7. лаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄
дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аван̣н̣ана̄
199. абхинӣха̄ра̄дигун̣амахаттена маханто пурисоти маха̄пурисо, со лаккхӣйати етехӣти маха̄пурисалаккхан̣а̄ни. там̣ маха̄пурисам̣ бйан̃джайанти пака̄сентӣти маха̄пурисабйан̃джана̄ни. маха̄пурисо нимӣйати анумӣйати етехӣти маха̄пурисанимитта̄ни. тена̄ха ‘‘айам̣…пе… ка̄ран̣а̄нӣ’’ти.
200. дха̄рентӣти лаккхан̣апа̄т̣хам̣ дха̄ренти, тена лаккхан̣а̄ни те сарӯпато джа̄нанти, на пана самут̣т̣ха̄натоти дассети. тена̄ха ‘‘но ча кхо’’тиа̄ди, тена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣аметам̣, йадидам̣ маха̄пурисалаккхан̣а̄нам̣ ка̄ран̣авибха̄вананти дассети. касма̄ а̄ха̄ти йатха̄вуттасса суттасса самут̣т̣ха̄нака̄ран̣ам̣ пуччхати, а̄чарийо ‘‘ат̣т̣хуппаттийа̄ анурӯпатта̄’’ти ватва̄ тамевасса ат̣т̣хуппаттим̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘са̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. саббапа̄липхуллоти саббасо самантато викаситапуппхо. викасанамева хи пуппхасса ниппхатти. па̄риччхаттако вийа̄ти ануссаваладдхаматтам̣ гахетва̄ ваданти. уппаджджатӣти лаббхати, ниббаттатӣти аттхо.
йена каммена̄ти йена кусалакаммуна̄. йам̣ ниббаттанти йам̣ йам̣ лаккхан̣ам̣ ниббаттам̣. дассанаттханти тасса тасса кусалакаммасса сарӯпато, киччато, паваттиа̄ка̄рависесато, паччайато, пхалависесато ча дассанаттхам̣, етенева пат̣ипа̄т̣ийа̄ уддит̣т̣ха̄нам̣ лаккхан̣а̄нам̣ асамуддесака̄ран̣авибха̄вана̄йа ка̄ран̣ам̣ дӣпитам̣ хоти сама̄нака̄ран̣а̄нам̣ лаккхан̣а̄нам̣ екаджджхам̣ ка̄ран̣адассанавасенасса паваттатта̄. евама̄ха̄ти ‘‘ба̄хирака̄пи исайо дха̄рентӣ’’тиа̄дина̄ имина̄ имина̄ пака̄рена а̄ха.
суппатит̣т̣хитапа̄дата̄лаккхан̣аван̣н̣ана̄
201. ‘‘пуримам̣ джа̄тинти пурима̄йам̣ джа̄тийам̣, бхумматтхе етам̣ упайогавачана’’нти ваданти. ‘‘пуббе нивуттхаккхандхасанта̄не т̣хито’’ти вачанато аччантасам̣йоге ва̄ упайогавачанам̣. йаттха йаттха хи джа̄тийам̣ маха̄сатто пун̃н̃акаммам̣ ка̄тум̣ а̄рабхати, а̄рабхато пат̣т̣ха̄йа аччантамева таттха пун̃н̃акаммаппасуто хоти. тена̄ха ‘‘дал̣хасама̄да̄но’’тиа̄ди. сесапададвайепи есева найо. нивуттхаккхандха̄ ‘‘джа̄тӣ’’ти вутта̄ кхандхавинимутта̄йа джа̄тийа̄ абха̄вато, ниббаттилаккхан̣асса ча вика̄расса идха анупайуджджанато. джа̄тавасена̄ти джа̄йанавасена. ‘‘татха̄’’ти имина̄ ‘‘пуббе нивуттхаккхандха̄’’ти имам̣ падам̣ упасам̣харати. бхаванавасена̄ти паччайато ниббаттанавасена. нивуттхавасена̄ти нивуситата̄васена. а̄лайат̣т̣хена̄ти а̄васитабха̄вена. нива̄саттхо хи никетаттхо.
таттха̄ти девалока̄димхи. а̄ди-саддена екаччам̣ тираччха̄найоним̣ сан̇ган̣ха̄ти. на сукаранти девагатийа̄ екантасукхата̄йа, дуггатийа̄ екантадуккхата̄йа, дуккхабахулата̄йа ча пун̃н̃акирийа̄йа ока̄со на сулабхарӯпо паччайасамава̄йасса дуллабхабха̄вато, уппаджджама̄на̄ ча са̄ ул̣а̄ра̄, випула̄ ча на хотӣти гативасена̄пи кхеттависесата̄ иччхитабба̄ ‘‘тираччха̄нагате да̄нам̣ датва̄ сатагун̣а̄ даккхин̣а̄ па̄т̣икан̇кхитабба̄, путхуджджанадуссӣле да̄нам̣ датва̄ сахассагун̣а̄ даккхин̣а̄ па̄т̣икан̇кхитабба̄’’ти (ма. ни. 3.379) вачанато. мануссагатийа̄ пана сукхабахулата̄йа пун̃н̃акирийа̄йа ока̄со сулабхарӯпо паччайасамава̄йасса ча йебхуййена сулабхабха̄вато. йан̃ча таттха дуккхам̣ уппаджджати, тампи висесато пун̃н̃акирийа̄йа упаниссайо хоти, дуккхӯпаниса̄ саддха̄ти. йатха̄ хи айогханена саттхаке ниппха̄дийама̄не тасса екантато аггимхи та̄панам̣, удакена ва̄ теманам̣ чхеданакирийа̄саматтхата̄йа на висесапаччайо, та̄петва̄ пана сама̄найогато удакатеманам̣ тасса̄ висесапаччайо, евамева саттасанта̄насса екантадуккхасаман̇гита̄ дуккхабахулата̄ екантасукхасаман̇гита̄ сукхабахулата̄ ча пун̃н̃акирийа̄саматтхата̄йа на висесапаччайо, сати пана сама̄найогато дуккхасанта̄пане, сукхумабрӯхане ча ладдхӯпаниссайа̄ пун̃н̃акирийа̄ саматтхата̄йа самбхавати, татха̄ сати уппаджджама̄на̄ пун̃н̃акирийа̄ маха̄джутика̄ маха̄виппха̄ра̄ пат̣ипаккхаччхеданасаматтха̄ хоти. тасма̄ мануссабха̄во пун̃н̃акирийа̄йа висесапаччайо. тена вуттам̣ ‘‘таттха на сукарам̣, мануссабхӯтассева сукара’’нти.
атха ‘‘мануссабхӯтасса̄’’ти еттха ко вачанаттхо? ‘‘манасса уссанната̄йа манусса̄ти, сӯрабха̄васатимантата̄брахмачарийайогйата̄дигун̣авасена упачитаманака̄ уккат̣т̣хагун̣ачитта̄ти аттхо. ке пана те? джамбудӣпава̄сино саттависеса̄. тена̄ха бхагава̄ –
‘тӣхи, бхиккхаве, т̣ха̄нехи джамбудӣпака̄ манусса̄ уттаракуруке ча мануссе адхигган̣ханти деве ча та̄ватим̣се. катамехи тӣхи? сӯра̄ сатиманто идха брахмачарийава̄со’ти (а. ни. 9.21; катха̄. 271).
татха̄ хи буддха̄ бхагаванто, паччекабуддха̄, аггаса̄вака̄, маха̄са̄вака̄, чаккаваттино, ан̃н̃е ча маха̄нубха̄ва̄ сатта̄ таттхева уппаджджанти. те хи сама̄нарӯпа̄дита̄йа пана саддхим̣ париттадӣпава̄сӣхи итарамаха̄дӣпава̄синопи манусса̄ твева пан̃н̃а̄йим̣сӯ’’ти кечи. апаре пана бхан̣анти ‘‘лобха̄дӣхи, алобха̄дӣхи ча сахитасса манасса уссанната̄йа манусса̄. йе хи сатта̄ мануссаджа̄тика̄, тесу висесато лобха̄дайо, алобха̄дайо ча уссанна̄, те лобха̄диуссанната̄йа апа̄йамаггам̣, алобха̄диуссанната̄йа сугатимаггам̣, нибба̄нага̄мимагган̃ча парипӯренти, тасма̄ лобха̄дӣхи, алобха̄дӣхи ча сахитасса манасса уссанната̄йа париттадӣпава̄сӣхи саддхим̣ чатудӣпава̄сино саттависеса̄ манусса̄ти вуччантӣ’’ти. локийа̄ пана ‘‘мануно апаччабха̄вена манусса̄’’ти ваданти. ману на̄ма пат̣хамакаппико локамарийа̄да̄йа а̄дибхӯто сатта̄нам̣ хита̄хитавидха̄йако каттабба̄каттаббата̄су нийоджаната̄васена питут̣т̣ха̄нийо, йо са̄сане ‘‘маха̄саммато’’ти вуччати амха̄кам̣ маха̄бодхисатто, паччаккхато, парампара̄ ча тасса ова̄да̄нуса̄санийам̣ т̣хита̄ сатта̄ путтасадисата̄йа ‘‘манусса̄, ма̄нуса̄’’ти ча вуччанти. тато ева хи те ‘‘ма̄нава̄, мануджа̄’’ти ча вохарӣйанти. мануссабхӯтасса̄ти мануссесу бхӯтасса джа̄тасса, мануссабха̄вам̣ ва̄ паттасса̄ти аттхо. айан̃ча найо локийамаха̄джанасса васена вутто. маха̄бодхисатта̄нам̣ пана санта̄насса маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа кусаладхаммапат̣ипаттийам̣ саммадева абхисан̇кхататта̄ тесам̣ сугатийам̣, аттано уппаджджанадуггатийан̃ча ниббатта̄нам̣ кусалакаммам̣ гарутарамева̄ти дассетум̣ ‘‘ака̄ран̣ам̣ ва̄ ета’’нтиа̄ди вуттам̣.
еварӯпе аттабха̄вети хаттхиа̄диаттабха̄ве. т̣хитена катакаммам̣ на сакка̄ сукхена дӣпетум̣ локе аппан̃н̃а̄тарӯпатта̄. сукхена дӣпетум̣ ‘‘асукасмим̣ десе асукасмим̣ нагаре асуко на̄ма ра̄джа̄, бра̄хман̣о хутва̄ имам̣ кусалакаммам̣ ака̄сӣ’’ти евам̣ сувин̃н̃а̄пайабха̄вато. тхираггахан̣оти аситхилагга̄хӣ тха̄маппаттаггахан̣о. ниччалаггахан̣оти ачан̃чалагга̄хӣ таттха кеначипи асам̣ха̄рийо. пат̣икут̣атӣти сам̣кут̣ати, джигуччханавасена виват̣т̣ати ва̄. паса̄рийатӣти виттхатам̣ хоти вепуллам̣ па̄пун̣а̄ти.
тавесо маха̄самуддасадисоти есо удакогхо тева маха̄самуддасадисо.
дӣйати етена̄ти да̄нам̣, паричча̄гачетана̄. диййанавасена̄ти деййадхаммасса парийаттам̣ катва̄ париччаджанавасена да̄нам̣. сам̣вибха̄гакаран̣авасена̄ти тассева аттана̄ саддхим̣ парасса сам̣вибхаджанавасена сам̣вибха̄го, татха̄паватта̄ четана̄. сӣласама̄да̄нети сӣласса саммадева а̄да̄не, гахан̣е паваттанети аттхо. там̣ паваттика̄лена дассенто ‘‘пӯран̣ака̄ле’’ти а̄ха. ма̄ту хито маттеййо, йасса пана дхаммасса васена со ‘‘маттеййо’’ти вуччати, со маттеййата̄ти а̄ха ‘‘ма̄ту ка̄таббаватте’’ти. есева найо ‘‘петтеййата̄йа̄’’тиа̄дӣсу. ан̃н̃атаран̃н̃атаресӯти ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣хесу ан̃н̃есу, те пана кусалабха̄вена вутта̄ кусала̄ти а̄ха ‘‘еварӯпесӯ’’ти. адхикусалесӯти абхивисит̣т̣хесу кусалесу, са̄ пана абхивисит̣т̣хата̄ упа̄да̄йупа̄да̄йа хоти. йам̣ панеттха уккам̣сагатам̣ адхикусалам̣, тадуккам̣санайена идха̄дхиппетанти там̣ дассетум̣ ‘‘аттхи кусала̄, аттхи адхикусала̄’’тиа̄ди вуттам̣. нану пан̃н̃а̄па̄рамисан̇гахан̃а̄н̣асамбха̄рабхӯта̄ кусала̄ дхамма̄ ниппарийа̄йена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣апат̣ила̄бхапаччайа̄ кусала̄ на̄ма, име пана маха̄пурисалаккхан̣аниббаттака̄ пун̃н̃асамбха̄рабхӯта̄ касма̄ татха̄ вутта̄ти? саббесампи маха̄бодхисаттасанта̄нагата̄нам̣ па̄рамидхамма̄нам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣апат̣ила̄бхапаччайабха̄вато. маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа хи маха̄пурисо йам̣ кин̃чи пун̃н̃ам̣ кароти, саббам̣ там̣ самма̄самбодхисамадхигама̄йева парин̣а̄мети. татха̄ хи сасамбха̄ра̄бйа̄со, дӣгхака̄ла̄бйа̄со, нирантара̄бйа̄со, саккачча̄бйа̄соти чатта̄ро абйа̄са̄ чатурадхит̣т̣ха̄напарипӯритасамбандха̄ анупуббена маха̄бодхит̣т̣ха̄на̄ сампаджджанти.
сакимпӣти пи-саддена анекава̄рампи катам̣ виджа̄тийена антаритам̣ сан̇ган̣ха̄ти. абхин̣хакаран̣ена̄ти бахулӣка̄рена. упачитанти упарӯпари вад̣д̣хитам̣. пин̣д̣ӣкатанти пин̣д̣асо катам̣. ра̄сӣкатанти ра̄сибха̄вена катам̣. анекаккхаттун̃хи паваттийама̄нам̣ кусалакаммам̣ санта̄не татха̄ладдхапарибха̄ванам̣ пин̣д̣ӣбхӯтам̣ вийа, ра̄сӣбхӯтам̣ вийа ча хоти. випа̄кам̣ пати сам̣хаччака̄рибха̄ватта̄ чаккава̄л̣ам̣ атисамба̄дхам̣ бхаваггам̣ атинӣчам̣, саче пане там̣ рӯпам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо. випулатта̄ти махантатта̄. йасма̄ пана там̣ каммам̣ метта̄карун̣а̄сатисампаджан̃н̃а̄хи париггахитата̄йа дурасамусса̄ритам̣ пама̄н̣акаран̣адхамманти пама̄н̣арахитата̄йа ‘‘аппама̄н̣а’’нти ваттаббатам̣ арахати, тасма̄ ‘‘аппама̄н̣атта̄’’ти вуттам̣.
адхибхаватӣти пхаласса ул̣а̄рабха̄вена абхибхуййа тит̣т̣хати. аттхато пан̣ӣтапан̣ӣта̄нам̣ бхога̄нам̣ пат̣ила̄бхо ева̄ти а̄ха ‘‘атирекам̣ лабхатӣ’’ти. адхигаччхатӣти виндати, ниббаттама̄нова тена саманна̄гато хотӣти аттхо. екадесена апхуситва̄ саббаппадесехи пхусанато саббаппадесехи пхусантийо етесам̣ па̄датала̄нам̣ сантӣти ‘‘сабба̄вантехи па̄даталехӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ никкхипане саббе па̄даталаппадеса̄ сам̣хаччака̄рино анинната̄йа самабха̄вато, евам̣ уддхаран̣епӣти вуттам̣ ‘‘самам̣ пхусати, самам̣ уддхаратӣ’’ти. ида̄ни имасса маха̄пурисалаккхан̣асса самадхигамена ладдхаббаниссандапхалавибха̄ванамукхена а̄нубха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘сачепи хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха нараканти а̄ва̄т̣ам̣. анто пависати самабха̄ва̄паттийа̄. ‘‘чаккалаккхан̣енапатит̣т̣ха̄таббат̣т̣ха̄на’’нти идам̣ йам̣ бхӯмиппадесам̣ па̄даталам̣ пхусати, таттха чаккалаккхан̣ампи пхусанавасена патит̣т̣ха̄тӣти катва̄ вуттам̣. тасса пана татха̄ патит̣т̣ха̄нам̣ суппатит̣т̣хитапа̄дата̄йа ева̄ти суппатит̣т̣хитапа̄дата̄йа а̄нубха̄вакиттане ‘‘лаккхан̣антара̄найанам̣ киматтхийа’’нти на чинтетаббам̣. сӣлатеджена̄ти сӣлаппабха̄вена. пун̃н̃атеджена̄ти кусалаппабха̄вена. дхамматеджена̄ти н̃а̄н̣аппабха̄вена. тӣхипи падехи бхагавато буддхабхӯтасса дхамма̄ гахита̄, ‘‘дасаннам̣ па̄рамӣна’’нти имина̄ буддхакарадхамма̄ гахита̄.
202. маха̄самуддова сӣма̄ саббабхӯмиссарабха̄вато. ‘‘акхиламанимиттамакан̣т̣ака’’нти тӣхипи падехи тхеййа̄бха̄вова вуттоти а̄ха ‘‘ниччора’’нтиа̄ди. кхарасампхассат̣т̣хена̄ти гхат̣т̣анена дуккхасампхассабха̄вена кхила̄ти. упаддавапаччайат̣т̣хена̄ти анаттхахетута̄йа нимитта̄ти. ‘‘акхила’’нтиа̄дина̄ екача̄рӣхи чора̄бха̄во вутто, ‘‘нираббуда’’нти имина̄ пана ган̣абандхавасена вичаран̣ачора̄бха̄во вуттоти дассетум̣ ‘‘гумбам̣ гумбам̣ хутва̄’’тиа̄ди вуттам̣. авиккхамбханӣйоти на вибандханӣйо кеначи аппат̣иба̄ханӣйо т̣ха̄нато аниккад̣д̣ханӣйо. пат̣ипаккхам̣ анит̣т̣хам̣ аттхетӣти паччаттхико, етена па̄кат̣абха̄вена виродхам̣ акаронто верипуггало вутто. пат̣ивируддхо амитто пачча̄митто, етена па̄кат̣абха̄вена виродхам̣ каронто верипуггало вутто. виккхамбхетум̣ на̄саккхим̣су, ан̃н̃адаттху сайамева вигха̄табйасанам̣ па̄пун̣им̣су чева са̄вакаттан̃ча паведесум̣.
‘‘камма’’нтиа̄дӣсу каммам̣ на̄ма буддхабха̄вам̣ уддисса катӯпачито лаккхан̣асам̣ваттанийо пун̃н̃асамбха̄ро. тена̄ха ‘‘сатасахассакаппа̄дхика̄нӣ’’тиа̄ди. каммасариккхакам̣ на̄ма тассева пун̃н̃асамбха̄расса каран̣ака̄ле кеначи акампанӣйасса дал̣ха̄ваттхитабха̄васса ануччхавико суппатит̣т̣хитапа̄дата̄сан̇кха̄тасса лаккхан̣асса парехи авиккхамбханӣйата̄йа н̃а̄паканимиттабха̄во, сва̄йам̣ нимиттабха̄во тассева лаккхан̣асса̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘каммасариккхакам̣ на̄ма…пе… маха̄пурисалаккхан̣а’’нти вуттам̣. т̣ха̄нагаманесу па̄да̄нам̣ дал̣ха̄ваттхитабха̄во лаккхан̣ам̣ на̄ма. па̄да̄нам̣ бхӯмийам̣ самам̣ никкхипанам̣, па̄датала̄нам̣ саббабха̄гехи пхусанам̣, самамева уддхаран̣ам̣, тасма̄ сут̣т̣ху самам̣ саббабха̄гехи патит̣т̣хита̄ па̄да̄ етасса̄ти суппатит̣т̣хитапа̄до, тасса бха̄во суппатит̣т̣хитапа̄дата̄ти вуччати лаккхан̣ам̣. сут̣т̣ху самам̣ бхӯмийа̄ пхусаненева хи несам̣ таттха дал̣ха̄ваттхитабха̄во сиддхо, йам̣ ‘‘каммасариккхака’’нти вуттам̣. лаккхан̣а̄нисам̣соти лаккхан̣апат̣ила̄бхасса удрайо, лаккхан̣асам̣ваттанийасса каммасса а̄нисам̣сапхаланти аттхо. ниссандапхалам̣ пана хет̣т̣ха̄ бха̄витамева.
203. камма̄дибхедети каммакаммасариккхакалаккхан̣а лаккхан̣а̄нисам̣сависан̃н̃ите вибха̄ге. га̄тха̄бандхам̣ сандха̄йа вуттам̣, аттхо пана апуббам̣ наттхӣти адхиппа̄йо. пора̄н̣акаттхера̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. ван̣н̣ана̄га̄тха̄ти тхомана̄га̄тха̄ вуттамеваттхам̣ гахетва̄ тхомана̄васена паваттатта̄. апарабха̄ге тхера̄ на̄ма па̄л̣им̣, ат̣т̣хакатхан̃ча поттхака̄ропанавасена сама̄гата̄ маха̄тхера̄, йе са̄т̣т̣хакатхам̣ пит̣акаттайам̣ поттхака̄рул̣хам̣ катва̄ саддхаммам̣ аддханийачират̣т̣хитикам̣ акам̣су. екападикоти ‘‘дал̣хасама̄да̄но ахосӣ’’тиа̄дипа̄т̣хе екекападага̄хӣ. аттхуддха̄роти тадаттхасса сукхаггахан̣аттхам̣ га̄тха̄бандхавасена уддхаран̣ато аттхуддха̄рабхӯто, тайидам̣ па̄л̣ийам̣ а̄гатапада̄ни гахетва̄ га̄тха̄бандхавасена тадаттхавича̄ран̣абха̄вадассанам̣, на пана дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена т̣хапитабха̄вапат̣иккхипананти дат̣т̣хаббам̣.
кусаладхамма̄нам̣ вачӣсаччасса бахука̄ратам̣, таппат̣ипаккхасса ча муса̄ва̄дасса маха̄са̄ваджджатам̣ дассетум̣ анантарамева кусалакаммапатхадхамме вадантопи тато вачӣсаччам̣ нӣхаритва̄ катхети саччети ва̄ саннидха̄нева ‘‘дхамме’’ти вуччама̄на̄ кусалакаммапатхадхамма̄ ева йутта̄ти вуттам̣ ‘‘дхаммети дасакусалакаммапатхадхамме’’ти. гобалӣбаддан̃а̄йена ва̄ еттха аттхо ведитаббо. индрийадаманети индрийасам̣варе. кусалакаммапатхаггхан̣енасса ва̄риттасӣламева гахитанти итарампи сан̇гахетва̄ дассетум̣ сам̣йамассева гахан̣ам̣ катанти ‘‘сам̣йамети сӣласам̣йаме’’ти вуттам̣. сучи вуччати пуггало йасса дхаммасса васена, там̣ сочеййам̣, ка̄йасучарита̄ди. етассева хи вибха̄гасса дассанаттхам̣ вуттампи четам̣ пуна вуттам̣, маносочеййаггахан̣ена ва̄ джха̄на̄диуттаримануссадхамма̄нампи сан̇ган̣ханаттхам̣ сочеййаггахан̣ам̣. а̄лайабхӯтанти саматхавипассана̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набхӯтам̣. упосатхакамманти упосатхадивасе сама̄дийитва̄ сама̄чаритаббам̣ пун̃н̃акаммам̣ упосатхо сахачаран̣ан̃а̄йена. ‘‘авихим̣са̄йа̄ти сатта̄нам̣ авихет̣хана̄йа̄’’ти ваданти, там̣ пана сӣлаггахан̣енева гахитам̣. тасма̄ авихим̣са̄йа̄ти карун̣а̄йа̄ти аттхо. авихим̣са̄ггахан̣енева четтха аппаман̃н̃а̄са̄ман̃н̃ена чатта̄ропи брахмавиха̄ра̄ упача̄ра̄ваттха̄ гахита̄ лаккхан̣аха̄ранайена. сакаланти анавасесам̣ парипун̣н̣ам̣. еваметтха ка̄ма̄вачараттабха̄вапарийа̄паннатта̄ лаккхан̣асса там̣сам̣ваттаникака̄ма̄вачаракусаладхамма̄ ева па̄рамита̄сан̇гахапун̃н̃асамбха̄рабхӯтака̄йасучарита̄дӣхи два̄дасадха̄ вибхатта̄ ева. га̄тха̄йам̣ ‘‘сачче’’тиа̄дина̄ дасадха̄ сан̇гайха дассита̄. еса найо сесалаккхан̣епи.
ам̣нубхӣти га̄тха̄сукхаттхам̣ ака̄рам̣ са̄нуна̄сикам̣ катва̄ вуттам̣. бйан̃джана̄ни лаккхан̣а̄ни а̄чиккхантӣти вейан̃джаника̄.виккхамбхетаббанти пат̣иба̄хитаббам̣ тасса̄ти маха̄пурисасса, тасса ва̄ маха̄пурисалаккхан̣асса. лаккхан̣асӣсена четтха там̣сам̣ваттаникапун̃н̃асамбха̄ро вуччати.
па̄даталачаккалаккхан̣аван̣н̣ана̄
204. бхайам̣ на̄ма бхӣти, там̣ пана уббиджджана̄ка̄рена, уттасана̄ка̄рена ча паваттийа̄ дувидханти а̄ха ‘‘уббегабхайан̃чева утта̄сабхайан̃ча̄’’ти. тадубхайампи бхайам̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. апанӯдита̄ти йатха̄ чора̄дайо вилуппанабандхана̄дӣни парасса на каронти, катан̃ча пачча̄харан̣а̄дина̄ пат̣ипа̄катикам̣ хоти, евам̣ йатха̄ ча чан̣д̣ахаттхиа̄дайо дӯрато париваджджита̄ хонти, апариваджджите тасса йатха̄ т̣ха̄не т̣хитехи абхибхаво на хоти, евам̣ апанӯдита̄. атива̄хетӣти атикка̄мети. там̣ т̣ха̄нанти там̣ са̄сан̇кат̣т̣ха̄нам̣. асакконта̄нанти упайогаттхе са̄мивачанам̣, асакконтети аттхо. асакконта̄нанти ва̄ ана̄даре са̄мивачанам̣. саха парива̄рена̄ти сапарива̄рам̣. таттха кин̃чи деййадхаммам̣ денто йада̄ тасса парива̄рабха̄вена ан̃н̃ампи деййадхаммам̣ дети, евам̣ тасса там̣ да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ сапарива̄рам̣ на̄ма хоти.
таматтхам̣ виттха̄рена дассетум̣ ‘‘таттха анна’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йатха̄ деййадхаммам̣ тасса аннада̄насса парива̄ро, евам̣ тасса саккаччакаран̣ам̣ пӣти дассенто ‘‘атха кхо’’тиа̄дима̄ха. йа̄губхаттам̣ датва̄ва ада̄сӣти йоджана̄. еса найо ито паратопи. суттам̣ ват̣т̣етӣти чӣварасса сиббанасуттакам̣ дуват̣т̣ативат̣т̣а̄дивасена ват̣т̣итам̣ ака̄си. раджананти аллиа̄дираджанаваттхум̣. пан̣д̣упала̄санти раджанупагамева пан̣д̣уван̣н̣ам̣ пала̄сам̣.
хет̣т̣хима̄нӣти анна̄дӣни чатта̄ри. нисадаггахан̣енева нисадапотопи гахито. чӣнапит̣т̣хам̣ синдхуракачун̣н̣ам̣. коджаванти уддаломиеканталомиа̄дикоджаваттхаран̣а. сувибхаттаантара̄нӣти сут̣т̣ху вибхаттаантара̄ни, етена чакка̄вайават̣т̣ха̄на̄нам̣ супариччхиннатам̣ дассети.
ладдха̄бхисека̄ кхаттийа̄ аттано виджите висавита̄йа бра̄хман̣а̄дике чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи ран̃джетум̣ сакконти, на итара̄ти а̄ха ‘‘ра̄джа̄ноти абхиситта̄’’ти. ра̄джато йатха̄ладдхага̄манигама̄дим̣ иссаравата̄йа бхун̃джантӣти бходжака̄, та̄дисо бхого етесам̣ аттхи, таттха ва̄ нийутта̄ти бхогика̄, те ева ‘‘бхогийа̄’’ти вутта̄. сапарива̄рам̣ да̄нанти вуттанайена сапарива̄рада̄нам̣. джа̄на̄тӯти ‘‘садевако локо джа̄на̄тӯ’’ти имина̄ вийа адхиппа̄йена ниббаттам̣ чаккалаккхан̣анти лаккхан̣ассева каммасариккхата̄ дассита̄. евам̣ сати тикамева сийа̄, на чатуккам̣, тасма̄ чаккалаккхан̣асса маха̄парива̄рата̄йа н̃а̄паканимиттабха̄во каммасариккхакам̣ на̄ма. тенева̄ха ‘‘сапарива̄рам̣…пе… джа̄на̄тӯти ниббатта’’нти. ‘‘дӣгха̄йуката̄йа там̣ нимитта’’нти (дӣ. ни. 3.207) ча ваккхати, татха̄ ‘‘там̣ лаккхан̣ам̣ бхавати тадаттхаджотака’’нти (дӣ. ни. 3.221) ча. ниссандапхалам̣ пана пат̣ипаккха̄бхибхаво дат̣т̣хаббо. тенева̄ха га̄тха̄йам̣ ‘‘саттумаддано’’ти.
205. етанти етам̣ га̄тха̄бандхабхӯтам̣ вачанам̣, там̣ панаттхато га̄тха̄ ева̄ти а̄ха ‘‘има̄ тадаттхапаридӣпана̄ га̄тха̄ вуччантӣ’’ти.
пураттха̄ти ва̄ ‘‘пуре’’ти вуттатопи пуббе. йасма̄ маха̄пурисо на атӣта̄йа екаджа̄тийам̣, на̄пи катипайаджа̄тӣсу, атха кхо пуримапуриматара̄су татха̄ва пат̣ипанно, тасма̄ таттха пат̣ипаттим̣ дассетум̣ ‘‘пуре пураттха̄’’ти вуттам̣. имисса̄пи джа̄тийам̣ атӣтака̄лавасена ‘‘пурепураттха̄’’ти ваттум̣ лаббха̄ти тато висесанаттхам̣ ‘‘пурима̄су джа̄тӣсӯ’’ти вуттанти а̄ха ‘‘имисса̄’’тиа̄ди. кечи ‘‘имисса̄ джа̄тийа̄ пуббе туситадевалоке катакаммапат̣иккхепавачана’’нти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ таттха та̄дисасса катакаммасса абха̄вато. апанӯданоти апанета̄. адхимуттоти йуттапайутто.
пун̃н̃акаммена̄ти да̄на̄дипун̃н̃акаммена. евам̣ сантети сатаматтена пун̃н̃акаммена екекам̣ лаккхан̣ам̣ ниббаттеййа, евам̣ сати. на рочайим̣сӯти кевалам̣ сатаматтена пун̃н̃акаммена лаккхан̣аниббаттим̣ на рочайим̣су ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. катхам̣ пана рочайим̣сӯти а̄ха ‘‘анантесу пана̄’’тиа̄ди. екекам̣ камманти екекам̣ да̄на̄дипуббакаммам̣. екекам̣ сатагун̣ам̣ катва̄ти ананта̄су локадха̄тӯсу йаттака̄ сатта̄, техи саббехи паччекам̣ сатаккхаттум̣ ката̄ни да̄на̄дипун̃н̃акамма̄ни йаттака̄ни, тато екекам̣ пун̃н̃акаммам̣ маха̄саттена сатагун̣ам̣ катам̣ ‘‘сата’’нти адхиппетам̣, тасма̄ идха сата-саддо бахубха̄вапарийа̄йо, на сан̇кхйа̄вачаноти дассети ‘‘сатаггхи сатам̣ деваманусса̄’’тиа̄дӣсу вийа. тена̄ха ‘‘тасма̄ сатапун̃н̃алаккхан̣оти имаматтхам̣ рочайим̣сӯ’’ти.
а̄йатапан̣хита̄дитилаккхан̣аван̣н̣ана̄
206. сарасачути на̄ма джа̄тасса саттасса йа̄ваджӣвам̣ джӣвитва̄ пакатийа̄ маран̣ам̣. а̄кад̣д̣хаджийасса дханудан̣д̣асса вийа па̄да̄нам̣ антомукхам̣ кут̣илата̄йа антован̇капа̄дата̄. бахимукхам̣ кут̣илата̄йа бахиван̇капа̄дата̄. па̄даталасса маджджхе ӯната̄йа уккут̣икапа̄дата̄. аггапа̄дена кхан̃джанака̄ аггакон̣д̣а̄. пан̣хиппадесена кхан̃джанака̄ пан̣хикон̣д̣а̄. уннатака̄йена̄ти анонатабха̄вена самусситасарӣрена. мут̣т̣хикатахаттха̄ти а̄вудха̄дӣнам̣ гахан̣аттхам̣ катамут̣т̣хихаттха̄. пхан̣ахаттхака̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хан̇гулихаттха̄. идаметтха каммасариккхаканти идам̣ имесам̣ тин̣н̣ампи лаккхан̣а̄нам̣ татха̄гатасса дӣгха̄йуката̄йа н̃а̄паканимиттабха̄во еттха а̄йатапан̣хита̄, дӣгхан̇гулита̄ брахмуджугаттата̄ти етасмим̣ лаккхан̣аттайе каммасариккхакаттам̣. ниссандапхалам̣ пана анантара̄йата̄ди дат̣т̣хаббам̣.
207. бха̄йитаббаваттхунимиттам̣ уппаджджама̄нампи бхайам̣ аттасинехахетукам̣ пахӣнасинехасса тадабха̄ватоти а̄ха ‘‘йатха̄ майхам̣ маран̣ато бхайам̣ мама джӣвитам̣ пийа’’нти. сучин̣н̣ена̄ти сут̣т̣ху катӯпачитена сучаритакаммуна̄.
чавитва̄ти саггато чавитва̄. ‘‘суджа̄тагатто субхуджо’’ти а̄дайо сарӣра̄вайавагун̣а̄ имехи лаккхан̣ехи авина̄бха̄виноти дассетум̣ вутта̄. чирайапана̄йа̄ти аттабха̄васса чирака̄лам̣ паваттана̄йа. тена̄ха ‘‘дӣгха̄йукабха̄ва̄йа̄’’ти. татоти чаккаваттӣ хутва̄ йа̄панато. васиппаттоти джха̄на̄дӣсу васӣбха̄ван̃чева четовасибха̄ван̃ча патто хутва̄, катхам̣ иддхибха̄вана̄йа иддхипа̄дабха̄вана̄йа̄ти аттхо. йа̄пети чиратаранти йоджана̄.
саттуссадата̄лаккхан̣аван̣н̣ана̄
208. расо джа̄то етесанти расита̄ни, маха̄раса̄ни. тена̄ха ‘‘расасампанна̄на’’нти. пит̣т̣хакхаджджака̄дӣнӣти пӯпасаккхалимодака̄дӣни. а̄ди-саддена пана кадалипхала̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. пит̣т̣хам̣ паккхипитва̄ пачитаббапа̄йасам̣ пит̣т̣хапа̄йасам̣. а̄ди-саддена татха̄рӯпабходжджайа̄гуа̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.
идха каммасариккхакам̣ на̄ма саттуссадата̄лаккхан̣асса пан̣ӣтала̄бхита̄йа н̃а̄паканимиттабха̄во. имина̄ найена таттха таттха лаккхан̣е каммасариккхакам̣ ниддха̄ретва̄ йоджетаббам̣.
209. уттамо аггарасада̄йакоти саббасатта̄нам̣ уттамо локана̄тхо агга̄нам̣ пан̣ӣта̄нам̣ раса̄нам̣ да̄йако. уттама̄нам̣ аггараса̄нанти пан̣ӣтесупи пан̣ӣтараса̄нам̣. кхаджджабходжджа̄диджотаканти кхаджджабходжджа̄дила̄бхаджотакам̣. ла̄бхасам̣ваттаникасса каммасса пхалам̣ ‘‘ла̄бхасам̣ваттаника’’нти ка̄ран̣ӯпача̄рена вадати. тадаттхаджотаканти ва̄ тасса пан̣ӣтабходжанада̄йакаттасан̇кха̄тасса аттхасса джотакам̣. тада̄дхигаччхатӣти еттха а̄-ка̄ро нипа̄таматтанти а̄ха ‘‘там̣ адхигаччхатӣ’’ти. ла̄бхируттаманти ра-ка̄ро падасандхикаро.
карачаран̣а̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
210. паббаджитапариккха̄рам̣ паттачӣвара̄дим̣ гихипариккха̄рам̣ ваттха̄вудхайа̄насайана̄дим̣.
саббанти саббам̣ упака̄рам̣. маккхетва̄ на̄сети маккхибха̄ве т̣хатва̄. телена вийа маккхетӣти сатадхотателена маккхети вийа. аттхасам̣вад̣д̣ханакатха̄йа̄ти хита̄вахакатха̄йа. катха̄гахан̣ан̃четтха нидассанаматтам̣. паресам̣ хита̄вахо ка̄йапайогопи аттхачарийа̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вачӣпайогавасенева аттхачарийа̄ вутта̄.
сама̄наттата̄йа̄ти садисабха̄ве сама̄нат̣т̣ха̄не т̣хапанена, там̣ панасса сама̄нат̣т̣ха̄не т̣хапанам̣ аттасадисата̄каран̣ам̣, сукхена екасамбхогата̄, аттано сукхуппаттийам̣; тасса ча дуккхуппаттийам̣ тена аттано екасамбхогата̄ти а̄ха ‘‘сама̄насукхадуккхабха̄вена̄’’ти. са̄ ча сама̄насукхадуккхата̄ екато нисаджджа̄дина̄ па̄кат̣а̄ хотӣти там̣ дассенто ‘‘ека̄сане’’тиа̄дима̄ха. на хи сакка̄ екапарибхого ка̄тум̣ джа̄тийа̄ хӣнатта̄. татха̄ акарийама̄не ча со куджджхати бхогена адхикатта̄, тасма̄ дуссан̇гахо. на хи со екапарибхогам̣ иччхати джа̄тийа̄ хӣнабха̄вато. на акарийама̄не ча куджджхати бхогена хӣнабха̄вато. убхохӣти джа̄тибхогехи. садисопи сусан̇гахо екасадисабха̄венева итарена саха екапарибхогасса пачча̄сӣса̄йа, акаран̣е ча тасса куджджханасса̄бха̄вато. адӣйама̄непи кисмин̃чи а̄мисе акарийама̄непи сан̇гахе. на па̄пакена читтена пассати песалабха̄вато. тато ева парибхогопи…пе… хоти.еварӯпанти гихӣ че, убхохи садисам̣; паббаджито че, сӣлавантанти адхиппа̄йо.
сусан̇гахита̄ва хонтӣти сут̣т̣ху сан̇гахита̄ ева хонти дал̣хабхаттибха̄вато. тена̄ха ‘‘на бхиджджантӣ’’ти.
да̄на̄дисан̇гахакамманти да̄на̄дибхедам̣ парасан̇ган̣ханавасена паваттам̣ кусалакаммам̣.
211. анаван̃н̃а̄тена апарибхӯтена самбха̄витена. памодо вуччати ха̄со, на аппамодена̄ти еттха пат̣иседхадвайена со ева вутто. со ча одагйасабха̄ватта̄ на дӣно дхаммӯпасан̃хитатта̄ на габбхайуттоти а̄ха ‘‘на дӣнена на габбхитена̄ти аттхо’’ти. сатта̄нам̣ аган̣ханагун̣ена̄ти йоджана̄.
атиручиранти ативийа ручиракатам̣, там̣ пана пассанта̄нам̣ паса̄да̄ваханти а̄ха ‘‘супа̄са̄дика’’нти. сут̣т̣ху чхеканти ативийа сундарам̣. видха̄табботи видха̄тум̣ сандиситум̣ саккун̣еййо. пийам̣ вадатӣти пийавадӯ йатха̄ ‘‘саббавидӯ’’ти. сукхамева сукхата̄, там̣ сукхатам̣. дхамман̃ча анудхамман̃ча̄ти локуттарадхамман̃чева тасса анурӯпапуббабха̄гадхамман̃ча.
уссан̇кхапа̄да̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
212. ‘‘аттхӯпасам̣хита’’нти имина̄ ват̣т̣аниссита̄ дхаммакатха̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘идхалокапаралокаттханиссита’’нти. ‘‘дхаммӯпасам̣хита’’нти имина̄ виват̣т̣аниссита̄, тасма̄ дасакусалакаммапатха̄ виват̣т̣асанниссайа̄ ведитабба̄. нидам̣сесӣти сандассеси те дхамме паччаккхе катва̄ пака̄сеси. нидам̣санакатханти па̄кат̣акаран̣акатхам̣. джет̣т̣хат̣т̣хена агго, па̄сам̣сат̣т̣хена сет̣т̣хо, памукхат̣т̣хена па̄моккхо, падха̄нат̣т̣хена уттамо, хитасукхаттхикехи пака̄рато варан̣ӣйато раджанӣйато павароти евам̣ аттхависесава̄чӣнампи ‘‘агго’’тиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ бха̄ваттхасса бхеда̄бха̄вато ‘‘сабба̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄нӣ’’ти а̄ха.
уддхан̇гаманӣйа̄ти сун̣анта̄нам̣ упарӯпари висесам̣ гаментӣти уддхан̇гаманӣйа̄. сан̇кха̄йа адхо пит̣т̣хипа̄дасамӣпе ева патит̣т̣хитатта̄ адхосан̇кха̄ па̄да̄ етасса̄ти адхосан̇кхапа̄до. сан̇кха̄ти ча гоппхака̄намидам̣ на̄мам̣.
213. дхаммада̄найан̃н̃анти дхаммада̄насан̇кха̄там̣ йан̃н̃ам̣.
сут̣т̣ху сан̣т̣хита̄ти саммадева сан̣т̣хита̄. пит̣т̣хипа̄дасса упари пакатиан̇гулена чатуран̇гуле джан̇гха̄падесе нигӯл̣ха̄ апан̃н̃а̄йама̄нарӯпа̄ хутва̄ т̣хита̄ти аттхо.
ен̣иджан̇гхалаккхан̣аван̣н̣ана̄
214. сиппанти сиккхитаббат̣т̣хена ‘‘сиппа’’нти ладдхана̄мам̣ сатта̄нам̣ джӣвика̄хетубхӯтам̣ а̄джӣвавидхим̣. джӣвикаттхам̣, сатта̄нам̣ упака̄раттхан̃ча ведитаббат̣т̣хена виджджа̄, мантасаттха̄ди. чаранти тена сугатим̣, сукхан̃ча гаччхантӣти чаран̣ам̣. каммассаката̄н̃а̄н̣ам̣ уттарападалопена ‘‘камма’’нти вуттанти а̄ха ‘‘камманти каммассаката̄джа̄нанапан̃н̃а̄’’ти. та̄ни чева̄ти пуббе вуттахаттхиа̄дӣни чева. сатта ратана̄нӣти мутта̄дӣни сатта ратана̄ни. ча-саддена ран̃н̃о упабхогабхӯта̄нам̣ ваттхасеййа̄дӣнам̣ сан̇гахо. ран̃н̃о ануччхавика̄нӣти ран̃н̃о парибхун̃джанайогйа̄ни. саббесанти ‘‘ра̄джа̄раха̄нӣ’’тиа̄дина̄ вутта̄нам̣ саббесам̣йева екаджджхам̣ гахан̣ам̣. буддха̄нам̣ париса̄ на̄ма одхисо анодхисо ча самитапа̄па̄, татхаттха̄йа пат̣ипанна̄ ча хотӣти вуттам̣ ‘‘саман̣а̄нам̣ кот̣т̣ха̄сабхӯта̄ чатассо париса̄’’ти.
сиппа̄дива̄чананти сиппа̄нам̣ сиккха̄панам̣. па̄л̣ийампи хи ‘‘ва̄чета̄’’ти ва̄чанасӣсена сиккха̄панам̣ дасситам̣. уккут̣ика̄сананти там̣там̣веййа̄ваччакаран̣ена уккут̣икасса нисаджджа̄. пайоджанавасена гехато гехам̣ га̄мато га̄мам̣ джан̇гха̄йо киламетва̄ песанам̣ джан̇гхапесаника̄. ликхитва̄ па̄титам̣ вийа хоти апарипун̣н̣абха̄вато. анупуббауггатават̣т̣итанти гоппхакат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва джа̄н̣уппадеса̄ мам̣сӯпачайасса ануккамена самантато вад̣д̣хитатта̄ анупуббена уггатам̣ хутва̄ суват̣т̣итам̣. ен̣иджан̇гхалаккхан̣анти сан̣т̣ха̄наматтена ен̣имигаджан̇гха̄садисаджан̇гхалаккхан̣ам̣.
215. ‘‘йатупагха̄та̄йа̄’’ти еттха та-ка̄ро падасандхикаро, ануна̄сикалопена ниддесоти а̄ха ‘‘йа’’нтиа̄ди. ‘‘уддхаггалома̄ сукхуматтачоттхата̄’’ти вуттатта̄ чодакена ‘‘ким̣ пана ан̃н̃ена каммена ан̃н̃ам̣ лаккхан̣ам̣ ниббаттатӣ’’ти чодито, а̄чарийо ‘‘на ниббаттатӣ’’ти ватва̄ ‘‘йади евам̣ идха касма̄ лаккхан̣антарам̣ катхита’’нти антолӣнамева чоданам̣ парихаранто ‘‘йам̣ пана ниббаттатӣти…пе… идха вутта’’нти а̄ха. таттха йам̣ пана ниббаттатӣти йам̣ лаккхан̣ам̣ вуччама̄налаккхан̣аниббаттакена каммуна̄ ниббаттати. там̣ анубйан̃джанам̣ хотӣти там̣ лаккхан̣ам̣ вуччама̄насса лаккхан̣асса анукӯлалаккхан̣ам̣ на̄ма хоти. тасма̄ тена ка̄ран̣ена идха ен̣иджан̇гхалаккхан̣акатхане ‘‘уддхаггалома̄ сукхуматтачоттхата̄’’ти лаккхан̣антарам̣ вуттам̣.
сукхумаччхавилаккхан̣аван̣н̣ана̄
216. самитапа̄пат̣т̣хена саман̣ам̣, на паббаджджа̄маттена. ба̄хитапа̄пат̣т̣хена бра̄хман̣ам̣, на джа̄тиматтена.
маханта̄нам̣ аттха̄нам̣ паригган̣ханато махатӣ пан̃н̃а̄ етасса̄ти маха̄пан̃н̃о. сесападесупи есева найоти а̄ха ‘‘маха̄пан̃н̃а̄дӣхи саманна̄гатоти аттхо’’ти. на̄наттанти йа̄хи маха̄пан̃н̃а̄дӣхи саманна̄гататта̄ бхагава̄ ‘‘маха̄пан̃н̃о’’тиа̄дина̄ киттӣйати, та̄сам̣ маха̄пан̃н̃а̄дӣнам̣ идам̣ на̄наттам̣ айам̣ вематтата̄.
йасса кассачи висесато арӯпадхаммасса махаттам̣ на̄ма киччасиддхийа̄ ведитаббанти тадасса̄ киччасиддхийа̄ дассенто ‘‘маханте сӣлаккхандхе паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха хетумахантата̄йа, паччайамахантата̄йа, ниссайамахантата̄йа, пабхедамахантата̄йа, киччамахантата̄йа, пхаламахантата̄йа, а̄нисам̣самахантата̄йа ча сӣлаккхандхасса махантабха̄во ведитаббо. таттха хету алобха̄дайо. паччайо хироттаппасаддха̄сативӣрийа̄дайо. ниссайо са̄вакабодхипаччекабодхисамма̄самбодхинийатата̄, там̣саман̇гино ча пурисависеса̄. пабхедо ча̄риттава̄ритта̄дивибха̄го. киччам̣ тадан̇га̄дивасена пат̣ипаккхавидхаманам̣. а̄нисам̣со пийамана̄пата̄ди. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге, (висуддхи. 1.6) а̄кан̇кхеййасутта̄дӣсу (ма. ни. 1.65) ча а̄гатанайенева ведитаббо. имина̄ найена сама̄дхиккхандха̄дӣнампи махантата̄ йатха̄рахам̣ виттха̄ретва̄ ведитабба̄. т̣ха̄на̄т̣ха̄на̄нам̣ пана маха̄висайата̄йа, са̄ бахудха̄тукасутте а̄гатанайена ведитабба̄. виха̄расама̄паттийо сама̄дхиккхандханиддха̄ран̣анайена ведитабба̄. арийасачча̄нам̣ сакаласа̄санасан̇гахато, со саччавибхан̇га- (вибха. 189) там̣сам̣ван̣н̣ана̄су (вибха. ат̣т̣ха. 189) а̄гатанайена, сатипат̣т̣ха̄на̄ дӣнам̣ сатипат̣т̣ха̄навибхан̇га̄дӣсу, (вибха. 355) там̣сам̣ван̣н̣ана̄су (вибха. ат̣т̣ха. 355) ча а̄гатанайена, са̄ман̃н̃апхала̄нам̣ махато хитасса, махато сукхасса, махато аттхасса, махато йогаккхемасса ниббаттибха̄вато, сантапан̣ӣтанипун̣аатакка̄вачарапан̣д̣итаведанӣйабха̄вато ча; абхин̃н̃а̄нам̣ маха̄самбха̄рато, маха̄висайато, маха̄киччато, маха̄нубха̄вато, маха̄ниббаттито ча, нибба̄насса маданиммадана̄димахаттасиддхито махантата̄ ведитабба̄.
путхупан̃н̃а̄ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо. айам̣ пана висесо – на̄на̄кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти ‘‘айам̣ рӯпаккхандхо на̄ма…пе… айам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма̄’’ти евам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тесупи ‘‘екавидхена рӯпаккхандхо, ека̄дасавидхена рӯпаккхандхо. екавидхена ведана̄ккхандхо, бахувидхена ведана̄ккхандхо. екавидхена сан̃н̃а̄ккхандхо. екавидхена сан̇кха̄раккхандхо. екавидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, бахувидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти евам̣ екекасса кхандхасса атӣта̄дибхедавасена̄пи на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. татха̄ ‘‘идам̣ чаккха̄йатанам̣ на̄ма…пе...идам̣ дхамма̄йатанам̣ на̄ма. таттха даса̄йатана̄ ка̄ма̄вачара̄, две чатубхӯмака̄’’ти евам̣ а̄йатана̄нам̣ на̄наттам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. на̄на̄дха̄тӯсӯти ‘‘айам̣ чаккхудха̄ту на̄ма…пе… айам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту на̄ма. таттха сол̣аса дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, две дха̄туйо чатубхӯмика̄’’ти евам̣ на̄на̄дха̄тӯсу н̃а̄н̣ам̣ паваттати, тайидам̣ упа̄диннакадха̄тувасена вуттам̣. паччекабуддха̄нампи хи двиннан̃ча аггаса̄вака̄нам̣ упа̄диннакадха̄тӯсу евам̣ на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати, тан̃ча кхо екадесатова, на ниппадесато. анупа̄диннакадха̄тӯнам̣ пана лаккхан̣а̄диматтамева джа̄нанти, на на̄на̄каран̣ам̣. саббан̃н̃убуддха̄намева пана ‘‘има̄йа на̄мадха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасса руккхасса кхандхо сето, имасса ка̄л̣о, имасса мат̣т̣хо, имасса бахалаттачо, имасса танутачо. имасса паттам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена еварӯпам̣. имасса пуппхам̣ нӣлам̣, имасса пӣтакам̣, лохитакам̣, ода̄там̣, сугандхам̣, дуггандхам̣. пхалам̣ кхуддакам̣, махантам̣, дӣгхам̣, ват̣т̣ам̣, сусан̣т̣ха̄нам̣, дуссан̣т̣ха̄нам̣, мат̣т̣хам̣, пхарусам̣, сугандхам̣, дуггандхам̣, мадхурам̣, титтакам̣, амбилам̣, кат̣укам̣, каса̄вам̣. кан̣т̣ако тикхин̣о, атикхин̣о, уджуко, кут̣ило, кан̣хо, нӣло, ода̄то хотӣ’’ти дха̄туна̄наттам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
на̄на̄пат̣иччасамуппа̄десӯти аджджхаттабахиддха̄бхедато ча на̄на̄пабхедесу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу. авиджджа̄диан̇га̄ни хи паччекам̣ пат̣иччасамуппа̄дасан̃н̃ита̄ни. тена̄ха сан̇кха̄рапит̣аке ‘‘два̄даса паччайа̄ два̄даса пат̣иччасамуппа̄да̄’’ти. на̄на̄сун̃н̃атаманупалаббхесӯти на̄на̄сабха̄весу ниччаса̄ра̄дивирахитесу сун̃н̃атабха̄весу тато ева иттхипурисааттаттанийа̄дивасена анупалаббханасабха̄весу пака̄ресу. ма-ка̄ро хеттха падасандхикаро. на̄на̄аттхесӯти аттхапат̣исамбхида̄йа висайабхӯтесу паччайуппанна̄дивасена на̄на̄видхесу аттхесу. дхаммесӯти дхаммапат̣исамбхида̄йа висайабхӯтесу паччайа̄дивасена на̄на̄видхесу дхаммесу. нируттӣсӯти тесам̣йева аттхадхамма̄нам̣ ниддха̄ран̣авачанасан̇кха̄тесу на̄на̄нируттӣсу. пат̣ибха̄несӯти аттхапат̣исамбхида̄дӣсу висайабхӯтесу ‘‘има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣ’’ти (вибха. 726, 729, 731, 732, 734, 736, 739) татха̄ татха̄ пат̣ибха̄нато упатит̣т̣ханато ‘‘пат̣ибха̄на̄нӣ’’ти ладдхана̄месу на̄на̄н̃а̄н̣есу. ‘‘путхуна̄на̄сӣлаккхандхесӯ’’тиа̄дӣсу сӣласса путхуттам̣ вуттамева, итаресам̣ пана вуттанайа̄нуса̄рена сувин̃н̃еййатта̄ па̄кат̣амева. йам̣ пана абхиннам̣ екамева нибба̄нам̣, таттха упача̄равасена путхуттам̣ гахетаббанти а̄ха ‘‘путхуджджанаса̄дха̄ран̣е дхамме саматиккамма̄’’ти, тенасса маданиммадана̄дипарийа̄йена путхуттам̣ паридӣпитам̣ хоти.
евам̣ висайавасена пан̃н̃а̄йа махаттам̣, путхуттам̣ дассетва̄ ида̄ни сампайуттадхаммавасена ха̄сабха̄вам̣, паваттиа̄ка̄равасена джаванабха̄вам̣, киччавасена тиккха̄дибха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘катама̄ ха̄сапан̃н̃а̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ха̄сабахулоти пӣтибахуло. сесапада̄ни тассева вевачана̄ни. сӣлам̣ парипӯретӣти хат̣т̣хапахат̣т̣хо удаггудагго хутва̄ т̣хапетва̄ индрийасам̣варам̣ тасса висум̣ вуттатта̄ анавасесасӣлам̣ парипӯрети. пӣтисоманассасахагата̄ хи пан̃н̃а̄ абхиративасена а̄рамман̣е пхуллитавикасита̄ вийа паваттати, на евам̣ упеккха̄сахагата̄. пуна сӣлаккхандханти арийасӣлаккхандхама̄ха. ‘‘сама̄дхиккхандха’’нтиа̄дӣсупи есева найо.
саббам̣ там̣ рӯпам̣ аниччато кхиппам̣ джаватӣти йа̄ рӯпадхамме ‘‘аничча̄’’ти сӣгхавегена паваттати, пат̣ипаккхадӯрабха̄вена пубба̄бхисан̇кха̄расса са̄тисайатта̄ индена виссат̣т̣хаваджирам̣ вийа лаккхан̣ам̣ авираджджхантӣ адандха̄йантӣ рӯпаккхандхе аниччалаккхан̣ам̣ вегаса̄ пат̣ивиджджхати, са̄ джаванапан̃н̃а̄ на̄ма̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. евам̣ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄васена джаванапан̃н̃ам̣ дассетва̄ балававипассана̄васена дассетум̣ ‘‘рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха кхайат̣т̣хена̄ти йаттха йаттха уппаджджати, таттха таттхева бхиджджанато кхайасабха̄ватта̄. бхайат̣т̣хена̄ти бхайа̄накабха̄вато. аса̄ракат̣т̣хена̄ти аса̄ракабха̄вато аттаса̄равирахато, ниччаса̄ра̄дивирахато ча. тулайитва̄ти туланабхӯта̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа тулетва̄. тӣрайитва̄ти та̄йа ева тӣран̣абхӯта̄йа тӣрайитва̄. вибха̄вайитва̄ти йа̄тха̄вато пака̄сетва̄ паччаккхам̣ катва̄. вибхӯтам̣ катва̄ти па̄кат̣ам̣ катва̄. рӯпаниродхети рӯпаккхандханиродхахетубхӯте нибба̄не ниннапон̣апаббха̄рабха̄вена. ида̄ни сикха̄ппаттавипассана̄васена джаванапан̃н̃ам̣ дассетум̣ пуна ‘‘рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣. ‘‘вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄васена̄’’ти кечи.
н̃а̄н̣асса тиккхабха̄во на̄ма сависесам̣ пат̣ипаккхапаха̄нена ведитабботи. ‘‘кхиппам̣ килесе чхиндатӣти тиккхапан̃н̃а̄’’ти ватва̄ те пана килесе вибха̄гена дассенто ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитакка’’нтиа̄дима̄ха. тиккхапан̃н̃о кхиппа̄бхин̃н̃о хоти, пат̣ипада̄ часса на чалатӣти а̄ха ‘‘екасмим̣ а̄сане чатта̄ро арийамагга̄…пе… адхигата̄ хонтӣ’’тиа̄ди.
‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄, сан̇кхата̄ пат̣иччасамуппанна̄ кхайадхамма̄ вайадхамма̄ вира̄гадхамма̄ ниродхадхамма̄’’ти йа̄тха̄вато дассанена саччаппат̣иведхо иджджхати, на ан̃н̃атха̄ти ка̄ран̣амукхена ниббедхикапан̃н̃ам̣ дассетум̣ ‘‘саббасан̇кха̄ресу уббегабахуло хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха уббегабахулоти вуттанайена саббасан̇кха̄ресу абхин̣хапаваттасам̣вего. утта̄сабахулоти н̃а̄н̣утта̄савасена саббасан̇кха̄ресу бахусо утра̄сама̄насо, етена а̄дӣнава̄нупассанама̄ха. ‘‘уккан̣т̣ханабахуло’’ти пана имина̄ ниббида̄нупассанама̄ха, ‘‘аратибахуло’’тиа̄дина̄ тасса̄ ева апара̄паруппаттим̣. бахимукхоти саббасан̇кха̄рато бахибхӯтам̣ нибба̄нам̣ уддисса паваттан̃а̄н̣амукхо, татха̄ ва̄ паваттитавимоккхамукхо. ниббиджджханам̣ ниббедхо, со етисса̄ аттхи, ниббиджджхатӣти ва̄ ниббедхика̄, са̄ ева пан̃н̃а̄ ниббедхикапан̃н̃а̄. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄, утта̄наттхатта̄ ча сувин̃н̃еййамева.
217. паббаджитам̣ упа̄сита̄ти еттха йа̄дисам̣ паббаджитам̣ упа̄сато пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхо хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘пан̣д̣итам̣ паббаджита’’нти вуттам̣. упа̄санан̃четтха упат̣т̣ха̄навасена иччхитам̣, на упанисӣданаматтена̄ти а̄ха ‘‘пайирупа̄сита̄’’ти. аттханти хитам̣. аббхантарам̣ каритва̄ти аббхантарагатам̣ катва̄. тена̄ха ‘‘аттхайутта’’нти. бха̄ванапум̣саканиддесо ча̄йам̣, хитӯпасан̃хитам̣ катва̄ти аттхо. антара-саддо ва̄ читтапарийа̄йо ‘‘йассантарато на санти копа̄’’тиа̄дӣсу (уда̄. 20) вийа. тасма̄ аттхантароти хитаджджха̄сайоти аттхо.
пат̣ила̄бхаттха̄йа гатена̄ти пат̣ила̄бхаттха̄йа паваттена, пат̣ила̄бхасам̣ваттанийена̄ти аттхо. уппа̄де ча нимитте ча чхека̄ти уппа̄давидхимхи чева нимиттавидхимхи ча кусала̄. уппа̄данимиттаковидата̄сӣсена четтха лаккхан̣акосалламева дассети. атха ва̄ сесалаккхан̣а̄нам̣ ниббаттийа̄ буддха̄нам̣, чаккаваттӣнан̃ча уппа̄до анумӣйати, йа̄ни техи ладдхаббаа̄нисам̣са̄ни нимитта̄ни, тасмим̣ уппа̄де ча нимитте ча ануминана̄дивасена чхека̄ нипун̣а̄ти аттхо. н̃атва̄ пассиссатӣти н̃а̄н̣ена джа̄нитва̄ пассиссати, на чаккхувин̃н̃а̄н̣ена̄ти адхиппа̄йо.
аттха̄нуса̄санӣсӯти аттха̄нам̣ хита̄нам̣ ануса̄санӣсу. йасма̄ анаттхапат̣иваджджанапуббика̄ сатта̄нам̣ аттхапат̣ипатти, тасма̄ анаттхопи париччхиджджа гахетаббо, джа̄нитаббо ча̄ти вуттам̣ ‘‘аттха̄наттхам̣ паригга̄хака̄ни н̃а̄н̣а̄нӣ’’ти, йато ‘‘а̄йупа̄йакосаллам̣ вийа апа̄йакосаллампи иччхитабба’’нти вуттам̣.
суван̣н̣аван̣н̣алаккхан̣аван̣н̣ана̄
218. пат̣исан̇кха̄набалена кодхавинайена аккодхано, на бха̄вана̄балена̄ти дассетум̣ ‘‘на ана̄га̄мимаггена̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ аккодхавасикатта̄ти евам̣ магхама̄н̣аво вийа на кодхавасам̣ гататта̄. на̄бхисаджджӣти куджджханавасенева на абхисаджджи. йан̃хи кодхасса уппаттит̣т̣ха̄набхӯте а̄рамман̣е упана̄хасса паччайабхӯтам̣ куджджханавасена абхисаджджанам̣, там̣ идха̄дхиппетам̣, на луббханавасена. тена̄ха ‘‘кут̣илакан̣т̣ако вийа̄’’тиа̄ди. со хи йаттха лаггати, там̣ кхобхенто ева лаггати. таттха таттха̄ти тасмим̣ тасмим̣ маммат̣т̣ха̄не. мамманти пхут̣т̣хаматтепи руджджанат̣т̣ха̄нам̣. пуббуппаттикоти пат̣хамуппанно. тато балаватаро бйа̄па̄до ладдха̄севаната̄йа читтасса бйа̄паджджанато. тато балаватара̄ патиттхийана̄ти са̄тисайам̣ ладдха̄севаната̄йа тато бйа̄па̄да̄ваттха̄йапи балаватара̄ патиттхийана̄ паччаттхикабха̄вена тха̄маппаттито.
сукхуматтхаран̣а̄дӣти а̄ди-саддена пан̣ӣтабходжанӣйа̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо бходжанада̄нассапи ван̣н̣асампада̄нимиттабха̄вато. тена̄ха бхагава̄ ‘‘бходжанам̣ бхиккхаве дадама̄но да̄йако пат̣игга̄хака̄нам̣…пе… а̄йум̣ дети, ван̣н̣ам̣ детӣ’’ти (а. ни. 5.37) татха̄ ча ваккхати ‘‘а̄мисада̄нена ва̄’’ти.
219. ти ада̄си. девоти мегхо, паджджунно ева ва̄. варатароти уттаматаро. паббаджджа̄йа висадиса̄ваттха̄ди бха̄вато на паббаджджа̄ти апаббаджджа̄, гихибха̄во. аччха̄денти копӣнам̣ пат̣иччха̄денти етехӣти аччха̄дана̄ни, нива̄сана̄ни, тесам̣ аччха̄дана̄нан̃чева сеса ваттха̄нан̃ча коджава̄ди уттамапа̄вуран̣а̄нан̃ча. вина̄соти катасса каммасса авипаччитва̄ вина̄со.
косохитаваттхагуйхалаккхан̣аван̣н̣ана̄
220. сама̄нета̄ти саммадева а̄нета̄ сама̄гамета̄. радждже патит̣т̣хитена сакка̄ ка̄тум̣ бахубхатикассева иджджханато. катта̄ на̄ма наттхӣти ваджджам̣ пат̣иччха̄дентӣти а̄нетва̄ самбандхо, каронти ваджджапат̣иччха̄данакамманти ва̄. нану ваджджапат̣иччха̄данакаммам̣ на̄ма са̄ваджджанти? саччам̣ са̄ваджджам̣ сам̣килит̣т̣хачиттена пат̣иччха̄дентасса, идам̣ пана асам̣килит̣т̣хачиттена парасса уппаджджанакаанаттхам̣ парихаран̣авасена паваттам̣ адхиппетам̣. ‘‘н̃а̄тисан̇гахам̣ каронтена̄’’ти етена н̃а̄таттхачарийа̄васена там̣ каммам̣ паваттатӣти дассети.
221. амиттата̄пана̄ти амитта̄нам̣ тапанасӣла̄, амиттата̄панам̣ хоту ва̄ ма̄ ва̄ евам̣сабха̄ва̄ти аттхо. на хи чаккаваттино путта̄нам̣ амитта̄ на̄ма кечи хонти, йе те бхавеййум̣, чакка̄нубха̄венева саббепи кхаттийа̄дайо ануваттака̄ тесам̣ бхаванти.
пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
париман̣д̣ала̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
222. саманти сама̄нам̣. тена тена локе вин̃н̃а̄тагун̣ена самам̣ сама̄нам̣ джа̄на̄ти, йато таттха пат̣ипаджджанавидхина̄ва итарасмим̣ пат̣ипаджджати. сайам̣ джа̄на̄тӣти апаранеййо хутва̄ сайамева джа̄на̄ти. пурисам̣ джа̄на̄тӣти ва̄ ‘‘айам̣ сет̣т̣хо, айам̣ маджджхимо, айам̣ нихӣно’’ти там̣ там̣ пурисам̣ йа̄тха̄вато джа̄на̄ти. пурисависесам̣ джа̄на̄тӣти тасмим̣ тасмим̣ пурисе виджджама̄нам̣ висесам̣ джа̄на̄ти, йато таттха таттха анурӯпада̄напада̄на̄дипат̣ипаттийа̄ йуттапаттака̄рӣ хоти. тена̄ха ‘‘айамидамарахатӣ’’тиа̄ди.
сампаттипат̣ила̄бхат̣т̣хена̄ти дит̣т̣хадхаммика̄дисампаттӣнам̣ пат̣ила̄бха̄панат̣т̣хена. самасан̇гахакамманти самам̣ джа̄нитва̄ таданурӯпам̣ тасса тасса сан̇ган̣ханакаммам̣.
223. тулайитва̄ти тӣрайитва̄. пат̣ивичинитва̄ти вӣмам̣ситва̄. нипун̣айогато нипун̣а̄, ативийа нипун̣а̄ атинипун̣а̄, са̄ пана тесам̣ нипун̣ата̄ сан̣хасукхума̄ пан̃н̃а̄ти а̄ха ‘‘сукхумапан̃н̃а̄’’ти.
сӣхапуббаддхака̄йа̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
224. кхемака̄моти анупаддавака̄мо. каммассаката̄н̃а̄н̣ам̣ сатта̄нам̣ вад̣д̣хиа̄вахам̣ саббасампаттивидха̄йаканти а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄йа̄ти каммассаката̄пан̃н̃а̄йа̄’’ти.
самантапарипӯра̄нӣти самантато саббабха̄гехи парипун̣н̣а̄ни. тато ева ахӣна̄ни анӯна̄ни. дхана̄дӣхӣти дханадхан̃н̃а̄дӣхи.
225. окаппанасаддха̄ саддхеййаваттхум̣ оккандитва̄ паккхандитва̄ саддаханасаддха̄. са̄ ева паса̄данӣйаваттхусмимпи абхиппасӣданавасена паваттийа̄ паса̄дасаддха̄.парийаттисаванена̄ти сатта̄нам̣ хитасукха̄ваха̄йа парийаттийа̄ саванена. дха̄ран̣апаричайа̄дӣнам̣ там̣мӯлакатта̄ татха̄ вуттам̣. етесанти саддха̄дӣнам̣. саха ха̄надхаммена̄ти саха̄надхаммо, на саха̄надхаммоти асаха̄надхаммо, тасса бха̄во асаха̄надхаммата̄, там̣ асаха̄надхамматам̣, апариха̄нийасабха̄ванти аттхо.
расаггасаггита̄лаккхан̣аван̣н̣ана̄
226. тилапхаламаттампи бходжанам̣. саббаттха пхаратӣти сабба̄ раса̄харан̣ийо ануссарантам̣ сабха̄вена саббасмим̣ ка̄йе пхарати. сама̄ хутва̄ вахантӣти ависама̄ уджука̄ хутва̄ паваттанти.
а̄рогйакаран̣акамманти арогабха̄вакарам̣ сатта̄нам̣ авихет̣ханакаммам̣. мадхура̄дибхедам̣ расам̣ гасати харати етехи, сайамева ва̄ там̣ гасанти гиланти анто павесентӣти расаггаса̄, расаггаса̄нам̣ агга̄ расаггасагга̄, те еттха сантӣти расаггасаггӣ, тадева лаккхан̣ам̣. бхавати хи абхиннепи ваттхусмим̣ таггатависеса̄вабодханаттхам̣ бхиннам̣ вийа катва̄ воха̄ро йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти. расаггасаггита̄сан̇кха̄там̣ ва̄ лаккхан̣ам̣ расаггасаггилаккхан̣ам̣.
227. вадха-саддо ‘‘атта̄нам̣ вадхитва̄ вадхитва̄ родатӣ’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 879) ба̄дханаттхопи хотӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘ма̄ран̣авадхена̄’’ти вуттам̣, ма̄ран̣асан̇кха̄тена вадхена̄ти аттхо. ба̄дханаттхо ева ва̄ вадха-саддо, ма̄ран̣ена, ба̄дханена ча̄ти аттхо. убба̄дхана̄йа̄ти бандхана̄га̄ре паккхипитва̄ уддхам̣ уддхам̣ ба̄дханена. тена̄ха ‘‘бандхана̄га̄раппавесанена̄’’ти.
абхинӣланетта̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
228. висат̣анти куджджханавасена винисат̣ам̣ катва̄. тена̄ха ‘‘каккат̣ако вийа̄’’тиа̄ди. виса̄чӣти вирӯпам̣ са̄читакам̣, виджимханти аттхо. тена̄ха ‘‘ван̇каккхикот̣ийа̄’’ти, кут̣илааккхикот̣ипа̄тена̄ти аттхо. вичеййа пеккхита̄ти уджукам̣ анолокетва̄ дит̣т̣хипа̄там̣ вича̄ретва̄ олокетва̄. тена̄ха ‘‘йо куджджхитва̄’’тиа̄ди. пароти куджджхито. на олокети там̣ саммукха̄ гаччхантам̣ куджджхитва̄ на олокети, параммукха̄. витеййа̄ти вирӯпам̣ тирийам̣, вин̃н̃ӯнам̣ олоканаккамам̣ вӣтиккамитва̄ти аттхо. джимхам̣ анолокетва̄ уджукам̣ олоканам̣ на̄ма кут̣илабха̄вакара̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ абха̄джанауджукатачиттатассева хотӣти а̄ха ‘‘уджумано хутва̄ уджум̣ пеккхита̄’’ти. йатха̄ ча уджум̣ пеккхита̄ хотӣти а̄нетва̄ самбандхо. пасат̣анти уммӣланавасена саммадева паттхат̣ам̣. випулам̣ виттхатанти тассева вевачанам̣. пийам̣ пийа̄йитаббам̣ дассанам̣ олоканам̣ етасса̄ти пийадассано.
ка̄н̣оти аккхӣни ниммӣлетва̄ пеккханако. ка̄каккхӣти кекараккхо. ван̇каккхӣти джимхапеккханако. а̄вилаккхӣти а̄куладит̣т̣хипа̄то. нӣлапӣталохитасетака̄л̣аван̣н̣а̄нам̣ васена пан̃чаван̣н̣о. таттха пӣталохитаван̣н̣а̄ сетаман̣д̣алагатара̄дживасена, нӣласетака̄л̣аван̣н̣а̄ пана там̣там̣ман̣д̣алавасенева ведитабба̄. ‘‘паса̄доти пана тесам̣ ван̣н̣а̄нам̣ пасанна̄ка̄рам̣ сандха̄йа вутта’’нти кечи. пан̃чаван̣н̣о паса̄доти пана йатха̄вуттапан̃чаван̣н̣апарива̄ро, техи ва̄ пат̣иман̣д̣ито паса̄доти аттхо. неттасампаттикара̄нӣти ‘‘пан̃чаван̣н̣апаса̄дата̄ тирохитавидӯрагатадассанасаматтхата̄’’ти евама̄ди чаккхусампада̄йа ка̄ран̣а̄ни. лаккхан̣асаттхе йутта̄ти лаккхан̣асаттхе а̄йутта̄ сукусала̄.
ун̣хӣсасӣсалаккхан̣аван̣н̣ана̄
230. пуббан̇гамоти еттха пуббан̇гамата̄ на̄ма памукхата̄, джет̣т̣хасет̣т̣хакабха̄во бахуджанасса ануваттанӣйата̄ти а̄ха ‘‘ган̣аджет̣т̣хако’’тиа̄ди.
пуббан̇гамата̄ти пуббан̇гамасса каммам̣. йасса хи ка̄йасучарита̄дикаммасса васена маха̄пурисо бахуджанасса пуббан̇гамо ахоси, тадасса каммам̣ ‘‘пуббан̇гамата̄’’ти адхиппетам̣, на пуббан̇гамабха̄во. тена̄ха ‘‘идха каммам̣ на̄ма пуббан̇гамата̄’’ти. пӣтипа̄моджджена парипун̣н̣асӣсоти пӣтийа̄, па̄моджджена ча сампун̣н̣апан̃н̃а̄сӣсо бахулам̣ соманассасахагатан̃а̄н̣асампайуттачиттасаман̇гӣ ева хутва̄ вичарати. маха̄пурисоти маха̄пурисаджа̄тико.
231. бахуджананти са̄миаттхе упайогавачананти а̄ха ‘‘бахуджанасса̄’’ти. парибхун̃джанат̣т̣хена пат̣ибхого, упайогаваттху пат̣ибхого, тасса хита̄ти пат̣ибхогийа̄. десака̄лам̣ н̃атва̄ тадупакаран̣ӯпат̣т̣ха̄на̄ди веййа̄ваччакара̄ сатта̄. абхихарантӣти бйа̄харанти. тасса тасса веййа̄ваччасса пат̣ихаран̣ато паваттанакаран̣ато пат̣иха̄ро, веййа̄ваччакаро, тасса бха̄во пат̣иха̄раканти а̄ха ‘‘веййа̄ваччакарабха̄ва’’нти. висаванам̣ висаво, ка̄мака̄ро васита̄, со етасса аттхӣти висавӣти а̄ха ‘‘чин̣н̣авасӣ’’ти.
екекаломата̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
232. упаваттатӣти анукӯлабха̄вам̣ упечча ваттати. тена̄ха ‘‘аджджха̄сайам̣ ануваттатӣ’’ти.
екекаломалаккхан̣анти екекасмим̣ ломакӯпе екекаломата̄лаккхан̣ам̣. екекехи ломехӣти ан̃н̃есам̣ сарӣре екекасмимпи ломакӯпе анека̄нипи лома̄ни ут̣т̣хаханти, на татха̄гатасса. техи пуна паччекам̣ ломакӯпесу екекехева уппаннехи кун̣д̣ала̄ваттехи падаккхин̣а̄ваттакаджа̄техи ничитам̣ вийа сарӣрам̣ хотӣти вуттам̣ ‘‘екекаломӯпачитан̇гава̄’’ти.
чатта̄лӣса̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
234. абхиндитаббапарисоти парехи кеначи сан̇гахена сан̇гахетва̄, йуттика̄ран̣ам̣ дассетва̄ ва̄ на бхиндитаббапарисо.
аписун̣ава̄ча̄йа̄ти упайогаттхе са̄мивачанам̣, песун̃н̃асса пат̣ипаккхабхӯтам̣ кусалакаммам̣. писун̣а̄ ва̄ча̄ етасса̄ти писун̣ава̄чо, тасса писун̣ава̄часса пуггаласса. апарипун̣н̣а̄ти чатта̄рӣсато ӯнабха̄вена на парипун̣н̣а̄. вирал̣а̄ти савивара̄.
пахӯтадживха̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
236. а̄деййава̄чоти а̄дарага̄рававасена а̄да̄таббавачано. ‘‘евамета’’нти гахетаббавачано сираса̄ сампат̣иччхитаса̄сано.
баддхадживха̄ти йатха̄ сукхена париваттати, евам̣ сира̄дӣхи палибуддхадживха̄. гӯл̣хадживха̄ти расабахалата̄йа гӯл̣хаган̣д̣асадисадживха̄. двидживха̄ти агге каппабха̄вена двидха̄бхӯтадживха̄. маммана̄ти аппариппут̣атала̄па̄. кхарапхарусакаккаса̄дивасена саддо бхиджджати бхиннака̄ро хоти. виччхиндитва̄ паваттассарата̄йа чхиннассара̄ ва̄. анека̄ка̄рата̄йа бхиннассара̄ ва̄. ка̄касса вийа аманун̃н̃ассарата̄йа ка̄кассара̄ ва̄. мадхуроти ит̣т̣хе, каммапхалена ваттхуно сувисуддхатта̄. пеманӣйоти пӣтисан̃джанано, пийа̄йитаббо ва̄.
237. аккосайуттатта̄ти аккосупасан̃хитатта̄ аккосаваттхусахитатта̄. а̄ба̄дхакаринти гхат̣т̣анавасена паресам̣ пӣл̣а̄вахам̣. бахуно джанасса авамадданато, памадда̄бха̄вакаран̣ато ва̄ бахуджанаппамадданам̣. аба̄л̣ханти ва̄ еттха а-ка̄ро вуддхиаттхо ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 11) вийа, тасма̄ ативийа ба̄л̣хам̣ пхарусам̣ гиранти еваметтха аттхо ведитаббо. на бхан̣ӣти четтха ‘‘на абхан̣и на бхан̣ӣ’’ти саралопена ниддесо. сусам̣хитанти сут̣т̣ху сам̣хитам̣. кена пана сут̣т̣ху сам̣хитам̣? ‘‘мадхура’’нти анантарамева вуттатта̄ мадхурата̄йа̄ти вин̃н̃а̄йати, ка̄ панасса мадхурата̄ти а̄ха ‘‘сут̣т̣ху пемасам̣хита’’нти. упайогапутхуттависайо йам̣ ва̄ча̄-саддоти а̄ха ‘‘ва̄ча̄йо’’ти, са̄ часса̄ упайогапутхуттависайата̄ ‘‘хадайага̄минийо’’ти падена сама̄на̄дхикаран̣ата̄йа дат̣т̣хабба̄. ‘‘кан̣н̣асукха’’нти па̄т̣хе бха̄ванапум̣саканиддесойанти дассетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. ведайатха̄ти ка̄лавипалла̄сена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘ведайиттха̄’’ти. брахмассаратанти сет̣т̣хассаратам̣, брахмуно сарасадисассаратам̣ ва̄. бахӯнам̣ бахунти бахӯнам̣ джана̄нам̣ бахум̣ субхан̣итанти йоджана̄.
сӣхаханулаккхан̣аван̣н̣ана̄
238. аппадхам̣сикоти аппадхам̣сийо. йа-ка̄расса хи ка-ка̄рам̣ катва̄ айам̣ ниддесо йатха̄ ‘‘ниййа̄ника̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 97) гун̣атоти аттана̄ адхигатагун̣ато. т̣ха̄натоти йатха̄т̣хитат̣т̣ха̄нантарато.
пала̄пакатха̄йа̄ти сампхаппала̄пакатха̄йа. антопавит̣т̣хаханука̄ екато, убхато ва̄ сам̣кучитависука̄. ван̇каханука̄ екапассена кут̣илависука̄. паббха̄раханука̄ пурато оламбама̄нависука̄.
239. викин̣н̣авачана̄ на̄ма сампхаппала̄пино, таппат̣иккхепена авикин̣н̣авачана̄ маха̄бодхисатта̄. ва̄ча̄ ева тадаттха̄дхигамупа̄йата̄йа ‘‘бйа̄ппатхо’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘авикин̣н̣а…пе… вачанапатхо асса̄’’ти. ‘‘двӣхи двӣхӣ’’ти найидам̣ а̄мед̣итавачанам̣ асама̄на̄дхикаран̣ато, атха кхо двӣхи дигун̣ата̄дассананти а̄ха ‘‘двӣхи двӣхӣти чатӯхӣ’’ти. тасма̄ ‘‘двидугама̄’’ти чатугама̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘чатуппада̄на’’нти. татха̄сабха̄воти йатха̄сса вуттанайена кеначи аппадхам̣сийата̄ хоти гун̣ехи, татха̄сабха̄во.
самаданта̄дилаккхан̣аван̣н̣ана̄
240. висуддхасӣла̄ча̄рата̄йа парисуддха̄ самантато саббатха̄ ва̄ суддха̄ пуггала̄ парива̄ра̄ етасса̄ти парисуддхапарива̄ро.
241. паха̄сӣти тадан̇гавасена, виккхамбханавасена ча париччаджи. тидивам̣ та̄ватим̣сабхаванам̣ пурам̣ нагарам̣ етесанти тидивапура̄, та̄ватим̣садева̄, тесам̣ варо тидивапураваро, индо. тена тидивапураварена. тена̄ха ‘‘саккена̄’’ти. лапанти катхенти етена̄ти лапанам̣, мукханти а̄ха ‘‘лапанаджанти мукхаджа’’нти. сут̣т̣ху дхавалата̄йа сукка̄, ӣсакампи асам̣килит̣т̣хата̄йа сучи. сундарасан̣т̣ха̄ната̄йа сут̣т̣ху бха̄ванато, випассанато ча собхана̄. ка̄мам̣ джана̄нам̣ манусса̄нам̣ нива̄санат̣т̣ха̄на̄дибха̄вена патит̣т̣ха̄бхӯто десависесо ‘‘джанападо’’ти вуччати, идха пана сапарива̄рачатумаха̄дӣпасан̃н̃ито саббо падесо татха̄ вуттоти а̄ха ‘‘чаккава̄л̣апариччхинно джанападо’’ти. нану ча йатха̄вутто падесо самуддапариччхинно, на чаккава̄л̣апаббатапариччхинноти? со падесо чаккава̄л̣апариччхиннопи хотӣти татха̄ вуттам̣. йе ва̄ самудданиссита̄, чаккава̄л̣апа̄даниссита̄ ча сатта̄, тесам̣ те те падеса̄ патит̣т̣ха̄ти тепи сан̇ган̣ханто ‘‘чаккава̄л̣апариччхинно’’ти авоча. чаккава̄л̣апариччхинноти ча чаккава̄л̣ена париччхинноти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. тасса̄ти тасса чаккаваттино. пуна тасса̄ти тасса джанападасса. бахуджана сукханти еттха паччаттабахувачаналопена бахуджанаггахан̣анти а̄ха ‘‘бахуджана̄’’ти. йатха̄ пана те хитасукхам̣ чаранти, там̣ видхим̣ дассетум̣ ‘‘сама̄насукхадуккха̄ хутва̄’’ти вуттам̣. вигатапа̄поти саббасо самуччхинданена виниддхутапа̄падхаммо. даратхо вуччати ка̄йико, четасико ча парил̣а̄хо. таттха четасикапарил̣а̄хо ‘‘вигатапа̄по’’ти имина̄ва вуттоти а̄ха ‘‘вигатака̄йикадаратхакиламатхо’’ти. ра̄га̄дайо йасмим̣ санта̄не уппанна̄, тасса малӣнабха̄вакаран̣ена мала̄. качаварабха̄вена кхила̄. сатта̄нам̣ маха̄наттхакаратта̄ висесато досо калӣти вуттам̣ ‘‘досакалӣнан̃ча̄’’ти. панӯдехӣти самуччхинданавасена сасанта̄нато нӣха̄ракехи, паджаханакехӣти аттхо. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
еттха ча йасма̄ саббесампи лаккхан̣а̄нам̣ маха̄пурисасанта̄нагатапун̃н̃асамбха̄рахетукабха̄вена саббам̣йева там̣ пун̃н̃акаммам̣ саббасса лаккхан̣асса ка̄ран̣ам̣ висит̣т̣харӯпатта̄ пхаласса. на хи абхиннарӯпака̄ран̣ам̣ бхиннасабха̄васса пхаласса паччайо бхавитум̣ саккоти, тасма̄ йасса йасса лаккхан̣асса йам̣ йам̣ пун̃н̃акаммам̣ висесака̄ран̣ам̣, там̣ там̣ вибха̄гена дассентӣ айам̣ десана̄ паватта̄. таттха йатха̄ йа̄дисам̣ ка̄йасучарита̄дипун̃н̃акаммам̣ суппатит̣т̣хитапа̄дата̄йа ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, та̄дисамева ‘‘ун̣хӣсасӣсата̄йа’’ ка̄ран̣анти на сакка̄ ваттум̣ дал̣хасама̄да̄ната̄висит̣т̣хасса тасса суппатит̣т̣хитапа̄дата̄йа ка̄ран̣абха̄вена вуттатта̄, итарасса ча пуббан̇гамата̄висит̣т̣хасса вуттатта̄, евам̣ йа̄дисам̣ а̄йатапан̣хита̄йа ка̄ран̣ам̣, на та̄дисамева дӣгхан̇гулита̄йа, брахмуджугаттата̄йа ча ка̄ран̣ам̣ висит̣т̣харӯпатта̄ пхаласса. на хи абхиннарӯпака̄ран̣ам̣ бхиннасабха̄васса пхаласса паччайо бхавитум̣ саккоти. таттха йатха̄ екенева каммуна̄ чаккха̄дина̄ниндрийуппаттийам̣ аваттха̄бхедато, са̄маттхийабхедато ва̄ каммабхедо иччхитаббо. на хи йадаваттхам̣ каммам̣ чаккхусса ка̄ран̣ам̣, тадаваттхамева сота̄дӣнам̣ ка̄ран̣ам̣ хоти абхиннаса̄маттхийам̣ ва̄, тасма̄ пан̃ча̄йатаникаттабха̄вапаттхана̄бхӯта̄ пуриманиппханна̄ ка̄матан̣ха̄ паччайавасена висит̣т̣хасабха̄ва̄ каммасса висит̣т̣хасабха̄вапхаланиббаттанасаматтхата̄са̄дханавасена паччайо хотӣти екампи анекавидхапхаланиббаттанасаматтхата̄васена анекарӯпатам̣ а̄паннам̣ вийа хоти, евамидха̄пи ‘‘екампи па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ивасена паваттам̣ кусалакаммам̣ а̄йатапан̣хита̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи лаккхан̣а̄нам̣ ниббаттакам̣ хотӣ’’ти вуччама̄непи на кочи виродхо. тена вуттам̣ ‘‘со тасса каммасса кататта̄…пе… има̄ни тӣн̣и маха̄пурисалаккхан̣а̄ни пат̣илабхатӣ’’ти на̄на̄каммуна̄ пана тесам̣ ниббаттийам̣ ваттаббамева наттхи, па̄л̣ийам̣ пана ‘‘тасса каммасса̄’’ти екавачананиддесо са̄ман̃н̃авасена̄ти дат̣т̣хаббо. еван̃ча катва̄ сатапун̃н̃алаккхан̣авачанам̣ саматтхитам̣ хоти. ‘‘има̄ни две маха̄пурисалаккхан̣а̄ни пат̣илабхатӣ’’тиа̄дӣсупи есева найоти.
лаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.