10. сан̇гӣтисуттаван̣н̣ана̄

296. дасасахассачаккава̄л̣ети буддхакхеттабхӯте дасасахассапарима̄н̣е чаккава̄л̣е. таттха хи имасмим̣ чаккава̄л̣е деваманусса̄йева ката̄дхика̄ра̄, итаресу дева̄ висесабха̄гино. тена вуттам̣ ‘‘дасасахассачаккава̄л̣е н̃а̄н̣аджа̄лам̣ паттхаритва̄’’ти. н̃а̄н̣аджа̄лапаттхаран̣анти ча тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванавасена н̃а̄н̣асса паваттанамева. тена̄ха ‘‘локам̣ волокайама̄но’’ти, сатталокам̣ бйавалокайама̄но а̄сайа̄нусайачарита̄дхимуттиа̄дике висесато ога̄хетва̄ пассантоти аттхо. ман̇галам̣ бхан̣а̄пессанти ‘‘там̣ тесам̣ а̄йатим̣ висеса̄дхигамасса виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣ хутва̄ дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа бхависса̄’’ти. тӣхи пит̣акехи саммаситва̄ти типит̣акато екакадука̄дина̄ сан̇гахетаббасса сан̇ган̣ханавасена саммаситва̄ вӣмам̣ситва̄. н̃а̄тум̣ иччхита̄ аттха̄ пан̃ха̄, те пана имасмим̣ сутте екака̄дивасена а̄гата̄ сахассам̣, чуддаса ча̄ти а̄ха ‘‘чуддасапан̃ха̄дхикена пан̃хасахассена пат̣иман̣д̣етва̄’’ти. евамидха сампин̣д̣етва̄ дассите пан̃хе парато суттапарийоса̄не ‘‘екакавасена две пан̃ха̄ катхита̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.349) вибха̄гена париган̣етва̄ сайамева дассессати.

уббхатаканавасандха̄га̄раван̣н̣ана̄

297. учча̄дхит̣т̣ха̄ната̄йа там̣ сандха̄га̄рам̣ бхӯмито уббхатам̣ вийа̄ти ‘‘уббхатака’’нти на̄мам̣ лабхати. тена̄ха ‘‘уччатта̄ ва̄ евам̣ вутта’’нти. сандха̄га̄раса̄ла̄ти ека̄ маха̄са̄ла̄. уййогакаран̣а̄дӣсу хи ра̄джа̄но таттха т̣хатва̄ ‘‘еттака̄ пурато гаччханту, еттака̄ паччха̄’’тиа̄дина̄ таттха нисӣдитва̄ сандхам̣ каронти марийа̄дам̣ бандханти, тасма̄ там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘сандха̄га̄ра’’нти вуччати. уййогат̣т̣ха̄нато ча а̄гантва̄ йа̄ва гехам̣ гомайапарибхан̣д̣а̄дивасена пат̣иджагганам̣ каронти, та̄ва екам̣ две дивасе те ра̄джа̄но таттха сантхамбхантӣтипи сандха̄га̄рам̣, тесам̣ ра̄джӯнам̣ саха аттха̄нуса̄санаага̄рантипи сандха̄га̄ранти. йасма̄ ва̄ те таттха саннипатитва̄ ‘‘имасмим̣ ка̄ле каситум̣ ват̣т̣ати, имасмим̣ ка̄левапиту’’нтиа̄дина̄ гхара̄ва̄сакиччам̣ сандхаранти, тасма̄ чхидда̄вачхиддам̣ гхара̄ва̄сам̣ таттха сандхарантӣтипи сандха̄га̄рам̣, са̄ ева са̄ла̄ти сандха̄га̄раса̄ла̄. девата̄ти гхарадевата̄. нива̄савасена анаджджха̄вуттхатта̄ ‘‘кеначи ва̄ мануссабхӯтена̄’’ти вуттам̣. каммакаран̣авасена пана манусса̄ таттха нисаджджа̄дӣни каппесумева. ‘‘сайамева пана саттху идха̄гаманам̣ амха̄кам̣ пун̃н̃авасенева, ахо майам̣ пун̃н̃аванто’’ти хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ евам̣ самма̄ чинтесунти дассенто ‘‘амхехӣ’’тиа̄дима̄ха.

298. ат̣т̣ака̄ти читтакаммакаран̣аттхам̣ баддха̄ ман̃чака̄. муттаматта̄ти та̄вадева сандха̄га̄ре навакаммасса нит̣т̣ха̄питабха̄вама̄ха, тена‘‘ачирака̄рита’’нтиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ вибха̄вети. аран̃н̃ам̣ а̄ра̄мо а̄рамитаббат̣т̣ха̄нам̣ етесанти аран̃н̃а̄ра̄ма̄. сантхаран̣ам̣ сантхари, саббо сакало сантхари еттха̄ти саббасантхари, бха̄ванапум̣саканиддесойам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄ саббам̣ сантхатам̣ хоти, ева’’нти.

299. самантапа̄са̄дикоти самантато саббабха̄гена паса̄да̄вахо ча̄турийасо. ‘‘асӣтихаттхам̣ т̣ха̄нам̣ ган̣ха̄тӣ’’ти идам̣ буддха̄нам̣ ка̄йаппабха̄йа пакатийа̄ асӣтихаттхе т̣ха̄не абхибйа̄панато вуттам̣. иддха̄нубха̄вена пана анантам̣ апарима̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ виджджотатева. нӣлапӣталохитода̄таман̃джат̣т̣хапабхассаравасена чхаббан̣н̣а̄. саббе диса̄бха̄га̄ти сарӣраппабха̄йа ба̄хуллато вуттам̣.

аббхамахика̄дӣхи упаккилит̣т̣хам̣ сун̃н̃ам̣ на собхати, та̄рака̄читам̣ пана анталиккхам̣ та̄сам̣ пабха̄хи самантато виджджотама̄нам̣ вирочатӣти а̄ха ‘‘самуггатата̄ракам̣ вийа гаганатала’’нти. саббапа̄липхуллоти мӯлато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва са̄кхагга̄ пхулло. ‘‘пат̣ипа̄т̣ийа̄т̣хапита̄на’’нтиа̄ди парикаппӯпама̄. татха̄ хи вийа-саддаггахан̣ам̣ катам̣. сирийа̄ сирим̣ абхибхавама̄нам̣ вийа̄ти аттано собха̄йа тесам̣ собханти аттхо. ‘‘бхиккхӯпи саббева̄’’ти идам̣ несам̣ ‘‘аппиччха̄’’тиа̄дина̄ вуттагун̣есу локийагун̣а̄нам̣ васена йоджетаббам̣. на хи те саббева дасакатха̄ваттхула̄бхино. тена вуттам̣ ‘‘суттантам̣ а̄ваджджетва̄…пе… арахаттам̣ па̄пун̣иссантӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.296). тасма̄ йе таттха арийа̄, те саббесампи пада̄нам̣ васена бодхита̄ хонти. йе пана путхуджджана̄, те локийагун̣адӣпакехи падехӣти на татха̄ хет̣т̣ха̄ ‘‘асӣтимаха̄тхера̄’’тиа̄ди вуттам̣. пуббе арахаттабха̄гино гахита̄.

рӯпака̄йасса асӣтианубйан̃джана-пат̣иман̣д̣ита-дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣ака̄йаппабха̄бйа̄маппабха̄кетума̄ла̄вичиттата̄ва (дӣ. ни. 2.33; 3.200; ма. ни. 2.385) буддхавесо. чхаббан̣н̣а̄ буддхарасмийо виссаджджентасса бхагавато ка̄йасса а̄локитавилокита̄дӣсу парамуккам̣сагато буддха̄вен̣ико аччантупасамо буддхавила̄со. ассанти тассам̣.

сандха̄га̄ра̄нумоданапат̣исам̣йутта̄ти ‘‘сӣтам̣ ун̣хам̣ пат̣ихантӣ’’тиа̄дина̄ (чӯл̣ава. 295, 315) найена сандха̄га̄рагун̣ӯпасан̃хита̄ сандха̄га̄ракаран̣апун̃н̃а̄нисам̣сабха̄винӣ. пакин̣н̣акакатха̄ти сан̇гӣтиана̄рул̣ха̄ сун̣анта̄нам̣ аджджха̄сайа̄нурӯпата̄йа вивидхавипулахетӯпама̄сама̄лан̇ката̄ на̄на̄найавичитта̄ виттха̄ракатха̄. тена̄ха ‘‘тада̄ хӣ’’тиа̄ди. а̄ка̄саган̇гам̣ ота̄ренто вийа нирупаккилесата̄йа сувисуддхена, випулода̄рата̄йа апаримеййена ча аттхена сун̣анта̄нам̣ ка̄йачиттапарил̣а̄хавӯпасаманато. патхаводжам̣ а̄кад̣д̣ханто вийа ан̃н̃есам̣ судуккарата̄йа, маха̄са̄рата̄йа ва̄ аттхасса. маха̄джамбум̣ маттхаке гахетва̄ ча̄ленто вийа ча̄ланапаччайат̣т̣ха̄навасена пуббена̄парам̣ анусандха̄нато. йоджанийа…пе… па̄йама̄но вийа десанам̣ чатусаччайанте паккхипитва̄ аттхаведадхаммаведассева лабха̄панена са̄тамадхурадхамма̄матарасӯпасам̣харан̣ато. мадхуган̣д̣анти мадхупат̣алам̣.

300. ‘‘тун̣хӣбхӯтам̣ тун̣хӣбхӯта’’нти бйа̄паниччха̄йам̣ идам̣ а̄мед̣итавачананти дассетум̣ ‘‘йам̣ йандиса’’нтиа̄ди вуттам̣. анувилокетва̄ти еттха ану-саддо ‘‘парӣ’’ти имина̄ сама̄наттхо, вилоканан̃четтха саттху чаккхудвайенапи иччхитаббанти ‘‘мам̣сачаккхуна̄…пе… тато тато вилокетва̄’’ти сан̇кхепато ватва̄ таматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘мам̣сачаккхуна̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. хаттхена куччхитам̣ катам̣ хаттхакуккуччам̣ кукатамева куккуччанти катва̄. евам̣ па̄дакуккуччам̣ дат̣т̣хаббам̣. ниччала̄ нисӣдим̣су аттано сувинӣтабха̄вена, буддхага̄равена ча. ‘‘а̄локам̣ пана вад̣д̣хайитва̄’’тиа̄ди када̄чи бхагава̄ евампи каротӣти адхиппа̄йена вуттам̣. на хи саттху са̄вака̄нам̣ вийа евам̣ пайогасампа̄данӣйаметам̣ н̃а̄н̣ам̣. тирохитавидӯраваттанипи рӯпагате мам̣сачаккхуно паваттийа̄ иччхитатта̄ вӣмам̣ситаббам̣. арахаттупагам̣ арахаттападат̣т̣ха̄нам̣. чаккхуталесу нимиттам̣ т̣хапетва̄ти бха̄вана̄нуйогасампаттийа̄ саббесам̣ тесам̣ бхиккхӯнам̣ чаккхуталесу лаббхама̄нам̣ сантиндрийавигататхинамиддхата̄ка̄расан̇кха̄там̣ нимиттам̣ аттано хадайе т̣хапетва̄ саллаккхетва̄. касма̄ а̄гила̄йати кот̣исатасахассахаттхина̄га̄нам̣ балам̣ дха̄рентасса̄ти чодакасса адхиппа̄йо. а̄чарийо еса сан̇кха̄ра̄нам̣ сабха̄во, йадидам̣ аниччата̄. йе пана аничча̄, те екантенева удайавайапат̣ипӣл̣итата̄йа дуккха̄ ева, дуккхасабха̄весу тесу саттху ка̄йе дуккхуппаттийа̄ айам̣ паччайоти дассетум̣ ‘‘бхагавато хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. пит̣т̣хива̄то уппаджджи, со ча кхо пуббе катакаммапаччайа̄. сва̄йаматтхо параматтхадӣпанийам̣ уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатанайенева ведитаббо.

бхиннаниган̣т̣хаваттхуван̣н̣ана̄

301. хет̣т̣ха̄ вуттамева па̄са̄дикасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.164).

302. сва̄кхйа̄там̣ дхаммам̣ десетука̄моти сва̄кхйа̄там̣ катва̄ дхаммам̣ катхетука̄мо, саттха̄ра̄ ва̄ сва̄кхйа̄там̣ дхаммам̣ сайам̣ бхиккхӯнам̣ катхетука̄мо. саттха̄ра̄ деситадхаммамева хи тато тато гахетва̄ са̄вака̄ сабрахмача̄рӣнам̣ катхенти.

екакаван̣н̣ана̄

303. самаггехи бха̄ситаббанти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самаггехи хутва̄ бха̄ситаббам̣, саджджха̄йитаббан̃чева ван̣н̣етаббан̃ча̄ти аттхо. йатха̄ пана самаггехи сан̇га̄йанам̣ хоти, тампи дассетум̣ ‘‘екавачанехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. екавачанехӣти виродха̄бха̄вена сама̄навачанехи. тена̄ха ‘‘авируддхавачанехӣ’’тиа̄ди. са̄маггирасам̣ дассетука̄моти йасмим̣ дхамме сан̇га̄йане са̄маггираса̄нубхаванам̣ иччхитам̣ десана̄кусалата̄йа, таттха екакадукатика̄дивасена бахудха̄ са̄маггирасам̣ дассетука̄мо. саббе сатта̄ти анавасеса̄ сатта̄, те пана бхавабхедато сан̇кхепенева бхиндитва̄ дассенто ‘‘ка̄мабхава̄дӣсӯ’’тиа̄дима̄ха. бйадхикаран̣а̄нампи ба̄хираттхасама̄со хоти йатха̄ ‘‘урасиломо’’ти а̄ха ‘‘а̄ха̄рато т̣хити етесанти а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти. тит̣т̣хати етена̄ти т̣хити, а̄ха̄ро т̣хити етесанти а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти евам̣ ва̄ еттха сама̄савиггахо дат̣т̣хаббо. а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти паччайат̣т̣хитика̄, паччайа̄йаттавуттика̄ти аттхо. паччайаттхо хеттха а̄ха̄ра-саддо ‘‘айам̣ а̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ ка̄маччхандассауппа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.183, 232) вийа. еван̃хи ‘‘саббе сатта̄’’ти имина̄ асан̃н̃асатта̄пи париггахита̄ хонти. са̄ пана̄йам̣ а̄ха̄рат̣т̣хитиката̄ ниппарийа̄йато сан̇кха̄радхаммо, на саттадхаммо. тенева̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ ‘‘саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кха̄ралоко ведитаббо’’ти (висуддхи. 1.136; па̄ра̄. ат̣т̣ха. веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; уда̄. ат̣т̣ха. 30; чӯл̣ани. ат̣т̣ха. 65; уда̄. ат̣т̣ха. 186) йади евам̣ ‘‘саббе сатта̄’’ти идам̣ катханти? пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ти на̄йам̣ досо. йатха̄ха бхагава̄ ‘‘екадхамме бхиккхаве бхиккху самма̄ ниббиндама̄но самма̄ вираджджама̄но самма̄ вимуччама̄но самма̄ парийантадасса̄вӣ самматтам̣ абхисамечча дит̣т̣хева дхамме дуккхассантакаро хоти, катамасмим̣ екадхамме? саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти (а. ни. 10.27) еко дхаммоти ‘‘саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти йва̄йам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайа̄йаттавуттита̄йа а̄ха̄рапарийа̄йена са̄ман̃н̃ато паччайадхаммо вутто, айам̣ а̄ха̄ро на̄ма еко дхаммо. йа̄тха̄вато н̃атва̄ти йатха̄сабха̄вато абхисамбуджджхитва̄. саммадаккха̄тоти тенева абхисамбуддха̄ка̄рена саммадева десито.

чодако вуттампи аттхам̣ йа̄тха̄вато аппат̣ипаджджама̄но неййаттхам̣ суттападам̣ нӣтаттхато даханто ‘‘саббе сатта̄’’ти вачанаматте т̣хатва̄ ‘‘нану ча̄’’тиа̄дина̄ чодети. а̄чарийо авипарӣтам̣ таттха йатха̄дхиппетаматтхам̣ паведенто ‘‘на вируджджхатӣ’’ти ватва̄ ‘‘тесан̃хи джха̄нам̣ а̄ха̄ро хотӣ’’ти а̄ха. джха̄нанти екавока̄рабхава̄вахам̣ сан̃н̃а̄йа вираджджанавасена паваттам̣ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘ана̄ха̄ра̄’’ти вачанам̣ асан̃н̃абхаве чатуннам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, на паччайа̄ха̄расса абха̄вато. ‘‘евам̣ сантепӣ’’ти идам̣ са̄сане йесу дхаммесу висесато а̄ха̄ра-саддо нирул̣хо, ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти еттха йади те ева гайханти, абйа̄питадосо а̄панно. атха саббопи паччайадхаммо а̄ха̄роти адхиппето, има̄йа а̄ха̄рапа̄л̣ийа̄ виродхо а̄панноти дассетум̣ а̄раддхам̣. ‘‘на вируджджхатӣ’’ти йена̄дхиппа̄йена вуттам̣, там̣ виваранто ‘‘етасмин̃хи сутте’’тиа̄дима̄ха. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ра̄дӣнам̣ оджат̣т̣хамакарӯпа̄харан̣а̄ди ниппарийа̄йена а̄ха̄рабха̄во. йатха̄ хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро оджат̣т̣хамакарӯпа̄харан̣ена рӯпака̄йам̣ упаттхамбхети, евам̣ пхасса̄дайо ча ведана̄диа̄харан̣ена на̄мака̄йам̣ упаттхамбхенти, тасма̄ сатипи джанакабха̄ве упаттхамбхакабха̄во оджа̄дӣсу са̄тисайо лаббхама̄но мукхйо а̄ха̄рат̣т̣хоти те ева ниппарийа̄йена а̄ха̄ралаккхан̣а̄ дхамма̄ вутта̄. идха̄ти имасмим̣ сан̇гӣтисутте. парийа̄йена паччайо а̄ха̄роти вутто саббо паччайо дхаммо аттано пхалам̣ а̄харатӣти имам̣ парийа̄йам̣ лабхатӣти. тена̄ха ‘‘саббадхамма̄нан̃хӣ’’тиа̄ди. таттха саббадхамма̄нанти саббесам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ суттена (а. ни. 10.61) саматтхетум̣ ‘‘тенева̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. айанти паччайа̄ха̄ро.

ниппарийа̄йа̄ха̄ропи гахитова хоти, йа̄вата̄ сопи паччайабха̄венева джанако, упаттхамбхако ча хутва̄ там̣ там̣ пхалам̣ а̄харатӣти ваттаббатам̣ лабхатӣти. таттха̄ти парийа̄йа̄ха̄ро, ниппарийа̄йа̄ха̄роти двӣсу а̄ха̄ресу. асан̃н̃абхаве йадипи ниппарийа̄йа̄ха̄ро на лаббхати, паччайа̄ха̄ро пана лаббхати парийа̄йа̄ха̄ралаккхан̣о. ида̄ни имамеваттхам̣ виттха̄рена дассетум̣ ‘‘ануппанне хи буддхе’’тиа̄ди вуттам̣. уппанне буддхе титтхакараматаниссита̄нам̣ джха̄набха̄вана̄йа асиджджханато ‘‘ануппанне буддхе’’ти вуттам̣. са̄саника̄ та̄дисам̣ джха̄нам̣ на ниббаттентӣти ‘‘титтха̄йатане паббаджита̄’’ти вуттам̣. титтхийа̄ хи упаттивисесе вимуттисан̃н̃ино, ан̃н̃а̄вира̄га̄вира̄гесу а̄дӣнава̄нисам̣садассино ва̄ хутва̄ асан̃н̃асама̄паттим̣ ниббаттетва̄ аккхан̣абхӯмийам̣ уппаджджанти, на са̄саника̄. ва̄йокасин̣е парикаммам̣ катва̄ти ва̄йокасин̣е пат̣хама̄дӣни тӣн̣и джха̄на̄ни ниббаттетва̄ татийаджджха̄не чин̣н̣авасӣ хутва̄ тато вут̣т̣ха̄йа чатуттхаджджха̄на̄дхигама̄йа парикаммам̣ катва̄. тена̄ха ‘‘чатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄’’ти. касма̄ панеттха ва̄йокасин̣ейева парикаммам̣ вуттанти? йадеттха ваттаббам̣, там̣ брахмаджа̄лат̣ӣка̄йам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.41) виттха̄ритамева. дхӣти джигуччханаттхе нипа̄то, тасма̄ дхӣ читтанти читтам̣ джигуччха̄мӣти аттхо. дхиббатетам̣ читтанти етам̣ мама читтам̣ джигуччхитам̣ вата хоту. вата̄ти самбха̄ване, тена джигуччхам̣ самбха̄венто вадати. на̄ма̄ти ча самбха̄ване ева, тена читтасса абха̄вам̣ самбха̄вети. читтасса бха̄ва̄бха̄весу а̄дӣнава̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘читтан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кхантим̣ ручим̣ уппа̄детва̄ти ‘‘читтасса абха̄во ева са̄дху сут̣т̣хӯ’’ти имам̣ дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣, таттха ча абхиручим̣ уппа̄детва̄.

татха̄ бха̄витасса джха̄насса т̣хитибха̄гийабха̄ваппаттийа̄ апарихӣнаджджха̄насса титтха̄йатане паббаджитассева татха̄ джха̄набха̄вана̄ хотӣти а̄ха ‘‘мануссалоке’’ти. пан̣ихито ахосӣти маран̣асса а̄саннака̄ле т̣хапито ахоси. йади т̣ха̄на̄дина̄ а̄ка̄рена ниббаттеййа, каммабалена йа̄ва бхеда̄ тенева̄ка̄рена тит̣т̣хеййа ва̄ти а̄ха ‘‘со тена ирийа̄патхена̄’’тиа̄ди.

ева рӯпа̄нампӣти евам̣ ачетана̄нампи. пи-саддена пагева сачетана̄нанти дассети. катхам̣ пана ачетана̄нам̣ несам̣ паччайа̄ха̄расса упакаппананти чоданам̣ сандха̄йа таттха нидассанам̣ дассенто ‘‘йатха̄’’тиа̄дима̄ха.

йе ут̣т̣ха̄навӣрийенева дивасам̣ вӣтина̄метва̄ тасса ниссандапхаламаттам̣ кин̃чидева лабхитва̄ джӣвикам̣ каппенти, те ут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино. йе пана аттано пун̃н̃апхаламева упаджӣвенти, те пун̃н̃апхалӯпаджӣвино. нерайика̄нам̣ пана нева ут̣т̣ха̄навӣрийавасена джӣвика̄каппанам̣, пун̃н̃апхаласса пана лесопи наттхӣти вуттам̣ ‘‘йе пана те нерайика̄…пе… на пун̃н̃апхалӯпаджӣвӣти вутта̄’’ти. пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса а̄харан̣ена маносан̃четана̄ха̄роти вутта̄, на йасса кассачи пхаласса̄ти адхиппа̄йена ‘‘ким̣ пан̃ча а̄ха̄ра̄ аттхӣ’’ти чодети. а̄чарийо ниппарийа̄йа̄ха̄ре адхиппете сийа̄ тава чодана̄йа̄васаро, са̄ пана еттха анавасара̄ти дассетум̣ ‘‘пан̃ча на пан̃ча̄ти идам̣ на ваттабба’’нти ватва̄ парийа̄йа̄ха̄рассева панеттха адхиппетабха̄вам̣ дассенто ‘‘нану паччайо а̄ха̄роти вуттамета’’нти а̄ха. тасма̄ти йасса кассачи паччайасса ‘‘а̄ха̄ро’’ти иччхитатта̄. ида̄ни вуттамеваттхам̣ па̄л̣ийа̄ саматтхенто ‘‘йам̣ сандха̄йа̄’’тиа̄дима̄ха.

мукхйа̄ха̄равасенапи нерайика̄нам̣ а̄ха̄рат̣т̣хитикатам̣ дассетум̣ ‘‘кабал̣ӣка̄рам̣ а̄ха̄рам̣…пе… са̄дхетӣ’’ти вуттам̣. йади евам̣ нерайика̄ сукхапат̣исам̣вединопи хонтӣти? ноти дассетум̣ ‘‘кхел̣опи хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тайоти тайо арӯпа̄ха̄ра̄ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса абха̄вато. авасеса̄нанти асан̃н̃асаттехи авасеса̄нам̣. ка̄мабхава̄дӣсу ниббаттасатта̄нам̣ паччайа̄ха̄ро хи саббесам̣ са̄дха̄ран̣оти. етам̣ пан̃ханти ‘‘катамо еко дхаммо’’ти евам̣ чодитаметам̣ пан̃хам̣. катхетва̄ти виссаджджетва̄.

‘‘таттха таттха…пе… дуккхам̣ хотӣ’’ти етена йатха̄ идха пат̣хамасса пан̃хасса ниййа̄танам̣, дутийасса уддхаран̣ам̣ на катам̣, евам̣ имина̄ ева адхиппа̄йена ито паресу дукатика̄дипан̃хесу таттха таттха а̄дипарийоса̄несу ева уддхаран̣аниййа̄тана̄ни катва̄ сесесу на катанти дассети. пат̣ичча етасма̄ пхалам̣ етӣти паччайо, ка̄ран̣ам̣, тадева аттано пхалам̣ сан̇кхаротӣти сан̇кха̄роти а̄ха ‘‘имасмимпи…пе… сан̇кха̄роти вутто’’ти. а̄ха̄рапаччайоти а̄харан̣ат̣т̣хависит̣т̣хо паччайо. а̄харан̣ан̃четтха уппа̄дакаттаппадха̄нам̣, сан̇кхаран̣ам̣ упаттхамбхакаттаппадха̄нанти айаметесам̣ висесо. тена̄ха ‘‘айаметтха хет̣т̣химато висесо’’ти. ниппарийа̄йа̄ха̄ре гахите ‘‘саббе сатта̄’’ти вуттепи асан̃н̃асатта̄ на гахита̄ ева бхависсантӣти падесависайо сабба-саддо хоти йатха̄ ‘‘саббе тасантидан̣д̣асса̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 130). на хеттха кхӣн̣а̄сава̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ хоти. па̄кат̣о бхавеййа висесаса̄ман̃н̃асса висайатта̄ пан̃ха̄нам̣. но ча ган̣хим̣су ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. дхаммо на̄ма наттхи сан̇кхатоти адхиппа̄йо. идха дутийапан̃хе ‘‘сан̇кха̄ро’’ти паччайо ева катхитоти самбандхо.

йада̄ самма̄самбодхисамадхигато, тада̄ ева саббан̃еййам̣ саччхикатам̣ джа̄танти а̄ха ‘‘маха̄бодхиман̣д̣е нисӣдитва̄’’ти. сайанти са̄мам̣йева. аддханийанти аддха̄наккхамам̣ чирака̄ла̄ват̣т̣ха̄йи па̄рампарийавасена. тена̄ха ‘‘екена хӣ’’тиа̄ди. парампаракатха̄нийамена̄ти парампаракатха̄катхананийамена, нийамитаттхабйан̃джана̄нупуббийа̄ катха̄йа̄ти аттхо. екакавасена̄ти екам̣ екам̣ парима̄н̣ам̣ етасса̄ти екако, пан̃хо. тасса екакасса васена. екакам̣ нит̣т̣хитам̣ виссаджджананти адхиппа̄йоти.

екакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дукаван̣н̣ана̄

304. чатта̄ро кхандха̄ти тесам̣ та̄ва на̄манат̣т̣хена на̄мабха̄вам̣ пат̣хамам̣ ватва̄ паччха̄ нибба̄насса ваттука̄мо а̄ха. тасса̄пи хи татха̄ на̄мабха̄вам̣ парато ваккхати. ‘‘на̄мам̣ кароти на̄майатӣ’’ти еттха йам̣ на̄макаран̣ам̣, там̣ на̄манти а̄ха ‘‘на̄манат̣т̣хена̄ти на̄макаран̣ат̣т̣хена̄’’ти, аттанова̄ти адхиппа̄йо. еван̃хи са̄тисайамидам̣ тесам̣ на̄макаран̣ам̣ хоти. тена̄ха ‘‘аттано на̄мам̣ каронта̄ва уппаджджантӣ’’тиа̄ди. ида̄ни таматтхам̣ бйатирекамукхена вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йасса на̄масса каран̣енева те ‘‘на̄ма’’нти вуччанти, там̣ са̄ман̃н̃ана̄мам̣, киттимана̄мам̣, гун̣ана̄мам̣ ва̄ на хоти, атха кхо опапа̄тикана̄манти пурима̄ни тӣн̣и на̄ма̄ни уда̄харан̣авасена дассетва̄ ‘‘на евам̣ ведана̄дӣна’’нти те пат̣иккхипитва̄ итарана̄мамева на̄макаран̣ат̣т̣хена на̄манти дассенто ‘‘ведана̄дайо хӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘маха̄патхавиа̄дайо’’ти касма̄ вуттам̣, нану патхавиа̄па̄дайо идха на̄манти анадхиппета̄, рӯпанти пана адхиппета̄ти? саччаметам̣, пхассаведана̄дӣнам̣ вийа пана патхавиа̄дӣнам̣ опапа̄тикана̄мата̄са̄ман̃н̃ена ‘‘патхавиа̄дайо вийа̄’’ти нидассанам̣ катам̣, на арӯпадхамма̄ вийа рӯпадхамма̄нам̣ на̄масабха̄ватта̄. пхассаведана̄дӣнан̃хи арӯпадхамма̄нам̣ саббада̄пи пхасса̄дина̄макатта̄, патхавиа̄дӣнам̣ кесакумбха̄дина̄мантара̄патти вийа на̄мантара̄на̄паджджанато ча сада̄ аттана̄ва катана̄мата̄йа чатуккхандханибба̄на̄ни на̄макаран̣ат̣т̣хена на̄мам̣. атха ва̄ адхивачанасампхассо вийа адхивачанана̄мамантарена йе анупачитасамбха̄ра̄нам̣ гахан̣ам̣ на гаччханти, те на̄ма̄йаттаггахан̣а̄ на̄мам̣. рӯпам̣ пана вина̄пи на̄маса̄дханам̣ аттано руппанасабха̄вена гахан̣ам̣ упайа̄тӣти рӯпам̣. тена̄ха ‘‘тесу уппаннесӯ’’тиа̄ди. идха̄пи ‘‘йатха̄патхавийа̄’’тиа̄дӣсу вуттанайенева аттхо ведитаббо нидассанавасена а̄гататта̄. ‘‘атӣтепӣ’’тиа̄дина̄ ведана̄дӣсу на̄масан̃н̃а̄ нирул̣ха̄, ана̄дика̄лика̄ ча̄ти дассети.

ити атӣта̄дивибха̄гаванта̄нампи ведана̄дӣнам̣ на̄макаран̣ат̣т̣хена на̄мабха̄во екантико, таббибха̄гарахите пана екасабха̄ве ничче нибба̄не ваттаббамева наттхӣти дассенто ‘‘нибба̄нам̣ пана…пе… на̄манат̣т̣хена на̄ма’’нти а̄ха. на̄манат̣т̣хена̄ти на̄макаран̣ат̣т̣хена. намантӣти екантато са̄рамман̣атта̄ таннинна̄ хонти, техи вина̄ наппаваттантӣти аттхо. саббанти кхандхачатуккам̣, нибба̄нан̃ча. йасмим̣ а̄рамман̣ейева ведана̄ккхандхо паваттати, там̣сампайуттата̄йа сан̃н̃а̄ккхандха̄дайопи таттха паваттантӣти со не таттха на̄менто вийа хоти вина̄ аппаваттанато. еса найо сан̃н̃а̄ккхандха̄дӣсупӣти вуттам̣ ‘‘а̄рамман̣е ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на̄ментӣ’’ти. анаваджджадхамме маггапхала̄дике. ка̄мам̣ кесучи рӯпадхаммесупи а̄рамман̣а̄дхипатибха̄во лаббхатева, нибба̄не панеса са̄тисайо тасса аччантасантапан̣ӣтата̄каппабха̄ватоти тадева а̄рамман̣а̄дхипатипаччайата̄йа ‘‘аттани на̄метӣ’’ти вуттам̣. татха̄ хи арийа̄ сакалампи дивасабха̄гам̣ там̣ а̄раббха вӣтина̄мента̄пи титтим̣ на гаччханти.

‘‘руппанат̣т̣хена̄’’ти етена руппатӣти рӯпанти дассети. таттха сӣта̄дивиродхипаччайасаннипа̄те висадисуппатти руппанам̣. нану ча арӯпадхамма̄нампи виродхипаччайасама̄гаме висадисуппатти лаббхатӣти? саччам̣ лаббхати, на пана вибхӯтатарам̣. вибхӯтатаран̃хеттха руппанам̣ адхиппетам̣ сӣта̄диггахан̣ато. вуттан̃хетам̣ ‘‘руппатӣти кхо бхиккхаве тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппатӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 3.79). йади евам̣ катхам̣ брахмалоке рӯпасаман̃н̃а̄ти? таттха̄пи там̣сабха̄ва̄нативаттанато хотийева рӯпасаман̃н̃а̄. анугга̄хакапаччайавасена ва̄ висадисапаччайасаннипа̄тети еваматтхо ведитаббо. ‘‘йо аттано санта̄не виджджама̄нассайева висадисуппаттихетубха̄во, там̣ руппана’’нти ан̃н̃е. имасмим̣ паккхе рӯпайати вика̄рама̄па̄детӣти рӯпам̣. ‘‘сан̇гхат̣т̣анена вика̄ра̄паттийам̣ руппана-саддо нирул̣хо’’ти кечи. етасмим̣ паккхе арӯпадхаммесу рӯпасаман̃н̃а̄йа пасан̇го ева наттхи сан̇гхат̣т̣ана̄бха̄вато. ‘‘пат̣игхато руппана’’нти апаре. ‘‘тасса̄ти рӯпасса̄’’ти ваданти, на̄марӯпасса̄ти пана йуттам̣. йатха̄ хи рӯпасса, евам̣ на̄масса̄пи ведана̄ккхандха̄дивасена, маданиммадана̄дивасена ча виттха̄ракатха̄ висуддхимагге (висуддхи. 2.456) вутта̄ ева̄ти. ити айам̣ дуко кусалаттикена сан̇гахите сабха̄вадхамме париггахетва̄ паваттоти.

авиджджа̄ти авиндийам̣ ‘‘атта̄, джӣво, иттхӣ, пурисо’’ти евама̄дикам̣ виндатӣти авиджджа̄. виндийам̣ ‘‘дуккхам̣, самудайо’’ти евама̄дикам̣ на виндатӣти авиджджа̄. саббампи дхаммаджа̄там̣ авидитакаран̣ат̣т̣хена авиджджа̄. антарахите сам̣са̄ре сатте джава̄петӣти авиджджа̄. аттхато пана са̄ дуккха̄дӣнам̣ чатуннам̣ сачча̄нам̣ сабха̄ваччха̄дако саммохо хотӣти а̄ха ‘‘дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣а’’нти. бхавапаттхана̄ на̄ма ка̄мабхава̄дӣнам̣ паттхана̄васена паваттатан̣ха̄. тена̄ха ‘‘йо бхавесу бхаваччхандо’’тиа̄ди. ити ‘‘айам̣ дуко ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄радассанаттхам̣ гахито.

бхавадит̣т̣хӣти кхандхапан̃чакам̣ ‘‘атта̄ ча локо ча̄’’ти га̄хетва̄ там̣ ‘‘бхависсатӣ’’ти ган̣ханавасена нивит̣т̣ха̄ сассатадит̣т̣хӣти аттхо. тена̄ха ‘‘бхаво вуччатӣ’’тиа̄ди. бхависсатӣти бхаво, тит̣т̣хати саббака̄лам̣ аттхӣти аттхо. сассатанти сассатабха̄во. вибхавадит̣т̣хӣти кхандхапан̃чакамева ‘‘атта̄’’ти ча ‘‘локо’’ти ча гахетва̄ там̣ ‘‘на бхависсатӣ’’ти ган̣ханавасена нивит̣т̣ха̄ уччхедадит̣т̣хӣти аттхо. тена̄ха ‘‘вибхаво вуччатӣ’’тиа̄ди. вибхависсати винассати уччхиджджатӣти вибхаво, уччхедо.

йам̣ на хирӣйатӣти йена дхаммена там̣сампайуттадхаммасамӯхо, пуггало ва̄ на хирӣйати на ладжджати, лин̇гавипалла̄сам̣ ва̄ катва̄ йо дхаммоти аттхо ведитаббо. хирӣйитаббена̄ти упайогаттхе каран̣авачанам̣, хирӣйитаббайуттакам̣ ка̄йадуччарита̄дидхаммам̣ на джигуччхатӣти аттхо. нилладжджата̄ти па̄пасса аджигуччхана̄. йам̣ на оттаппатӣти еттха̄пи вуттанайенева аттхо ведитаббо. оттаппитаббена̄ти пана хетуаттхе каран̣авачанам̣, оттаппитаббайуттакена оттаппасса хетубхӯтена ка̄йадуччарита̄дина̄ти аттхо. хирӣйитаббена̄ти еттха̄пи ва̄ евамева аттхо ведитаббо. абха̄йанакаа̄ка̄роти па̄пато анутта̄сана̄ка̄ро.

‘‘йам̣ хирӣйатӣ’’тиа̄дӣсу анантарадуке вуттанайена аттхо ведитаббо. нийакаджджхаттам̣ джа̄тиа̄дисамут̣т̣ха̄нам̣ етисса̄ти аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄. нийакаджджхаттато бахибха̄вато бахиддха̄ парасанта̄не самут̣т̣ха̄нам̣ етисса̄ти бахиддха̄ самут̣т̣ха̄на̄. атта̄ ева адхипати атта̄дхипати, аджджхаттасамут̣т̣ха̄натта̄ ева атта̄дхипатито а̄гаманато атта̄дхипатеййа̄. лока̄дхипатеййанти еттха̄пи есева найо. ладжджа̄сабха̄васан̣т̣хита̄ти па̄пато джигуччханарӯпена ават̣т̣хита̄. бхайасабха̄васан̣т̣хитанти тато утта̄санарӯпена ават̣т̣хитам̣. аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄дита̄ ча хироттаппа̄нам̣ таттха таттха па̄кат̣абха̄вена вутта̄, на пана тесам̣ када̄чипи ан̃н̃аман̃н̃авиппайогато. на хи ладжджанам̣ ниббхайам̣, па̄пабхайам̣ ва̄ аладжджанам̣ аттхӣти.

дуккханти киччхам̣, анит̣т̣ханти ва̄ аттхо. виппат̣икӯлага̄химхӣти дхамма̄нудхаммапат̣ипаттийа̄ виломага̄хаке. тасса̄ ева випаччанӣкам̣ дуппат̣ипатти са̄там̣ ит̣т̣хам̣ етасса̄ти випаччанӣкаса̄то, тасмим̣ випаччанӣкаса̄те. евам̣бхӯто ча ова̄дабхӯте са̄санаккаме ова̄даке ча а̄дарабха̄варахито хотӣти а̄ха ‘‘ана̄даре’’ти. тасса камманти тасса дуббачасса пуггаласса ана̄дарийавасена паваттачетана̄ довачассам̣. тасса бха̄воти тасса йатха̄вуттасса довачассасса аттхибха̄во довачассата̄, аттхато довачассамева. тенева̄ха ‘‘са̄ аттхато сан̇кха̄раккхандхо хотӣ’’ти. четана̄ппадха̄ната̄йа хи сан̇кха̄раккхандхасса евам̣ вуттам̣. етена̄ка̄рена̄ти аппадаккхин̣агга̄хита̄ка̄рена. ассаддхийадуссӣлйа̄дипа̄падхаммайогато пуггала̄ па̄па̄ на̄ма хонтӣти дассетум̣ ‘‘йе те пуггала̄ ассаддха̄’’тиа̄ди вуттам̣. йа̄йа четана̄йа пуггало па̄пасампаван̇ко на̄ма хоти, са̄ четана̄ па̄памиттата̄, чатта̄ропи ва̄ арӯпино кхандха̄ тада̄ка̄раппаватта̄ па̄памиттата̄ти дассенто ‘‘са̄пи аттхато довачассата̄ вийа дат̣т̣хабба̄’’ти а̄ха.

‘‘сукхам̣ вачо етасмим̣ падаккхин̣агга̄химхи ануломаса̄те са̄даре пуггалети суббачотиа̄дина̄, ‘‘калйа̄н̣а̄ саддха̄дайо пуггала̄ етасса митта̄ти калйа̄н̣амитто’’тиа̄дина̄ ча анантарадукасса аттхо иччхитоти а̄ха совачассата̄…пе… вуттапат̣ипаккханайена ведитабба̄’’ти. убхоти совачассата̄, калйа̄н̣амиттата̄ ча. тесам̣ кхандха̄нам̣ паваттиа̄ка̄рависеса̄ ‘‘совачассата̄, калйа̄н̣амиттата̄’’ти ча вуччанти, те локийа̄пи хонти локуттара̄пӣти а̄ха ‘‘локийалокуттарамиссака̄ катхита̄’’ти.

ваттхубхеда̄дина̄ анекабхедабхинна̄ там̣там̣джа̄тивасена екаджджхам̣ катва̄ ра̄сито гайхама̄на̄ а̄паттийова а̄паттиккхандха̄. та̄ пана антара̄паттӣнам̣ аггахан̣е пан̃чапи а̄паттиккхандха̄ а̄паттийо, та̄сам̣ пана гахан̣е саттапи а̄паттиккхандха̄ а̄паттийо. ‘‘има̄ а̄паттийо, еттака̄ а̄паттийо, еван̃ча тесам̣ а̄паджджанам̣ хотӣ’’ти джа̄нанапан̃н̃а̄ а̄паттикусалата̄ти а̄ха ‘‘йа̄ та̄са’’нтиа̄ди. та̄сам̣ а̄паттӣнанти та̄су а̄паттӣсу. таттха йам̣ самбхиннаваттхука̄су вийа т̣хита̄су, дувин̃н̃еййавибха̄га̄су ча а̄паттӣсу асан̇карато ваваттха̄на, айам̣ висесато а̄паттикусалата̄ти дассетум̣ дутийам̣ а̄паттиггахан̣ам̣ катам̣. саха каммава̄ча̄йа̄ти каммава̄ча̄йа сахева. а̄паттито вут̣т̣ха̄панапайогата̄йа каммабхӯта̄ ва̄ча̄ каммава̄ча̄, татха̄бхӯта̄ ануса̄ванава̄ча̄ чева ‘‘пассисса̄мӣ’’ти евам̣ паваттава̄ча̄ ча. та̄йа каммава̄ча̄йа саддхим̣ самака̄ламева ‘‘има̄йа каммава̄ча̄йа ито а̄паттито вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, хонтан̃ча пат̣хаме ва̄ татийе ва̄ ануса̄ванеййака̄раппатте, ‘сам̣варисса̄мӣ’ти ва̄ паде парийосите хотӣ’’ти евам̣ там̣ там̣ а̄паттӣхи вут̣т̣ха̄напариччхедапариджа̄нанапан̃н̃а̄ а̄паттивут̣т̣ха̄накусалата̄. вут̣т̣ха̄нанти ча йатха̄панна̄йа а̄паттийа̄ йатха̄ татха̄ анантара̄йата̄па̄данам̣, евам̣ вут̣т̣ха̄наггахан̣енева десана̄йапи сан̇гахо сиддхо хоти.

‘‘ито пуббе парикаммам̣ паваттам̣, ито парам̣ бхаван̇га маджджхе сама̄паттӣ’’ти евам̣ сама̄паттӣнам̣ аппана̄париччхедаджа̄нанапан̃н̃а̄ сама̄паттикусалата̄. вут̣т̣ха̄не кусалабха̄во вут̣т̣ха̄накусалата̄, пагева вут̣т̣ха̄на париччхедакарам̣ н̃а̄н̣ам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄париччхиннасамайавасенева̄’’тиа̄ди. вут̣т̣ха̄насаматтха̄ти вут̣т̣ха̄пане саматтха̄.

‘‘дха̄тукусалата̄’’ти еттха патхавӣдха̄туа̄дайо, сукхадха̄туа̄дайо, ка̄мадха̄туа̄дайо ча дха̄туйо ета̄свева антогадха̄ти ета̄су косалле дассите та̄супи косаллам̣ дасситамева хотӣти ‘‘ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо чаккхудха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти ватва̄ ‘‘ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ сабха̄вапариччхедака̄’’ти вуттам̣. таттха сабха̄вапариччхедака̄ти йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхинӣ. ‘‘саванапан̃н̃а̄ дха̄ран̣апан̃н̃а̄’’тиа̄дина̄ паччекам̣ пан̃н̃а̄-саддо йоджетаббо. дха̄тӯнам̣ саванадха̄ран̣апан̃н̃а̄ сутамайа̄, итара̄ бха̄вана̄майа̄. таттха̄пи саммасанапан̃н̃а̄ локийа̄. випассана̄ пан̃н̃а̄ хи са̄, итара̄ локуттара̄. лаккхан̣а̄дивасена, аничча̄дивасена ча манасикаран̣ам̣ манасика̄ро, таттха косаллам̣ манасика̄ракусалата̄. там̣ пана а̄димаджджхапарийоса̄навасена тидха̄ бхиндитва̄ дассенто ‘‘саммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣апан̃н̃а̄’’ти а̄ха. саммасанапан̃н̃а̄ хи тасса̄ а̄ди, пат̣иведхапан̃н̃а̄ маджджхе, паччавеккхан̣апан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣.

а̄йатана̄нам̣ гантхато ча аттхато ча угган̣ханавасена тесам̣ дха̄тулаккхан̣а̄дивибха̄гасса джа̄нанапан̃н̃а̄ уггахаджа̄нанапан̃н̃а̄. саммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣авидхино джа̄нанапан̃н̃а̄ манасика̄раджа̄нанапан̃н̃а̄. йасма̄ а̄йатана̄нипи аттхато дха̄туйова манасика̄ро ча угган̣хана̄дивасена тесамева манасика̄равидхи, тасма̄ дха̄тукусалата̄дика̄ тиссопи кусалата̄ екадесе катва̄ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. саванам̣ вийа угган̣ханапаччавеккхан̣а̄нипи париттан̃а̄н̣акаттука̄нӣти а̄ха ‘‘савана уггахан̣апаччавеккхан̣а̄ локийа̄’’ти. арийамаггаккхан̣е саммасанаманасика̄ра̄нам̣ ниппхатти паринит̣т̣ха̄нанти тесам̣ локуттарата̄парийа̄йопи лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘саммасанаманасика̄ра̄ локийалокуттарамиссака̄’’ти. паччайадхамма̄нам̣ хетуа̄дӣнам̣ аттано паччайуппанна̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄вена паччайабха̄во паччайа̄ка̄ро, со пана авиджджа̄дӣнам̣ два̄дасаннам̣ пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄нам̣ васена два̄дасавидхоти а̄ха ‘‘два̄дасаннам̣ паччайа̄ка̄ра̄на’’нти. уггаха̄дивасена̄ти уггахаманасика̄расаванасаммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣авасена.

т̣ха̄нан̃чева тит̣т̣хати пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти ка̄ран̣ан̃ча хетупаччайабха̄вена каран̣ато ниппха̄данато. тесам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣. етасмим̣ дуке аттхо ведитабботи самбандхо. йе дхамма̄ йасса дхаммасса ка̄ран̣абха̄вато т̣ха̄нам̣, тева дхамма̄ там̣видхурасса дхаммасса ака̄ран̣абха̄вато ат̣т̣ха̄нанти пат̣хаманайе пхалабхедена тассева дхаммасса т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄ната̄ дӣпита̄; дутийанайе пана абхиннепи пхале паччайадхаммабхедена тесам̣ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄ната̄ дӣпита̄ти айаметесам̣ висесо. на хи када̄чи арийа̄ дит̣т̣хисампада̄ ниччагга̄хасса ка̄ран̣ам̣ хоти, акирийата̄ пана сийа̄ тасса ка̄ран̣анти.

уджуно бха̄во аджджавам̣, аджимхата̄ акут̣илата̄ аван̇ката̄ти аттхоти таматтхам̣ анаджджавапат̣иккхепамукхена дассетум̣ ‘‘гомуттаван̇ката̄’’тиа̄ди вуттам̣. сва̄йам̣ анаджджаво бхиккхӯнам̣ йебхуййена анесана̄йа, агочарача̄рита̄йа ча хотӣти а̄ха ‘‘екаччо хи…пе… чаратӣ’’ти. айам̣ гомуттаван̇ката̄ на̄ма а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ пат̣ипаттийа̄ ван̇кабха̄вато. пуримасадисоти пат̣хамам̣ вуттабхиккхусадисо. чандаван̇ката̄ на̄ма пат̣ипаттийа̄ маджджхат̣т̣ха̄не ван̇кабха̄ва̄паттито. нан̇галакот̣иван̇ката̄ на̄ма парийоса̄не ван̇кабха̄ва̄паттито. идам̣ аджджавам̣ на̄ма саббаттхакамева уджубха̄васиддхито. аджджавата̄ти а̄ка̄раниддесо, йена̄ка̄ренасса аджджаво паваттати, тада̄ка̄раниддесоти аттхо. ладжджатӣти ладжджӣ, хирима̄, тасса бха̄во ладжджавам̣, хирӣти аттхо. ладжджа̄ етасса аттхӣти ладжджӣ йатха̄ ‘‘ма̄лӣ, ма̄йӣ’’ти ча, тасса бха̄во ладжджӣбха̄во, са̄ ева ладжджа̄.

пара̄пара̄дха̄дӣнам̣ адхива̄санаккхамам̣ адхива̄санакханти. сучисӣлата̄ сораччам̣. са̄ хи собханакаммаратата̄, сут̣т̣ху ва̄ па̄пато оратабха̄во виратата̄ сораччам̣. тена̄ха ‘‘суратабха̄во’’ти.

‘‘на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄’’тиа̄дӣсу айам̣ апаро найо – на̄макаран̣ат̣т̣хена̄ти ан̃н̃ам̣ анапеккхитва̄ сайамева аттано на̄макаран̣асабха̄ватоти аттхо. йан̃хи парасса на̄мам̣ кароти, тасса ча тадапеккхатта̄ ан̃н̃а̄пеккхам̣ на̄макаран̣анти на̄макаран̣асабха̄вата̄ на хоти, тасма̄ маха̄джанасса н̃а̄тӣнам̣, гун̣а̄нан̃ча са̄ман̃н̃ана̄ма̄дика̄рака̄нам̣ на̄мабха̄во на̄паджджати. йасса ча ан̃н̃ехи на̄мам̣ карӣйати, тасса ча на̄макаран̣асабха̄вата̄ наттхӣти, наттхийева на̄мабха̄во. ведана̄дӣнам̣ пана сабха̄васиддхатта̄ ведана̄дина̄масса на̄макаран̣асабха̄вато на̄мата̄ вутта̄. патхавӣа̄ди нидассанена на̄масса сабха̄васиддхатам̣йева нидассети, на на̄мабха̄васа̄ман̃н̃ам̣, нирул̣хатта̄ пана на̄ма-саддо арӯпадхаммесу ева ваттати, на патхавӣа̄дӣсӯти на тесам̣ на̄мабха̄во. на хи патхавӣа̄дина̄мам̣ виджахитва̄ кеса̄дина̄мехи рӯпадхамма̄нам̣ вийа ведана̄дина̄мам̣ виджахитва̄ ан̃н̃ена на̄мена арӯпадхамма̄нам̣ вохаритаббена пин̣д̣а̄ка̄рена паватти аттхӣти.

атха ва̄ рӯпадхамма̄ чаккха̄дайо рӯпа̄дайо ча, тесам̣ пака̄сакапака̄ситаббабха̄вато вина̄пи на̄мена па̄кат̣а̄ хонти, на евам̣ арӯпадхамма̄ти те адхивачанасампхассо вийа на̄ма̄йаттаггахан̣ӣйабха̄вена ‘‘на̄ма’’нти вутта̄. пат̣игхасампхассо ча на чаккха̄дӣни вийа на̄мена вина̄ па̄кат̣оти ‘‘на̄ма’’нти вутто, арӯпата̄йа ва̄ ан̃н̃ана̄масабха̄гатта̄ сан̇гахитойам̣, ан̃н̃апхассасабха̄гатта̄ ва̄. вачанаттхопи хи рӯпайатӣти рӯпам̣, на̄майатӣти на̄манти идха паччхимапурима̄нам̣ самбхавати. рӯпайатӣти вина̄пи на̄мена атта̄нам̣ пака̄сетӣти аттхо. на̄майатӣти на̄мена вина̄ апа̄кат̣абха̄вато аттано пака̄сакам̣ на̄мам̣ каротӣти аттхо. а̄рамман̣а̄дхипатипаччайата̄йа̄ти сатипи рӯпасса а̄рамман̣а̄дхипатипаччайабха̄ве на там̣ парамасса̄сабхӯтам̣ нибба̄нам̣ вийа са̄тисайам̣ на̄манабха̄вена паччайоти нибба̄намева ‘‘на̄ма’’нти вуттам̣.

‘‘авиджджа̄ ча бхаватан̣ха̄ ча̄’’ти айам̣ дуко сатта̄нам̣ ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄радассанаттхо. самуда̄чаратӣти хи самуда̄ча̄ро, ват̣т̣амӯламева самуда̄ча̄ро ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄ро, ват̣т̣амӯладассанена ва̄ ват̣т̣амӯла̄нам̣ паватти дассита̄ хотӣти ват̣т̣амӯла̄нам̣ самуда̄ча̄ро ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄ро, там̣дассанаттхоти аттхо.

екекасмин̃ча ‘‘атта̄’’ти ча ‘‘локо’’ти ча гахан̣ависесам̣ упа̄да̄йа ‘‘атта̄ ча локо ча̄’’ти вуттам̣, екам̣ ва̄ кхандхам̣ ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ ан̃н̃ам̣ аттано упабхогабхӯтам̣ ‘‘локо’’ти ган̣хантасса, аттано атта̄нам̣ ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ парасса атта̄нам̣ ‘‘локо’’ти ган̣хантасса ва̄ васена ‘‘атта̄ ча локо ча̄’’ти вуттам̣.

саха сиккхитаббо дхаммо сахадхаммо, таттха бхавам̣ сахадхаммикам̣, тасмим̣ сахадхаммике. довачасса-саддато а̄йа-саддам̣ анан̃н̃аттам̣ катва̄ ‘‘довачасса̄йа’’нти вуттам̣, довачассасса ва̄ айанам̣ паватти довачасса̄йам̣. а̄севантасса̄пи анусиккхана̄ аджджха̄сайена бхаджана̄ти а̄ха ‘‘севана̄…пе… бхаджана̄’’ти. саббатобха̄гена бхатти самбхатти.

саха каммава̄ча̄йа̄ти аббха̄натин̣аваттха̄ракакаммава̄ча̄йа, ‘‘ахам̣ бханте иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ а̄паджджи’’нтиа̄дика̄йа ча сахева. сахева хи каммава̄ча̄йа а̄паттивут̣т̣ха̄нан̃ча париччхиджджати, ‘‘пан̃н̃аттилаккхан̣а̄йа а̄паттийа̄ ва̄ ка̄ран̣ам̣ вӣтиккамалаккхан̣ам̣ ка̄йакаммам̣, вачӣкаммам̣ ва̄, вут̣т̣ха̄насса ка̄ран̣ам̣ каммава̄ча̄’’ти ка̄ран̣ена саха пхаласса джа̄нанавасена ‘‘саха каммава̄ча̄йа̄’’ти вуттам̣.‘‘саха каммава̄ча̄йа̄’’ти. имина̄ найена саха парикаммена̄ти еттха̄пи аттхо ведитаббо.

дха̄тувисайа̄ сабба̄пи пан̃н̃а̄ дха̄тукусалата̄. тадекадеса̄ манасика̄ракусалата̄ти адхиппа̄йена пуримападепи саммасанапат̣иведхапан̃н̃а̄ вутта̄. йасма̄ пана ниппарийа̄йато випассана̄дипан̃н̃а̄ ева манасика̄ракосаллам̣, тасма̄ ‘‘та̄сам̣йева дха̄тӯнам̣ саммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣апан̃н̃а̄’’ти вуттам̣.

а̄йатанависайа̄ сабба̄пи пан̃н̃а̄ а̄йатанакусалата̄ти дассенто ‘‘два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ уггахаманасика̄раджа̄нанапан̃н̃а̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. двӣсупи ва̄ падесу ва̄чуггата̄йа а̄йатанапа̄л̣ийа̄, дха̄тупа̄л̣ийа̄ ча манасикаран̣ам̣ манасика̄ро. татха̄ угган̣хантӣ, манаси каронтӣ, тадаттхам̣ сун̣антӣ, гантхато ча аттхато ча дха̄рентӣ, ‘‘идам̣ чаккха̄йатанам̣ на̄ма, айам̣ чаккхудха̄ту на̄ма̄’’тиа̄дина̄ сабха̄вато, ган̣анато ча париччхедам̣ джа̄нантӣ ча пан̃н̃а̄ уггахапан̃н̃а̄дика̄ вутта̄. манасика̄рападе пана чатуббидха̄пи пан̃н̃а̄ уггахоти тато паватто аничча̄диманасика̄ро ‘‘уггахаманасика̄ро’’ти вутто. тасса джа̄нанам̣ паваттанамева, ‘‘йатха̄ паваттам̣ ва̄ уггахам̣, евамева паватто уггахо’’ти джа̄нанам̣ уггахаджа̄нанам̣. ‘‘манасика̄ро евам̣ паваттетаббо, еван̃ча паватто’’ти джа̄нанам̣ манасика̄раджа̄нанам̣. тадубхайампи ‘‘манасика̄ракосалла’’нти вуттам̣. уггахопи хи манасика̄расампайогато манасика̄ранируттим̣ ладдхум̣ арахати. йо ча манасика̄таббо, йо ча манасикаран̣ӯпа̄йо, саббо со ‘‘манасика̄ро’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати, таттха косаллам̣ манасика̄ракусалата̄ти. саммасанам̣ пан̃н̃а̄, са̄ маггасампайутта̄ аничча̄дисаммасанакиччам̣ са̄дхети ниччасан̃н̃а̄дипаджаханато. манасика̄ро саммасанасампайутто, со таттхева аничча̄диманасика̄ракиччам̣ маггасампайутто са̄дхетӣти а̄ха ‘‘саммасанаманасика̄ра̄ локийалокуттарамиссака̄’’ти. ‘‘имина̄ паччайенидам̣ хотӣ’’ти евам̣ авиджджа̄дӣнам̣ сан̇кха̄ра̄дипаччайуппаннасса паччайабха̄ваджа̄нанам̣ пат̣иччасамуппа̄дакусалата̄.

адхива̄санам̣ кхаманам̣. тан̃хи паресам̣ дуккат̣ам̣ дуруттан̃ча пат̣ивиродха̄каран̣ена аттано упари а̄ропетва̄ ва̄санам̣ ‘‘адхива̄сана’’нти вуччати. ачан̣д̣икканти акуджджханам̣. доманассавасена паресам̣ аккхӣсу ассӯнам̣ ануппа̄дана̄ анассуропо. аттаманата̄ти сакаманата̄. читтасса абйа̄панно сако манобха̄во аттаманата̄. читтанти ва̄ читтаппабандхам̣ екаттена гахетва̄ тасса антара̄ уппаннена пӣтисахагатаманена сакаманата̄. аттамано ва̄ пуггало, тасса бха̄во аттаманата̄, са̄ на саттасса̄ти пуггаладит̣т̣хинива̄ран̣аттхам̣ ‘‘читтасса̄’’ти вуттам̣. адхива̄саналаккхан̣а̄ кханти адхива̄санакханти. сучисӣлата̄ сораччам̣. са̄ хи собханакаммаратата̄. сут̣т̣ху па̄пато оратабха̄во виратата̄ сораччам̣. тена̄ха ‘‘суратабха̄во’’ти.

сакхило вуччати сан̣хава̄чо, тасса бха̄во са̄кхалйам̣, сан̣хава̄чата̄. там̣ пана бйатирекамукхена вибха̄вентӣ йа̄ па̄л̣и паватта̄, там̣ дассенто ‘‘таттха катамам̣ са̄кхалйа’’нтиа̄дима̄ха. таттха ан̣д̣ака̄ти садосаван̣е руккхе ниййа̄сапин̣д̣ийо, ахиччхаттака̄дӣни ва̄ ут̣т̣хита̄ни ‘‘ан̣д̣ака̄нӣ’’ти ваданти. пхеггуруккхасса пана кутхитасса ан̣д̣а̄ни вийа ут̣т̣хита̄ чун̣н̣апин̣д̣ийо, ган̣т̣хийо ва̄ ан̣д̣ака̄. идха пана бйа̄паджджанакаккаса̄дибха̄вато ан̣д̣акапакатибха̄вена ва̄ча̄ ‘‘ан̣д̣ака̄’’ти вутта̄. падумана̄л̣ам̣ вийа сотам̣ гхам̣сайама̄на̄ пависантӣ каккаса̄ дат̣т̣хабба̄. кодхена ниббаттатта̄ тасса парива̄рабхӯта̄ кодхаса̄манта̄. пуре сам̣ваддхана̄рӣ порӣ, са̄ вийа сукума̄ра̄ мудука̄ ва̄ча̄ порӣ вийа̄ти порӣ. таттха̄ти ‘‘бха̄сита̄ хотӣ’’ти вутта̄йа кирийа̄йа̄типи йоджана̄ самбхавати, таттха ва̄ча̄йа̄ти ва̄. ‘‘сан̣хава̄чата̄’’тиа̄дина̄ там̣ ва̄чам̣ паваттайама̄нам̣ четанам̣ дассети. саммодакасса пуггаласса мудукабха̄во маддавам̣ саммодакамудукабха̄во. а̄мисена алаббхама̄нена, татха̄ дхаммена ча̄ти двӣхи чхиддо. а̄мисасса, дхаммасса ча ала̄бхена аттано парасса ча антаре самбхавантасса хи чхиддасса виварасса бхедасса пат̣исантхаран̣ам̣ пидаханам̣ сан̇ган̣ханам̣ пат̣исантха̄ро. там̣ сарӯпато, пат̣ипаттито ча па̄л̣идассанамукхена вибха̄ветум̣ ‘‘абхидхаммепӣ’’тиа̄дима̄ха. аггам̣ аггахетва̄ти аггам̣ аттано аггахетва̄. уддесада̄нанти па̄л̣ийа̄, ат̣т̣хакатха̄йа ча уддисанам̣. па̄л̣иван̣н̣ана̄ти па̄л̣ийа̄ аттхаван̣н̣ана̄. дхаммакатха̄катхананти сарабхан̃н̃асарабхан̣ана̄дивасена дхаммакатханам̣.

карун̣а̄ти карун̣а̄брахмавиха̄рама̄ха. карун̣а̄пуббабха̄готи тасса пуббабха̄гаупача̄раджджха̄нам̣ вадати. па̄л̣ипаде пана йа̄ ка̄чи карун̣а̄ ‘‘карун̣а̄’’ти вутта̄, карун̣а̄четовимуттӣти пана аппана̄ппатта̄ва. метта̄йапи есева найо. сучи-саддато бха̄ве ййа-ка̄рам̣, и-ка̄расса ча е-ка̄ра̄десам̣ катва̄ айам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘сочеййанти сучибха̄во’’ти. хоту та̄ва сучибха̄во сочеййам̣, тасса пана метта̄пуббабха̄гата̄ катханти а̄ха ‘‘вуттампи чета’’нтиа̄ди.

мут̣т̣ха̄ сати етасса̄ти мут̣т̣хассати, тасса бха̄во мут̣т̣хассаччам̣, сатипат̣ипаккхо дхаммо, на сатийа̄ абха̄ваматтам̣. йасма̄ пат̣ипаккхе сати тасса васена сативигата̄ виппавуттха̄ на̄ма хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сативиппава̄со’’ти. ‘‘ассатӣ’’тиа̄дӣсу а-ка̄ро пат̣ипаккхе дат̣т̣хаббо, на саттапат̣иседхе. удаке ла̄бу вийа йена читтам̣ а̄рамман̣е пилаванта̄ вийа тит̣т̣хати, на ога̄хати, са̄ пила̄паната̄. йена гахитампи а̄рамман̣ам̣ саммуссати на сарати, са̄ саммуссаната̄. йатха̄ виджджа̄пат̣ипаккха̄ авиджджа̄ виджджа̄йа паха̄таббато, евам̣ сампаджан̃н̃апат̣ипаккхам̣ асампаджан̃н̃ам̣, авиджджа̄йева.

индрийасам̣варабхедоти индрийасам̣варавина̄со. аппат̣исан̇кха̄ти апаччавеккхитва̄ айонисо ча а̄ха̄рапарибхоге а̄дӣнава̄нисам̣се авӣмам̣ситва̄.

аппат̣исан̇кха̄йа̄ти итикаттаббата̄су аппаччавеккхан̣а̄йа на̄мам̣. ан̃н̃а̄н̣ам̣ аппат̣исан̇кха̄та нимиттам̣. акампанан̃а̄н̣анти та̄йа анабхибхаванӣйам̣ н̃а̄н̣ам̣, таттха таттха паччавеккхан̣а̄н̃а̄н̣ан̃чева паччавеккхан̣а̄йа муддхабхӯтам̣ локуттаран̃а̄н̣ан̃ча. ниппарийа̄йато маггабха̄вана̄ бха̄вана̄ на̄ма, йа̄ ча тадаттха̄, тадубхайан̃ча бха̄вентассева иччхитаббам̣, на бха̄витабха̄ванасса̄ти вуттам̣ ‘‘бха̄вентасса уппаннам̣ бала’’нти. тена̄ха ‘‘йа̄ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄севана̄ бха̄вана̄ бахулӣкамма’’нти.

ка̄мам̣ сампайуттадхаммесу тхирабха̄вопи балат̣т̣хо ева, пат̣ипаккхехи пана акампанӣйата̄ са̄тисайам̣ балат̣т̣хоти вуттам̣ ‘‘ассатийа̄ акампанавасена̄’’ти. паччанӣкадхаммасаманато саматхо сама̄дхи. аничча̄дина̄ вивидхена̄ка̄рена дассанато випассана̄ пан̃н̃а̄. там̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ти сама̄дха̄на̄ка̄рам̣ гахетва̄. йена̄ка̄рена пуббе алӣнам̣ ануддхатам̣ маджджхимам̣ бха̄вана̄вӣтхипат̣ипаннам̣ хутва̄ читтам̣ сама̄хитам̣ хоти, там̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ саллаккхетва̄. нимиттавасена̄ти ка̄ран̣авасена. ‘‘есева найо’’ти имина̄ паггахова там̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ пуна паваттетаббасса пагга̄хасса нимиттавасена пагга̄ханимиттанти имаматтхам̣ атидисати, тассаттхо саматхе вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббо. пагга̄хо вӣрийам̣ косаджджапаккхато читтасса патитум̣ адатва̄ пагган̣ханато. авиккхепо екаггата̄ виккхепасса уддхаччасса пат̣ипаккхабха̄вато. пат̣исан̇кха̄накиччаниббаттибха̄вато локуттарадхамма̄нам̣ пат̣исан̇кха̄набалабха̄во, татха̄ пуббе паватта̄ка̄расаллаккхан̣авасена саматхапагга̄ха̄нам̣ упари паваттисаббха̄вато саматханимиттадукассапи миссаката̄ вутта̄.

йатха̄сама̄диннасса сӣласса бхедакаро вӣтиккамо. сӣлавина̄сако асам̣варо. самма̄дит̣т̣хивина̄сика̄ти ‘‘аттхи динна’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.441; 2.94; вибха. 793) найаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ дӯсика̄.

сӣласса сампа̄данам̣ на̄ма саббабха̄гато тасса анӯната̄па̄дананти а̄ха ‘‘сампа̄данато парипӯран̣ато’’ти. па̄рипӯраттхо хи сампада̄-саддоти. ма̄насикасӣлам̣ на̄ма сӣлависодханавасена абхиджджха̄диппаха̄нам̣. дит̣т̣хипа̄рипӯрибхӯтам̣ н̃а̄н̣анти аттхикадит̣т̣хиа̄дисамма̄дит̣т̣хийа̄ па̄рипӯрибха̄вена паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣.

висуддхим̣ па̄петум̣ саматтханти читтависуддхиа̄диупаривисуддхийа̄ паччайо бхавитум̣ саматтхам̣. сувисуддхамева хи сӣлам̣ тасса̄ падат̣т̣ха̄нам̣ хотӣти. висуддхим̣ па̄петум̣ саматтхам̣ дассананти н̃а̄н̣адассанависуддхим̣, параматтхависуддхинибба̄нан̃ча па̄петум̣ упанетум̣ саматтхам̣ каммассаката̄н̃а̄н̣а̄дисамма̄дассанам̣. тена̄ха ‘‘абхидхамме’’тиа̄ди. еттха ча ‘‘идам̣ акусалам̣ каммам̣ но сакам̣, идам̣ пана каммам̣ сака’’нти евам̣ бйатирекато анвайато ча каммассаката̄джа̄нанан̃а̄н̣ам̣ каммассаката̄н̃а̄н̣ам̣. тена̄ха ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди. ‘‘парена катампӣ’’ти идам̣ нидассанавасена вуттам̣ йатха̄ парена катам̣, евам̣ аттана̄ катампи сакакаммам̣ на̄ма на хотӣти. аттана̄ ва̄ усса̄хитена парена катам̣пӣти евам̣ ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. йан̃хи там̣ парасса усса̄ханавасена катам̣, тампи сакакаммам̣ на̄ма хотӣти айан̃хеттха адхиппа̄йо. аттхабхан̃джанатоти дит̣т̣хадхаммика̄дисаббааттхавина̄санато. аттхаджананатоти идхалокаттхапаралокаттхапараматтха̄нам̣ уппа̄данато. а̄раббхака̄ле ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти паваттампи вачӣсаччан̃ча лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхантам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ ануломети таттхева пат̣ивиджджханато. параматтхасаччан̃ча нибба̄нам̣ на виломети на виродхети екантенева сампа̄панато.

н̃а̄н̣адассананти н̃а̄н̣абхӯтам̣ дассанам̣, тена маггам̣ вадати. там̣сампайуттамева вӣрийанти пат̣хамамаггасампайуттам̣ вӣрийама̄ха. сабба̄пи маггапан̃н̃а̄ дит̣т̣хивисуддхийева̄ти дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. айамева ча найо абхидхаммапа̄л̣ийа̄ (дха. са. 550) саметӣти дассенто ‘‘абхидхамме пана̄’’ти а̄дим̣ авоча.

йасма̄ сам̣вего на̄ма сахоттаппан̃а̄н̣ам̣, тасма̄ сам̣вегаваттхум̣ бхайато бха̄йитаббато дассанавасена паваттан̃а̄н̣ам̣. тена̄ха ‘‘джа̄тибхайа’’нтиа̄ди. бха̄йанти етасма̄ти бхайам̣, джа̄ти ева бхайам̣ джа̄тибхайам̣. сам̣веджанӣйанти сам̣виджджитаббам̣ бха̄йитаббам̣ утта̄ситаббам̣. т̣ха̄нанти ка̄ран̣ам̣, ваттхӯти аттхо. сам̣вегаджа̄тасса̄ти уппаннасам̣вегасса. упа̄йападха̄нанти упа̄йена паваттетаббам̣ вӣрийам̣.

кусала̄нам̣ дхамма̄нанти сӣла̄дӣнам̣ анаваджджадхамма̄нам̣. бха̄вана̄йа̄ти уппа̄данена вад̣д̣ханена ча. асантут̣т̣хасса̄ти ‘‘алам̣ етта̄вата̄, катхам̣ етта̄вата̄’’ти сан̇коча̄паттивасена на сантут̣т̣хасса. бхиййокамйата̄ти бхиййо бхиййо уппа̄даниччха̄. воса̄нанти сан̇кочам̣ асаматтханти. туссанам̣ тут̣т̣хи сантут̣т̣хи, наттхи етасса сантут̣т̣хӣти асантут̣т̣хи, тасса бха̄во асантут̣т̣хита̄. вӣрийаппава̄хе ваттама̄не антара̄ ева пат̣игаманам̣ ниваттанам̣ пат̣ива̄нам̣, там̣ тасса аттхӣти пат̣ива̄нӣ, на пат̣ива̄нӣ аппат̣ива̄нӣ, тасса бха̄во аппат̣ива̄нита̄. саккаччакирийата̄ти кусала̄нам̣ каран̣е саккаччакирийата̄ а̄даракирийата̄. са̄таччакирийата̄ти сататамева каран̣ам̣. ат̣т̣хитакирийата̄ти антара̄ ат̣т̣хапетва̄ кхан̣д̣ам̣ акатва̄ каран̣ам̣. анолӣнавуттита̄ти на лӣнаппаваттита̄. аниккхиттачхандата̄ти кусалаччхандасса аниккхипанам̣. аниккхиттадхурата̄ти кусалакаран̣е вӣрийадхурасса аниккхипанам̣. а̄севана̄ти а̄дарена севана̄. бха̄вана̄ти вад̣д̣хана̄ брӯхана̄. бахулӣкамманти пунаппунам̣ каран̣ам̣.

тиссо виджджа̄ти пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ам̣, диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣анти има̄ тиссо виджджа̄. пат̣ипаккхавиджджханат̣т̣хена пуббе нивуттхаккхандха̄дӣнам̣ видитакаран̣ат̣т̣хена висит̣т̣ха̄ муттӣти вимутти. сва̄йам̣ висесо пат̣ипаккхавигаманена, пат̣ийогивигаманена ча иччхитабботи тадубхайам̣ дассетум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йена висесена сама̄паттийо паччанӣкадхаммехи сут̣т̣ху мутта̄, тато нира̄сан̇ката̄йа а̄рамман̣е ча абхирата̄, там̣ висесам̣ упа̄да̄йа та̄ адхикам̣ муччанато, а̄рамман̣е адхимуччанато ча адхимуттийо на̄ма̄ти вуттам̣ ‘‘читтасса ча адхимуттӣ’’ти. муттатта̄ти саббасан̇кха̄рехи висесена ниссат̣атта̄ вимутти.

кхайе н̃а̄н̣анти самуччхедавасена килесе кхепетӣти кхайо, арийамагго, таппарийа̄паннам̣ н̃а̄н̣ам̣ кхайе н̃а̄н̣ам̣.пат̣исандхивасена̄ти килеса̄нам̣ там̣там̣маггаваджджха̄нам̣ уппаннамагге кхандхасанта̄не пуна сандаханавасена. ануппа̄дабхӯтети там̣там̣пхале. ануппа̄дапарийоса̄нети ануппа̄дакаро магго ануппа̄до, тасса парийоса̄не, килеса̄нам̣ ва̄ ануппаджджанасан̇кха̄те парийоса̄не, бхан̇гети аттхоти.

дукаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

тикаван̣н̣ана̄

305. дхаммато ан̃н̃о катта̄ наттхӣти дассетум̣ каттуса̄дханавасена ‘‘луббхатӣти лобхо’’ти вуттам̣. луббхати тена, луббханаматтаметанти каран̣абха̄васа̄дханавасенапи аттхо йуджджатева. дуссати муйхатӣти еттха̄пи есева найо. акусалан̃ча там̣ акосалласамбхӯтат̣т̣хена еканта̄кусалабха̄вато мӯлан̃ча аттана̄ сампайуттадхамма̄нам̣ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханато, на акусалабха̄васа̄дханато. на хи мӯлакато акусала̄нам̣ акусалабха̄во, кусала̄дӣнан̃ча кусала̄дибха̄во. татха̄ сати момӯхачиттадвайе мохасса акусалабха̄во на сийа̄. тесанти лобха̄дӣнам̣. ‘‘на луббхатӣти алобхо’’тиа̄дина̄ пат̣ипаккханайена.

дут̣т̣ху чарита̄нӣти паччайато, сампайуттадхаммато, паваттиа̄ка̄рато ча на сут̣т̣ху асамма̄ паваттита̄ни. вирӯпа̄нӣти бӣбхаччха̄ни сампати, а̄йатин̃ча анит̣т̣харӯпатта̄. ка̄йена̄ти ка̄йадва̄рена каран̣абхӯтена. ка̄йатоти ка̄йадва̄рато. ‘‘сут̣т̣ху чарита̄нӣ’’тиа̄дӣсу вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо. йасса сиккха̄падасса вӣтиккаме ка̄йасамут̣т̣ха̄на̄ а̄патти хоти, там̣ ка̄йадва̄ре пан̃н̃аттасиккха̄падам̣. авӣтиккамо ка̄йасучаританти ва̄риттасӣласса васена вадати, ча̄риттасӣлассапи ва̄, йасса акаран̣е а̄патти хоти. вачӣдуччаритасучаританиддха̄ран̣ампи вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣. убхайаттха пан̃н̃аттасса̄ти ка̄йадва̄ре, вачӣдва̄ре ча пан̃н̃аттасса. сиккха̄падасса вӣтиккамова манодуччаритам̣ манодва̄ре пан̃н̃аттасса сиккха̄падасса абха̄вато, тайидам̣ два̄радвайе акирийасамут̣т̣ха̄на̄йа а̄паттийа̄ васена ведитаббам̣. авӣтиккамоти йатха̄вутта̄йа а̄паттийа̄ авӣтиккамо маносучаритам̣. ‘‘саббасса̄пи сиккха̄падасса авӣтиккамо маносучарита’’нти кечи. тадубхайан̃хи ча̄риттасӣлам̣ уддиссапан̃н̃аттам̣ сиккха̄падам̣, тасса авӣтиккамо сийа̄ ка̄йасучаритам̣, сийа̄ вачӣсучаританти.

па̄н̣о атипа̄тӣйати ета̄йа̄ти па̄н̣а̄типа̄то, татха̄паватта̄ четана̄, евам̣ адинна̄да̄на̄дайопӣти а̄ха ‘‘па̄н̣а̄типа̄та̄дайо пана тиссо четана̄’’ти. вачӣдва̄репи уппанна̄ ка̄йадуччаритам̣ два̄рантаре уппаннасса̄пи каммасса сана̄ма̄паричча̄гато йебхуййавуттийа̄, таббахулавуттийа̄ ча. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ –

‘‘два̄ре чаранти камма̄ни, на два̄ра̄ два̄рача̄рино;

тасма̄ два̄рехи камма̄ни, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. ка̄ма̄вачаракусаладва̄ракатха̄);

вачӣдуччаритам̣ ка̄йадва̄репи вачӣдва̄репи уппанна̄ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. четана̄сампайуттадхамма̄ти манокаммабхӯта̄йа четана̄йа сампайуттадхамма̄. ка̄йавачӣкаммабхӯта̄йа пана четана̄йа сампайутта̄ абхиджджха̄дайо там̣ там̣ паккхика̄ ва̄ хонти аббоха̄рика̄ ва̄ти. четана̄сампайуттадхамма̄ маносучаританти еттха̄пи есева найо. тивидхасса дуччаритасса акаран̣авасена паватта̄ тиссо четана̄пи виратийопи ка̄йасучаритам̣ ка̄йикасса вӣтиккамасса акаран̣авасена паваттанато, ка̄йена пана сиккха̄пада̄нам̣ сама̄дийане сӣласса ка̄йасучаритабха̄ве ваттаббамева наттхи. есева найо вачӣсучарите.

ка̄мапат̣исам̣йуттоти еттха две ка̄ма̄ ваттхука̄мо ча килесака̄мо ча. таттха ваттхука̄мапаккхе а̄рамман̣акаран̣авасена ка̄мехи пат̣исам̣йутто витакко ка̄мавитакко. килесака̄мапаккхе пана сампайогавасена ка̄мена пат̣исам̣йуттоти йоджетаббам̣. ‘‘бйа̄па̄дапат̣исам̣йутто’’тиа̄дӣсу сампайогавасенева аттхо ведитаббо. бйа̄па̄даваттхупат̣исам̣йуттопи бйа̄па̄дапат̣исам̣йуттоти гайхама̄не убхайатха̄пи йоджана̄ лаббхатева. вихим̣са̄пат̣исам̣йуттоти еттха̄пи есева найо. вихим̣санти ета̄йа сатте, вихим̣санам̣ ва̄ еса̄ сатта̄нанти вихим̣са̄, та̄йа пат̣исам̣йутто вихим̣са̄пат̣исам̣йуттоти евам̣ саддаттхо ведитаббо. аппийе амана̄пе сан̇кха̄ре а̄раббха бйа̄па̄давитаккаппаватти ат̣т̣ха̄на̄гха̄тавасена дӣпетабба̄. бйа̄па̄давитаккасса авадхим̣ дассетум̣ ‘‘йа̄ва вина̄сана̄’’ти вуттам̣. вина̄санам̣ пана па̄н̣а̄типа̄то ева̄ти. ‘‘сан̇кха̄ро’’ хи дуккха̄петаббо на̄ма наттхӣ’’ти касма̄ вуттам̣, нану йе ‘‘дуккха̄петабба̄’’ти иччхита̄ саттасан̃н̃ита̄, тепи аттхато сан̇кха̄ра̄ ева̄ти? саччаметам̣, йе пана индрийабаддха̄ савин̃н̃а̄н̣аката̄йа дуккхам̣ пат̣исам̣веденти, тасма̄ те вихим̣са̄витаккасса висайа̄ иччхита̄ саттасан̃н̃ита̄. йе пана на дуккхам̣ пат̣исам̣веденти вутталаккхан̣а̄йогато, те сандха̄йа ‘‘вихим̣са̄витакко сан̇кха̄ресу нуппаджджатӣ’’ти вуттам̣. йаттха пана уппаджджати, йатха̄ ча уппаджджати, там̣ дассетум̣ ‘‘име сатта̄’’тиа̄ди вуттам̣.

неккхаммам̣ вуччати лобхато никкхантатта̄ алобхо, нӣваран̣ехи никкхантатта̄пи пат̣хамаджджха̄нам̣, сабба̄кусалехи никкхантатта̄ саббо кусало дхаммо, саббасан̇кхатехи пана никкхантатта̄, нибба̄нам̣. упаниссайато, сампайогато, а̄рамман̣акаран̣ато ча неккхаммена пат̣исам̣йуттоти неккхаммапат̣исам̣йутто. неккхаммавитакко самма̄сан̇каппо. ида̄ни там̣ бхӯмивибха̄гена дассетум̣ ‘‘со’’тиа̄ди вуттам̣. асубхапуббабха̄гети асубхаджджха̄насса пуббабха̄ге. асубхаггахан̣ан̃четтха ка̄мавитаккасса уджувипаччанӣкадассанаттхам̣ катам̣. ка̄мавитаккапат̣ипаккхо хи неккхаммавитаккоти. еван̃ча катва̄ упаривитаккадвайасса бхӯмим̣ дассентена сапуббабха̄га̄ни метта̄карун̣а̄джха̄на̄дӣни уддхат̣а̄ни. асубхаджджха̄нети асубха̄рамман̣е пат̣хамаджджха̄не. авайаве хи самуда̄йавоха̄рам̣ катва̄ ниддисати йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти. джха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ти нидассанаматтам̣. там̣ джха̄нам̣ саммаситва̄ уппаннамаггапхалака̄лепи хи со локуттароти. бйа̄па̄дасса пат̣ипаккхо, кин̃чипи на бйа̄па̄дети етена̄ти ва̄ абйа̄па̄до, метта̄, та̄йа пат̣исам̣йутто абйа̄па̄дапат̣исам̣йутто. метта̄джха̄нети метта̄бха̄вана̄васена адхигате пат̣хамаджджха̄не. карун̣а̄джха̄нети еттха̄пи есева найо. вихим̣са̄йа пат̣ипаккхо, на вихим̣санти ва̄ ета̄йа саттети авихим̣са̄, карун̣а̄.

нану ча алобха̄доса̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄вирахато тесам̣ васена уппаджджанака̄нам̣ имесам̣ неккхаммавитакка̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асан̇каран̣ато ваваттха̄нам̣ на хотӣти? ноти дассетум̣ ‘‘йада̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. алобхо сӣсам̣ хотӣти алобхо падха̄но хоти. нийамитапарин̣атасамуда̄ча̄ра̄дивасена йада̄ алобхаппадха̄но неккхаммагаруко читтуппа̄до хоти, тада̄ ладдха̄васаро неккхаммавитакко патит̣т̣хахати. там̣сампайуттасса пана адосалаккхан̣асса абйа̄па̄дасса васена йо тассева абйа̄па̄давитаккабха̄во самбхавеййа, сати ча абйа̄па̄давитаккабха̄ве кассачипи авихет̣ханаджа̄тиката̄йа авихим̣са̄витаккабха̄во ча самбхавеййа, те итаре две. таданвайика̄ти тассева неккхаммавитаккасса ануга̄мино, сарӯпато адиссанато ‘‘тасмим̣ сати хонти, асати на хонтӣ’’ти таданума̄нанеййа̄ бхаванти. сесадвайепи имина̄ найена аттхо ведитаббо. вуттанайенева̄ти ‘‘ка̄мапат̣исам̣йутто сан̇каппо ка̄масан̇каппо’’тиа̄дина̄ витаккаттике вуттанайенева (дӣ. ни. 3.288) ведитаббо аттхато абхиннатта̄. йади евам̣ касма̄ пуна десана̄ ката̄ти? татха̄ десана̄йа буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайавасена десана̄маттамеветам̣.

ка̄мавитакка̄дӣнам̣ вийа уппаджджана̄ка̄ро ведитаббо ‘‘та̄су две саттесупи сан̇кха̄ресупи уппаджджантӣ’’тиа̄дина̄. таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘там̣сампайутта̄йева хи ета̄’’ти. татхева̄ти йатха̄ неккхаммавитакка̄дӣнам̣ ‘‘асубхапуббабха̄ге ка̄ма̄вачаро хотӣ’’тиа̄дина̄ ка̄ма̄вачара̄дибха̄во вутто, татхева та̄сампи неккхаммасан̃н̃а̄дӣнампи ка̄ма̄вачара̄дибха̄во ведитаббо.

ка̄мапат̣исам̣йуттоти сампайогавасена ка̄мена пат̣исам̣йутто. такканавасена такко. висесато такканавасена витакко. сан̇каппанапарикаппанавасена сан̇каппо. ан̃н̃есупи ка̄мапат̣исам̣йуттесу дхаммесу виджджама̄несу витакке ева ка̄мопападо дха̄ту-саддо нирул̣хо ведитаббо витаккасса ка̄масан̇каппаппаваттийа̄ са̄тисайатта̄. еса найо бйа̄па̄дадха̄туа̄дӣсу. саббепи акусала̄ дхамма̄ ка̄мадха̄тӯ хӣнаджджха̄сайехи ка̄митаббадха̄тубха̄вато килесака̄масса а̄рамман̣асабха̄ватта̄ти аттхо. вихет̣хетӣти виба̄дхати. таттха̄ти тасмим̣ йатха̄вутте ка̄мадха̄туттике. сабба̄кусаласан̇га̄хика̄йа ка̄мадха̄туйа̄ итара̄ две сан̇гахетва̄ катханам̣ саббасан̇га̄хика̄ катха̄. тиссо дха̄туйо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асан̇карато катха̄ асамбхинна̄. итара̄ две гахита̄ва хонтӣти итара̄ две дха̄туйо гахита̄ ева хонти саббепи акусала̄ дхамма̄ ка̄мадха̄тӯ’’ти вуттатта̄ са̄ман̃н̃аджотана̄йа сависайасса атибйа̄панена. татоти итарадха̄тудвайасан̇га̄хика̄йа ка̄мадха̄туйа̄. нӣхаритва̄ти ниддха̄ретва̄. дассетӣти евам̣ бхагава̄ дассетӣти ваттум̣ ват̣т̣ати. бйа̄па̄дадха̄тум̣…пе… катхеси. касма̄? пагева апава̄да̄ абхинивисанти, тато парам̣ уссагго паваттати, т̣хапетва̄ ва̄ апава̄дависайам̣ там̣ парихарантова уссагго паваттатӣти, н̃а̄йо хеса локе нирул̣хоти.

две катха̄ти ‘‘саббасан̇га̄хика̄, асамбхинна̄ ча̄’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305) анантараттике вутта̄ две катха̄. таттха вуттанайена а̄нетва̄ катханавасена ведитабба̄. тасма̄ таттха вуттааттхо идха̄пи а̄харитва̄ ведитаббо ‘‘неккхаммадха̄туйа̄ гахита̄йа итара̄ две гахита̄ва хонтӣ’’тиа̄дина̄.

сун̃н̃атат̣т̣хена̄ти аттасун̃н̃ата̄йа. ка̄мабхаво ка̄мо уттарападалопена сун̃н̃атат̣т̣хена дха̄ту ча̄ти ка̄мадха̄ту. брахмалоканти пат̣хамаджджха̄набхӯмисан̃н̃итам̣ брахмалокам̣. дха̄туйа̄ а̄гатат̣т̣ха̄намхӣти ‘‘ка̄мадха̄ту рӯпадха̄тӯ’’тиа̄дина̄ дха̄туггахан̣е кате. бхавена париччхиндитабба̄ти ‘‘ка̄мабхаво рӯпабхаво’’тиа̄дина̄ бхававасена тадаттхо париччхиндитаббо, на йа̄йа ка̄йачи дха̄туйа̄ васена. йадаггена ча дха̄туйа̄ а̄гатат̣т̣ха̄не бхавена париччхедо ка̄таббо, тадаггена бхавасса а̄гатат̣т̣ха̄не дха̄туйа̄ париччхедо ка̄таббо бхававасена дха̄туйа̄ париччхиджджанато. нируджджхати килесават̣т̣аметтха̄ти ниродхо, са̄ ева сун̃н̃атат̣т̣хена дха̄тӯти ниродхадха̄ту, нибба̄нам̣. нируддхе ча килесават̣т̣е каммавипа̄кават̣т̣а̄ нируддха̄ ева хонти.

хӣнадха̄туттико абхидхамме (дха. са. тикама̄тика̄ 14) хӣнаттикена париччхиндитабботи вуттам̣ ‘‘хӣна̄ дха̄тӯти два̄даса акусалачиттуппа̄да̄’’ти. те хи ла̄макат̣т̣хена хӣнадха̄ту. хӣнапан̣ӣта̄нам̣ маджджхе бхава̄ти маджджхимадха̄ту, авасеса̄ тебхӯмакадхамма̄. уттамат̣т̣хена атаппакат̣т̣хена ча пан̣ӣтадха̄ту, навалокуттарадхамма̄.

пан̃чака̄магун̣а̄ висайабхӯта̄ етасса сантӣти пан̃чака̄магун̣ико, ка̄мара̄го. рӯпа̄рӯпабхавесӯти рӯпа̄рӯпӯпапаттибхавесу йатха̄дхигатесу. анадхигатесу пана со паттхана̄ на̄ма на хотӣти бхававасена паттхана̄ти имина̄ва гахито. джха̄наникантӣти рӯпа̄рӯпаджджха̄несу никанти. бхававасена паттхана̄ти бхавесу паттхана̄ти. евам̣ чатӯхипи падехи йатха̄ккамам̣ махаггатӯпапаттибхавависайа̄, махаггатакаммабхавависайа̄, бхавадит̣т̣хисахагата̄, бхавапаттхана̄бхӯта̄ ча тан̣ха̄ ‘‘бхаватан̣ха̄’’ти вутта̄. вибхавадит̣т̣хи вибхаво уттарападалопена, вибхавасахагата̄ тан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄. рӯпа̄дипан̃чаваттху ка̄мависайа̄ балавара̄габхӯта̄ тан̣ха̄ ка̄матан̣ха̄ти пат̣хаманайо, ‘‘саббепи тебхӯмакадхамма̄ ка̄манӣйат̣т̣хена ка̄ма̄’’ти (маха̄ни. 1) вачанато те а̄раббха паватта̄ дит̣т̣хивиппайутта̄ сабба̄пи тан̣ха̄ ка̄матан̣ха̄ти дутийанайоти айаметесам̣ висесо.

абхидхамме пана̄ти пана-саддо висесаттхаджотано, тена пан̃чака̄магун̣икара̄гато ан̃н̃опи ка̄ма̄вачарадхаммависайо лобхо абхидхамме (вибха. 915) ‘‘ка̄матан̣ха̄’’ти а̄гатоти имам̣ висесам̣ джотети. тикантарампи сама̄нам̣ тан̣хам̣йева нисса̄йа паваттитадесана̄нантарата̄йа там̣ ‘‘ва̄ро’’ти ваттаббатам̣ арахатӣти ‘‘имина̄ ва̄рена̄’’ти вуттам̣. имина̄ ва̄рена̄ти имина̄ парийа̄йена̄ти аттхо. раджанӣйат̣т̣хена̄ти ка̄манӣйат̣т̣хена. парийа̄дийитва̄ти париггахетва̄. татоти ка̄матан̣ха̄йа. нӣхаритва̄ти ниддха̄ретва̄. итара̄ две тан̣ха̄ти рӯпатан̣хам̣, арӯпатан̣хан̃ча дассети. етена ‘‘ка̄матан̣ха̄’’ти са̄дха̄ран̣авачанаметам̣ саббассапи лобхасса, тасса пана ‘‘рӯпатан̣ха̄ арӯпатан̣ха̄’’ти висесавачанам̣ йатха̄ ка̄магун̣икара̄го рӯпара̄го арӯпара̄готи дассети. ниродхатан̣ха̄ти бхаваниродхе бхавасамуччхеде тан̣ха̄. йасма̄ хи уччхедадит̣т̣хи мануссаттабха̄ве, ка̄ма̄вачарадеваттабха̄ве, рӯпа̄вачараарӯпа̄вачараттабха̄ве т̣хитасса аттано самма̄ самуччхедо хотӣти бхаваниродхам̣ а̄раббха паваттати, тасма̄ там̣сахагата̄пи тан̣ха̄ тамева а̄раббха паваттатӣти.

ват̣т̣асминти тивидхепи ват̣т̣е. йатха̄ те хи ниссаритум̣ аппада̄навасена каммавипа̄кават̣т̣е там̣саман̇гисаттам̣ тесам̣ пара̄паруппаттийа̄ паччайабха̄вена сам̣йодженти, евам̣ килесават̣т̣епӣти. сатӣти параматтхато виджджама̄не. рӯпа̄дибхедети рӯпаведана̄дивибха̄ге. ка̄йети кхандхасамӯхе. виджджама̄на̄ти сатӣ параматтхато упалаббхама̄на̄. дит̣т̣хийа̄ парикаппито хи атта̄ди параматтхато наттхи, дит̣т̣хи пана айам̣ аттхева̄ти. вичинантоти дхаммасабха̄вам̣ вӣмам̣санто. киччхатӣти киламати. пара̄масатӣти парато а̄масати. ‘‘сӣлена суддхи, ватена суддхӣ’’ти ган̣ханто хи висуддхимаггам̣ атиккамитва̄ тасса парато а̄масати на̄ма. вӣсативаттхука̄ дит̣т̣хӣти рӯпа̄ди-дхамме, паччекам̣ те ва̄ нисситам̣, тесам̣ ва̄ ниссайабхӯтам̣, са̄мибхӯтам̣ ва̄ катва̄ парикаппанавасена паваттийа̄ вӣсативаттхука̄ аттадит̣т̣хи вӣсати. виматӣти дхаммесу самма̄, миччха̄ ва̄ манана̄бха̄вато сам̣сайитат̣т̣хена амати, аппат̣ипаджджананти аттхо. випарийа̄сагга̄хоти асуддхимагге ‘‘суддхимагго’’ти випарӣтагга̄хо.

чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена̄ти чирапаривуттхата̄йа пура̄н̣абха̄вена. а̄саванат̣т̣хена̄ти санданат̣т̣хена, паваттанат̣т̣хена̄ти аттхо. саватӣти паваттати. авадхиаттхо а̄-ка̄ро, авадхи ча марийа̄да̄бхивидхибхедато дувидхо. таттха марийа̄до кирийам̣ бахи катва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄ па̄т̣алипутта̄ вут̣т̣хо дево’’ти. абхивидхи кирийам̣ бйа̄петва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄ бхавагга̄ бхагавато йасо паватто’’ти. абхивидхиаттхо айам̣ а̄-ка̄ро ведитаббо.

каттхачи две а̄сава̄ а̄гата̄ти винайапа̄л̣им̣ (па̄ра̄. 39) сандха̄йа̄ха. таттха хи ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа, сампара̄йика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄та̄йа̄’’ти (па̄ра̄. 39) двидха̄ а̄сава̄ а̄гата̄ти. каттхачӣти тиканипа̄те а̄савасутте, (итиву. 56; сам̣. ни. 5.163) ан̃н̃есу ча сал̣а̄йатанасутта̄дӣсу (сам̣. ни. 4.321). сал̣а̄йатанасуттесупи хи ‘‘тайоме а̄вусо а̄сава̄ ка̄ма̄саво бхава̄саво авиджджа̄саво’’ти тайо ева а̄гата̄ти. нирайам̣ гаментӣти нирайага̄минӣйа̄. йасма̄ идха са̄савам̣ кусала̄кусалам̣ каммам̣ а̄савапарийа̄йена деситам̣, тасма̄ пан̃чагатисам̣ваттанӣйабха̄вена а̄сава̄ а̄гата̄. имасмим̣ сан̇гӣтисутте тайо а̄гата̄ти. еттха йасма̄ ан̃н̃есу ча а̄ бхаваггам̣ а̄ готрабхум̣ паваттантесу ма̄на̄дӣсу виджджама̄несу аттаттанийа̄дигга̄хавасена, абхибйа̄панамадакаран̣авасена а̄савасадисата̄ ча етесам̣йева, на ан̃н̃есам̣, тасма̄ етесвева а̄сава-саддо нирул̣хо дат̣т̣хаббо. на четтха ‘‘дит̣т̣ха̄саво на̄гато’’ти чинтетаббам̣ бхаватан̣ха̄йа, бхавадит̣т̣хийа̄пи бхава̄саваггахан̣енева гахитатта̄. ка̄ма̄саво на̄ма ка̄манат̣т̣хена, а̄саванат̣т̣хена ча. вутта̄йева аттхато нинна̄на̄каран̣ато.

ка̄ме есати гавесати ета̄йа̄ти ка̄месана̄, ка̄ма̄нам̣ абхипаттхана̄васена, парийет̣т̣хивасена, парибхун̃джанавасена ва̄ паваттара̄го. бхавесана̄ пана бхавапаттхана̄, бхава̄бхиратибхаваджджхоса̄навасена паваттара̄го. дит̣т̣хигатикасамматасса̄ти ан̃н̃атиттхийехи парикаппитасса, самбха̄витасса ча. брахмачарийасса̄ти тапопаккамасса. тадекат̣т̣ханти та̄хи ра̄гадит̣т̣хӣхи сахаджекат̣т̣хам̣. камманти акусалакаммам̣. тампи хи ка̄ма̄дике ниббаттана̄дхит̣т̣ха̄на̄дивасена паваттам̣ ‘‘есатӣ’’ти вуччати. антагга̄хика̄ дит̣т̣хӣти нидассанаматтаметам̣. йа̄ ка̄чи пана миччха̄дит̣т̣хи тапопаккамахетука̄ брахмачарийесана̄ ева.

а̄ка̄расан̣т̣ха̄нанти висит̣т̣ха̄ка̄ра̄ват̣т̣ха̄нам̣ катхам̣видханти хи кена пака̄рена сан̣т̣хитам̣, самават̣т̣хитанти аттхо. саддаттхато пана видаханам̣ висит̣т̣ха̄ка̄рена ават̣т̣ха̄нам̣ видха̄, видхӣйати висадиса̄ка̄рена т̣хапӣйатӣти видха̄, кот̣т̣ха̄со. видаханато хӣна̄дивасена вивидхена̄ка̄рена даханато упадха̄ран̣ато видха̄, ма̄нова. сеййасадисахӣна̄нам̣ васена̄ти сеййасадисахӣнабха̄ва̄нам̣ йа̄тха̄ва̄’ йа̄тха̄вабхӯта̄нам̣ васена. тайо ма̄на̄ вутта̄ сеййассева уппаджджанака̄. еса найо садисахӣнесупи. тена̄ха ‘‘айан̃хи ма̄но’’тиа̄ди. ида̄ни йатха̄уддит̣т̣хе нававидхепи ма̄не ваттхувибха̄гена дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. ра̄джӯнан̃чева паббаджита̄нан̃ча уппаджджати касма̄? те висесато атта̄нам̣ сеййато дахантӣти. ида̄ни таматтхам̣ виттха̄рато дассенто ‘‘ра̄джа̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. ко майа̄ садисо аттхӣти ко-саддо пат̣иккхепаттхо, ан̃н̃о садисо наттхӣти адхиппа̄йо. етесам̣йева̄ти ра̄джӯнам̣, паббаджита̄нан̃ча. уппаджджати сет̣т̣хаваттхукатта̄ тасса. ‘‘хӣнохамасмӣ’’ти ма̄непи есева найо.

‘‘ко майа̄ садисо ан̃н̃о ра̄джапурисо аттхӣ’’ти ва̄ ‘‘майхам̣ ан̃н̃ехи саддхим̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’’нти ва̄ ‘‘амаччо ти на̄ма̄мева…пе… на̄ма̄ха’’нти ва̄ти садисасса сеййама̄на̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ паваттиа̄ка̄радассанам̣.

да̄са̄дӣнанти а̄ди-саддена бхатика каммакара̄дӣнам̣ пара̄дхӣнавуттика̄нам̣ гахан̣ам̣. а̄ди-саддена ва̄ гахите ева ‘‘пуккусачан̣д̣а̄ла̄дайопӣ’’ти сайамева дассети. нану ча ма̄но на̄ма̄йам̣ сам̣паггахарасо, со катхам̣ ома̄не самбхаватӣти? сопи авакаран̣амукхена видха̄наваттхуна̄ пагган̣ханавасенева паваттатӣти на̄йам̣ виродхо. тенева̄ха ‘‘ким̣ да̄со на̄ма аханти ете ма̄не каротӣ’’ти. татха̄ хисса йа̄тха̄вама̄ната̄ вутта̄.

йа̄тха̄вама̄на̄ бхаваниканти вийа, аттадит̣т̣хи вийа ча на маха̄са̄ваджджа̄, тасма̄ те на апа̄йагаманӣйа̄. йатха̄бхӯтаваттхуката̄йа хи те йа̄тха̄вама̄на̄. ‘‘арахаттамаггаваджджха̄’’ти ча тасса анавасесаппаха̄йита̄йа вуттам̣. дутийататийамаггехи ча те йатха̄ккамам̣ пахӣйанти, йе ол̣а̄рикатара̄, ол̣а̄рикатама̄ ча. ма̄но хи ‘‘ахам̣ асмӣ’’ти паваттийа̄ упаримаггесу самма̄дит̣т̣хийа̄ уджувипаччанӣко хутва̄ пахӣйати. айа̄тха̄вама̄на̄ на̄ма айатха̄бхӯтаваттхуката̄йа, тенева те маха̄са̄ваджджабха̄вена пат̣хамамаггаваджджха̄ вутта̄.

атати сататам̣ гаччхати паваттатӣти аддха̄, ка̄лоти а̄ха ‘‘тайо аддха̄ти тайо ка̄ла̄’’ти. суттантапарийа̄йена̄ти бхаддекараттасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.283) а̄гатанайена. таттха хи ‘‘йо ча̄вусо мано, йе ча дхамма̄, убхайаметам̣ паччуппаннам̣, тасмим̣ че паччуппанне чхандара̄гапат̣ибаддхам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣ам̣, чхандара̄гапат̣ибаддхатта̄ вин̃н̃а̄н̣асса тадабхинандати, тадабхинанданто паччуппаннесу дхаммесу сам̣хӣратӣ’’ти (ма. ни. 3.284) аддха̄паччуппаннам̣ сандха̄йа евам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘пат̣исандхито пуббе’’тиа̄ди. тадантаранти тесам̣ чутипат̣исандхӣнам̣ вемаджджхам̣ паччуппанно аддха̄, йо пуббанта̄паранта̄нам̣ вемаджджхата̄йа ‘‘пуббанта̄паранте кан̇кхати, (дха. са. 1123) пуббанта̄паранте ан̃н̃а̄н̣а’’нти (дха. са. 1067, 1106, 1128) евама̄дӣсу ‘‘пуббанта̄паранто’’ти ча вуччати. бхан̇го дхаммо атӣтам̣сена сан̇гахитоти а̄ха ‘‘бхан̇гато уддхам̣ атӣто аддха̄ на̄ма̄’’ти. татха̄ ануппанно дхаммо ана̄гатам̣сена сан̇гахитоти а̄ха ‘‘уппа̄дато пуббе ана̄гато аддха̄ на̄ма̄’’ти. кхан̣аттайети уппа̄до, т̣хити, бхан̇готи тӣсу кхан̣есу. йада̄ хи дхаммо хетупаччайасса самава̄йе уппаджджати, йада̄ ча вети, ити двӣсупи кхан̣есу т̣хитиккхан̣е вийа паччуппанноти. дхамма̄нан̃хи па̄кабха̄вӯпа̄дхикам̣ паттаббам̣ удайо, виддхам̣сабха̄вӯпа̄дхикам̣ вайо, тадубхайавемаджджхам̣ т̣хити. йади евам̣ аддха̄ на̄ма̄йам̣ дхаммо ева а̄панноти? на дхаммо, дхаммасса пана аваттха̄бхедо, тан̃ча упа̄да̄йа локе ка̄ласаман̃н̃а̄ти дассетум̣ ‘‘атӣта̄дибхедо ча на̄ма айа’’нтиа̄ди вуттам̣. идха̄ти имасмим̣ локе. тенева воха̄рена̄ти там̣ там̣ аваттха̄висесам̣ упа̄да̄йа дхаммо ‘‘атӣто ана̄гато паччуппанно’’ти йена воха̄рена вохарӣйати, дхаммаппаваттиматтата̄йа хи параматтхато авиджджама̄нопи ка̄ло тассева дхаммасса паваттиаваттха̄висесам̣ упа̄да̄йа тенева воха̄рена ‘‘атӣто аддха̄’’тиа̄дина̄ вутто.

анта-саддо локе парийоса̄не, кот̣ийам̣ нирул̣хоти тадаттхам̣ дассенто ‘‘антойева анто’’ти а̄ха, кот̣и антоти аттхо. парабха̄готи па̄риманто. амати гаччхати бхаваппабандхо нит̣т̣ха̄нам̣ еттха̄ти анто, кот̣и. аманам̣ нит̣т̣ха̄нагамананти анто, оса̄нам̣. со пана ‘‘есеванто дуккхасса̄’’ти (ма. ни. 3.393; сам̣. ни. 2.51) вуттатта̄ дуккхан̣н̣авасса па̄римантоти а̄ха ‘‘парабха̄го’’ти. аммати парибхуййати хӣл̣ӣйатӣти анто, ла̄мако. аммати бха̄гасо н̃а̄йатӣти анто, ам̣соти а̄ха ‘‘кот̣т̣ха̄со анто’’ти. санто параматтхато виджджама̄но ка̄йо дхаммасамӯхоти сакка̄йо, кхандха̄, те пана арийасаччабхӯта̄ идха̄дхиппета̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃чупа̄да̄наккхандха̄’’ти. пуриматан̣ха̄ти йесам̣ ниббаттика̄, танниббаттито пагева сиддха̄ тан̣ха̄. аппаваттибхӯтанти наппаваттати тадубхайам̣ еттха̄ти тесам̣ аппаваттит̣т̣ха̄набхӯтам̣. йади ‘‘сакка̄йо анто’’тиа̄дина̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вибхаттита̄йа дуккхасачча̄дайо гахита̄, атха касма̄ магго на гахитоти а̄ха ‘‘магго пана̄’’тиа̄ди. таттха упа̄йатта̄ти упа̄йабха̄вато, сампа̄пакахетубха̄ватоти аттхо.

йади пана хетумантаггахан̣енева хету гахито хоти, нану евам̣ сакка̄йаггахан̣енева тасса хетубхӯто сакка̄йасамудайо гахито хотӣти? тасса гахан̣е сан̇кхатадуко вийа, саппаччайадуко вийа ча дукова̄йам̣ а̄паджджати, на тико. йатха̄ пана сакка̄йам̣ гахетва̄ сакка̄йасамудайопи гахито, евам̣ сакка̄йаниродхам̣ гахетва̄ сакка̄йаниродхупа̄йо гайхеййа, евам̣ сати чатукко айам̣ а̄паджджеййа, на тико, тасма̄ хетумантаггахан̣ена хетуггахан̣ам̣ на чинтетаббам̣. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄ – идха сакка̄йасакка̄йасамудайа̄ ана̄дика̄лика̄, асати маггабха̄вана̄йам̣ паччайа̄нупарамена апарийанта̄ ча, нибба̄нам̣ пана аппаччайатта̄ аттано ниччата̄йа ева саббада̄бха̄вӣти ана̄дика̄лико, апарийанто ча. ити има̄ни тӣн̣и сачча̄ни маха̄тхеро има̄йа сабха̄гата̄йа ‘‘тайо анта̄’’ти тикам̣ катва̄ дассети. арийамагго пана када̄чи карахачи лаббхама̄но на татха̄ти тасса ативийа дуллабхапа̄тубха̄ватам̣ дӣпетум̣ тикато бахикатоти айаметтха аттаномати.

дуккхата̄ти дуккхабха̄во, дуккхам̣йева ва̄ йатха̄ дево ева девата̄. дуккха-саддо ча̄йам̣ адуккхасабха̄весупи сукхупеккха̄су кан̃чи анит̣т̣хата̄висесам̣ упа̄да̄йа паваттатӣти тато ниваттенто сабха̄вадуккхава̄чина̄ екена дуккха-саддена висесетва̄ ‘‘дуккхадуккхата̄’’ти а̄ха. бхавати хи екантато там̣сабха̄вепи аттхе ан̃н̃асса дхаммасса йена кеначи садисата̄лесена бйабхича̄ра̄сан̇ка̄ти висеситаббата̄ йатха̄ ‘‘рӯпарӯпам̣ тилатела’’нти (вибха. ат̣т̣ха. пакин̣н̣акатха̄) ча. сан̇кха̄рабха̄вена̄ти сан̇кхатабха̄вена. паччайехи сан̇кхарӣйантӣти сан̇кха̄ра̄, адуккхамасукхаведана̄. сан̇кхарийама̄натта̄ ева хи аса̄раката̄йа паридуббалабха̄вена бхан̇габхан̇га̄бхимукхаккхан̣есу вийа аттала̄бхаккхан̣епи виба̄дхаппатта̄ ева хутва̄ сан̇кха̄ра̄ паваттантӣти а̄ха ‘‘сан̇кхататта̄ уппа̄даджара̄бхан̇гапӣл̣ита̄’’ти. тасма̄ти йатха̄вуттака̄ран̣ато. ан̃н̃адуккхасабха̄вавирахатоти дуккхадуккхата̄випарин̣а̄мадуккхата̄сан̇кха̄тасса ан̃н̃асса дуккхасабха̄васса абха̄вато. випарин̣а̄мети парин̣а̄ме, вигамети аттхо. тена̄ха папан̃часӯданийам̣ ‘‘випарин̣а̄мадуккха̄ти наттхибха̄во дуккха’’нти. апарин̃н̃а̄таваттхука̄нан̃хи сукхаведанупарамо дуккхато упат̣т̣ха̄ти, сва̄йаматтхо пийавиппайогена дӣпетаббо. тена̄ха ‘‘сукхасса хӣ’’тиа̄ди. пуббе вуттанайо падесаниссито ведана̄висесаматтависайатта̄ти анавасесато сан̇кха̄радуккхатам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’ти дутийанайо вутто. нану ча ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄’’ти (дха. па. 278) вачанато сукхадуккхаведана̄нампи сан̇кха̄радуккхата̄ а̄панна̄ти? саччаметам̣, са̄ пана са̄ман̃н̃аджотана̄апава̄дабхӯтена итарадуккхата̄вачанена ниваттӣйатӣти на̄йам̣ виродхо. тенева̄ха ‘‘т̣хапетва̄ дуккхаведанам̣ сукхаведанан̃ча̄’’ти.

миччха̄сабха̄воти ‘‘хитасукха̄вахо ме бхависсатӣ’’ти евам̣ а̄сӣситопи татха̄ абха̄вато, асубха̄дӣсуйева ‘‘субха’’нтиа̄дивипарӣтаппаваттито ча миччха̄сабха̄во, муса̄сабха̄воти аттхо. ма̄тугха̄така̄дӣсу паваттама̄на̄пи хи хитасукхам̣ иччханта̄ва паваттантӣти те дхамма̄ ‘‘хитасукха̄ваха̄ ме бхависсантӣ’’ти а̄сӣсита̄ хонти. татха̄ асубха̄сукха̄ничча̄наттесу субха̄дивипарийа̄садал̣хата̄йа а̄нантарийакамманийатамиччха̄дит̣т̣хӣсу паватти хотӣти те дхамма̄ асубха̄дӣсу субха̄дивипарӣтаппаваттика̄ хонти. випа̄када̄не сати кхандхабхеда̄нантарамева випа̄када̄нато нийато, миччхатто ча со нийато ча̄ти миччхаттанийато. анекесу а̄нантарийесу катесу йам̣ таттха балавам̣, там̣ випаччати, на итара̄нӣти екантавипа̄каджанаката̄йа нийатата̄ на сакка̄ ваттунти ‘‘випа̄када̄не сатӣ’’ти вуттам̣. кхандхабхеда̄нантаранти чутианантаранти аттхо. чути хи маран̣аниддесе ‘‘кхандха̄нам̣ бхедо’’ти (дӣ. ни. 2.390; ма. ни. 1.123; 3.373; вибха. 193) вутта̄, етена вачанена сати пхалада̄не чутианантаро ева етесам̣ пхалака̄ло, на ан̃н̃оти пхалака̄ланийамена нийатата̄ вутта̄ хоти, на пхалада̄нанийамена̄ти нийатапхалака̄ла̄нам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣, дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄нампи нийатата̄ а̄паджджати, тасма̄ випа̄кадхаммадхамма̄нам̣ паччайантаравикалата̄дӣхи авипаччама̄на̄нампи аттано сабха̄вена випа̄кадхаммата̄ вийа балавата̄ а̄нантарийена випа̄ке динне авипаччама̄на̄нампи а̄нантарийа̄нам̣ пхалада̄не нийатасабха̄ва̄, а̄нантарийасабха̄ва̄ ча паваттӣти аттано сабха̄вена пхалада̄нанийаменева нийатата̄, а̄нантарийата̄ ча ведитабба̄. авассан̃ча нийатасабха̄ва̄, а̄нантарийасабха̄ва̄ ча тесам̣ паваттӣти сампат̣иччхитаббаметам̣ ан̃н̃асса балавато а̄нантарийасса абха̄ве чутианантарам̣ екантена пхалада̄нато.

нану евам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ ан̃н̃асмим̣ випа̄када̄йаке асати чутианантарамева екантена пхалада̄нато а̄нантарийасабха̄ва̄, нийатасабха̄ва̄ ча паватти а̄паджджатӣти? на̄паджджати асама̄наджа̄тикена четопан̣идхивасена, упагха̄такена ча ниваттетаббавипа̄катта̄ анантарекантапхалада̄йакатта̄бха̄ва̄, на пана а̄нантарийа̄нам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ дутийаджджха̄на̄дӣни вийа асама̄наджа̄тикам̣ пхаланиваттакам̣ аттхи сабба̄нантарийа̄нам̣ авӣчипхалатта̄, на ча хет̣т̣хӯпапаттим̣ иччхато сӣлавато четопан̣идхи вийа упарӯпапаттиджанакакаммабалам̣ а̄нантарийабалам̣ ниваттетум̣ саматтхо четопан̣идхи аттхи аниччхантассева авӣчипа̄танато, на ча а̄нантарийупагха̄такам̣ кин̃чи каммам̣ аттхи. тасма̄ тесам̣йева анантарекантавипа̄каджанакасабха̄ва̄ паваттӣти. анека̄ни ча а̄нантарийа̄ни ката̄ни еканте випа̄ке нийататта̄ упарата̄випаччанасабха̄ва̄сан̇катта̄ ниччхита̄ни сабха̄вато нийата̄нева. чутианантарам̣ пана пхалам̣ анантарам̣ на̄ма, тасмим̣ анантаре нийутта̄ни, танниббаттанена анантаракаран̣асӣла̄ни анантарапайоджана̄ни ча̄ти сабха̄вато а̄нантарийа̄нева ча хонти. тесу пана сама̄насабха̄весу екена випа̄ке динне итара̄ни аттана̄ ка̄таббакиччасса тенева кататта̄ на дутийам̣ татийан̃ча пат̣исандхим̣ каронти, на саматтхата̄вигха̄татта̄ти наттхи тесам̣ нийата̄нантарийата̄ниваттӣти. на хи сама̄насабха̄вам̣ сама̄насабха̄васса саматтхатам̣ виханатӣти. екасса пана ан̃н̃а̄нипи упаттхамбхака̄ни хонтӣти дат̣т̣хабба̄нӣти. самма̄сабха̄вети саччасабха̄ве. нийато екантико анантарамева пхалада̄нена̄ти самматтанийамато.на нийатоти убхайатха̄пи на нийато. авасеса̄нам̣ дхамма̄нанти килеса̄нантарийакамманиййа̄никадхаммехи ан̃н̃есам̣ дхамма̄нам̣.

тамандхака̄роти тамо андхака̄роти падавибха̄го. авиджджа̄ тамо на̄ма а̄рамман̣асса чха̄данат̣т̣хена. тенева̄ха ‘‘тамо вихато, а̄локо уппанно (ма. ни. 1.385; па̄ра̄. 12), тамоккхандхо пада̄лито’’ти (сам̣. ни. 1.164) ча а̄ди. авиджджа̄сӣсена вичикиччха̄ вутта̄ махата̄ саммохена саббака̄лам̣ авийуджджанато. а̄гамма̄ти патва̄. кан̇кхатӣти ‘‘ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄на’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) кан̇кхам̣ уппа̄дети сам̣сайам̣ а̄паджджати. адхимуччитум̣ на саккотӣти паса̄да̄дхимоккхавасена адхимуччитум̣ на саккоти. тена̄ха ‘‘на сампасӣдатӣ’’ти. йа̄ваттакан̃хи йасмим̣ ваттхусмим̣ вичикиччха̄ на вигаччхати, та̄ва таттха саддха̄дхимоккхо анавасарова. на кевалам̣ саддха̄дхимоккхо, ниччхайа̄дхимоккхопи таттха на патит̣т̣хахати ева.

на раккхитабба̄нӣти ‘‘има̄ни майа̄ раккхитабба̄нӣ’’ти евам̣ каттхачи раккха̄киччам̣ наттхи парато раккхитаббассева абха̄вато. сатийа̄ ева раккхита̄нӣти мут̣т̣хассаччасса бодхимӯле ева сава̄санам̣ самуччхиннатта̄ сатийа̄ раккхитабба̄ни на̄ма саббада̄пи раккхита̄ни ева. наттхи татха̄гатасса ка̄йадуччаританти татха̄гатасса ка̄йадуччаритам̣ на̄ма наттхева, йато супарисуддхо ка̄йасама̄ча̄ро бхагавато. но апарисуддха̄, парисуддха̄ ева апарисуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ пахӣнатта̄. татха̄пи винайе апакатан̃н̃ута̄васена сийа̄ тесам̣ апа̄рисуддхилесо, на бхагаватоти дассетум̣ ‘‘на пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха виха̄рака̄рам̣ а̄паттинти екавачанавасена ‘‘а̄паттийо’’ти еттха а̄патти-саддам̣ а̄нетва̄ йоджетаббам̣. абхидхеййа̄нурӯпан̃хи лин̇гавачана̄ни хонти. еса найо сесесупи. ‘‘манодва̄ре’’ти идам̣ тасса̄ а̄паттийа̄ акирийасамут̣т̣ха̄ната̄йа вуттам̣. на хи манодва̄ре пан̃н̃атта̄ а̄патти аттхӣти. саупа̄рамбхавасена̄ти саваттаббата̄васена, на пана дуччариталаккхан̣а̄паттивасена, йато нам̣ бхагава̄ пат̣иккхипати. йатха̄ а̄йасмато маха̄каппинасса̄пи ‘‘гаччхеййам̣ ва̄хам̣ упосатхам̣, на ва̄ гаччхеййам̣. гаччхеййам̣ ва̄хам̣ сан̇гхакаммам̣, на ва̄ гаччхеййа’’нти (маха̄ва. 137) паривитаккитам̣. манодуччаританти манодва̄рикам̣ аппасаттхам̣ чаритам̣. саттха̄ра̄ аппасаттхата̄йа хи там̣ дуччаритам̣ на̄ма джа̄там̣, на сабха̄вато.

йасма̄ маха̄ка̄рун̣ико бхагава̄ садевакасса локасса хитасукха̄йа ева пат̣ипаджджама̄но аччантавивекаджджха̄сайата̄йа таббидхурам̣ дхаммасена̄патино читтуппа̄дам̣ пат̣иккхипанто ‘‘на кхо те…пе… уппа̄детабба’’нти авоча, тасма̄ со тхерасса читтуппа̄до бхагавато на па̄сам̣соти катва̄ манодуччаритам̣ на̄ма джа̄то, тасса ча пат̣иккхепо упа̄рамбхоти а̄ха ‘‘тасмим̣ манодуччарите упа̄рамбхам̣ а̄ропенто’’ти. бхагавато пана еттакампи наттхи, йато пава̄ран̣а̄сутте ‘‘ханда да̄ни, бхиккхаве, пава̄реми во, на ча ме кин̃чи гарахатха ка̄йикам̣ ва̄ ва̄часикам̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 1.215) вутто бхиккхусан̇гхо ‘‘на кхо майам̣ бханте бхагавато кин̃чи гараха̄ма ка̄йикам̣ ва̄ ва̄часикам̣ ва̄’’ти саттху парисуддхака̄йасама̄ча̄ра̄дикам̣ сираса̄ сампат̣иччхи. айан̃хи локана̄тхасса дуччарита̄бха̄во бодхисаттабхӯмийампи чарийа̄чира̄нугато ахоси, пагева буддхабхӯмийанти дассенто ‘‘аначчхарийан̃чета’’нтиа̄дима̄ха.

буддха̄нам̣йева дхамма̄ гун̣а̄, на ан̃н̃есанти буддхадхамма̄. татха̄ хи те буддха̄нам̣ а̄вен̣икадхамма̄ти вуччанти. таттха ‘‘наттхи татха̄гатасса ка̄йадуччарита’’нтиа̄дина̄ ка̄йавачӣманодуччарита̄бха̄вавачанам̣ йатха̄дхика̄рам̣ ка̄йакамма̄дӣнам̣ н̃а̄н̣а̄нупариваттита̄йа ладдхагун̣акиттанам̣, на а̄вен̣икадхаммантарадассанам̣. саббасмин̃хи ка̄йакамма̄дике н̃а̄н̣а̄нупариваттини куто ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ самбхаво. ‘‘буддхасса аппат̣ихатан̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ вутта̄ни саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато висум̣йева тӣн̣и н̃а̄н̣а̄ни чатуйонипан̃чагатипариччхедакан̃а̄н̣а̄ни вийа̄’’ти ваданти. екам̣йева хутва̄ тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ на̄ма саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева. наттхи чхандасса ха̄нӣти саттесу хитачхандасса ха̄ни наттхи. наттхи вӣрийасса ха̄нӣти кхемапавивекавитакка̄нугатасса вӣрийасса ха̄ни наттхи. ‘‘наттхи дава̄ти кхид̣д̣а̄дхиппа̄йена кирийа̄ наттхи. наттхи рава̄ти сахаса̄ кирийа̄ наттхӣ’’ти ваданти, сахаса̄ пана кирийа̄ дава̄ ‘‘ан̃н̃ам̣ карисса̄мӣ’’ти ан̃н̃акаран̣ам̣ рава̄. кхалитанти вираджджханам̣ н̃а̄н̣ена аппхут̣ам̣. сахаса̄ти вега̄йитаттам̣ туритакирийа̄. абйа̄ват̣о маноти нираттхако читтасамуда̄ча̄ро. акусалачиттанти ан̃н̃а̄н̣упеккхама̄ха, айан̃ча дӣгхабха̄н̣ака̄нам̣ па̄т̣хо а̄куло вийа. айам̣ пана па̄т̣хо ана̄куло –

атӣтам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣, ана̄гатам̣се, паччуппаннам̣се. имехи тӣхи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватти, саббам̣ вачӣкаммам̣, саббам̣ манокаммам̣. имехи чхахи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато наттхи чхандасса ха̄ни, наттхи дхаммадесана̄йа, наттхи вӣрийасса, наттхи сама̄дхисса, наттхи пан̃н̃а̄йа, наттхи вимуттийа̄. имехи два̄дасахи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато наттхи дава̄, наттхи рава̄, наттхи аппхут̣ам̣, наттхи вега̄йитаттам̣, наттхи абйа̄ват̣амано, наттхи аппат̣исан̇кха̄нупеккха̄ти.

таттха аппат̣исан̇кха̄нупеккха̄ти ан̃н̃а̄н̣упеккха̄. сесам̣ вуттанайамева. еттха ча татха̄гатасса а̄джӣвапа̄рисуддхим̣ ка̄йавачӣманосама̄ча̄рапа̄рисуддхийа̄ва сан̇гахетва̄ сама̄ча̄раттайавасена маха̄тхерена тико десито.

кин̃чана̄ти кин̃чиккха̄. име пана ра̄га̄дайо палибундханат̣т̣хена кин̃чана̄ вийа̄ти кин̃чана̄. тена̄ха ‘‘кин̃чана̄ти палибодха̄’’ти.

анудаханат̣т̣хена̄ти ану ану даханат̣т̣хена. ра̄га̄дайо арӯпадхамма̄ иттараккхан̣а̄ катхам̣ анудахантӣти а̄сан̇кам̣ ниваттетум̣ ‘‘таттха ваттхӯнӣ’’ти вуттам̣, дат̣т̣хабба̄нӣти вачанасесо. таттха̄ти тасмим̣ ра̄га̄дӣнам̣ анудаханат̣т̣хе. ваттхӯнӣти са̄сане, локе ча па̄кат̣атта̄ паччаккхабхӯта̄ни ка̄ран̣а̄ни. ра̄го уппанно тикхин̣акаро хутва̄. тасма̄ там̣самут̣т̣ха̄на̄ теджодха̄ту ативийа тикхин̣абха̄вена саддхим̣ аттана̄ сахаджа̄тадхаммехи хадайаппадесам̣ джха̄песи йатха̄ там̣ ба̄хира̄ теджодха̄ту саниссайам̣. тена са̄ бхиккхунӣ супато вийа бйа̄дхи джха̄йитва̄ мата̄. тена̄ха ‘‘тенева джха̄йитва̄ ка̄ламака̄сӣ’’ти. досасса ниссайа̄нам̣ даханата̄ па̄кат̣а̄ ева̄ти итарам̣ дассетум̣ ‘‘мохавасена хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ативаттитва̄ти атиккамитва̄.

ка̄мам̣ а̄хунеййаггиа̄дайо тайо аггӣ бра̄хман̣ехи иччхита̄ санти, те пана техи иччхитаматта̄, на сатта̄нам̣ та̄диса̄ аттхаса̄дхака̄. йе пана сатта̄нам̣ аттхаса̄дхака̄, те дассетум̣ ‘‘а̄хунам̣ вуччатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄дарена хунанам̣ пӯджанам̣ а̄хунанти сакка̄ро ‘‘а̄хуна’’нти вуччати, там̣ а̄хунам̣ араханти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘а̄хунеййа̄ти бхиккхаве ма̄та̄питӯнаметам̣ адхивачана’’нти (итиву. 106). йадаггена ча те путта̄нам̣ бахука̄рата̄йа а̄хунеййа̄ти тесу самма̄пат̣ипатти несам̣ хитасукха̄ваха̄, тадаггена тесу миччха̄пат̣ипатти ахитадуккха̄ваха̄ти а̄ха ‘‘тесу…пе… ниббаттантӣ’’ти. сва̄йаматтхоти йо ма̄та̄питӯнам̣ аттано упари виппат̣ипанна̄нам̣ путта̄нам̣ анудаханасса паччайабха̄вена анудаханат̣т̣хо, со айаматтхо. миттавиндакаваттхуна̄ти миттавиндакасса на̄ма ма̄тари виппат̣ипаннасса пурисасса та̄йа ева виппат̣ипаттийа̄ чиратарам̣ ка̄лам̣ а̄па̄йикадуккха̄нубхаванадӣпанена ваттхуна̄ ведитаббо.

ида̄ни таматтхам̣ кассапасса бхагавато ка̄ле паваттам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘миттавиндако хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. дханалобхена, на дхаммаччхандена̄ти адхиппа̄йо. акутобхайам̣ кеначи анут̣т̣ха̄панӣйата̄йа. нива̄реси самуддапайа̄та̄ на̄ма бахвантара̄йа̄ти адхиппа̄йена. антарам̣ катва̄ти атиккаманавасена двиннам̣ па̄да̄нам̣ антаре катва̄.

на̄ва̄ ат̣т̣ха̄си тасса па̄пакаммабалена ва̄тасса ава̄йанато. екадивасам̣ раккхитаупосатхакамма̄нубха̄вена сампаттим̣ анубхаванто. йатха̄ пурима̄хи парато ма̄ агама̄сӣти вутто, евам̣ апара̄пара̄хипӣти а̄ха ‘‘та̄хи ‘парато парато ма̄ агама̄сӣ’ти вуччама̄но’’ти. кхурачаккадхаранти кхурадха̄рӯпамачаккадхарам̣ екам̣ пурисам̣. упат̣т̣ха̄си па̄пакаммасса балена.

чатуббхӣти чатӯхи аччхара̄садисӣхи вима̄напетӣхи, сампаттим̣ анубхавитва̄ти вачанасесо. ат̣т̣хаджджхагама̄ти рӯпа̄дика̄магун̣ехи тато висит̣т̣хатара̄ ат̣т̣ха вима̄напетийо адхигаччхи. атриччханти атриччха̄сан̇кха̄тена атилобхена саманна̄гататта̄ атра атра ка̄магун̣е иччханто. чакканти кхурачаккам̣. а̄садоти анаттха̄вахабха̄вена а̄са̄дети.

соти гехаса̄мико бхатта̄. пуриманайенева̄ти анудаханасса паччайата̄йа.

атича̄ринӣти са̄микам̣ атиккамитва̄ ча̄ринӣ миччха̄ча̄ринӣ. раттим̣ дуккханти аттано па̄пакамма̄нубха̄васамупат̣т̣хитена сунакхена кха̄дитаббата̄дуккхам̣. ван̃четва̄ти там̣ аджа̄на̄петва̄ва ка̄ран̣ат̣т̣ха̄нагаманам̣ сандха̄йа вуттам̣. пат̣апат̣антӣти пат̣апат̣а̄ катва̄. ануравадассанан̃хетам̣. мут̣т̣хийого кира̄йам̣ тасса сунакхантарадха̄насса, йадидам̣ кхел̣апин̣д̣ам̣ бхӯмийам̣ нит̣т̣хубхитва̄ па̄дена гхам̣санам̣. тена вуттам̣ ‘‘со татха̄ ака̄си.сунакха̄ антарадха̄йим̣сӯ’’ти.

даккхин̣а̄ти чатта̄ро паччайа̄ диййама̄на̄ даккханти етехи хитасукха̄нӣти. там̣ даккхин̣ам̣ арахатӣти даккхин̣еййо, бхиккхусан̇гхо. реватӣваттху вима̄наваттхупетаваттхӯсу (ви. ва. 861 а̄дайо) тесам̣ ат̣т̣хакатха̄йан̃ча (ви. ва. 977-980; пе. ва. ат̣т̣ха. 714-736) а̄гатанайена ведитаббам̣.

‘‘тивидхена рӯпасан̇гахо’’ти еттха нану сан̇гахо екавидхова, со касма̄ ‘‘чатуббидхо’’ти вуттоти? ‘‘сан̇гахо’’ти аттхам̣ аватва̄ аниддха̄ритаттхасса саддассева вуттатта̄. ‘‘тивидхена рӯпасан̇гахо’’тиа̄дӣсу (дха. са. рӯпакан̣д̣а-тике) падесу сан̇гаха-саддо та̄ва аттано аттхавасена чатуббидхоти айан̃хеттха аттхо. аттхопи ва̄ аниддха̄ритависесо са̄ман̃н̃ена гахетаббатам̣ патто ‘‘тивидхена рӯпасан̇гахо’’тиа̄дӣсу (дха. са. рӯпакан̣д̣а-тике) ‘‘сан̇гахо’’ти вуттоти на кочи досо. ниддха̄рите хи висесе тасса екавидхата̄ сийа̄, на тато пуббети. ‘‘джа̄тисан̇гахо’’ти вуттепи джа̄ти-саддасса са̄пеккхасаддатта̄ аттано джа̄тийа̄ сан̇гахоти айаматтхо вин̃н̃а̄йатева самбандха̄рахасса ан̃н̃асса авуттатта̄ йатха̄ ‘‘ма̄та̄питу упат̣т̣ха̄на’’нти (кху. па̄. 5.6; су. ни. 265). ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана йатха̄дхиппетаматтхам̣ апарипун̣н̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘джа̄тисан̇гахо’’ иччева вуттам̣. сама̄наджа̄тика̄нам̣ сан̇гахо, сама̄наджа̄тийа̄ ва̄ сан̇гахо саджа̄тисан̇гахо. сан̃джа̄йати еттха̄ти сан̃джа̄ти, сан̃джа̄тийа̄ сан̇гахо сан̃джа̄тисан̇гахо, сан̃джа̄тидесена сан̇гахоти аттхо. кирийа̄йа еварӯпа̄йа сан̇гахо кирийа̄сан̇гахо. рӯпаккхандхаган̣ананти ‘‘рӯпаккхандхо’’ти ган̣анам̣ сан̇кхйам̣ гаччхати руппанасабха̄ватта̄. тӣхи кот̣т̣ха̄сехи рӯпаган̣ана̄ти ваккхама̄нехи тӣхи бха̄гехи рӯпасса сан̇гахо, ган̣етаббата̄ти аттхо.

рӯпа̄йатанам̣ нипассати паччаккхато виджа̄на̄тӣти нидассанам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, нидассатӣти ва̄ нидассанам̣, дат̣т̣хаббабха̄во, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса гочарабха̄во, тасса ча рӯпа̄йатанато анан̃н̃аттепи ан̃н̃ехи дхаммехи рӯпа̄йатанам̣ висесетум̣ ан̃н̃ам̣ вийа катва̄ ‘‘саха нидассанена̄ти санидассана’’нти еваметтха аттхо ведитаббо. дхаммасабха̄васа̄ман̃н̃ена хи екӣбхӯтесу дхаммесу йо на̄наттакаро сабха̄во, со ан̃н̃о вийа катва̄ упачаритум̣ йутто. еван̃хи аттхависеса̄вабодхо хотӣти. чаккхупат̣ихананасаматтхатоти чаккхуно гхат̣т̣анасаматтхата̄йа. гхат̣т̣анам̣ вийа ча гхат̣т̣анам̣ дат̣т̣хаббам̣. дутийена аттхавикаппена дат̣т̣хаббабха̄васан̇кха̄там̣ на̄сса нидассананти анидассананти йоджана̄. еттха ча дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ йатха̄рахам̣ сайам̣, ниссайавасена ча сампатта̄нам̣, асампатта̄нан̃ча пат̣имукхабха̄во ан̃н̃аман̃н̃апатанам̣ пат̣ихананам̣, йена бйа̄па̄ра̄дивика̄рапаччайантарасаннидха̄не чаккха̄дӣнам̣ висайесу вика̄руппатти. таттха бйа̄па̄ро чаккха̄дӣнам̣ сависайесу а̄виччханнам̣, рӯпа̄дӣнам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄, таттха ча читтасса а̄бхуджананти име а̄дисаддасан̇гахита̄. техи вика̄раппаттийа̄ паччайантарабйа̄па̄рато ан̃н̃анти катва̄ ануггахӯпагха̄то вика̄ро. упаниссайо пана аппадха̄насса паччайо идха гахито. ка̄ран̣ака̄ран̣ампи ка̄ран̣амева̄ти гайхама̄не сийа̄ тасса̄пи сан̇гахоти. вуттаппака̄ранти ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та’’нти вуттаппака̄рам̣. на̄сса пат̣игхоти еттха̄пи ‘‘вуттаппака̄ра’’нти а̄нетва̄ самбандхо. авасесам̣ сол̣асавидхам̣ сукхумарӯпам̣.

сан̇кхаронтӣти сампин̣д̣енти. четана̄ хи а̄йӯханарасата̄йа йатха̄ сампайуттадхамме йатха̄сакам̣ киччесу сам̣видахантӣ вийа абхисандахантӣ ваттама̄на̄ тенева киччависесена те сампин̣д̣ентӣ вийа хоти, евам̣ аттано випа̄кадхаммепи паччайасамава̄йе сан̇кхаронтӣ сампин̣д̣ентӣ вийа хоти. тена̄ха ‘‘сахаджа̄та…пе… ра̄сӣ каронтӣ’’ти. абхисан̇кхаротӣти абхивисит̣т̣хам̣ катва̄ сан̇кхароти. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро хи аттано пхалам̣ итарасса пхалато ативийа висит̣т̣хам̣ бхиннам̣ катва̄ сан̇кхароти паччайато, сабха̄вато, паваттиа̄ка̄рато ча сайам̣ итарехи висит̣т̣хасабха̄ватта̄. еса найо итарехипи. пуджджабхавапхаланиббаттанато, аттано санта̄насса пунанато ча пун̃н̃о.

маха̄читтачетана̄нанти асан̇кхйеййа̄йуниппха̄дана̄димаха̄нубха̄вата̄йа маха̄читтесу паваттачетана̄нам̣. ат̣т̣хева четана̄ хонти, йа̄ ка̄ма̄вачара̄ кусала̄. ‘‘терасапӣ’’ти касма̄ вуттам̣, нану ‘‘нава̄’’ти ваттаббам̣. на хи бха̄вана̄ н̃а̄н̣арахита̄ йутта̄ти ануйогам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. касин̣апарикаммам̣ каронтасса̄ти касин̣есу джха̄напарикаммам̣ каронтасса. ‘‘патхавӣ патхавӣ’’тиа̄ди бха̄вана̄ хи касин̣апарикаммам̣. тасса хи парикаммасса супагун̣абха̄вато ануйуттасса таттха а̄дара̄каран̣ена сийа̄ н̃а̄н̣арахитачиттам̣. джха̄напаччавеккхан̣а̄йапи есева найо. кечи ман̣д̣алакаран̣ампи бха̄ванам̣ бхаджа̄пенти.

да̄навасена паваттачиттачетасикадхамма̄ да̄нам̣, таттха бйа̄па̄рабхӯта̄ а̄йӯханачетана̄ да̄нам̣ а̄раббха, да̄нан̃ча адхикичча уппаджджатӣти вутта̄. евам̣ итаресупи. айам̣ сан̇кхепадесана̄ти айам̣ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ре сан̇кхепато аттхадесана̄, аттхаван̣н̣ана̄ти аттхо.

соманассачиттена̄ти анумодана̄паваттидассанаматтаметам̣ дат̣т̣хаббам̣. упеккха̄сахагатена̄пи хи ануссарати ева̄ти. ка̄мам̣ ниччасӣлам̣, упосатхасӣлам̣, нийамасӣлампи сӣламева, парипун̣н̣ам̣ пана саббан̇гасампаннам̣ сӣлам̣ дассетум̣ ‘‘сӣлапӯран̣аттха̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. найадассанам̣ ва̄ етам̣, тасма̄ ‘‘ниччасӣлам̣, упосатхасӣлам̣, нийамасӣлам̣ сама̄дийисса̄мӣ’’ти виха̄рам̣ гаччхантасса, сама̄дийитва̄ сама̄диннасӣле ча тасмим̣, ‘‘са̄дху сут̣т̣хӯ’’ти а̄ваджджантасса, там̣ сӣлам̣ содхентасса ча паватта̄ четана̄ сӣламайа̄ти еваметтха йоджана̄ ведитабба̄.

пуббе саматхавасена бха̄вана̄найо гахитоти ида̄ни саммасананайена там̣ дассетум̣ ‘‘пат̣исамбхида̄йам̣ вуттена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аниччатоти аниччабха̄вато. дуккхато, анаттатоти еттха̄пи есева найо.

таттха йе пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ на̄марӯпабха̄вена париггахита̄, те йасма̄ два̄ра̄рамман̣ехи саддхим̣ два̄раппаваттадхаммавасена вибха̄гам̣ лабханти, тасма̄ два̄рачхакка̄дивасена чха чхакка̄ гахита̄. йасма̄ пана лаккхан̣есу анатталаккхан̣ам̣ дуббибха̄вам̣, тасма̄ тасса вибха̄вана̄йа чха дха̄туйо гахита̄. тато йесу касин̣есу ито ба̄хирака̄нам̣ атта̄бхинивесо, та̄ни имесам̣ джха̄на̄нам̣ а̄рамман̣абха̄вена упат̣т̣ха̄на̄ка̄раматта̄ни, има̄ни пана та̄ни джха̄на̄нӣти дассанаттхам̣ даса касин̣а̄ни гахита̄ни. тато дуккха̄нупассана̄йа парива̄рабха̄вена пат̣иккӯла̄ка̄равасена дваттим̣са кот̣т̣ха̄са̄ гахита̄. пуббе кхандхавасена сан̇кхепато име дхамма̄ гахита̄, ида̄ни на̄тисан̇кхепавиттха̄ранайена ча манаси ка̄табба̄ти дассанаттхам̣ два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо ча гахита̄. тесу име дхамма̄ сатипи сун̃н̃а̄нирӣхаабйа̄па̄рабха̄ве дхаммасабха̄вато а̄дхипаччабха̄вена паваттантӣти анаттабха̄вавибха̄ванаттхам̣ индрийа̄ни гахита̄ни. евам̣ анекабхедабхинна̄пи име дхамма̄ бхӯмиттайапарийа̄панната̄йа тивидха̄ва хонтӣти дассанаттхам̣ тиссо дха̄туйо гахита̄. етта̄вата̄ нимиттам̣ дассетва̄ паваттам̣ дассетум̣ ка̄мабхава̄дайо нава бхава̄ гахита̄. еттаке абхин̃н̃еййависесе паваттаманасика̄ракосаллена сан̣хасукхумесу ниббаттитамахаггатадхаммесу манасика̄ро паваттетабботи дассанаттхам̣ джха̄нааппаман̃н̃а̄рӯпа̄ни гахита̄ни. таттха джха̄на̄ни на̄ма вутта̄васеса̄рамман̣а̄ни рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни. пуна паччайапаччайуппаннавибха̄гато име дхамма̄ вибхаджджа манасика̄табба̄ти дассанаттхам̣ пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄ни гахита̄ни. паччайа̄ка̄раманасика̄ро хи сукхена, сут̣т̣хутаран̃ча лаккхан̣аттайам̣ вибха̄вети, тасма̄ со паччхато гахито. евам̣ ете саммасанӣйабха̄вена гахита̄ кхандха̄дивасена кот̣т̣ха̄сато пан̃чавӣсативидха̄, пабхедато пана атӣта̄дибхедам̣ ана̄маситва̄ гайхама̄на̄ двӣхи ӯна̄ни двесата̄ни хонти. идам̣ та̄веттха па̄л̣иваваттха̄нам̣, аттхавича̄рам̣ пана иччхантехи параматтхаман̃джӯса̄йам̣ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайенева ведитаббам̣.

на пун̃н̃оти апун̃н̃о. тасса пун̃н̃а-садде вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо. санта̄насса ин̃джанахетӯнам̣ нӣваран̣а̄дӣнам̣ сувиккхамбханато рӯпатан̣ха̄сан̇кха̄тасса ин̃джитасса абха̄вато анин̃джам̣, анин̃джамева ‘‘а̄нен̃джа’’нти вуттам̣. татха̄ хи рӯпа̄рамман̣ам̣ рӯпанимитта̄рамман̣ам̣ саббампи чатуттхаджджха̄нам̣ ниппарийа̄йена ‘‘а̄нен̃джа’’нти вуччати.

чатта̄ро маггат̣т̣ха̄, хет̣т̣хима̄ тайо пхалат̣т̣ха̄ти евам̣ саттавидхо. тиссо сиккха̄ти адхисӣла̄дика̄ тиссо сиккха̄. та̄су джа̄тоти ва̄ секкхо, арийапуггало хи арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄йама̄но сиккха̄су джа̄йати, на йонийам̣. сиккханасӣлоти ва̄ секкхо. пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа ва̄ катха̄йа секкхасса айанти ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣амаггапхалаттайадхамма̄ секкхапарийа̄йена вутта̄. асеккхоти ча йаттха секкхабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхи, таттха̄йам̣ пат̣иседхоти локийанибба̄несу асеккхабха̄вана̄патти дат̣т̣хабба̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ хи сиккха̄ аттано пат̣ипаккхакилесехивиппамутта̄ парисуддха̄ упаккилеса̄нам̣ а̄рамман̣абха̄вампи анупагаманато ета̄ ‘‘сиккха̄’’ти ваттум̣ йутта̄ ат̣т̣хасупи маггапхалесу виджджанти, тасма̄ чатумаггахет̣т̣химапхалаттайасаман̇гино вийа арахаттапхаласаман̇гӣпи та̄су сиккха̄су джа̄тоти ча там̣саман̇гино арахато итаресам̣ вийа секкхатте сати секкхасса айанти ча сиккха̄ сӣлам̣ етасса̄ти ча ‘‘секкхо’’ти ваттаббо сийа̄ти танниваттанаттхам̣ асеккхоти йатха̄вуттасеккхабха̄вапат̣иседхо като. арахаттапхале хи паваттама̄на̄ сиккха̄ паринит̣т̣хитасиккха̄киччатта̄ на сиккха̄киччам̣ каронти, кевалам̣ сиккха̄пхалабха̄венева паваттанти, тасма̄ на та̄ сиккха̄вачанам̣ араханти, на̄пи там̣саман̇гӣ секкхавачанам̣, на ча ‘‘сиккханасӣло, сиккха̄су джа̄то’’ти ча ваттаббатам̣ арахати. хет̣т̣химапхалесу пана сиккха̄ сакада̄га̄мимаггавипассана̄дӣнам̣ упаниссайабха̄вато сиккха̄киччам̣ каронтӣти сиккха̄вачанам̣ араханти, там̣саман̇гино ча секкхавачанам̣, ‘‘сиккханасӣла̄, сиккха̄су джа̄та̄’’ти ча ваттаббатам̣ араханти.

‘‘сиккхатӣти секкхо’’ти ча апарийоситасиккхо дасситоти. анантарамева ‘‘кхӣн̣а̄саво’’ти а̄дим̣ ватва̄ ‘‘на сиккхатӣти асеккхо’’ти вуттатта̄ парийоситасиккхо дассито, на сиккха̄рахито тасса татийапуггалабха̄вена гахитатта̄. вуддхиппаттасиккхо ва̄ асеккхоти етасмим̣ аттхе секкхадхаммесу ева т̣хитасса кассачи арийасса асеккхабха̄ва̄паттӣти арахаттамаггадхамма̄ вуддхиппатта̄, йатха̄вуттехи ча аттхехи секкхоти катва̄ там̣саман̇гино аггамаггат̣т̣хасса асеккхабха̄во а̄панноти? на там̣садисесу таббоха̄рато. арахаттамаггато хи нинна̄на̄каран̣ам̣ арахаттапхалам̣ т̣хапетва̄ парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ам̣, випа̄кабха̄ван̃ча, тасма̄ те ева секкхадхамма̄ ‘‘аггапхаладхаммабха̄вам̣ а̄панна̄’’ти сакка̄ ваттум̣, кусаласукхато ча випа̄касукхам̣ сантатарата̄йа пан̣ӣтатаранти, вуддхиппатта̄ ча те дхамма̄ хонтӣти там̣саман̇гӣ ‘‘асеккхо’’ти вуччатӣти.

джа̄тимахаллакоти джа̄тийа̄ вуд̣д̣хатаро аддхагато вайоануппатто. со хи раттан̃н̃ута̄йа йебхуййена джа̄тидхаммакуладхаммападесу тха̄варийаппаттийа̄ джа̄титхеро на̄ма. тхеракаран̣а̄ дхамма̄ти са̄сане тхирабха̄вакара̄ гун̣а̄ пат̣ипаккханиммаданака̄. тхероти ваккхама̄несу дхаммесу тхирабха̄ваппатто. сӣлава̄ти па̄сам̣сена са̄тисайена сӣлена саманна̄гато, сӣласампанноти аттхо, етена дуссӣлйасан̇кха̄тасса ба̄лйасса абха̄вама̄ха. суттагеййа̄ди баху сутам̣ етена̄ти бахуссуто, етена̄сса сутавирахасан̇кха̄тасса ба̄лйасса абха̄вам̣, пат̣исан̇кха̄набалена ча патит̣т̣хитабха̄вам̣ вадати. ‘‘чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ ла̄бхӣ’’ти имина̄ нӣваран̣а̄дисан̇кха̄тасса ба̄лйасса абха̄вам̣, бха̄вана̄балена ча патит̣т̣хитабха̄вам̣ катхети. ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄’’тиа̄дина̄ авиджджа̄сан̇кха̄тасса ба̄лйасса саббасо абха̄вам̣, кхӣн̣а̄саваттхерабха̄вена патит̣т̣хитабха̄ван̃часса дассети. на четтха самуда̄йе ва̄кйапарисама̄панам̣, атха кхо паччекам̣ ва̄кйапарисама̄пананти дассенто ‘‘евам̣ вуттесу дхаммесӯ’’тиа̄дима̄ха. тхерана̄мако ва̄ ‘‘тхеро’’ти евам̣ на̄мако ва̄.

ануггахавасена, пӯджа̄васена ва̄ аттано сантакам̣ парасса дӣйати етена̄ти да̄нам̣, паричча̄гачетана̄. да̄намева да̄намайам̣. падапӯран̣аматтам̣ майа-саддо. пун̃н̃ан̃ча там̣ йатха̄вуттенаттхена кирийа̄ ча каммабха̄ватоти пун̃н̃акирийа̄. паресам̣ пийамана̄пата̄севанӣйата̄дӣнам̣ а̄нисам̣са̄нам̣. пуббе…пе… васенева̄ти сан̇кха̄раттике (дӣ. ни. 3.305; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305) вуттада̄намайасӣламайабха̄вана̄майачетана̄васенева. има̄ни ведитабба̄нӣти самбандхо. еттха̄ти етесу пун̃н̃акирийаваттхӯсу. ка̄йена каронтасса̄ти аттано ка̄йена паричча̄гапайогам̣ паваттентасса. тадаттханти да̄наттхам̣. ‘‘имам̣ деййадхаммам̣ дехӣ’’ти ва̄чам̣ ниччха̄рентасса. да̄напа̄рамим̣ а̄ваджджетва̄ ва̄ти йатха̄ кевалам̣ ‘‘аннада̄на̄дӣни демӣ’’ти да̄нака̄ле там̣ да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти, евам̣ ‘‘имам̣ да̄намайам̣ самма̄самбодхийа̄ паччайо хотӯ’’ти да̄напа̄рамим̣ а̄ваджджетва̄ да̄нака̄лепи да̄насӣсенева паваттитатта̄. ваттасӣсе т̣хатва̄ти ‘‘етам̣ да̄нам̣ на̄ма майхам̣ кулавам̣со кулатанти кулапавен̣ӣ кулача̄ритта’’нти ча̄риттасӣле т̣хатва̄ дадато ча̄риттасӣламайам̣. йатха̄ деййадхаммапаричча̄гавасена паваттама̄на̄пи да̄начетана̄ ваттасӣсе т̣хатва̄ дадато сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти пубба̄бхисан̇кха̄расса, апарабха̄гачетана̄йа ча татха̄ паваттатта̄, евам̣ деййадхамме кхайато, вайато саммасанам̣ пат̣т̣хапетва̄ дадато бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти пуббабха̄гачетана̄йа, деййадхамме апарабха̄гачетана̄йа ча татха̄ паваттатта̄.

апачӣтичетана̄ апачитисахагатам̣ апачӣйати ета̄йа̄ти йатха̄ нандӣра̄го ева нандӣра̄гасахагата̄, йатха̄вутта̄йа ва̄ апачитийа̄ сахагатам̣ сахапаваттанти апачитисахагатам̣. апача̄йанавасена паваттам̣ пун̃н̃акирийаваттху. вайаса̄ гун̣ехи ча вуд̣д̣хатара̄нам̣ ваттапат̣ипаттӣсу бйа̄ват̣о хоти йа̄йа четана̄йа, са̄ веййа̄ваччам̣, веййа̄ваччамева веййа̄ваччасахагатам̣. веййа̄ваччасан̇кха̄та̄йа ва̄ ваттапат̣ипаттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасенева сахагатам̣ паваттанти веййа̄ваччасахагатам̣, татха̄паваттам̣ пун̃н̃акирийаваттху. аттано санта̄не паттам̣ пун̃н̃ам̣ ануппадӣйати етена̄ти патта̄нуппада̄нам̣. татха̄ парена ануппадинната̄йа паттам̣ аббханумодати етена̄ти паттаббханумоданам̣. анануппадиннам̣ пана кевалам̣ аббханумодӣйати етена̄ти аббханумоданам̣. дхаммам̣ десети ета̄йа̄ти десана̄, десана̄ва десана̄майам̣. сун̣а̄ти етена̄ти саванам̣, саванамева саванамайам̣. дит̣т̣хийа̄ н̃а̄н̣асса уджугаманам̣ дит̣т̣хиджугатам̣. саббаттха ‘‘пун̃н̃акирийаваттхӯ’’ти падам̣ апеккхитва̄ напум̣сакалин̇гата̄.

пӯджа̄васена са̄мӣчикирийа̄ апача̄йанам̣ апачити. вайаса̄ гун̣ехи ча джет̣т̣ха̄нам̣ гила̄на̄нан̃ча там̣там̣киччакаран̣ам̣ веййа̄ваччам̣. айаметесам̣ висесоти а̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. чатта̄ро паччайе датва̄ саббасатта̄нанти ча екадесато уккат̣т̣ханиддесо, йам̣ кин̃чи деййадхаммам̣ датва̄, пун̃н̃ам̣ ва̄ катва̄ ‘‘катипайа̄нам̣, екассева ва̄ патти хотӯ’’ти парин̣а̄манампи патта̄нуппада̄намева. там̣ на махаппхалам̣ тан̣ха̄йа пара̄мат̣т̣хатта̄. паресам̣ десети хитапхаран̣ена мудучиттена̄ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. еванти евам̣ имам̣ дхаммам̣ сутва̄ бахуссуто хутва̄ паре дхаммадесана̄йа анугган̣хисса̄мӣти хитапхаран̣ена мудучиттена дхаммам̣ сун̣а̄ти. еван̃хисса саванам̣ аттано, паресан̃ча самма̄пат̣ипаттийа̄ паччайабха̄вато махаппхалам̣ бхависсатӣти. саббесанти саббесампи дасаннам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣. нийамалаккхан̣анти махаппхалабха̄васса нийа̄макасабха̄вам̣. дит̣т̣хийа̄ уджубха̄венева̄ти ‘‘аттхи, наттхӣ’’ти антадвайасса дурасамусса̄ритата̄йа ‘‘аттхи динна’’нтиа̄ди (ма. ни. 2.94; 3.136; вибха. 793) найаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ уджукамева паваттийа̄. да̄на̄дӣсу хи йам̣ кин̃чи има̄йа ева самма̄дит̣т̣хийа̄ парисодхитам̣ маха̄джутикам̣ маха̄виппха̄рам̣ бхавати.

пуримехева тӣхӣти па̄л̣ийам̣ а̄гатехева тӣхи. сӣламайе пун̃н̃акирийаваттхумхи сан̇гахам̣ гаччханти ча̄риттасӣлабха̄вато. да̄намайе сан̇гахам̣ гаччханти да̄насабха̄ватта̄, да̄нависайатта̄ ча. ка̄мам̣ десана̄ дхаммада̄насабха̄вато да̄намайе сан̇гахам̣ гаччхатӣти ваттум̣ йутта̄, кусаладхамма̄севанабха̄вато пана вимутта̄йатанасӣсе т̣хатва̄ паваттита̄ вийа саванена саддхим̣ бха̄вана̄майе сан̇гахам̣ гаччхантӣти вуттам̣. ‘‘дит̣т̣хиджугатам̣ бха̄вана̄майе’’ти кечи. дит̣т̣хиджугате ева ча аттана̄ катасса пун̃н̃асса ануссаран̣ам̣, тасса ча паресам̣ аттха̄йа парин̣а̄манам̣, гун̣апасам̣са̄, ан̃н̃ехи карийама̄на̄йа пун̃н̃акирийа̄йа, самма̄пат̣ипаттийа̄ ча анумоданам̣ саран̣агамананти евам̣ а̄дайо пун̃н̃ависеса̄ сан̇гахам̣ гаччханти дит̣т̣хиджукаммавасенева тесам̣ иджджханато.

парасса пат̣ипаттийа̄ содханаттхо ануйого чодана̄, са̄ йа̄ни нисса̄йа паваттати, та̄ни чодана̄ваттхӯни дит̣т̣хасутапарисан̇кита̄ни. тена̄ха ‘‘чодана̄ка̄ран̣а̄нӣ’’ти. дит̣т̣хена̄ти ча хетумхи каран̣авачанам̣, дит̣т̣хена хетуна̄ти аттхо. ким̣ пана там̣ дит̣т̣ханти а̄ха ‘‘вӣтиккама’’нти. дисва̄ти ча дассанахетӯти айаметтха аттхо йатха̄ ‘‘пан̃н̃а̄йа часса дисва̄’’ти. ‘‘сутена̄’’тиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. парасса̄ти парато, парасса ва̄ вачанам̣ сутва̄.дит̣т̣хапарисан̇китена̄ти дит̣т̣ха̄нугатена парисан̇китена, татха̄ парисан̇китена ва̄ вӣтиккамена. сесапададвайепи есева найо. чодети ваттхусандассанена ва̄ сам̣ва̄саппат̣иккхепена ва̄ са̄мӣчиппат̣иккхепена ва̄. имасмим̣ пана аттхе виттха̄рийама̄не атиппапан̃чо хотӣти а̄ха ‘‘айаметтха сан̇кхепо’’ти. виттха̄рам̣ пана иччханта̄нам̣ тасса адхигамупа̄йам̣ дассенто ‘‘виттха̄ро пана…пе… ведитаббо’’ти а̄ха.

ка̄мӯпапаттийоти ка̄мехи упапанната̄, саманна̄гатата̄ти аттхо. саманна̄гамо ча тесам̣ пат̣исеванам̣, самадхигамо ча̄ти а̄ха ‘‘ка̄мӯпасевана̄ ка̄мапат̣ила̄бха̄ ва̄’’ти. паччупат̣т̣хитака̄ма̄ти дутийататийара̄сӣнам̣ вийа сайам̣, парехи ча аниммита̄. ут̣т̣ха̄накаммапхалӯпаджӣвибха̄вато пана тадубхайавасена паччупат̣т̣хита̄ ка̄ма̄ етесанти паччупат̣т̣хитака̄ма̄. те пана тесам̣ йебхуййена нибаддха̄ни хонтӣти ‘‘нибаддхака̄ма̄’’ти вуттам̣. чатудевалокава̄синоти ча̄тумаха̄ра̄джикато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва тусита̄ дева̄. винипа̄тика̄ти а̄па̄йика̄. параниммита̄ ка̄ма̄ етесанти параниммитака̄ма̄.

пакатисеванавасена̄ти анума̄нато джа̄нанам̣ вадати, на паччаккхато. васам̣ ваттентӣти йатха̄ручи па̄табйатам̣ а̄паджджанти. ‘‘метхунам̣ пат̣исевантӣ’’ти идам̣ пана кечива̄дапат̣иседханаттхам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘кечи пана̄’’тиа̄ди. те ‘‘йа̄ма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄лин̇гитаматтена, тусита̄нам̣ хаттха̄масанаматтена, нимма̄наратӣнам̣ хаситаматтена, параниммитавасаваттӣнам̣ олокитаматтена ка̄макиччам̣ иджджхатӣ’’ти ваданти. ‘‘итаресам̣ двиннам̣ двайам̣двайасама̄паттийа̄ ва̄’’ти ваданти та̄дисасса ка̄месу вираджджанасса тесу абха̄вато, ка̄ма̄нан̃ча уттаруттари пан̣ӣтапан̣ӣтатарапан̣ӣтатамабха̄вато. кевалам̣ пана ниссанда̄бха̄во тесам̣ ваттаббо. ка̄макиччанти тан̇кхан̣икапарил̣а̄хӯпасама̄вахам̣ пхассасукхам̣. ка̄ма̄ти ка̄мӯпабхога̄. па̄катика̄ ева̄ти хет̣т̣химехи екасадиса̄ ева. екасан̇кха̄танти екарӯпам̣ сама̄нарӯпанти, саман̃н̃а̄там̣ сама̄набха̄ванти ва̄ аттхо.

сукхапат̣ила̄бха̄ти сукхасамадхигама̄. хет̣т̣ха̄ти пат̣хамаджджха̄набхӯмито хет̣т̣ха̄ мануссесу, девесу ва̄. пат̣хамаджджха̄насукханти кусалапат̣хамаджджха̄нам̣. бхӯмивасенапи хет̣т̣хупарибха̄во лаббхатева брахмака̄йикесу, брахмапурохитесу ва̄ кусаладжджха̄нам̣ ниббаттетва̄ брахмапурохитесу, маха̄брахмесу ва̄ випа̄касукха̄нубхаванасса лаббханато. еттха ча дутийататийаджджха̄набхӯмивасена дутийататийасукхӯпапаттӣнам̣ вуччама̄натта̄ пат̣хамаджджха̄набхӯмивасенева пат̣хамаджджха̄насукхӯпапатти вутта̄. тинта̄ти темита̄, джха̄насукхена чева джха̄насамут̣т̣ха̄напан̣ӣтарӯпапхут̣т̣хака̄йена ча пан̣ӣта̄ витта̄ти аттхо. тенева̄ха ‘‘самантато тинта̄’’тиа̄ди. йасма̄ кусаласукхато випа̄касукхам̣ сантатарата̄йа пан̣ӣтатарам̣ бахулан̃ча паваттати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘идампи випа̄каджджха̄насукхам̣ ева сандха̄йа вутта’’нти. тесанти а̄бхассара̄нам̣. саппӣтикасса сукхасса ативийа ул̣а̄рабха̄вато тена аджджхоттхатачитта̄нам̣ бхавалобхо маха̄ уппаджджати. сантамева̄ти витаккавича̄расан̇кхобхапӣтиуббила̄вивигамена ативийа упасантам̣йева. татха̄ сантабха̄венева хи там̣ аттано паччайехи падха̄набха̄вам̣ нӣтата̄йа ‘‘пан̣ӣта’’нти вуччати. тена̄ха ‘‘пан̣ӣтамева̄’’ти. атаппакена сукхапа̄рамиппаттена сукхена сам̣йутта̄йа туса̄йа пӣтийа̄ ита̄ паватта̄ти тусита̄. йасма̄ те тато уттари сукхасса абха̄вато ева на паттхенти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘тато…пе… сантут̣т̣ха̄ хутва̄’’ти. татийаджджха̄насукханти татийаджджха̄навипа̄касукхам̣.

сатта арийапан̃н̃а̄ти ат̣т̣хамакато пат̣т̣ха̄йа саттаннам̣ арийа̄нам̣ тесам̣ тесам̣ а̄вен̣икапан̃н̃а̄. т̣хапетва̄ локуттарам̣ пан̃н̃ам̣ авасеса̄ пан̃н̃а̄ на̄ма. сабба̄пи тебхӯмика̄ пан̃н̃а̄ ‘‘секкха̄’’типи на ваттабба̄, ‘‘асеккха̄’’типи на ваттабба̄ти невасеккха̄на̄секкха̄, путхуджджанапан̃н̃а̄.

йогавихитесӯти пан̃н̃а̄вихитесу пан̃н̃а̄парин̣а̄митесу упа̄йапан̃н̃а̄йа сампа̄дитесу. камма̄йатанесӯти еттха каммамева камма̄йатанам̣, камман̃ча там̣ а̄йатанан̃ча а̄джӣва̄дӣнанти ва̄ камма̄йатанам̣. еса найо сиппа̄йатанесупи. таттха ча дувидхам̣ каммам̣ хӣнан̃ча вад̣д̣хакикамма̄ди, уккат̣т̣хан̃ча касива̄н̣иджджа̄ди. сиппампи дувидхам̣ хӣнан̃ча нал̣ака̄расиппа̄ди, уккат̣т̣хан̃ча муддаган̣ана̄ди. виджджа̄ва виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣, там̣ дхаммикамева на̄гаман̣д̣алапариттапхудхаманакамантасадисам̣ ведитаббам̣. та̄ни панета̄ни екачче пан̣д̣ита̄ бодхисаттасадиса̄ манусса̄нам̣ пха̄сувиха̄рам̣ а̄кан̇кханта̄ нева ан̃н̃ехи карийама̄на̄ни пассанти, на ва̄ ката̄ни угган̣ханти. на каронта̄нам̣ сун̣анти, атха кхо аттано дхаммата̄йа чинта̄йа каронти. пан̃н̃авантехи аттано дхаммата̄йа чинта̄йа ката̄нипи ан̃н̃ехи угган̣хитва̄ каронтехи катасадиса̄нева хонти. каммассакатанти ‘‘идам̣ каммам̣ сатта̄нам̣ сакам̣, идам̣ но сака’’нти евам̣ джа̄нанан̃а̄н̣ам̣. сачча̄нуломиканти випассана̄н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи саччапат̣иведхасса ануломанато ‘‘сачча̄нуломика’’нти вуччати. ида̄нисса паваттана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ аниччанти ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ва̄-саддена анийаматтхена дуккха̄натталаккхан̣а̄нипи гахита̄нева̄ти дат̣т̣хаббам̣ на̄нантарийакабха̄вато. йан̃хи аниччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, таданатта̄ти [(сиджджханато) адхикапа̄т̣хо вийа диссати]. йам̣ еварӯпанти йам̣ евам̣ хет̣т̣ха̄ ниддит̣т̣хасабха̄вам̣. ‘‘ануломикам̣ кханти’’нтиа̄дӣни пан̃н̃а̄вевачана̄ни. са̄ хи хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣ камма̄йатана̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ апаччанӣкадассанена ануломанато, татха̄ сатта̄нам̣ хитачарийа̄йа маггасаччасса, параматтхасаччасса ча нибба̄насса авиломанато анулометӣти ча ануломика̄. сабба̄нипи ета̄ни ка̄ран̣а̄ни кхамати сахати дат̣т̣хум̣ саккотӣти кханти. пассатӣти дит̣т̣хи. рочетӣти ручи. муна̄тӣти мути. пеккхатӣти пеккха̄. те ча камма̄йатана̄дайо дхамма̄ ниджджха̄йама̄на̄ ета̄йа ниджджха̄нам̣ кхамантӣти дхамманиджджха̄наккханти. парато асутва̄ пат̣илабхатӣти ан̃н̃асса упадесавачанам̣ асутва̄ сайамева чинтенто пат̣илабхати. айам̣ вуччатӣти айам̣ чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄ на̄ма вуччати. са̄ панеса̄ абхин̃н̃а̄та̄нам̣ бодхисатта̄намева уппаджджати. таттха̄пи сачча̄нуломикан̃а̄н̣ам̣ двиннамева бодхисатта̄нам̣ антимабхавика̄нам̣, сесапан̃н̃а̄ саббесампи пӯритапа̄рамӣнам̣ маха̄пан̃н̃а̄нам̣ уппаджджати.

парато сутва̄ пат̣илабхатӣти камма̄йатана̄дӣни парена карийама̄на̄ни, парена ката̄ни ва̄ дисва̄пи парасса катхайама̄насса вачанам̣ сутва̄пи а̄чарийасантике уггахетва̄пи пат̣иладдха̄ сабба̄ парато сутва̄ пат̣иладдхана̄ма̄ти ведитабба̄. сама̄паннасса̄ти сама̄паттисаман̇гисса, нидассанаматтаметам̣. випассана̄маггапан̃н̃а̄ хи идха ‘‘бха̄вана̄пан̃н̃а̄’’ти висесато иччхита̄ти.

а̄вудхам̣ на̄ма пат̣ипаккхавиматханаттхам̣ иччхитаббам̣, ра̄га̄дисадисо ча пат̣ипаккхо наттхи, тасса ча виматханам̣ буддхавачанамева̄ти ‘‘сутамева а̄вудха’’нти ватва̄ ‘‘там̣ аттхато тепит̣акам̣ буддхавачана’’нти а̄ха. ида̄ни таматтхам̣ виваранто ‘‘там̣ хӣ’’ти а̄дим̣ ватва̄ ‘‘сута̄вудхо’’тиа̄дина̄ (а. ни. 7.67) суттападена саматтхети. таттха акусалам̣ паджахатӣти тадан̇га̄дивасена акусалам̣ париччаджати. кусалам̣ бха̄ветӣти саматхавипассана̄дикусалам̣ дхаммам̣ уппа̄дети вад̣д̣хети ча. суддхам̣ атта̄нам̣ парихаратӣти тена акусалаппаха̄нена, та̄йа ча кусалабха̄вана̄йа ра̄га̄дисам̣килесато висуддхам̣ аттабха̄вам̣ паваттети.

вивекат̣т̣хака̄йа̄нанти ган̣асан̇ган̣икам̣ ваджджетва̄ тато апакад̣д̣хитака̄йа̄нам̣. сва̄йам̣ ка̄йавивеко на кевалам̣ ека̄кӣбха̄во, атха кхо пат̣хамаджджха̄на̄ди неккхаммайогатоти а̄ха ‘‘неккхамма̄бхирата̄на’’нти. читтавивекоти килесасан̇ган̣икам̣ паха̄йа тато читтасса вивиттата̄. са̄ пана джха̄навимоккха̄дӣнам̣ васена хотӣти а̄ха ‘‘парисуддхачитта̄нам̣ парамавода̄наппатта̄на’’нти. упадхививекоти нибба̄нам̣. тададхигамена хи пуггаласса нирупадхита̄. тена̄ха ‘‘нирупадхӣнам̣ пуггала̄на’’нти, висан̇кха̄рагата̄нам̣ адхигатанибба̄на̄нам̣, пхаласама̄паттисаман̇гӣнан̃ча̄ти аттхо. сутампи авассайат̣т̣хенева а̄вудхам̣ вуттанти а̄ха ‘‘айампӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘тан̃хи нисса̄йа̄’’ти. ка̄ман̃четтха сутапавивека̄пи пан̃н̃а̄васенева йатха̄дхиппетаа̄вудхаттаса̄дхака̄, пан̃н̃а̄ пана сутена, екаччапавивекена ва̄ вина̄пи идха̄дхиппетаа̄вудхаттаса̄дханӣти тато пан̃н̃а̄ са̄маттхийадассанаттхам̣ висум̣ а̄вудхабха̄вена вутта̄. тена̄ха ‘‘йасса са̄ аттхи, со на куточӣ’’тиа̄ди.

на̄н̃н̃а̄там̣ авидитам̣ дхамманти анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е на ан̃н̃а̄там̣ авидитам̣ аматадхаммам̣, чатусаччадхаммамева ва̄ джа̄нисса̄мӣти пат̣ипаннасса имина̄ пубба̄бхогена уппаннам̣ индрийам̣. йам̣ па̄л̣ийам̣ сан̇гахава̄ре ‘‘нава индрийа̄ни хонтӣ’’ти вуттам̣, там̣ пубба̄бхогасиддхам̣ паваттиа̄ка̄рависесам̣ дӣпетум̣ вуттам̣, аттхато пана маггасамма̄дит̣т̣хи ева са̄ти а̄ха ‘‘сота̄паттимагган̃а̄н̣ассетам̣ адхивачана’’нти. ан̃н̃индрийанти а̄джа̄нанакаиндрийам̣, пат̣хамамаггена н̃а̄тамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ тесам̣йева тена маггена н̃а̄та̄нам̣ чатусаччадхамма̄нам̣ джа̄нанакаиндрийанти вуттам̣ хоти. тена̄ха ‘‘ан̃н̃а̄бхӯтам̣ а̄джа̄нанабхӯтам̣ индрийа’’нти. а̄джа̄на̄тӣти ан̃н̃о, ан̃н̃асса бхӯтам̣, а̄джа̄нанавасена ва̄ бхӯтанти ан̃н̃абхӯтам̣.ан̃н̃а̄та̄вӣсӯти джа̄нитаббам̣ чатуарийасаччам̣ а̄джа̄нитва̄ т̣хитесу. тена̄ха ‘‘джа̄нанакиччапарийоса̄наппаттесӯ’’ти, парин̃н̃а̄дибхедасса джа̄нанакиччасса паринит̣т̣ха̄наппаттесу.

мам̣сачаккху чаккхупаса̄доти мам̣сачаккху на̄ма чатассо дха̄туйо, ван̣н̣о, гандхо, расо, оджа̄, самбхаво, сан̣т̣ха̄нам̣, джӣвитам̣, бха̄во, ка̄йаппаса̄до, чаккхупаса̄доти евам̣ чуддасасамбха̄ро мам̣сапин̣д̣о.

касин̣а̄локам̣ вад̣д̣хетва̄ таттха рӯпадассанато ‘‘диббачаккху а̄локанисситам̣ н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. диббачаккхупан̃н̃а̄винимутта̄ ева локийапан̃н̃а̄ пан̃н̃а̄чаккхӯти айаматтхо авуттасиддхо диббачаккхусса висум̣ гахитатта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄чаккху локийалокуттарапан̃н̃а̄’’ти.

адхикам̣ висит̣т̣хам̣ сӣланти адхисӣлам̣. сиккхитаббатоти а̄севитаббато. адхисӣлам̣ на̄ма анавасесака̄йикава̄часикасам̣варабха̄вато, маггасӣласса падат̣т̣ха̄набха̄вато ча. адхичиттам̣ маггасама̄дхисса адхит̣т̣ха̄набха̄вато. адхипан̃н̃а̄ маггапан̃н̃а̄йа адхит̣т̣ха̄набха̄вато. ида̄ни несам̣ адхисӣла̄дибха̄вам̣ ка̄ран̣ена пат̣ипа̄детум̣ ‘‘ануппаннепи хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ануппаннети аппаватте. адхисӣламева нибба̄на̄дхигамасса паччайабха̄вато. сама̄панна̄ти еттха ‘‘нибба̄нам̣ паттхайантена̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣.

‘‘калйа̄н̣ака̄рӣ калйа̄н̣ам̣, па̄пака̄рӣ ча па̄пакам̣;

анубхоти двайампетум̣, анубандхан̃хи ка̄рака’’нти. (сам̣. ни. 1.256);

евам̣ атӣте, ана̄гате ча ват̣т̣амӯлакадуккхасаллаккхан̣авасена сам̣вегаваттхута̄йа вимуттиа̄кан̇кха̄йа паччайабхӯта̄ каммассаката̄пан̃н̃а̄ адхипан̃н̃а̄’’ти ваданти. локийасӣла̄дӣнам̣ адхисӣла̄дибха̄во парийа̄йена̄ти ниппарийа̄йамева там̣ дассетум̣ ‘‘саббам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣.

пан̃чадва̄рикака̄йоти пан̃чадва̄ресу ка̄йо пхасса̄дидхаммасамӯхо. ка̄йо ча со бха̄витабха̄вена бха̄вана̄ ча̄ти ка̄йабха̄вана̄ на̄ма. йасма̄ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ аггамагга̄дхигаманена саббасам̣килеса̄ пахӣна̄ти пахӣнака̄лато пат̣т̣ха̄йа саббасо а̄севана̄бха̄вато наттхи тесам̣ бха̄винийа̄пи чаккхусотавин̃н̃еййа̄ дхамма̄, пагева ка̄л̣ака̄, тасма̄ пан̃чадва̄рикака̄йо субха̄вито ева хоти. тена вуттам̣ ‘‘кхӣн̣а̄савасса хи…пе… субха̄вито хотӣ’’ти. на ан̃н̃есам̣ вийа дуббала̄ дуббалабха̄вакара̄нам̣ килеса̄нам̣ саббасо пахӣнатта̄.

випассана̄ дассана̄нуттарийам̣ аничча̄нупассана̄дивасена сан̇кха̄ра̄нам̣ саммадева дассанато. магго пат̣ипада̄нуттарийам̣ тадуттарипат̣ипада̄йа абха̄вато. пхалам̣ вимутта̄нуттарийам̣ акуппабха̄вато. пхалам̣ ва̄ дассана̄нуттарийам̣ дивасампи нибба̄нам̣ паччаккхато дисва̄ паваттанато. нибба̄нам̣ вимутта̄нуттарийам̣ саббасан̇кхатавиниссат̣атта̄. дассана-саддам̣ каммаса̄дханам̣ гахетва̄ нибба̄насса дассана̄нуттарийата̄ вутта̄ти дассенто ‘‘тато уттаран̃хи дат̣т̣хаббам̣ на̄ма наттхӣ’’ти а̄ха. наттхи ито уттаранти ануттарам̣, ануттарамева ануттарийанти а̄ха ‘‘уттамам̣ джет̣т̣хака’’нти.

сесоти вутта̄васесо пан̃чаканайена, чатукканайена ча тивидхо сама̄дхи, имина̄ ева ча сама̄дхиттайа̄падесена суттантесупи пан̃чаканайо а̄гато ева̄ти ведитаббам̣. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ параматтхаман̃джӯса̄йам̣ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. т̣ӣ. 1.38) вуттамева, тасма̄ таттха вуттанайенева ведитаббам̣.

а̄гаччхати на̄мам̣ етасма̄ти а̄гаманам̣, тато а̄гаманато.сагун̣атоти сарасато. а̄рамман̣атоти а̄рамман̣адхаммато. анаттато абхинивиситва̄ти ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ анатта̄’’ти випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄. анаттато дисва̄ти пат̣хамам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ‘‘анатта̄’’ти анатталаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄. анаттато вут̣т̣ха̄тӣти вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа анатта̄ка̄рато паватта̄йа маггавут̣т̣ха̄нам̣ па̄пун̣а̄ти. асун̃н̃ататтака̄рака̄нам̣ килеса̄нам̣ абха̄ва̄ти атта̄бхинивесапаччайа̄нам̣ дит̣т̣хекат̣т̣ха̄нам̣ килеса̄нам̣ виккхамбханато випассана̄ сун̃н̃ата̄ на̄ма аттасун̃н̃ата̄йа йа̄тха̄вато гахан̣ато. нану евам̣ випассана̄йа сагун̣ато сун̃н̃ата̄, на а̄гаманатоти ниппарийа̄йато наттхӣти? саччаметам̣ на̄мала̄бхе, на пана на̄мада̄нети на̄йам̣ досо. атха ва̄ суттантакатха̄ на̄ма парийа̄йакатха̄, на абхидхаммакатха̄ вийа ниппарийа̄йа̄ти бхиййопи на кочи досо.

йасма̄ сагун̣ато, а̄рамман̣ато ча на̄мала̄бхе сан̇каро хоти екассева на̄мантарала̄бхасамбхавато. а̄гаманато пана на̄мала̄бхе сан̇каро наттхи на̄мантарала̄бха̄бха̄вато, асамбхавато ча, тасма̄ ‘‘апаро’’тиа̄ди вуттам̣. нимиттака̄ракакилеса̄бха̄ва̄ти ниччанимитта̄дигга̄хакапаччайа̄нам̣ килеса̄нам̣ виккхамбханато. ка̄ман̃ча̄йам̣ випассана̄ ниччанимитта̄дим̣ уггха̄т̣ентӣ паваттати, сан̇кха̄ранимиттасса пана ависсаджджанато на ниппарийа̄йато анимиттана̄мам̣ лабхатӣти. парийа̄йена панетам̣ вуттам̣. татха̄ хи ниппарийа̄йадесанатта̄ абхидхамме маггасса анимиттана̄мам̣ уддхат̣ам̣. сутте ча –

‘‘анимиттан̃ча бха̄вехи, ма̄на̄нусайамуджджаха;

тато ма̄на̄бхисамайа̄, упасанто чариссасӣ’’ти. (су. ни. 344; сам̣. ни. 1.212);