ти нипун̣аттхавиниччхайо. атха ва̄ аттхе виниччхинотӣти аттхавиниччхайо, йатха̄вуттааттхависайан̃а̄н̣ам̣, нипун̣о чхеко аттхавиниччхайо етасса̄ти нипун̣аттхавиниччхайо, там̣ нипун̣аттхавиниччхайам̣. самайанти сиддхантам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ сиддханто вуттанайена супарисуддхо, ана̄куло, сан̣хасукхумавиниччхайо ча, сиддхантам̣ там̣ авиломенто анукӯлато таттха сиддхам̣йева дхамманеттим̣ пака̄сайанто неттиппакаран̣асса аттхасам̣ван̣н̣анам̣ карисса̄мӣти.

пама̄далекханти апарабха̄ге поттхака̄рул̣хака̄ле памаджджитва̄ ликханавасена паваттаппама̄дапа̄т̣хам̣. ваджджетва̄ти апанетва̄. па̄л̣им̣ самма̄ нийоджайанти там̣ там̣ неттипа̄л̣им̣ таттха таттха уда̄харан̣абха̄вена а̄нӣтасутте саммадева нийодженто, аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа ва̄ там̣ там̣ уда̄харан̣асуттасан̇кха̄там̣ па̄л̣им̣ тасмим̣ тасмим̣ лаккхан̣абхӯте неттигантхе саммадева нийодженто. упадесанти неттиупанисам̣ неттихадайам̣. йва̄йам̣ сапат̣т̣ха̄навибха̄гасса теттим̣савидхасса неттипадаттхасса саха нимиттавибха̄гена асан̇карато ваваттхито висайо, там̣. вибха̄венто пака̄сенто. тасса̄ неттийа̄ карисса̄ми аттхаван̣н̣ананти самбандхо.

еттха ча ‘‘абхийа̄чито’’ти имина̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа нимиттам̣ дассети, ‘‘т̣хитим̣ а̄кан̇кхама̄нена чирам̣ саддхамманеттийа̄’’ти имина̄ пайоджанам̣, ‘‘карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти имина̄ пин̣д̣аттхам̣. сам̣ван̣н̣ийама̄на̄ хи пакаран̣аттха̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа пин̣д̣аттхо. ‘‘тамупанисса̄йа̄’’тиа̄дина̄ каран̣аппака̄рам̣.

ида̄ни сам̣ван̣н̣ана̄йа саване нийодженто ‘‘ити аттха’’нти оса̄нага̄тхама̄ха. таттха ‘‘саккачча’’нти падам̣ убхайаттха йоджетаббам̣ ‘‘саккаччам̣ вибхаджантасса, саккаччам̣ ниса̄майатха̄’’ти.

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄

вачанаттхаджа̄нанена видитаппакаран̣аттхаса̄ман̃н̃аттхасса пакаран̣акатха̄ вуччама̄на̄ собхеййа̄ти неттипадаттхапариджа̄нанамева а̄димхи йуттарӯпанти тадаттхам̣ пуччхати ‘‘таттха кенат̣т̣хена неттӣ’’ти. таттха таттха̄ти ‘‘тасса̄ неттийа̄ карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти йадидам̣ вуттам̣, тасмим̣; йасса̄ карисса̄маттхаван̣н̣ананти пат̣ин̃н̃а̄там̣, са̄ нетти кенат̣т̣хена неттӣти аттхо. таттха̄ти ва̄ ‘‘неттиппакаран̣асса̄’’ти етасмим̣ вачане йа̄ нетти вутта̄, са̄ кенат̣т̣хена неттӣти аттхо. ‘‘найанат̣т̣хена̄’’ти идам̣ каттукаран̣а̄дхикаран̣аса̄дхана̄нам̣ са̄дха̄ран̣авачананти ‘‘арийадхаммам̣ найатӣ’’ти каттуса̄дханавасена та̄ва неттисаддасса аттхам̣ ватва̄ ида̄ни каран̣а̄дхикаран̣аса̄дханавасена ваттум̣ ‘‘найанти та̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣.

татха̄ хи вуттанти неттиупадеса̄дхӣнатта̄ ева сутта̄вабодхасса вуттам̣. пет̣аке ‘‘тасма̄ нибба̄йитука̄мена сутамайена аттха̄ парийеситабба̄, таттха парийесана̄йа айам̣ анупуббӣ бхавати сол̣аса ха̄ра̄ пан̃ча найа̄ ат̣т̣ха̄раса мӯлапада̄нӣ’’тиа̄ди (пет̣ако. 3). ха̄ранайавича̄ран̣а̄ винимутто аттхасам̣ван̣н̣ана̄висесо наттхӣти а̄ха ‘‘суттасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄ неттиупадеса̄йатта̄’’ти. сва̄йаматтхо парато пакин̣н̣акакатха̄йам̣ а̄ви бхависсати. евам̣ маха̄висайа̄ ча̄йам̣ нетти куто пабхава̄ти а̄ха ‘‘суттаппабхава̄’’ти, етена неттийа̄ пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети. идан̃ча суттасса неттисанниссайата̄паридӣпанапарам̣, на тхераппабхавата̄пат̣иккхепапарам̣. тхеро хи пан̃ча маха̄ника̄йе ога̄хетва̄ там̣санниссайенева тесам̣ сам̣ван̣н̣ана̄бхӯтам̣ имам̣ пакаран̣ам̣ абха̄си, тасма̄ айамева сам̣ван̣н̣ана̄дхаммо, йадидам̣ сам̣ван̣н̣етаббадхаммасанниссайата̄.

пакаран̣апариччхедатоти пакаран̣асса вибха̄гато. ха̄равича̄ра̄дайо хи тайо неттиппакаран̣асса вибха̄га̄, пакаран̣абхӯтапариччхедато ва̄. тӣн̣и хи ета̄ни пакаран̣а̄ни тайо адхика̄ра̄, йадидам̣ ха̄равича̄ра̄дайо. па̄л̣иваваттха̄натоти па̄т̣хасаннивесато.

‘‘саббо хи пакаран̣аттхо’’тиа̄дина̄ сан̇гахава̄расса анваттхасан̃н̃атам̣ дассети. ‘‘нану четтха пат̣т̣ха̄нам̣ асан̇гахита’’нти чодако бйабхича̄рама̄ха. итаро йадипи сарӯпато асан̇гахитам̣, аттхато пана сан̇гахитанти дассенто ‘‘найидамева’’тиа̄дина̄ парихарати. пуна ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ па̄л̣ийа̄ па̄кат̣атарам̣ кароти. аттханайа̄ нандийа̄ват̣т̣а̄дайо. сан̇кха̄раттика̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дайо, ка̄йасан̇кха̄ра̄дайо ча. тесу аттханайа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇гахо парато а̄ви бхависсати. итаре пана ка̄ма̄вачара̄, рӯпа̄вачара̄ ча кусала̄ четана̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро, акусала̄ четана̄ апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро, арӯпа̄вачара̄ кусала̄ четана̄ а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро ча апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро ча ка̄йадва̄раппаватто ка̄йасан̇кха̄ро, со ева вачӣдва̄раппаватто вачӣсан̇кха̄ро, манодва̄раппаватто пана тивидхопи читтасан̇кха̄ро. ити джа̄тивасена пуриматтике вутта̄ ева дхамма̄ два̄равасена дутийаттике вутта̄, те ева ча пуриматтикети ан̃н̃аман̃н̃асан̇гахо ведитаббо.

йаттха̄ти йасмим̣ ва̄ре. пет̣акети пет̣акопадесе. сампатама̄на̄ти сам̣ван̣н̣ана̄васена саннипатанта̄. ‘‘бйан̃джанавидхипутхутта̄’’ти идам̣ екасмим̣ сутте анекесам̣ ха̄ра̄нам̣ саннипатанасса ка̄ран̣авачанам̣. татха̄ хи ‘‘анекаса̄маттхийаничита̄ садда̄’’ти аккхарачинтака̄ ваданти.

‘‘на сарӯпато’’ти имина̄ сан̇гахава̄ре вийа уддесаниддесава̄ресупи пат̣т̣ха̄насса аттхато уддхат̣атам̣ дассети. мӯлападаггахан̣енева гахитатта̄ уддесава̄ре та̄ва евам̣ хоту, ниддесава̄ре пана катханти? таттха̄пи найаггахан̣енева мӯлапада̄нипи гахита̄нӣти ведитаббам̣. на хи мӯлападехи вина̄ ка̄чи найайоджана̄ самбхавати. апаре пана ‘‘ха̄ранайа̄ вийа пат̣т̣ха̄нам̣ на суттасса сам̣ван̣н̣ана̄висесо, атха кхо тасмим̣ тасмим̣ сутте сам̣килесабха̄гийата̄дилаббхама̄нависесаматтанти на тасса пакаран̣асса падаттхасан̇гахо. еван̃ча катва̄ теттим̣са̄йа неттипадаттхесу пат̣т̣ха̄нам̣ асан̇гахитам̣, уддесаниддесава̄ресу ча ануддхат̣амева̄’’ти ваданти.

‘‘па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йатӣ’’ти вуттаматтхам̣ саматтхенто ‘‘татха̄ хи…пе… а̄бхата’’нти а̄ха, тена тхерена бха̄ситабха̄во вийа бхагавата̄ анумодитабха̄вопи па̄л̣ианугато ева̄ти дассети. са̄вакабха̄ситатта̄ нида̄нам̣ на вуттанти на сакка̄ ваттунти чоденто ‘‘са̄вака…пе… бха̄сита’’нти а̄ха. найидам̣ екантиканти ча са̄вакабха̄ситабуддхабха̄ситабха̄во нида̄на̄вачанасса, нида̄навачанасса ча ака̄ран̣ам̣ убхайаттха̄пи убхайасса дассанато. тасма̄ нида̄на̄вачанена неттийа̄ аса̄вакабха̄ситата̄ на сиджджхатӣти дассети. тена̄ха ‘‘на ча та̄вата̄ та̄ни аппама̄н̣ам̣, евамидха̄пи дат̣т̣хабба’’нти.

йенева ка̄ран̣ена нида̄на̄вачанасса пама̄н̣абха̄васа̄дханата̄, тенева ка̄ран̣ена имасса пакаран̣асса пама̄н̣абха̄васиддхӣти дассети ‘‘нида̄нан̃ча на̄ма̄’’тиа̄дина̄. ида̄ни ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄ неттийа̄ нида̄на̄вачанена абйабхича̄рахетума̄ха. айан̃хеттха пайого на неттийа̄ нида̄нам̣ ваттаббам̣ па̄л̣ийа̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄бха̄вато. йа̄ хи па̄л̣ийа̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ на тасса̄ нида̄навачанам̣ дит̣т̣хам̣ йатха̄ пат̣исамбхида̄маггасса, ниддеса̄дӣнан̃ча̄ти.

‘‘айам̣ вибха̄го’’тиа̄дина̄ екавидхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва чатура̄сӣтисахассаппабхеда̄, та̄ва йатха̄дасситасса пакаран̣авибха̄гасса пуна ‘‘а̄дина̄ найена пакаран̣авибха̄го ведитаббо’’ти идам̣ нигаманам̣. таттха а̄дина̄ найена̄ти а̄дисаддена абхин̃н̃еййадхамманиддесато пан̃н̃аттипан̃н̃апетаббадхаммавибхаджанато тийаддхапарийа̄паннадхаммавича̄рато чатурогханиттхаран̣аттхато пан̃ча̄бхинандана̄диппаха̄нато чхатан̣ха̄ка̄йупасаманато сан̇гахава̄ра̄дисаттава̄расан̇гахато ат̣т̣хамиччхаттасамуггха̄тадӣпанатоти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

1. сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄

йанти анийаматтхо саббана̄масаддо каммаса̄дханавасена вутто. аттха̄вабодханаттхо саддаппайого аттхапара̄дхӣно кевало аттхападаттхако, со падаттхавипарийесака̄рина̄ ити-саддена парабхӯтена саддападаттхако джа̄йатӣти а̄ха ‘‘йанти анийамато упайоганиддесо’’ти. локоти каттуниддесотиа̄дӣсупи есева найо.

евам̣ ‘‘йа’’нтиа̄дӣнам̣ га̄тха̄пада̄нам̣ каммакаттукирийа̄каттувисесана̄дидассанавасена аттхам̣ ватва̄ ида̄ни авайаваджотанавасена падаттхам̣ дассетум̣ ‘‘локийанти еттха̄’’тиа̄дима̄ха. локасаддо идха са̄маттхийато сатталокавачано дат̣т̣хаббо. тена̄ха ‘‘пӯджанакирийа̄йогйабхӯтата̄васена̄’’ти. са̄санантарадха̄нато парам̣ пӯджана̄ ан̃н̃абуддхуппа̄дена ведитабба̄, йатхетарахи випассӣа̄дисамма̄самбуддха̄нам̣. ‘‘дӣпан̇каро’’тиа̄дина̄ йадипи буддхавам̣садесана̄йам̣ (бу. вам̣. 2.75) бхагавата̄ва вуттам̣, сумедхапан̣д̣итаттабха̄вена пана паваттим̣ сандха̄йа вуттанти а̄ха ‘‘йатха̄ха бхагава̄ сумедхабхӯто’’ти.

парин̃н̃а̄ккамена̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄дипат̣ипа̄т̣ийа̄. лаккхан̣а̄вабодхаппат̣ипаттийа̄ти випассана̄йа. тена вуттам̣ ‘‘сун̃н̃атамукха̄дӣхӣ’’ти. татха̄ ча вуттанти вин̃н̃ӯхи веданӣйата̄йа ева са̄санаварасса вуттам̣ бхагавата̄ –

‘‘ету вин̃н̃ӯ пурисо асат̣хо ама̄йа̄вӣ уджуджа̄тико, ахамануса̄са̄ми, ахам̣ дхаммам̣ десеми, йатха̄нусит̣т̣хам̣ татха̄ пат̣ипаджджама̄но на чирассева са̄ман̃н̃ева уссати, са̄мам̣ даккхитӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 2.281).

йам̣-саддо са̄санависайо, локапа̄ласаддо саттхувисайопи локам̣ пати гун̣ӣбхӯтоти ‘‘тасса̄’’ти пат̣иниддесасса катхам̣ саттхувисайата̄ти чоданам̣ манасикатва̄ а̄ха ‘‘салокапа̄лоти четтха̄’’тиа̄ди, гун̣ӣбхӯтопи локапа̄ласаддо падха̄набхӯто вийа пат̣иниддесам̣ арахати. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамоти.

дхаммага̄равена бхагава̄ дхаммам̣ пӯдженто венеййабандхаве ачинтетва̄ сама̄паттисама̄паджджанадхаммапаччавеккхан̣а̄хи саттасатта̄хам̣ вӣтина̄месӣти а̄ха ‘‘бхагавато…пе… дӣпетабба̄’’ти. таттха а̄дисаддена са̄вакехи дхаммассаванасса, тесам̣ паччуггамана̄дӣнан̃ча сан̇гахо ведитаббо.

иччасса̄ти ити асса, евам̣ бхагавато авипарӣтаанантара̄йиканиййа̄никадхаммадесана̄йа саббан̃н̃ута̄на̄варан̣абха̄вадӣпанена̄ти аттхо. тена̄ти чатувеса̄раджджайогена. тадавина̄бха̄вина̄ дасабала…пе… пака̄сита̄ хоти. а̄вен̣икабуддхадхамма̄дӣти еттха а̄дисаддена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни, чатусаччан̃а̄н̣а̄ни, чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни, пан̃чагатипариччхедакан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣а̄ни, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, ат̣т̣ха виджджа̄, ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава сама̄дхичарийа̄, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса арийава̄са̄, два̄даса дхаммачакка̄ка̄ра̄, тераса дхутадхамма̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, паннараса чаран̣адхамма̄, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, сол̣аса а̄на̄па̄нассатӣ, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатувӣсати паччайавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄рӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайадесана̄ка̄раппаваттан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дӣнам̣ бхагавато гун̣ависеса̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

апаро найо – гун̣ависит̣т̣хатам̣ дӣпети, са̄ ча гун̣ависит̣т̣хата̄ маха̄карун̣а̄маха̄пан̃н̃а̄хи ведитабба̄ та̄хи саттхусампаттисиддхито. таттха маха̄карун̣а̄йа паваттибхедо ‘‘бахукехи а̄ка̄рехи пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккаматӣ’’тиа̄дина̄ пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.117) вуттанайена ведитаббо. маха̄пан̃н̃а̄йа пана паваттибхедо вутто ева. таттха карун̣а̄йа бхагавато чаран̣асампатти, пан̃н̃а̄йа виджджа̄сампатти. карун̣а̄йа сатта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄йа дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄йа локана̄тхата̄, пан̃н̃а̄йа аттана̄тхата̄. карун̣а̄йа пуббака̄рита̄, пан̃н̃а̄йа катан̃н̃ута̄. карун̣а̄йа апарантапата̄, пан̃н̃а̄йа анаттантапата̄. карун̣а̄йа буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄йа буддхабха̄васиддхи. карун̣а̄йа паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄йа сайам̣ та̄ран̣ам̣. карун̣а̄йа саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄йа саббадхаммесу вираттачиттата̄ пака̄сита̄ хотӣти анавасесато парахитапат̣ипаттийа̄, аттахитасампаттийа̄ ча па̄рипӯрӣ ведитабба̄. тӣсупи аваттха̄сӯти хетупхаласаттӯпака̄ра̄ваттха̄су.

абхисамайо пат̣иведхаса̄санасса, манасикаран̣ам̣ пат̣ипаттиса̄санасса, савана̄дӣхи паричайакаран̣ам̣ парийаттиса̄санасса̄ти тин̣н̣ампи васена йоджетаббо. тена̄ха ‘‘йатха̄раха’’нти. ‘‘саккаччам̣ дхаммадесанена̄’’ти имина̄ идха ‘‘са̄сана’’нти вуттасса тивидхасса̄пи саддхаммасса ависесена десана̄пӯджам̣ ватва̄ тхомана̄пӯджанасса васена там̣ вибхаджитва̄ дассенто ‘‘арийам̣, во бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘тхоманена̄’’ти падена̄пи ‘‘саккачча’’нти падам̣ йоджетаббам̣. пӯджана̄двайасса̄пи ва̄ васена идха̄пи падайоджана̄ ведитабба̄. арийабха̄ва̄дайоти арийасет̣т̣хааггабха̄ва̄дайо. ниййа̄на̄дайоти ниййа̄нахетудассана̄дайо. сва̄ккха̄тата̄дайоти сва̄ккха̄тасандит̣т̣хиката̄дайо.

ида̄ни арийасан̇гхагун̣а̄нампи има̄йа га̄тха̄йа пака̄ситабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. ба̄лйа̄дисаматиккаманатоти ба̄лаабйаттабха̄ва̄дисаматиккаманато.

н̃а̄н̣ависесо сутачинта̄бха̄вана̄майан̃а̄н̣а̄ни. сотаббаманасика̄таббапат̣ивиджджхитабба̄ваттха̄ аваттха̄бхедо. убхайанти бйан̃джанападам̣, аттхападан̃ча. убхайатха̄ти каран̣акаммаса̄дханавасена паччекам̣ йоджетаббам̣. пат̣ипаджджитаббатта̄ти н̃а̄таббатта̄.

‘‘айан̃ча га̄тха̄’’тиа̄ди кесан̃чи ва̄до. татха̄ хи апаре ‘‘тхеренева̄йам̣ га̄тха̄ бха̄сита̄’’ти ваданти. аттӯпана̄йика̄пи хи када̄чи дхаммадесана̄ хоти ева йатха̄ ‘‘дасабаласаманна̄гато, бхиккхаве, татха̄гато чатувеса̄раджджависа̄радо’’тиа̄ди (сам̣. ни. 2.21-22). еван̃ча катва̄ ‘‘катаме сол̣аса ха̄ра̄’’тиа̄дивачанам̣ саматтхитам̣ хоти.

йатха̄вуттааттхамукхенева̄ти мӯлападасан̇кха̄тааттхуддха̄ренева. парато а̄гамиссатӣти ниддесава̄расса парийоса̄не а̄гамиссати ‘‘тӣн̣и ча найа̄ анӯна̄’’тиа̄дина̄ (нетти. 4 два̄дасапада).

вуччатӣти каттари камманиддесоти а̄ха ‘‘вадатӣ’’ти. атха ва̄ вуччатӣти каммакаттуниддесойам̣. айан̃хеттха аттхо – ха̄ра̄, найа̄ ча̄ти убхайам̣ париггахитам̣ сам̣ван̣н̣акена саббатха̄ гахитан̃че, вуччати суттам̣, сайамева суттам̣ сам̣ван̣н̣етӣти, етена ха̄ранайесу васӣбха̄вена суттасам̣ван̣н̣ана̄йа сукаратам̣ дассети.

пака̄рантарена̄ти пуббе ‘‘са̄сана’’нти вуттаматтхам̣ ‘‘десана̄, десита’’нти тато ан̃н̃ена пака̄рена. нийаметва̄ти тасса екантато вин̃н̃еййатам̣ авадха̄ретва̄. вин̃н̃еййата̄ висит̣т̣хесу десана̄деситесу вин̃н̃еййападе лаббхама̄на̄ виджа̄нанакирийа̄.

десана̄десита̄ни ча йа̄вадева виджа̄нанаттха̄нӣти виджа̄нанам̣ падха̄нанти тамева ниддха̄ренто ‘‘татра̄ти тасмим̣ виджа̄нане’’ти а̄ха.

еттха̄ха̄ти наван̇гаса̄сананававидхасуттанта̄ти етасмим̣ аттхавачане а̄ха чодако. тасса̄йам̣ адхиппа̄йо – навахи ан̇гехи ваваттхитехи ан̃н̃аман̃н̃асан̇карарахитехи бхавитаббам̣, татха̄ ча сати асуттасабха̄ва̄нева геййан̇га̄дӣнӣти нававидхасуттантавачанам̣ вируджджхеййа. атха суттасабха̄ва̄ни геййан̇га̄дӣни, евам̣ сати ‘‘сутта’’нти висум̣ суттан̇гам̣ на сийа̄, евам̣ санте ат̣т̣хан̇гаса̄санам̣ а̄паджджатӣти. тена̄ха ‘‘катхам̣ пана̄’’тиа̄ди. геййан̇га̄дӣсу катипайа̄нампи суттабха̄ве йатха̄вуттадоса̄нативатти, пагева саббесанти дассети ‘‘йан̃ча̄’’тиа̄дина̄. сан̇гахесӯти ат̣т̣хакатха̄су. пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄нан̃хи сан̇кхепабхӯта̄ ида̄ни ат̣т̣хакатха̄ ‘‘сан̇гаха̄’’ти вутта̄. суттам̣ на̄ма сага̄тхакам̣ ва̄ сийа̄, нигга̄тхакам̣ ва̄ти ан̇гадвайенева тадубхайан̇гам̣ катанти висум̣ суттан̇гасса асамбхаво тадубхайавинимуттасса суттасса абха̄вато. тена вуттам̣ ‘‘суттан̇гамева на сийа̄’’ти. атха̄пи катхан̃чи. сийа̄ти ваккхама̄нам̣ са̄ман̃н̃авидхим̣ сандха̄йа̄ха. евампи айам̣ досоти дассенто ‘‘ман̇галасутта̄дӣна’’нтиа̄дима̄ха.

таббха̄ванимиттанти геййан̇габха̄ванимиттам̣. веййа̄каран̣асса таббха̄ванимиттанти самбандхо. чодако ‘‘га̄тха̄вирахе’’ти вачанам̣ агган̣ханто ‘‘пуччха̄виссаджджанам̣ бйа̄каран̣а’’нти вачанаматтамева гахетва̄ ‘‘евам̣ санте’’тиа̄дина̄ чодети. итаро пана ока̄савидхито анока̄со видхи балава̄ти н̃а̄йам̣ га̄тха̄вирахитам̣йева веййа̄каран̣анти, идха̄дхиппетанти ча дассенто ‘‘на̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ парихарати. татха̄ хӣти тенева ка̄ран̣ена, сатипи сан̃н̃антаранимиттайоге анока̄сасан̃н̃а̄нам̣ балавабха̄венева̄ти аттхо.

сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. уддесава̄раван̣н̣ана̄

1. вибха̄гена̄ти сарӯпавибха̄гена. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. дит̣т̣хам̣ сам̣сандӣйати ета̄йа̄ти дит̣т̣хасам̣сандана̄, сам̣санданам̣ четтха са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. вимати чхиджджати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха̄’’ти хи ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣти анумати пуччхита̄. катхетукамйата̄ти катхетукамйата̄йа.

‘‘харӣйанти етехӣ’’тиа̄дина̄ каран̣а̄дхикаран̣акаттубха̄вакаммаса̄дхана̄нам̣ васена ха̄ра-саддасса аттхам̣ ватва̄ садисакаппана̄васена дассетум̣ ‘‘ха̄ра̄ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. пуна гантхакаран̣а̄диаттхена гантха̄дисадда̄нам̣ вийа ха̄ракаран̣а̄диаттхена ха̄расаддасиддхим̣ дассетум̣ ‘‘ха̄райантӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘харан̣ато, раман̣ато ча̄’’ти имина̄ манохара̄ манорама̄ чете сам̣ван̣н̣ана̄висеса̄ти дассети.

упапаттиса̄дханайуттӣти лаккхан̣ахету. вуттанайена̄ти ‘‘нану ча ан̃н̃епи ха̄ра̄ йуттисахита̄ ева̄’’тиа̄дина̄ десана̄ха̄ре вуттанайа̄нуса̄рена.

чатуннам̣ бйӯхо еттха̄ти бхинна̄дхикаран̣а̄нампи пада̄нам̣ ан̃н̃ападаттхасама̄со лаббхати ‘‘урасиломо’’тиа̄дӣнам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 3.54, 303) вийа̄ти вуттам̣.

сесанти ‘‘вивачанамева вевачана’’нти евама̄ди.

ануппавесӣйантӣти авага̄хӣйанти. сама̄дхӣйантӣти парихарӣйанти. вина̄ викаппена̄ти джа̄ти са̄ман̃н̃ам̣, бхедо са̄ман̃н̃ам̣, самбандхо са̄ман̃н̃антиа̄дина̄ падаттхантарабха̄вавикаппанамантарена.

падат̣т̣ха̄на̄димукхена̄ти падат̣т̣ха̄навевачанабха̄вана̄паха̄намукхена. кечӣти падат̣т̣ха̄напариккха̄раа̄ват̣т̣апариваттанапан̃н̃аттиотаран̣е сандха̄йа вадати.

2. самбандхоти хетупхалабха̄вайого. татха̄бхӯта̄нан̃хи дхамма̄нам̣ екасанта̄насиддхата̄ екаттанайо. вибха̄го сатипи несам̣ хетупхалабха̄ве вибхаттасабха̄вата̄. ан̃н̃о ева хи хету, ан̃н̃ам̣ пхаланти. бйа̄па̄равирахо нирӣхата̄. на хи хетупхала̄нам̣ евам̣ хоти ‘‘ахам̣ имам̣ ниббаттеми, имина̄хам̣ ниббатто’’ти. анурӯпапхалата̄ паччайуппанна̄нам̣ паччайа̄нукӯлата̄. самӯха̄дим̣ упа̄да̄йа локасан̇кетасиддха̄ воха̄раматтата̄ саммутисабха̄во. патхавӣпхасса̄дӣнам̣ каккхал̣апхусана̄дилаккхан̣ам̣ параматтхасабха̄во. айан̃хеттха сан̇кхепо – йасмим̣ бхинне, итара̄похе ва̄ читтена катена татха̄ буддхи, идам̣ саммутисаччам̣ йатха̄ гхат̣е, сасамбха̄раджале ча, таббипарийа̄йена параматтхасаччанти. параматтхасаччаппат̣иведха̄йа̄ти нибба̄на̄дхигама̄йа.

антоти аббхантаро. падха̄на̄вайавена̄ти мӯлабха̄вена. ‘‘нандӣ дуккхасса мӯла’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.13) тан̣ха̄ ‘‘нандӣ’’ти вутта̄. ‘‘сан̇га̄ме ча нандим̣ чаратӣ’’тиа̄дӣсу памодоти а̄ха ‘‘тан̣ха̄йа, памодасса ва̄’’ти.

3. джа̄тибхедатоти кусала̄, акусала̄ти имасма̄ висеса̄. йуджджантӣти еттха хетуаттхо антонӣто ведитабботи а̄ха ‘‘йоджӣйантӣ’’ти. кехи йоджӣйанти? сам̣ван̣н̣анакехӣти адхиппа̄йо. йуджджантӣти ва̄ йутта̄ хонти, техи сама̄найогаккхама̄ таггахан̣енева гахита̄ хонтӣти аттхо тадекат̣т̣хабха̄вато. имасмим̣ аттхе ‘‘навахи падехӣ’’ти сахайоге каран̣авачанам̣, пуримасмим̣ каран̣е. ‘‘ете кхо’’ти ча па̄т̣хо. таттха кхо-саддасса падапӯран̣ата̄, авадха̄ран̣аттхата̄ ва̄ ведитабба̄. ете ева̄ти ете тан̣ха̄дайо ева, на ито ан̃н̃ети аттхо. ат̣т̣ха̄расева на тато уддхам̣, адхо ва̄ти. пуримасмим̣ паккхе мӯлападантара̄бха̄во, дутийасмим̣ тесам̣ анӯна̄дхиката̄ дӣпита̄ хоти.

уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. ниддесава̄раван̣н̣ана̄

4. ниддесава̄ре са̄ман̃н̃атоти са̄дха̄ран̣ато. висесена̄ти аса̄дха̄ран̣ато. падаттхоти саддаттхо. лаккхан̣анти сабха̄во. камоти анупуббӣ. етта̄вата̄ти еттакаппама̄н̣абха̄во. хетва̄дӣти хетупхалабхӯмиупаниса̄сабха̄гависабха̄галаккхан̣анайа̄. висесато пана лаккхан̣анти самбандхо.

ха̄расан̇кхепаван̣н̣ана̄

1. йам̣, бхиккхавети еттха йанти паччаттавачанам̣, тан̃ча сукхам̣, соманассанти двайена сама̄на̄дхикаран̣анти катва̄ ‘‘асса̄дӣйатӣти асса̄до, сукхам̣, соманассан̃ча̄’’ти вуттам̣. сукха̄диведана̄ вийа мана̄пийарӯпа̄дипи авӣтара̄гасса асса̄детаббанти а̄ха ‘‘евам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ампӣ’’ти. ‘‘асса̄дети ета̄йа̄ти ва̄ асса̄до, тан̣ха̄’’ти етена ‘‘йа’’нти хетуаттхе нипа̄тоти дассети. татра̄йаматтхо – йена хетуна̄ пан̃чупа̄да̄наккхандхе пат̣ичча асса̄данӣйабха̄вена уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ тан̣ха̄сан̇кха̄то асса̄до асса̄данакирийа̄йа ка̄ран̣анти. ити катва̄ айаматтхо дит̣т̣ха̄бхинандана̄дибха̄вато випалла̄сесупи самбхаватӣти а̄ха ‘‘евам̣ випалла̄са̄пӣ’’ти. анит̣т̣хампӣти пи-саддена ит̣т̣хампӣти йоджетаббам̣, анавасеса̄ са̄сава̄ дхамма̄ идха а̄рамман̣аггахан̣ена гахита̄ти а̄ха ‘‘саббесам̣ тебхӯмакасан̇кха̄ра̄на’’нти.

дуккха̄дуккхамасукхаведана̄нанти еттха дуккхасабха̄ва̄ ева адуккхамасукха̄ ведана̄ гахита̄ анит̣т̣ха̄рамман̣асса адхиппетатта̄, на сукхасабха̄ва̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йа̄йам̣, бханте, адуккхамасукха̄ ведана̄, сантасмим̣ еса̄ пан̣ӣте сукхе вутта̄ бхагавата̄’’ти (ма. ни. 2.88; сам̣. ни. 4.267). ‘‘сукхапарийа̄йасаббха̄вато’’ти имина̄ ит̣т̣хата̄маттатопи лесена сатта̄нам̣ а̄рамман̣асса асса̄данӣйата̄ самбхаватӣти дассети.

а̄дӣнаво досаниссанданата̄йа досо, сва̄йам̣ пӣл̣анавуттийа̄ ведитабботи а̄ха ‘‘а̄дӣнаво дуккха̄ ведана̄, тиссопи ва̄ дуккхата̄’’ти. евам̣ досаттхатам̣ а̄дӣнавасса дассетва̄ ида̄ни капан̣аттхатам̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. йатоти йасма̄ досакапан̣асабха̄ватта̄ти вуттам̣ хоти.

ниссаратӣти вивитти, саббасан̇кха̄равивекоти аттхо. са̄ман̃н̃аниддесена̄ти ниссаран̣асаддавачанӣйата̄са̄ман̃н̃ена. пурима̄нанти асса̄да̄дӣнавата̄нам̣. упа̄йо ча̄тиа̄дӣсу ча-саддо падапӯран̣аматтанти катва̄ а̄ха ‘‘паччхима̄нан̃ча̄’’ти, пхала̄дӣнанти аттхо. тадантогадхабхеда̄нанти арийамаггапарийа̄паннависеса̄нам̣.

ка̄мабхава̄дӣнанти а̄ди-саддена на рӯпа̄рӯпабхава̄ ева гахита̄, атха кхо те ча сан̃н̃ӣбхава̄дайо ча екавока̄рабхава̄дайо ча гахита̄. тена̄ха ‘‘тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ бхава̄на’’нти.

йа̄вадева анупа̄да̄паринибба̄наттха̄ бхагавато десана̄ти а̄ха ‘‘нану ча…пе… ниппха̄дӣйатӣ’’ти. ‘‘вуттамева̄’’ти имина̄ пунаруттидосам̣ чодети. итаро ‘‘саччамета’’нти ануджа̄нитва̄ ‘‘тан̃ча кхо’’тиа̄дина̄ парихарати. ‘‘парампара̄йа̄’’ти етена аджджхаттам̣ йонисоманасика̄ро вийа на паратогхосо а̄саннака̄ран̣ам̣ дхамма̄дхигамасса дхаммасса паччаттам̣ веданӣйатта̄ти дассети. татха̄ хи ‘‘аккха̄та̄ро татха̄гата̄, пат̣ипанна̄ памоккханти, джха̄йино ма̄рабандхана̄’’ти (дха. па. 276) вуттам̣. тададхигамака̄ран̣ам̣ арийамагга̄дхигамака̄ран̣ам̣ сийа̄. ким̣ пана танти а̄ха ‘‘сампаттибхавахетӯ’’ти, тена чариматтабха̄вахетубхӯтам̣ пун̃н̃асампаттим̣ вадати.

‘‘атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча, евам̣ маччутаро сийа̄’’ти идам̣ арийамаггасса пуббабха̄гапат̣ипада̄йа пхалабха̄васа̄дханам̣. йена хи видхина̄ атта̄нудит̣т̣хисамуггха̄то, маччутаран̣ан̃ча сийа̄, со ‘‘ева’’нти имина̄ пака̄ситоти. атта̄нудит̣т̣хисамуггха̄тамаччутаран̣а̄нам̣ пхалабха̄ве ваттаббамева наттхи.

‘‘дхаммо хаве’’ти пана га̄тха̄йам̣ локийасса пун̃н̃апхаласса вуттатта̄ а̄ха ‘‘идам̣ пхала’’нти. йам̣ ниббаттетаббам̣, там̣ пхалам̣. йам̣ ниббаттакам̣, со упа̄йо. айаметтха виниччхайо. тена̄ха ‘‘етена найена̄’’тиа̄ди. упадхисампаттӣти аттабха̄васобха̄.

висуддхӣти н̃а̄н̣адассанависуддхи адхиппета̄ти а̄ха – ‘‘еттха̄пи…пе… вин̃н̃а̄ту’’нти. ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄дина̄пи тамеваттхам̣ вачанантаре па̄кат̣атарам̣ кароти.

сарӯпато а̄гата̄ни ‘‘йато кхо, бхиккхаве, бхиккху пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ самудайан̃ча аттхан̇гаман̃ча асса̄дан̃ча а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.26-28). екадесена а̄гата̄ни ‘‘сам̣йоджанийесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино вихарато (сам̣. ни. 2.53), бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттха бхиййо (ма. ни. 1.117), сан̇кха̄ра̄наметам̣ ниссаран̣ам̣, йадидам̣ нибба̄на’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.24; 3.41). на сарӯпена а̄гата̄ни йатха̄ са̄ман̃н̃апхаласутта̄дӣсу. аттхавасена̄ти асса̄детабба̄диаттхавасена. на папан̃читоти на виттха̄рито.

2. есева найоти атидесена вичийама̄навачанасесо атидит̣т̣хо. бха̄ваттхе тохи а̄ха ‘‘виссаджджитанти виссаджджана̄’’ти. сутте а̄гатам̣ на аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатанти адхиппа̄йо. пуччха̄нурӯпата̄ идха пубба̄паранти чатубйӯхапубба̄парато имам̣ висесетва̄ дассети. пуччха̄нусандхӣти пуччха̄йа виссаджджанена анусандха̄нам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана хет̣т̣химадесана̄йа пуччха̄нимиттапаваттаупаридесана̄йа самбандхо ‘‘пуччха̄нусандхӣ’’ти вуттам̣. пубба̄пеккханти пуччхитависсаджджитапада̄пеккхам̣. ‘‘суттасса̄’’ти ва̄ имина̄ пуччха̄виссаджджана̄анугӣтийо т̣хапетва̄ сесо вичайаха̄рападаттхо сан̇гахитоти падасса̄пи сан̇гахо ведитаббо. имасмим̣ паккхе га̄тха̄йам̣ ча-саддо падапӯран̣аматте дат̣т̣хаббо.

‘‘чаккху аничча’’нти пут̣т̣хе ‘‘а̄ма, чаккху аниччамева̄’’ти екантато виссаджджанам̣ екам̣сабйа̄каран̣ам̣. ‘‘ан̃н̃индрийам̣ бха̄ветаббам̣, саччхика̄таббан̃ча̄’’ти пут̣т̣хе ‘‘маггапарийа̄паннам̣ бха̄ветаббам̣, пхалапарийа̄паннам̣ саччхика̄табба’’нти вибхаджитва̄ виссаджджанам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ам̣. ‘‘ан̃н̃индрийам̣ кусала’’нти пут̣т̣хе ‘‘ким̣ анаваджджат̣т̣хо кусалат̣т̣хо, уда̄ху сукхавипа̄кат̣т̣хо’’ти пат̣ипуччхитва̄ виссаджджанам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ам̣. ‘‘сассато атта̄, асассато ва̄’’ти вутте ‘‘абйа̄катамета’’нтиа̄дина̄ ависсаджджанам̣ т̣хапанам̣. ‘‘ким̣ панете кусала̄ти ва̄ дхамма̄ти ва̄ екаттха̄, уда̄ху на̄наттха̄’’ти идам̣ пуччханам̣ са̄васесам̣. виссаджджанасса пана са̄васесата̄ венеййаджджха̄сайавасена десана̄йам̣ ведитабба̄. аппа̄т̣ихӣракам̣ сауттарам̣. саппа̄т̣ихӣракам̣ нируттарам̣. сесам̣ вичайаха̄раниддесе сувин̃н̃еййамева.

еттха ча асса̄до асса̄дахету йа̄ва а̄н̣аттихетӯти евам̣ хетӯнампи асса̄да̄дайо ведитабба̄. таттха сан̇кхепато сукхасукхапаччайалаккхан̣о асса̄до, со висесато саггасампаттийа̄ дӣпетаббо. са̄ хи тасса уккам̣со, сеса̄ панеттха бхавасампатти таданва̄йика̄ ведитабба̄. тасса хету да̄намайам̣, сӣламайан̃ча пун̃н̃акирийаваттху. дуккхадуккхапаччайалаккхан̣о а̄дӣнаво. випарин̣а̄масан̇кха̄радуккхата̄нам̣ тадавародхато ват̣т̣адуккхасса̄пи еттха сан̇гахо. висесато пана ка̄ма̄нам̣ ока̄роти дат̣т̣хаббо, сва̄йам̣ сам̣килесаваттхуна̄, иттарапаччупат̣т̣ха̄ната̄дӣхи ча вибха̄ветаббо, тасса хету даса акусалакаммапатха̄. неккхаммам̣ ниссаран̣ам̣, тасса хету йатха̄рахам̣ тадануччхавика̄ пуббабха̄гаппат̣ипада̄. пхалам̣ десана̄пхаламева, тасса хету десана̄. упа̄йо йатха̄вуттаупа̄йова, тасса хету чатта̄ри чакка̄ни. а̄н̣атти упадесо, тасса ра̄гаггиа̄дӣхи локасса а̄диттата̄, саттху маха̄карун̣а̄його ча хету.

татха̄ чатӯсу арийасаччесу самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣, магго ва̄ упа̄йо, тадупадесо а̄н̣атти, анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту пхалам̣. ити анупуббакатха̄йа саддхим̣ буддха̄нам̣ са̄муккам̣сика̄йа дхаммадесана̄йа ниддха̄ран̣абха̄вена вичайо ведитаббо. падасса падаттхасамбандхо хету. со хи тасса паваттинимиттам̣, пан̃хасса н̃а̄тука̄мата̄, катхекука̄мата̄ ча. адит̣т̣хаджотана̄дӣнан̃хи чатуннам̣ н̃а̄тука̄мата̄, итарасса итара̄. виссаджджанасса пан̃хо хету. евам̣ сеса̄нампи йатха̄рахам̣ ваттаббам̣.

3. бйан̃джанаттха̄нам̣ йутта̄йуттапариккха̄ти бйан̃джанаггахан̣ена падам̣ гахитам̣, аттхаггахан̣ена пан̃ха̄дӣхи саддхим̣ асса̄да̄дайо гахита̄. вичайаха̄рападаттха̄ ева хи йутта̄йутта̄дивисесасахита̄ йуттиха̄ра̄дӣнам̣ падаттха̄. татха̄ хи падат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄никабха̄вависит̣т̣ха̄ тейева падат̣т̣ха̄наха̄расса падаттха̄. лаккхан̣алаккхитаббата̄висит̣т̣ха̄, ниддха̄рита̄ ча лаккхан̣аха̄расса, ниббачана̄дивибха̄вана̄висит̣т̣ха̄ чатубйӯхаха̄расса, сабха̄гадхаммавасена, висабха̄гадхаммавасена ча а̄ват̣т̣анависит̣т̣ха̄ а̄ват̣т̣аха̄расса, бхӯмивибха̄га̄дивисит̣т̣ха̄ вибхаттиха̄расса, пат̣ипаккхато париваттанависит̣т̣ха̄ париваттанаха̄расса, парийа̄йавевачанависит̣т̣ха̄ вевачанаха̄расса, пабхава̄дипан̃н̃а̄панависит̣т̣ха̄ пан̃н̃аттиха̄расса, кхандха̄димукхехи отаран̣ависит̣т̣ха̄ отаран̣аха̄расса, падападаттхапан̃ха̄рамбхасодханависит̣т̣ха̄ содханаха̄расса, са̄ман̃н̃ависесаниддха̄ран̣ависит̣т̣ха̄ адхит̣т̣ха̄наха̄расса, паччайадхаммехи париккхаран̣ависит̣т̣ха̄ париккха̄раха̄расса, паха̄таббабха̄ветаббата̄ниддха̄ран̣ависит̣т̣ха̄ сама̄ропанаха̄расса падаттха̄. ‘‘бйан̃джанасса сабха̄ванируттита̄, аттхасса сутта̄дӣхи авиломанам̣ йуттабха̄во’’ти имина̄ асабха̄ванируттита̄, сутта̄дӣхи виломанан̃ча айуттабха̄воти дӣпети, тена йутта̄йуттӣнам̣ хетум̣ дассети.

4. йонисоманасика̄ра̄дӣти а̄дисаддена саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄диса̄дха̄ран̣ам̣, аса̄дха̄ран̣ан̃ча деййапат̣игга̄хака̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. самбхаватоти йатха̄рахам̣ тасса дхаммасса анурӯпам̣. йа̄ва саббадхамма̄ти еттха саббам̣ на̄ма падесасаббам̣, на саббасаббанти. айан̃хи саббасаддо йатха̄ пат̣хамавикаппе сутте а̄гатадхаммавасена падесависайо, евам̣ дутийавикаппе падат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄никаниддха̄ран̣ена там̣там̣пакаран̣апариччхиннадхаммаггахан̣ато падесависайо ева, на анавасесадхаммависайоти. сутта̄гатадхамма̄нам̣ йа̄ни падат̣т̣ха̄на̄ни, тесан̃ча йа̄нӣти евам̣ ка̄ран̣апарампара̄ниддха̄ран̣алаккхан̣о падат̣т̣ха̄наха̄ро, париккха̄раха̄ро пана сутта̄гатадхамма̄нам̣ там̣там̣паччайуппанна̄нам̣ пат̣ихетупаччайата̄висесавибха̄ваналаккхан̣оти сатипи ка̄ран̣авича̄ран̣абха̄ве айам̣ падат̣т̣ха̄наха̄рапариккха̄раха̄ра̄нам̣ висесо.

5. йатха̄ ‘‘сама̄на̄дхикаран̣асама̄нападе’’тиа̄дӣсу екасаддасса аттхо сама̄насаддо, евам̣ екарасат̣т̣хена бха̄вана̄ ‘‘екуппа̄да̄’’тиа̄дӣсу (катха̄. 473) вийа екалаккхан̣а̄ти еттха екасаддо сама̄наттхоти а̄ха ‘‘сама̄налаккхан̣а̄’’ти. сам̣ван̣н̣ана̄васена̄ти еттха камматтхе ана-саддо, сам̣ван̣н̣етаббата̄васена̄ти аттхо. лаккхан̣а̄ти упалаккхан̣а̄. ‘‘на̄наттака̄йана̄наттасан̃н̃ино (дӣ. ни. 3.341, 357, 359; а. ни. 9.24), на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄’’тиа̄дӣсу сахача̄рита̄ дат̣т̣хабба̄. сан̃н̃а̄сахагата̄ хи дхамма̄ таттха сан̃н̃а̄ггахан̣ена гахита̄. ‘‘дадам̣ митта̄ни гантхатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 189) сама̄накиччата̄. пийавачанаттхачарийа̄ сама̄наттата̄пи хи таттха миттагантханакиччена сама̄накичча̄ гайханти сан̇гахаваттхубха̄вато. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) сама̄нахетута̄. йатха̄ хи пхассо ведана̄йа, евам̣ сан̃н̃а̄дӣнампи сахаджа̄та̄дина̄ паччайо хоти ева̄ти тепи сама̄нахетута̄йа вутта̄ ева хонти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ четана̄’’ти (дха. са. 5), ‘‘пхут̣т̣хо сан̃джа̄на̄ти, пхут̣т̣хо чететӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 4.93). евам̣ ‘‘тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄на’’нти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) евама̄дипи уда̄харитаббам̣. ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) сама̄напхалата̄ дат̣т̣хабба̄. йатха̄ хи сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄йа пхалам̣, евам̣ тан̣хупа̄да̄дӣнампӣти тепи таттха гахита̄ва хонти. тена̄ха ‘‘пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄ а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ никанти тан̣ха̄ упагаманам̣ упа̄да̄на’’нти. ‘‘рӯпам̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.424) вутте там̣сампайутта̄ ведана̄дайо вутта̄ ева хонти сама̄на̄рамман̣абха̄вато. на хи техи вина̄ тасса уппатти аттхи. евама̄дӣхӣти еттха а̄дисаддена аттхаппакаран̣алин̇гасаддантарасаннидха̄наса̄маттхийа̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. аттха̄дивасенапи хи сутте авутта̄нампи вутта̄нам̣ вийа ниддха̄ран̣ам̣ самбхаватӣти. вуттаппака̄рена̄ти ‘‘вадхакат̣т̣хена екалаккхан̣а̄нӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣ийам̣, ‘‘сахача̄рита̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вуттена пака̄рена.

6. ‘‘пхусанат̣т̣хена пхассо’’тиа̄дина̄ ниддха̄ретва̄ вачанам̣ ниббачанам̣, там̣ пана падассева, на ва̄кйасса̄ти а̄ха ‘‘паданиббачана’’нти. адхиппа̄йанида̄на̄нипеттха бйан̃джанамукхенева ниддха̄ретабба̄ни. ниббачанапубба̄парасандхӣсу ваттаббамева наттхӣти а̄ха ‘‘висесато бйан̃джанадва̄ренева аттхапарийесана̄’’ти. паваттинимиттам̣ аджджха̄сайа̄ди.

7. ‘‘падат̣т̣ха̄не’’ти идам̣ сутте а̄гатадхамма̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтепи дхамме ниддха̄ретва̄ сабха̄гато, висабха̄гато ча а̄ват̣т̣анам̣ ка̄таббанти дассанаттхам̣ вуттам̣, на тантивасена. тасма̄ падат̣т̣ха̄наниддха̄ран̣а̄йа вина̄пи а̄ват̣т̣анам̣ йуттамева̄ти сиддхам̣ хоти. падасса ва̄ саддапаваттит̣т̣ха̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ падаттхо. етасмим̣ паккхе ‘‘а̄рамбхатха никкаматха̄ти (сам̣. ни. 1.185; нетти. 29; пет̣ако. 38; ми. па. 5.1.4) вӣрийасса падат̣т̣ха̄на’’нти (нетти. 29) еттха йва̄йама̄рамбхадха̄туа̄дико аттхо вутто, там̣ вӣрийасаддасса паваттит̣т̣ха̄нам̣ вӣрийасадда̄бхидхеййо аттхоти еваматтхо ведитаббо. сесесупи есева найо. сесакам̣ на̄магахитато итарам̣, там̣ пана тасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ ва̄ сийа̄, ан̃н̃ам̣ ва̄ти а̄ха ‘‘висабха̄гата̄йа аггахан̣ена ва̄’’ти. сам̣ван̣н̣ана̄йа йоджентоти йатха̄вуттависабха̄гадхамманиддха̄ран̣абхӯтена аттхакатханена па̄л̣ийам̣ йодженто. тена̄ха ‘‘десана’’нти. ‘‘пат̣ипаккхе’’ти идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ сабха̄гадхаммавасенапи а̄ват̣т̣анасса иччхитатта̄.

8. на̄мавасена̄ти са̄дха̄ран̣ана̄мавасена. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘миччхаттанийата̄нам̣ сатта̄нам̣, анийата̄нан̃ча сатта̄нам̣ дассанапаха̄табба̄ килеса̄ са̄дха̄ран̣а̄’’тиа̄гататта̄ (нетти. 34) ‘‘дассанапаха̄табба̄дина̄мавасена̄’’ти вуттам̣. ваттхувасена̄ти саттасанта̄навасена. со хи дхамма̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄ната̄йа идха ‘‘ваттхӯ’’ти адхиппето. тена̄ха – ‘‘путхуджджанасса, сота̄паннасса ча ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ са̄дха̄ран̣а̄’’тиа̄ди (нетти. 34). вуттавипарийа̄йена̄ти на̄мато, ваттхуто ча а̄вен̣иката̄йа. там̣там̣маггапхалат̣т̣ха̄нан̃хи там̣там̣маггапхалат̣т̣хата̄, бхабба̄нам̣ бхаббата̄, абхабба̄нам̣ абхаббата̄ аса̄дха̄ран̣а̄.

9. ‘‘бха̄вите’’ти идам̣ бха̄вана̄кирийа̄йа упалаккхан̣ам̣, на еттха ка̄лавачаниччха̄ти а̄ха ‘‘бха̄ветаббети аттхо’’ти. бха̄вана̄ четтха а̄севана̄ти, кусаласаддопи анаваджджат̣т̣хоти ведитаббо. пат̣ипаккхатоти випаккхато. висадисӯда̄харан̣ена бйатирекато йатха̄дхиппетадхаммаппатит̣т̣ха̄на̄ хеса̄.

10. падаттхасса̄ти пада̄бхидхеййасса аттхасса, сабха̄вадхаммасса ва̄.

11. никкхепо десана̄. пабхаво самудайо.

12. ‘‘авутта̄нампи сан̇гахо’’ти имина̄ авуттасамуччайаттхо ча-саддоти дассети.

13. ‘‘га̄тха̄рул̣хе’’ти имина̄ па̄л̣иа̄гатова пан̃хо ведитаббо, на итароти дассети. тена̄ха ‘‘буддха̄дӣхи бйа̄кате’’ти. тасса аттхасса̄ти а̄раддхасса аттхасса, тена а̄рамбхасодханасса висайама̄ха. еттха ча аттхадва̄ренева падапуччха̄содханампи карӣйатӣти пуна ‘‘тасса аттхасса̄’’ти вуттам̣. атха ва̄ виссаджджитамхӣти виссаджджане. виссаджджанасодханена хи пан̃ха̄содханам̣. пан̃хети пуччха̄йам̣. га̄тха̄йанти упалаккхан̣ам̣, тена га̄тха̄йам̣, суттагеййа̄дӣсу ча̄ти вуттам̣ хоти. йама̄раббха̄ти йам̣ сӣла̄дима̄раббха га̄тха̄дӣсу деситам̣, тасмим̣ а̄рамбхети аттхо. пуччхита̄ти пуччха̄ка̄ринӣ, ‘‘ка̄ еттха падасуддхи, ка̄ пан̃ха̄суддхи, ка̄ а̄рамбхасуддхӣ’’ти евам̣ пуччха̄ка̄ринӣ пуччхам̣ катва̄ паваттита̄ суддха̄суддхапариккха̄ти йоджана̄.

14. на викаппайитабба̄ти йатха̄ локе ‘‘джа̄ти са̄ман̃н̃ам̣, бхедо са̄ман̃н̃ам̣, самбандхо са̄ман̃н̃а’’нтиа̄дина̄ са̄ман̃н̃ам̣ джа̄тиа̄дим̣, таббидхуран̃ча висесам̣ викаппенти парикаппенти, евам̣ на викаппайитабба̄ти аттхо. йада̄ йо ка̄лависесо ‘‘све’’ти ладдхавоха̄ро, тада̄ со там̣диваса̄тиккаме ‘‘аджджа̄’’ти, пуна там̣диваса̄тиккаме ‘‘хиййо’’ти вохарӣйатӣти анават̣т̣хитасабха̄ва̄ ете ка̄лависеса̄. диса̄йапи ‘‘екам̣ авадхим̣ апеккхитва̄ пураттхима̄ диса̄, тато ан̃н̃ам̣ апеккхитва̄ паччхима̄ на̄ма хотӣ’’тиа̄дина̄ анават̣т̣хитасабха̄вата̄ ведитабба̄. джа̄тиа̄диапеккха̄йа̄ти джа̄тиа̄дидуккхависеса̄пеккха̄йа. сачча̄пеккха̄йа̄ти саччаса̄ман̃н̃а̄пеккха̄йа. ‘‘тан̣ха̄’’ти вуччама̄нам̣ ка̄матан̣ха̄диапеккха̄йа са̄ман̃н̃ампи сама̄нам̣ сачча̄пеккха̄йа висесо хотӣти евама̄дим̣ сандха̄йа̄ха ‘‘еса найо самудайа̄дӣсупӣ’’ти.

16. еттха̄ти етасмим̣ буддхавачане. тена̄ха ‘‘сиккхаттайасан̇кха̄тасса̄’’тиа̄ди. йатха̄рутам̣ йатха̄катхитам̣ саддато адхигатам̣ ниддха̄ритам̣, на аттхаппакаран̣алин̇гасаддантарасаннидха̄на̄диппама̄н̣антара̄дхигатам̣. ‘‘аттхато дассита̄’’ти идам̣ йасмим̣ сутте бха̄вана̄ва катхита̄, на паха̄нам̣, там̣ сандха̄йа вуттам̣.

найасан̇кхепаван̣н̣ана̄

17. тан̣ха̄виджджа̄хи каран̣абхӯта̄хи. сам̣килесо паккхо етасса̄ти сам̣килесапаккхо, сам̣килесапаккхико суттаттхо, тасса найаналаккхан̣оти йоджана̄. вода̄напаккхасса суттаттхасса̄ти самбандхо. вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄, балававипассана̄йа ча дуккха̄дӣсу парин̃н̃еййата̄дӣни магга̄нугун̣о гахан̣а̄ка̄ро ануга̄хан̣анайо. йади евам̣ катхам̣ найоти а̄ха ‘‘тасса пана̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘найавоха̄ро’’ти имина̄ найа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ найоти вуттанти дассети.

18. ба̄дхака̄дибха̄ватоти ба̄дхакапабхавасантиниййа̄набха̄вато. ан̃н̃атха̄бха̄ва̄бха̄вена̄ти аба̄дхакааппабхаваасанти аниййа̄набха̄ва̄бха̄вена. саччасабха̄ватта̄ти амуса̄сабха̄ватта̄. ависам̣ва̄данатоти арийасабха̄ва̄дибха̄васса на висам̣ва̄данато екантикатта̄ти аттхо.

19. сам̣килит̣т̣хадхамма̄ти сам̣килесасаманна̄гата̄ дхамма̄ саддхамманайаковида̄ти саччапат̣иччасамуппа̄да̄дидхамманайакусала̄, екатта̄динайакусала̄ ва̄.

20. аттхависсаджджанесӯти ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) сутте катапан̃хависсаджджанесу чева ат̣т̣хакатха̄йа катааттхасам̣ван̣н̣ана̄су ча. ‘‘вода̄нийа̄’’ти имина̄ анаваджджадхамма̄ идха кусала̄ти адхиппета̄, на сукхавипа̄ка̄ти дассети. тасса тасса аттханайасса йоджанаттхам̣ манаса̄ волокайатети йоджана̄.

21. йади каран̣абхӯтам̣, катхам̣ тасса аттхантара̄бха̄воти а̄ха ‘‘йена хӣ’’тиа̄ди. диса̄бхӯтадхамма̄нам̣ волокайанасама̄найанабха̄вато воха̄рабхӯто, каммабхӯто ча найо, на нандийа̄ват̣т̣а̄дайо вийа аттхабхӯтоти ‘‘воха̄ранайо, камманайо’’ти ча вуччати.

два̄дасападаван̣н̣ана̄

23. апарийосите падети учча̄ран̣авела̄йам̣ паде асаматте, виппакатети аттхо. парийосите хи ‘‘пада’’нтве саман̃н̃а̄ сийа̄, на ‘‘аккхара’’нти адхиппа̄йо. падасса вевачаната̄йа аттхавасена парийа̄йам̣ кхарантам̣ сан̃чарантам̣ вийа хоти, на евам̣ ван̣н̣о авевачанатта̄ти а̄ха парийа̄йавасена аккхаран̣ато’’ти. на хи ван̣н̣асса парийа̄йо виджджатӣ’’ти идам̣ ака̄ра̄диван̣н̣ависесам̣ сандха̄йа вадати, на ван̣н̣аса̄ман̃н̃ам̣. тасса хи ван̣н̣о аккхаранти парийа̄йо вутто ева̄ти.

аккхарасаддасса аттхам̣ ватва̄ таппасан̇гена ван̣н̣асаддассапи ваттум̣ ‘‘кенат̣т̣хена ван̣н̣о’’тиа̄дима̄ха. таттха нану падена, ва̄кйена ва̄ аттхо сам̣ван̣н̣ӣйати, на аккхарена̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘ван̣н̣о ева хӣ’’тиа̄ди. пада̄дибха̄вена̄ти падава̄кйабха̄вена. йатха̄самбандханти йатха̄сан̇кетам̣. айам̣-саддо имассаттхасса ва̄чако, айам̣ аттхо имасса саддасса вачанӣйоти йатха̄гахитасан̇кета̄нурӯпам̣ саддаттха̄нам̣ ва̄чакавачанӣйабха̄во. атха ва̄ йва̄йам̣ саддаттха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авина̄бха̄во, со самбандхо. таданурӯпам̣ екаккхарам̣ на̄мападам̣ ‘‘ма̄ евам̣ ман̃н̃асӣ’’тиа̄дӣсу ма̄-ка̄ра̄ди. кечӣти абхайагирива̄сино. те хи абхидхаммадесанам̣ ‘‘манаса̄десана̄’’ти ваданти, йато ра̄хула̄чарийо ‘‘висуддхакарун̣а̄нам̣ манаса̄десана̄ ва̄ча̄йа аккхаран̣ато аккхарасан̃н̃ита̄’’ти а̄ха.

сатваппадха̄нанти драбйаппадха̄нам̣. на̄мападе хи драбйама̄вибхӯтарӯпам̣, кирийа̄ ана̄вибхӯтарӯпа̄ йатха̄ ‘‘пхассо’’ти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 39; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24). а̄кхйа̄тападе пана кирийа̄ а̄вибхӯтарӯпа̄, драбйамана̄вибхӯтарӯпам̣ йатха̄ ‘‘пхусатӣ’’ти. тена несам̣ сатвакирийа̄ппадха̄ната̄ вутта̄. кирийа̄висесаггахан̣анимиттанти кирийа̄висеса̄вабодхахету кирийа̄висесадӣпанато, йатха̄ ‘‘чираппава̄си’’нти (дха. па. 219) еттха па-саддо васанакирийа̄йа вийогависит̣т̣хатам̣ дӣпети. ‘‘евам̣ манаси каротха, ма̄ евам̣ манаса̄каттха̄’’тиа̄дӣсу кирийа̄висесасса джотако евам̣-саддо. ‘‘евам̣сӣла̄ (дӣ. ни. 3.142) евам̣дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.13; ма. ни. 3. 198; сам̣. ни. 5.378) сатвависесасса. евам̣ сесанипа̄тапада̄нампӣти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘кирийа̄йа…пе… нипа̄тапада’’нти.

сан̇кхепато вуттам̣, ким̣ пана танти а̄ха ‘‘пада̄бхихита’’нти. атха ва̄ сан̇кхепато вуттам̣, йо аккхарехи сан̇ка̄ситоти вуччати. пада̄бхихитам̣ падехи катхитам̣, йо падехи пака̄ситоти вуччати. тадубхайам̣, йади падасамуда̄йо ва̄кйам̣, тасса ко париччхедо. йа̄вата̄ адхиппетаттхапарийоса̄нам̣, та̄вата̄ екава̄кйантипи ваданти, бахӯпеттха пака̄ре ван̣н̣енти. ким̣ техи, са̄кхйа̄там̣ са̄бйайам̣ сака̄ракам̣ сависесанам̣ ‘‘ва̄кйа’’нти дат̣т̣хаббам̣. нану ча паденапи аттхо бйан̃джӣйатӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘падаматтасаванепи хӣ’’тиа̄ди. а̄ка̄ресу ва̄кйавибха̄гесу абхихитам̣ катхитам̣ ниббачанам̣ а̄ка̄ра̄бхихитам̣ ниббачанам̣. ‘‘абхихитанти ча па̄л̣иа̄гата’’нти ваданти.

‘‘нибба̄нам̣ маггати, нибба̄наттхикехи ва̄ маггӣйати, килесе ва̄ ма̄ренто гаччхатӣти магго’’тиа̄дина̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 16) ниббачана̄нам̣ виттха̄ро. там̣ниддесакатханатта̄ ниддесоти имаматтхама̄ха ‘‘ниббачанавиттха̄ро ниравасесадесанатта̄ ниддесо’’ти. падехӣти ва̄кйа̄вайавабхӯтехи, ва̄кйато вибхаджджама̄нехи ва̄ а̄кхйа̄та̄дипадехи. тена̄ха ‘‘ва̄кйасса вибха̄го’’ти, татха̄ ча̄ха ‘‘апарийосите’’тиа̄ди. апаре пана ‘‘пакатипаччайалопа̄деса̄дивасена аккхаравибха̄го а̄ка̄ро, нируттинайена падавибха̄го ниббачанам̣, ва̄кйавибха̄го ниддесо. ван̣н̣ападава̄кйа̄ни хи авибхатта̄ни, вибхатта̄ни ча чха бйан̃джанапада̄нӣ’’ти ваданти. чхат̣т̣хам̣ вачананти чхат̣т̣хам̣ падам̣. ка̄таббанти ‘‘аккхарам̣ падам̣ бйан̃джанам̣ а̄ка̄ро татхева нирутти ниддесо чхат̣т̣хавачана’’нти га̄тха̄йам̣ евам̣ каттаббам̣, сам̣ван̣н̣ана̄васена ва̄ а̄ка̄рападам̣ чатуттхам̣ ка̄таббанти аттхо. саббо саддавоха̄ро вибхаттехи, авибхаттехи ча аккхарападава̄кйехева, тадан̃н̃аппака̄ро наттхӣти а̄ха ‘‘йа̄нима̄нӣ’’тиа̄ди.

24. ка̄сана̄саддо камматтхоти дассетум̣ ‘‘ка̄сӣйатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. падехи та̄ва аттхасса сан̇ка̄сана̄, пака̄сана̄ ча хоту, пада̄вадхика̄пи сам̣ван̣н̣ана̄ иччхита̄ти аккхарехи пана катханти а̄ха ‘‘аккхарехи суййама̄нехӣ’’тиа̄ди. падаттхасампат̣ипаттӣти пада̄бхидхеййааттха̄вабодхо. ‘‘аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’тиа̄дина̄ аккхаракаран̣ам̣ сан̇ка̄санабхӯтам̣ уггхат̣анакирийам̣ вадантена йатха̄вутто аттхо са̄дхитоти дассетум̣ ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

вибхаджанутта̄нӣкаммапан̃н̃аттӣти екаттаниддесо сама̄ха̄роти айам̣ двандасама̄со. убхайена̄ти ‘‘виваран̣а̄, вибхаджана̄’’ти имина̄ двайена. етехӣти еттха ева-ка̄ро луттаниддит̣т̣хоти а̄ха ‘‘етехи ева̄’’ти. ‘‘сан̇ка̄сана̄…пе… абха̄вато’’ти имина̄ йатха̄дхиппетаанӯна̄вадха̄ран̣апхалам̣ дассети. уггхат̣ана̄дӣти а̄дисаддена випан̃чананайа̄ни сан̇ган̣ха̄ти.

25. самма̄ йуттоти самма̄ авипарӣтам̣, анавасесато ча йутто сахито. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘анӯна̄’’ти. саббо хи па̄л̣иаттхо аттхападааттханайехи анавасесато сан̇гахито. тена̄ха ‘‘саббасса хӣ’’тиа̄ди.