49. чатура̄раккханиддесаван̣н̣ана̄
461-2. асубханти асубхабха̄вана̄. име чатта̄ро чатура̄раккха̄ на̄ма̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни те дассетум̣ ‘‘а̄ракатта̄дина̄’’тиа̄дима̄ха. а̄ракатта̄дина̄ти еттха а̄ракатта̄, арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи та̄ва чатӯхи ка̄ран̣ехи со бхагава̄ араханти ануссаритабботи аттхо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘а̄ракатта̄ хататта̄ ча, килеса̄рӣна со муни;
хатасам̣са̄рачакка̄ро, паччайа̄дӣна ча̄рахо;
на рахо кароти па̄па̄ни, арахам̣ тена вуччатӣ’’ти. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1; висуддхи. 1.130);
бхагава̄ пана саббакилесехи сувидӯравидӯре т̣хито маггена сава̄санакилеса̄нам̣ хататта̄, тасма̄ ‘‘а̄ракатта̄ араха’’нти вутто. вуттан̃хетам̣ –
‘‘со тато а̄рака̄ на̄ма;
йасса йена̄саман̇гита̄;
асаман̇гӣ ча досехи,
на̄тхо тена̄рахам̣ мато’’ти. (висуддхи. 1.125);
бхагавата̄ пана саббакилеса̄райо хата̄, тасма̄ ‘‘арӣнам̣ хататта̄пи араха’’нти вутто. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасма̄ ра̄га̄дисан̇кха̄та̄, саббепи арайо хата̄;
пан̃н̃а̄саттхена на̄тхена, тасма̄пи арахам̣ мато’’ти. (висуддхи. 1.126);
йам̣ панетам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхипун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раапун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раа̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄рам̣ джара̄маран̣анеми ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103) вачанато а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄ тибхаваратхе йоджитам̣ ана̄дика̄лаппаваттам̣ сам̣са̄рачаккам̣, тасса бхагавато бодхируккхамӯле саммаппадха̄навӣрийапа̄дехи чатупа̄рисуддхисӣлапатхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа саддха̄хаттхена каммаккхайакаран̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄ саббе ара̄ хата̄. тасма̄ ‘‘ара̄нам̣ хататта̄ араха’’нти вутто. вуттан̃хетам̣ –
‘‘ара̄ сам̣са̄рачаккасса, хата̄ н̃а̄н̣а̄сина̄ йато;
локана̄тхена тенеса, араханти павуччатӣ’’ти. (висуддхи. 1.128);
аггадаккхин̣еййатта̄ чӣвара̄дӣнам̣ паччайа̄нам̣ уттамапӯджа̄йа ча йутто бхагава̄, тасма̄ ‘‘паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄ ча араха’’нти вуччати. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пӯджа̄висесам̣ саха паччайехи,
йасма̄ айам̣ арахати локана̄тхо;
аттха̄нурӯпам̣ араханти локе,
тасма̄ джино арахати на̄мамета’’нти. (висуддхи. 1.129);
йатха̄ локе кечи пан̣д̣итама̄нино асилокабхайена рахо па̄па̄ни каронти, татха̄ бхагава̄ када̄чипи на кароти, тасма̄ ‘‘па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ ча араха’’нти вуччати. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасма̄ наттхи рахо на̄ма, па̄пакаммесу та̄дино;
раха̄бха̄вена тенеса, арахам̣ ити виссуто’’ти. (висуддхи. 1.130) –
евам̣ а̄ракатта̄дина̄ араханти бха̄ветаббам̣.
самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ пана самма̄самбуддхо. самма̄ти н̃а̄йенева, абхин̃н̃еййе дхамме абхин̃н̃еййато парин̃н̃еййе дхамме парин̃н̃еййато паха̄таббе дхамме паха̄таббато саччхика̄таббе дхамме саччхика̄таббато бха̄ветаббе дхамме бха̄ветаббато ева̄ти аттхо. са̄ман̃ча̄ти аттана̄ва. вуттан̃хетам̣ –
‘‘абхин̃н̃еййам̣ абхин̃н̃а̄там̣, бха̄ветаббан̃ча бха̄витам̣;
паха̄таббам̣ пахӣнам̣ ме, тасма̄ буддхосми бра̄хман̣а̄’’ти. (ма. ни. 2.399; су. ни. 563);
‘‘итипи со бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо виджджа̄чаран̣асампанно сугато локавидӯ ануттаро пурисадаммаса̄ратхи саттха̄деваманусса̄нам̣ буддхо бхагава̄’’ти евам̣ вутте навабхеде бхагавато гун̣е йа̄ пунаппунам̣ уппаджджанато сатийева ануссати, паваттитаббат̣т̣ха̄намхийева ва̄ паваттатта̄ саддха̄паббаджитасса кулапуттасса анурӯпа̄ сатӣти ануссати, буддхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати буддха̄нуссати, йа̄ евам̣ нававидхена паватта̄ сати, са̄ буддха̄нуссати на̄ма̄ти аттхо. сабба̄ка̄рена пана а̄чарийена буддхагхосена буддха̄нуссати висуддхимагге (висуддхи. 1.123 а̄дайо) вутта̄, аттхикена пана тато пачча̄сӣситабба̄.
463-4. чатура̄раккха̄йа са̄йам̣па̄там̣ бха̄ветаббатта̄ метта̄бха̄ванам̣ дассентена тхерена саббаттхакакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄васена дассита̄ти ведитабба̄. итаратха̄ ‘‘атта̄нам̣ упамам̣ катва̄, на ханеййа на гха̄тайе’’ти (дха. па. 129-130) вачанато саббапат̣хамам̣ ‘‘ахам̣ сукхито хоми, аверо’’тиа̄дина̄ найена бха̄ветва̄ва аттани читтам̣ нипарибандхама̄нам̣ катва̄ паччха̄ а̄чарийупаджджха̄йа̄дӣсу камена бха̄ветабба̄. аттани пана аппана̄ на хоти. гочарага̄мамхи иссаре джанети самбандхо. таттха̄ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.165) гочарага̄ме. сӣмат̣т̣хасан̇гхато пат̣т̣ха̄йа париччхиджджа париччхиджджа̄ти аттхо. евам̣ меттам̣ бха̄венто бхиккхусан̇гхе метта̄йа сахава̄сӣнам̣ мудучиттам̣ джанети, атхасса сукхасам̣ва̄сата̄ хоти. сӣмат̣т̣хакадевата̄су метта̄йа мудукатачитта̄хи девата̄хи дхаммика̄йа раккха̄йа сусам̣вихитараккхо хоти. гочарага̄мамхи иссараджане метта̄йа мудукатачиттасанта̄нехи иссарехи дхаммика̄йа раккха̄йа сураккхитапариккха̄ро хоти. таттха мануссе метта̄йа паса̄дитачиттехи техи апарибхӯто хутва̄ вичарати. саббасаттесу метта̄йа саббаттха аппат̣ихатача̄ро хоти.
465-6. ван̣н̣ато ча сан̣т̣ха̄нато ча ока̄сато ча дисато ча париччхедато ча кеса̄дикот̣т̣ха̄се ваваттхапетва̄ти самбандхо. еттха ван̣н̣атоти (висуддхи. 1.110) кеса̄дӣнам̣ ван̣н̣ато. сан̣т̣ха̄натоти тесам̣йева сан̣т̣ха̄нато. ока̄сатоти ‘‘айам̣ кот̣т̣ха̄со имасмим̣ на̄ма ока̄се патит̣т̣хито’’ти евам̣ тасса тасса ока̄сато. дисатоти имасмим̣ сарӣре на̄бхито уддхам̣ упарима̄ диса̄, адхо хет̣т̣хима̄ диса̄, тасма̄ ‘‘айам̣ кот̣т̣ха̄со имисса̄ на̄ма диса̄йа̄’’ти диса̄ ваваттхапетабба̄. париччхедатоти сабха̄гапариччхедато висабха̄гапариччхедатоти две париччхеда̄. таттха ‘‘айам̣ кот̣т̣ха̄со хет̣т̣ха̄ ча упари ча тирийан̃ча имина̄ на̄ма париччхедо’’ти евам̣ сабха̄гапариччхедо ведитаббо. ‘‘кеса̄ на лома̄, лома̄ на кеса̄’’ти евам̣ амиссакавасена висабха̄гапариччхедо.
евам̣ пан̃чахи а̄ка̄рехи ваваттха̄на̄ка̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни манаси каронтена евам̣ манаси ка̄таббанти там̣ дассетум̣ ‘‘анупуббато’’тиа̄дима̄ха. таттха анупуббатоти саджджха̄йакаран̣ака̄лато пат̣т̣ха̄йа ‘‘кеса̄ накха̄’’ти евам̣ екантарика̄йа ва̄ ‘‘лома̄ кеса̄’’ти евам̣ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ ва̄ на манаси ка̄таббам̣, атха кхо ‘‘кеса̄ лома̄’’тиа̄дина̄ найена анупат̣ипа̄т̣ийа̄ манаси ка̄таббам̣, анупат̣ипа̄т̣ийа̄ манаси каронтена̄пи на̄тисӣгхам̣ на̄тисан̣икам̣ манаси ка̄таббам̣, бахиддха̄ путхутта̄рамман̣е четасо виккхепо пат̣иба̄хитаббо. ‘‘пан̣н̣аттим̣ саматиккамма, мун̃чантасса̄нупуббато’’ти па̄т̣хо гахетаббо. еван̃хи сати бха̄вана̄ккамена аттхо сувин̃н̃еййо хоти. ‘‘кеса̄ лома̄’’тиа̄дипан̃н̃аттим̣ аманасикатва̄ пат̣иккӯлабха̄вена евам̣ читтам̣ т̣хапетаббам̣. мун̃чантасса̄нупуббатоти йо йо кот̣т̣ха̄со а̄па̄тхам̣ на̄гаччхати, там̣ там̣ анупуббато мун̃чантасса̄ти аттхо.
467. ида̄ни йатха̄ пат̣иккӯламанасика̄ро ка̄таббо, там̣ дассетум̣ ‘‘ван̣н̣аа̄сайасан̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дима̄ха. етехи ван̣н̣а̄дӣхи кот̣т̣ха̄сехи пат̣иккӯла̄ти бха̄вана̄ти самбандхо. еттха (вибха. ат̣т̣ха. 356; висуддхи. 1.178) кеса̄ та̄ва ван̣н̣атопи пат̣иккӯла̄. татха̄ хи йа̄губхатта̄дӣсу кесаван̣н̣ам̣ кин̃чи дисва̄ джигуччханти. сан̣т̣ха̄натопи пат̣иккӯла̄. татха̄ хи раттим̣ бхун̃джанта̄ кесасан̣т̣ха̄нам̣ макачива̄ка̄дикам̣ чхупитва̄ джигуччханти. теламаккхана̄дивирахита̄нан̃ча аггимхи паккхитта̄нан̃ча гандхо ативийа пат̣иккӯлоти гандхатопи пат̣иккӯла̄. асучит̣т̣ха̄не джа̄тасӯпеййапан̣н̣ам̣ вийа пуббалохитамуттакарӣсапиттасемха̄диниссандена джа̄татта̄ а̄сайатопи пат̣иккӯла̄. гӯтхара̄симхи ут̣т̣хитакан̣н̣икам̣ вийа екатим̣сакот̣т̣ха̄сара̄симхи джа̄татта̄ ока̄сатопи пат̣иккӯла̄. уддхума̄такам̣ винӣлакам̣ випуббакам̣ виччхиддакам̣ виккха̄йитакам̣ виккхиттакам̣ хатавиккхиттакам̣ лохитакам̣ пул̣авакам̣ ат̣т̣хиканти имесу уддхума̄така̄дӣсу ваттхӯсу асубха̄ка̄рам̣ гахетва̄ паватта̄ бха̄вана̄ ва̄ асубхам̣ на̄ма̄ти аттхо.
468. йам̣ панетам̣ араханта̄нам̣ ват̣т̣адуккхасамуччхедасан̇кха̄там̣ самуччхедамаран̣ам̣ (висуддхи. 1.167), сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣абхан̇гасан̇кха̄там̣ кхан̣икамаран̣ам̣, ‘‘руккхо мато, лохам̣ мата’’нтиа̄ди саммутимаран̣ан̃ча, на там̣ идха адхиппетам̣. идха пана маран̣анти екабхавапарийа̄паннасса джӣвитиндрийасса упаччхедо адхиппето. тампи ка̄ламаран̣ам̣ ака̄ламаран̣анти дувидхам̣ хоти. таттха ка̄ламаран̣ам̣ пун̃н̃аккхайена ва̄ а̄йуккхайена ва̄ убхайаккхайена ва̄ хоти, ака̄ламаран̣ам̣ упапӣл̣акаупаччхедакакаммавасена. ‘‘маран̣ам̣ ме бхависсатӣ’’ти ва̄ ‘‘джӣвитам̣ уччхиджджиссатӣ’’ти ва̄ ‘‘маран̣ам̣ маран̣а’’нти ва̄ йонисо бха̄вайитва̄на̄ти самбандхо.
469-70. йасса пана етта̄вата̄ упача̄раджджха̄нам̣ на уппаджджати, тена вадхакапаччупат̣т̣ха̄нато сампаттивипаттито упасам̣харан̣ато ка̄йабахуса̄дха̄ран̣ато а̄йудуббалато анимиттато аддха̄напариччхедато кхан̣апариттатоти имехи ат̣т̣хахи а̄ка̄рехи маран̣ам̣ ануссаритаббам̣, ида̄ни те дассетум̣ ‘‘вадхакассевупат̣т̣ха̄на’’нтиа̄дима̄ха. асим̣ уккхипитва̄ сӣсам̣ чхиндитум̣ т̣хитавадхако вийа маран̣ам̣ паччупат̣т̣хитамева̄ти бха̄вана̄ маран̣ассати на̄ма̄ти самбандхо. евам̣ саббаттха. саббам̣ а̄рогйам̣ бйа̄дхипарийоса̄нам̣, саббам̣ йоббанам̣ джара̄парийоса̄нам̣, саббам̣ джӣвитам̣ маран̣апарийоса̄нам̣, тасма̄ ‘‘айам̣ йоббана̄дика̄йасампатти та̄вадева собхати, йа̄ва маран̣асан̇кха̄та̄ випатти на бхависсатӣ’’ти евама̄дина̄ сампаттивипаттито ча, саттаха̄ка̄рехи упасам̣харан̣ато маран̣ам̣ ануссаритаббам̣ йасамахаттато пун̃н̃амахаттато тха̄мамахаттато иддхимахаттато пан̃н̃а̄махаттато паччекабуддхато самма̄самбуддхатоти. таттха ‘‘идам̣ маран̣ам̣ на̄ма маха̄йаса̄нам̣ маха̄парива̄ра̄нам̣ маха̄самматамандха̄та̄дӣнампи упари патати, киман̇гам̣ пана майхам̣ упари на патиссатӣ’’ти евам̣ йасамахаттато,
‘‘джотико джат̣ило угго,
мен̣д̣ако атха пун̣н̣ако;
ете чан̃н̃е ча йе локе,
маха̄пун̃н̃а̄ти виссута̄;
саббе маран̣ама̄панна̄,
ма̄дисесу катха̄ва ка̄’’ти. –
евам̣ пун̃н̃амахаттато,
‘‘ва̄судево баладево, бхӣмасена̄дайо маха̄;
бала̄ маччувасам̣ патта̄, ма̄дисесу катха̄ва ка̄’’ти. –
евам̣ тха̄мамахаттато,
‘‘маха̄моггалла̄на̄дӣнам̣ махиддхика̄нампи упари патати, ма̄дисесу катха̄ва ка̄’’ти евам̣ иддхимахаттато, ‘‘са̄рипутта̄дӣнам̣ маха̄пан̃н̃а̄нампи упари патати, ма̄дисесу катха̄ва ка̄’’ти евам̣ пан̃н̃а̄махаттато. евам̣ итаресампи паччекабуддхасамма̄самбуддха̄нампи махантабха̄вам̣ чинтетва̄ ‘‘тесампи упари маран̣ам̣ патати, киман̇гам̣ пана майхам̣ упари на патиссатӣ’’ти евам̣ упасам̣харан̣ато ча, ‘‘айам̣ ка̄йо бахуса̄дха̄ран̣о аджджхаттика̄нам̣йева анекасата̄нам̣ рога̄нам̣ ба̄хира̄нам̣ ахивиччхика̄дӣнан̃ча̄’’ти ка̄йабахуса̄дха̄ран̣ато ча, ‘‘асса̄сапасса̄сапат̣ибаддхам̣ джӣвита’’нтиа̄дина̄ найена а̄йудуббалато ча,
‘‘джӣвитам̣ бйа̄дхи ка̄ло ча,
деханиккхепанам̣ гати;
пан̃чете джӣвалокасмим̣;
анимитта̄ на на̄йаре’’ти. (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.20; джа̄. ат̣т̣ха. 2.2.34) –
евам̣ ка̄лававаттха̄насса абха̄вато ча, ‘‘йо, бхиккхаве, чирам̣ джӣвати, со вассасатам̣ джӣвати аппам̣ ва̄ бхиййо’’ти (сам̣. ни. 1.145) вуттатта̄ евама̄дина̄ найена аддха̄насса париччхеда̄ча бха̄вана̄ маран̣ассати на̄ма̄ти аттхо. кхан̣апариттато ча маран̣ассати бха̄ветабба̄.
‘‘джӣвитам̣ аттабха̄во ча,
сукхадуккха̄ ча кевала̄;
екачиттасама̄йутта̄,
лаху со ваттате кхан̣о’’ти. (висуддхи. 1.176) –
хи вуттам̣. чатура̄раккхавиниччхайо.
чатура̄раккханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.