1. па̄тхикасуттаван̣н̣ана̄

сунаккхаттаваттхуван̣н̣ана̄

1. апуббападаван̣н̣ана̄ти аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена хет̣т̣ха̄ аггахитата̄йа апуббасса абхинавасса падасса ван̣н̣ана̄ аттхавибха̄вана̄. ‘‘хитва̄ пунаппуна̄гатаматтха’’нти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄) хи вуттам̣. маллесӯти еттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. чха̄йӯдакасампанне ванасан̣д̣е вихаратӣти анупийаса̄манта̄ катасса виха̄расса абха̄вато. йади на та̄ва павит̣т̣хо, касма̄ ‘‘па̄висӣ’’ти вуттанти а̄ха ‘‘пависисса̄мӣ’’тиа̄ди, тена авассам̣ бха̄вини бхӯте вийа упача̄ра̄ хонтӣти дассети. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа вибха̄венто ‘‘йатха̄ ки’’нтиа̄дима̄ха. етанти етам̣ ‘‘атиппаго кхо’’тиа̄дикам̣ чинтанам̣ ахоси. ативийа паго кхоти ативийа па̄това. чханнакопӣната̄йа, парибба̄джакапаббаджджупагамена ча чханнапарибба̄джакам̣, на наггапарибба̄джакам̣.

2. йасма̄ бхагавато учча̄кулаппасутатам̣, маха̄бхиниккхамананиккхантатам̣, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣адуккарачаран̣ам̣, вивекава̄сам̣, локасамбха̄витатам̣, ова̄да̄нуса̄санӣхи локасса бахупака̄ратам̣, параппава̄дамадданам̣, махиддхикатам̣, маха̄нубха̄ватанти евама̄дикам̣ там̣там̣аттапаччаккхагун̣ависесам̣ нисса̄йа йебхуййена ан̃н̃атиттхийа̄пи бхагавантам̣ дисва̄ а̄дарага̄равабахума̄нам̣ дассентийева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бхагавантам̣ дисва̄ ма̄натхаддхатам̣ акатва̄’’тиа̄ди. локасамуда̄ча̄равасена̄ти локопача̄равасена. чирассанти чирака̄лена. а̄дӣни ваданти упача̄равасена. тасса̄ти бхаггаваготтасса парибба̄джакасса. гихисаха̄йоти гихика̄лато пат̣т̣ха̄йа саха̄йо. паччаккха̄тоти йена̄ка̄рена паччаккха̄на̄, там̣ дассетум̣ ‘‘паччаккха̄мӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

3. уддисса̄ти саттхука̄рабха̄вена уддисса̄ти айаметтха адхиппа̄йоти там̣ дассенто ‘‘бхагава̄ ме’’тиа̄дима̄ха. йада̄ сунаккхаттасса ‘‘бхагавантам̣ паччаккха̄мӣ’’ти читтам̣ уппаннам̣, ва̄ча̄ бхинна̄, тада̄ евасса бхагавата̄ саддхим̣ кочи самбандхо наттхи асакйапуттийабха̄вато са̄санато париба̄хиратта̄. айам̣ та̄веттха са̄санайутти, са̄ пана̄йам̣ т̣хапетва̄ са̄санайуттиковиде ан̃н̃есам̣ на саммадева висайоти бхагава̄ саббаса̄дха̄ран̣авасенасса аттана̄ самбандха̄бха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘апи нӯ’’ти а̄дим̣ ватва̄ сунаккхаттам̣ ‘‘ко санто кам̣ пачча̄чиккхасӣ’’ти а̄ха. йасма̄ мукха̄гатойам̣ самбандхо, на пӯджа̄гата̄дико, йо ча йа̄чакайа̄читаббата̄васена хоти, тадубхайан̃четтха наттхӣти дассенто бхагава̄ сунаккхаттам̣ ‘‘ко санто кам̣ пачча̄чиккхасӣ’’ти авоча, тасма̄ таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘йа̄чако ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. йа̄читако ва̄ йа̄чакам̣ пачча̄чиккхеййа̄ти самбандхо. твам̣ пана нева йа̄чако ‘‘ахам̣ бханте бхагавантам̣ уддисса вихарисса̄мӣ’’ти евам̣ мама сантикам̣ анупагататта̄. на йа̄читако ‘‘ехи твам̣ сунаккхатта мамам̣ уддисса вихара̄хӣ’’ти евам̣ майа̄ апаттхитатта̄.

ко сама̄ноти йа̄чакайа̄читакесу ко на̄ма хонто. канти йа̄чакайа̄читакесу ева кам̣ на̄ма хонтам̣ мам̣ пачча̄чиккхаси. туччхапуриса̄ти джха̄намагга̄диуттаримануссадхаммесу кассачипи абха̄ва̄ риттапуриса̄. нану ча̄йам̣ сунаккхатто локийаджджха̄на̄ни, екачча̄бхин̃н̃ан̃ча уппа̄десӣти? кин̃ча̄пи уппа̄деси, тато пана бхагавати а̄гха̄туппа̄данена сахева парихӣно ахоси. апара̄дхо на̄ма суппат̣ипаттийа̄ вираджджханахетубхӯто килесуппа̄доти а̄ха ‘‘йаттако те апара̄дхо, таттако досо’’ти. йа̄ван̃ча̄ти авадхипариччхедабха̄вадассанам̣ ‘‘йа̄ван̃ча тена бхагавата̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.3) вийа. тети тайа̄. иданти нипа̄таматтам̣. апараддханти апараджджхитам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘пачча̄чиккха̄мида̄на̄хам̣ бханте бхагаванта’’нтиа̄дӣни вадантена туччхапуриса тайа̄ йа̄ван̃чидам̣ апараддхам̣, на тасса апара̄дхасса пама̄н̣ам̣ аттхӣти.

4. мануссадхамма̄ти бха̄вана̄нуйогена вина̄ мануссехи анут̣т̣ха̄таббадхамма̄. со хи манусса̄нам̣ читта̄дхит̣т̣ха̄наматтена иджджханато тесам̣ самбха̄витадхаммо вийа т̣хито татха̄ вутто, мануссаггахан̣ан̃четтха тесу бахулам̣ паваттанато. иддхибхӯтам̣ па̄т̣иха̄рийам̣, на а̄десана̄нуса̄санӣпа̄т̣иха̄рийанти адхиппа̄йо. катети паваттите. ниййа̄тӣти ниггаччхати, ват̣т̣адуккхато ниггаманавасена паваттатӣти аттхо. дхамме хи ниггаччханте там̣саман̇гипуггало ‘‘ниггаччхатӣ’’ти вуччати, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ни-саддо упасаггаматтам̣, йа̄ти иччева аттхоти дассетум̣ гаччхатӣти аттхо вутто. татра̄ти падха̄набха̄вена вуттасса аттхасса бхуммавасена пат̣иниддесоти тасмим̣ дхамме самма̄ дуккхаккхайа̄йа ниййантети айаметтха аттхоти дассенто а̄ха ‘‘тасмим̣…пе… сам̣ваттама̄не’’ти.

5. агганти н̃а̄йатӣти агган̃н̃ам̣. локапан̃н̃аттинти локасса пан̃н̃а̄панам̣. локасса агганти локуппаттисамайе ‘‘идам̣ на̄ма локасса агга’’нти евам̣ джа̄нитаббам̣ буджджхитаббам̣. аггамарийа̄данти а̄димарийа̄дам̣.

6. еттакам̣ виппалапитва̄ти ‘‘на да̄на̄хам̣ бханте бхагавантам̣ уддисса вихарисса̄мӣ’’ти, ‘‘на хи пана ме бханте бхагава̄ уттаримануссадхамма̄ иддхипа̄т̣иха̄рийам̣ каротӣ’’ти, ‘‘на хи пана ме бханте бхагава̄ агган̃н̃ам̣ пан̃н̃апетӣ’’ти ча еттакам̣ виппалапитва̄. идам̣ кира со бхагава̄ саттхукиччам̣ иддхипа̄т̣иха̄рийам̣, агган̃н̃апан̃н̃а̄панан̃ча ка̄тум̣ на саккотӣти пака̄сенто катхеси. тена̄ха ‘‘сунаккхатто кира̄’’тиа̄ди. уттаравачанавасена патит̣т̣ха̄бха̄вато аппатит̣т̣хо. тато ева нираво ниссаддо.

а̄дӣнавадассанаттханти дит̣т̣хадхаммикасса а̄дӣнавасса дассанаттхам̣. тена̄ха ‘‘сайамева гарахам̣ па̄пун̣иссасӣ’’ти. сампара̄йика̄ пана а̄дӣнава̄ анекавидха̄, те дассенто сунаккхатто на саддахеййа̄ти дит̣т̣хадхаммикассева гахан̣ам̣. анекака̄ран̣ена̄ти ‘‘итипи со бхагава̄ араха’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.157, 255) анекавидхена ван̣н̣ака̄ран̣ена. евам̣ ме аван̣н̣о на бхависсатӣти аджджха̄сайена аттано ба̄лата̄йа ван̣н̣а̄раха̄нам̣ аван̣н̣ам̣ катхетва̄. евам̣ бхагава̄ маккхибха̄ве а̄дӣнавам̣ дассетва̄ пуна тасса катхане ка̄ран̣ам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ити кхо те’’тиа̄дима̄ха̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘тато’’тиа̄ди вуттам̣. еван̃хи сунаккхаттасса аппакопи вачанока̄со на бхависсатӣти. апаккамӣти аттана̄ йатха̄т̣хита̄ вут̣т̣ха̄йа апасакки. апакканто са̄санато бхат̣т̣хо. тена̄ха ‘‘чуто’’ти. евамева̄ти апаккаманто ча на йатха̄ татха̄ апакками, йатха̄ пана ка̄йасса бхеда̄ апа̄йе ниббаттеййа, евамева апакками.

коракхаттийаваттхуван̣н̣ана̄

7. двӣхи падехӣти двӣхи ва̄кйехи а̄раддхам̣ бйатирекавасена тадубхайаттханиддесавасена упаридесана̄йа паваттатта̄. анусандхидассанавасена̄ти йатха̄нусандхисан̇кха̄таанусандхидассанавасена.

екам̣ самайанти ча бхумматтхе упайогавачананти а̄ха ‘‘екасмим̣ самайе’’ти ча. тхӯлӯ на̄ма джанападоти джанападӣнам̣ ра̄джакума̄ра̄нам̣ васена татха̄ладдхана̄мо. куккураватам̣ сама̄да̄навасена етасмим̣ аттхӣти куккураватикоти а̄ха ‘‘сама̄диннакуккуравато’’ти. ан̃н̃ампӣти ‘‘чатуккон̣д̣икассева вичаран̣ам̣, татха̄ катва̄ва кха̄данам̣, бхун̃джанам̣, ва̄мапа̄дам̣ уддхаритва̄ муттасса виссаджджана’’нти евама̄дикам̣ ан̃н̃ампи сунакхехи ка̄таббакирийам̣. чатӯхи сарӣра̄вайавехи кун̣д̣анам̣ гаманам̣ чатуккон̣д̣о, со етасмим̣ аттхӣти чатуккон̣д̣ико. со пана йасма̄ чатӯхи сарӣра̄вайавехи сан̇гхат̣т̣итагамано хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘чатусан̇гхат̣т̣ито’’ти. тенева̄ха ‘‘две джан̣н̣ӯнӣ’’тиа̄ди. бхаккхасанти ва̄ бхаккхитаббам̣, аситаббан̃ча. тенева̄ха ‘‘йам̣ кин̃чи кха̄данӣйам̣ бходжанӣйа’’нти. ка̄мам̣ кха̄данан̃ча на̄ма мукхена ка̄таббам̣, хаттхена пана таттха упана̄манам̣ нива̄ретум̣ авадха̄ран̣ам̣ катанти а̄ха ‘‘хаттхена апара̄маситва̄’’ти, аггахетва̄ти аттхо. сундарарӯпоти сундарабха̄во. вата̄ти паттханаттхе нипа̄то ‘‘ахо вата̄хам̣ ла̄бхӣ асса’’нтиа̄дӣсу вийа. ‘‘саман̣ена на̄ма еварӯпена бхавитаббам̣ ахо вата̄хам̣ едисо бхавеййа’’нти евам̣ тасса паттхана̄ ахоси. тена̄ха ‘‘евам̣ кира̄’’тиа̄ди.

гарахаттхе апи-ка̄ро ‘‘апи син̃че палан̣д̣ака’’нтиа̄дӣсу вийа. араханте ча буддхе, буддхаса̄ваке ‘‘араханто кхӣн̣а̄сава̄ на хонтӣ’’ти евам̣ тасса дит̣т̣хи уппанна̄. йатха̄ха маха̄сӣхана̄дасутте ‘‘наттхи саман̣асса готамасса уттаримануссадхамма̄ аламарийан̃а̄н̣адассанависеса̄’’ти (ма. ни. 1.146). саттамам̣ дивасанти бхумматтхе упайогавачанам̣. аласакена̄ти аджӣран̣ена а̄марогена.

ат̣т̣хитачаматтата̄йа пура̄н̣апан̣н̣асадисо.бӣран̣аттхамбаканти бӣран̣агаччха̄.

матта̄ етасса аттхӣти маттам̣, бходжанаматтавантанти аттхо. тена̄ха ‘‘пама̄н̣айутта’’нти. манта̄ манта̄ти манта̄йа манта̄йа.

8. екадвӣхика̄йа ган̣ана̄йа. нира̄ха̄рова ахоси бхагавато вачанам̣ ан̃н̃атха̄ ка̄тука̄мо, татха̄бхӯтопи саттаме дивасе упат̣т̣ха̄кена упанӣтам̣ бхаккхасам̣ дисва̄ ‘‘дхӣ’’ти упат̣т̣ха̄петум̣ асакконто бходжанатан̣ха̄йа а̄кад̣д̣хийама̄нахадайо там̣ куччхипӯрам̣ бхун̃джитва̄ бхагавата̄ вуттанийа̄менева ка̄ламака̄си. тена вуттам̣ ‘‘атхасса̄’’тиа̄ди. сачепи…пе… чинтеййа̄ти йади есо ачело ‘‘дхӣ’’ти паччупат̣т̣хапетва̄ ‘‘аджджапи ахам̣ на бхун̃джеййа’’нти чинтеййа, татха̄чинтане сатипи девата̄виггахена там̣ дивасам̣…пе… кареййа. касма̄? адведжджхавачана̄ хи татха̄гата̄, на тесам̣ вачанам̣ витатхам̣ хоти.

гатагатат̣т̣ха̄нам̣ ан̇ган̣амева хотӣти техи там̣ кад̣д̣хитва̄ гаччхантехи гатагатаппадесо уттаракаса̄манта̄ виват̣ан̇ган̣амева хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. тети титтхийа̄. суса̄нам̣йева гантва̄ти ‘‘бӣран̣аттхамбакам̣ атиккамисса̄ма̄’’ти гаччханта̄пи анекава̄рам̣ там̣ анусам̣йа̄йитва̄ пунапи там̣йева суса̄нам̣ упагантва̄.

9. иданти идам̣ матасарӣрам̣. ‘‘тамева ва̄ сарӣрам̣ катха̄песӣти там̣ сарӣрам̣ адхит̣т̣хахитва̄ т̣хитапетена катха̄песӣ’’ти кечи. коракхаттийам̣ ва̄ асурайонито а̄нетва̄ катха̄пету ан̃н̃ам̣ ва̄ петам̣, ко еттха висесо. ‘‘ачинтеййо хи буддхависайо’’ти пана вачанато тадева сарӣрам̣ сунаккхаттена пахатаматтам̣ буддха̄нубха̄вена ут̣т̣ха̄йа таматтхам̣ н̃а̄песӣти дат̣т̣хаббам̣. пуримойева пана аттхо ат̣т̣хакатха̄су виниччхито. татха̄ хи ваккхати ‘‘ниббаттат̣т̣ха̄нато’’тиа̄ди (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.10).

10. випа̄канти пхалам̣, аттханиббаттӣти аттхо.

сама̄нетабба̄нӣти самма̄ а̄нетабба̄ни, сарӯпато а̄нетва̄ дассетабба̄нӣти аттхо. па̄т̣иха̄рийа̄нам̣ пат̣хама̄дита̄ бхагавата̄ вутта̄нупуббийа̄ ведитабба̄. кечи панеттха ‘‘парачиттавибха̄ванам̣, а̄йупариччхедавибха̄ванам̣, бйа̄дхивибха̄ванам̣, гативибха̄ванам̣, сарӣраниккхепавибха̄ванам̣, сунаккхаттена саддхим̣ катха̄вибха̄ванан̃ча̄ти чха па̄т̣иха̄рийа̄нӣ’’ти ваданти, там̣ йади сунаккхаттасса читтавибха̄ванам̣ сандха̄йа вуттам̣, евам̣ сати ‘‘сатта̄’’ти ваттаббам̣ тасса бха̄виаван̣н̣авибха̄вана̄йа саддхим̣. атха ачеласса маран̣ачиттавибха̄ванам̣, там̣ ‘‘саттамам̣ дивасам̣ ка̄лам̣ кариссатӣ’’ти имина̄ сан̇гахитанти висум̣ на ваттаббам̣, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайенева гахетаббам̣.

ачелакал̣а̄рамат̣т̣акаваттхуван̣н̣ана̄

11. никкхантадантамат̣т̣акоти никкхантаданто мат̣т̣ако. со кира ачелакабха̄вато пуббе мат̣т̣акито хутва̄ вичари вивараданто ча, тена нам̣ ‘‘корамат̣т̣ако’’ти сан̃джа̄нанти. йам̣ кин̃чи тасса денто ‘‘са̄дхурӯпо айам̣ саман̣о’’ти самбха̄венто аггам̣ сет̣т̣хам̣йева денти. тена вуттам̣ ‘‘ла̄бхаггам̣ патто, аггала̄бхам̣ патто’’ти. бахӯ ачелака̄ там̣ парива̄ретва̄ вичаранти, гахат̣т̣ха̄ ча там̣ бахӯ ад̣д̣ха̄ вибхавасампанна̄ ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ пайирупа̄санти. тена вуттам̣ ‘‘йасаггам̣ аггапарива̄рам̣ патто’’ти. вата̄нийева паджджитаббато пада̄ни. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асан̇карато ватакот̣т̣ха̄са̄ ва̄.саматта̄нӣти самам̣ аттани гахита̄ни. пураттхимена̄ти ена-саддасамбандхена ‘‘веса̄ли’’нти упайогавачанам̣, авидӯраттхе ча ена-саддо пан̃чамйантоти а̄ха ‘‘веса̄лито авидӯре’’ти.

12. са̄сане паричайавасена тилаккхан̣а̄хатам̣ пан̃хам̣ пуччхи.на сампа̄йа̄сӣти на̄вабуджджхи на сампа̄деси. тена̄ха ‘‘самма̄ н̃а̄н̣агатийа̄’’тиа̄ди. сампа̄йанам̣ ва̄ сампа̄данам̣. пан̃хам̣ пут̣т̣хасса ча сампа̄данам̣ на̄ма саммадева катхананти тадабха̄вам̣ дассенто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. копавасена тасса аккхӣни кампанабха̄вам̣ а̄паджджим̣сӯти а̄ха ‘‘кампанаккхӣнипи париваттетва̄’’ти. копанти кодхам̣, со пана читтасса пакуппанавасена паваттатӣти а̄ха ‘‘куппана̄ка̄ра’’нти. досанти а̄гха̄там̣, со пана а̄рамман̣е дуссанавасена паваттӣти а̄ха ‘‘дуссана̄ка̄ра’’нти. атут̣т̣ха̄ка̄ранти тут̣т̣хийа̄ пӣтийа̄ пат̣ипаккхабхӯтаппаваттиа̄ка̄рам̣. ка̄йавачӣвика̄рехи па̄кат̣амака̄си. ма̄ вата ноти еттха ма̄ти пат̣иккхепо, ноти майханти аттхоти а̄ха ‘‘ахо вата ме на бхавеййа̄’’ти. мам̣ вата ноти еттха пана ноти сам̣сайети а̄ха ‘‘ахоси вата ну мама̄’’ти.

14. парипуббо дахита-саддо ваттханива̄санам̣ вадатӣти а̄ха ‘‘паридахито ниваттхаваттхо’’ти. йасанимиттаката̄йа ла̄бхасса йасапариха̄нийа̄ва ла̄бхапариха̄ни вутта̄ хотӣти па̄л̣ийам̣ ‘‘йаса̄ нихӣно’’ти вуттам̣.

ачелапа̄тхикапуттаваттхуван̣н̣ана̄

15. ‘‘ахам̣ саббам̣ джа̄на̄мӣ’’ти евам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вадати пат̣иджа̄на̄тӣти н̃а̄н̣ава̄до, тена майа̄ н̃а̄н̣ава̄дена саддхим̣.атиккамма гаччхатоти упад̣д̣хабха̄гена париччхиннам̣ падесам̣ атиккамитва̄ иддхипа̄т̣иха̄рийам̣ ка̄тум̣ гаччхато. ким̣ пана̄йам̣ ачело па̄тхикапутто аттано пама̄н̣ам̣ на джа̄на̄тӣти? но на джа̄на̄ти. йади евам̣, касма̄ суккхагаджджитам̣ гаджджӣти? ‘‘ева̄хам̣ локе па̄сам̣со бхависса̄мӣ’’ти кохан̃н̃е катва̄ суккхагаджджитам̣ гаджджи. тена вуттам̣ ‘‘нагарава̄сино’’тиа̄ди. пат̣т̣хапетва̄ти йугагга̄хам̣ а̄рабхитва̄.

16. хӣнаджджха̄сайатта̄…пе… удапа̄ди. вуттан̃хетам̣ ‘‘хӣна̄дхимуттика̄ сатта̄ хӣна̄дхимуттике ева сатте севанти бхаджанти пайирупа̄сантӣ’’ти (сам̣. ни. 2.98).

йасма̄ татха̄вутта̄ ва̄ча̄ татха̄рӯпачиттахетука̄, тан̃ча читтам̣ татха̄рӯпадит̣т̣хичиттахетукам̣, тасма̄ ‘‘там̣ ва̄чам̣ аппаха̄йа̄’’ти ватва̄ йатха̄ тасса̄ аппаха̄нам̣ хоти, там̣ дассенто ‘‘там̣ читтам̣ аппаха̄йа̄’’ти а̄ха, тасса ча йатха̄ аппаха̄нам̣ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘там̣ дит̣т̣хим̣ аппат̣иниссаджджитва̄’’ти авоча. йасма̄ ва̄ татха̄рӯпа̄ ва̄ча̄ маха̄са̄ваджджа̄, читтам̣ тато маха̄са̄ваджджатарам̣ там̣самут̣т̣ха̄пакабха̄вато, дит̣т̣хи пана тато маха̄са̄ваджджатама̄ тадубхайасса мӯлабха̄вато, тасма̄ тесам̣ маха̄са̄ваджджата̄йа имам̣ вибха̄гам̣ дассетва̄ айам̣ ануккамо т̣хапитоти ведитаббо. тесам̣ пана йатха̄ паха̄нам̣ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘аха’’нтиа̄ди вуттам̣. ‘‘на̄хам̣ буддхо’’ти вадантоти са̄т̣хеййена вина̄ уджукамева ‘‘ахам̣ буддхо на хомӣ’’ти ваданто. читтадит̣т̣хиппаха̄непи есева найо. випатеййа̄ти еттха ви-саддо пат̣хаме викаппе упасаггаматтам̣, дутийе пана висаран̣аттхоти а̄ха ‘‘саттадха̄ ва̄ пана пхалеййа̄’’ти.

17. екам̣сена̄ти екантена, екантикам̣ пана вачанапарийа̄йавинимуттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘ниппарийа̄йена̄’’ти. одха̄рита̄ти авадха̄рита̄ нийаметва̄ бха̄сита̄. вигатарӯпена̄ти апагатасабха̄вена. тена̄ха ‘‘вигаччхитасабха̄вена̄’’ти, иддха̄нубха̄вена апанӣтасакабха̄вена. тена вуттам̣ ‘‘аттано’’тиа̄ди.

18. двайам̣ гаччхатӣти двайага̄минӣ. кӣдисам̣ двайанти а̄ха ‘‘сарӯпена̄’’тиа̄ди. айан̃хи со ган̣д̣ассупарипхот̣т̣хабба̄досам̣.

19. аджитасса личчхависена̄патисса маха̄нирайе ниббаттитва̄ тато а̄гантва̄ ачеласса па̄тхикапуттасса сантике пароданам̣. абха̄ва̄ти пуббе вуттаппака̄расса па̄т̣иха̄рийакаран̣асса абха̄ва̄. бхагава̄ пана саннипатитапариса̄йам̣ паса̄даджананаттхам̣ таданурӯпам̣ па̄т̣иха̄рийамака̄сийева. йатха̄ха ‘‘теджодха̄тум̣ сама̄паджджитва̄’’тиа̄ди.

иддхипа̄т̣иха̄рийакатха̄ван̣н̣ана̄

20. ничайанам̣ дханадхан̃н̃а̄нам̣ сан̃чайанам̣ ничайо, таттха нийутта̄ти нечайика̄, гахапати ева нечайика̄ гахапатинечайика̄. еттака̄ни джан̇гхасахасса̄нӣти парима̄н̣а̄бха̄вато сахассехипи апарима̄н̣аган̣ана̄. тенева̄ти имасса васена саннипатита̄йа евам̣ махатийа̄ париса̄йа бандханамоккхам̣ ка̄тум̣ лаббхати, етенева ка̄ран̣ена.

21. читтутра̄сабхайанти читтасса утра̄сана̄ка̄рена паваттабхайам̣, на н̃а̄н̣абхайам̣, на̄пи ‘‘бха̄йати етасма̄’’ти евам̣ вуттам̣ а̄рамман̣абхайам̣. чхамбхитаттанти тенева читтутра̄сабхайена сакаласарӣрасса чхамбхитабха̄во. ломахам̣соти тенева бхайена, тена ча чхамбхитаттена сакаласарӣре лома̄нам̣ хат̣т̣хабха̄во, со пана тесам̣ бхиттийам̣ на̄гаданта̄нам̣ вийа уддхам̣мукхата̄ти а̄ха ‘‘лома̄нам̣ уддхаггабха̄во’’ти. антантена а̄виджджхитва̄ти аттано нисӣданаттхам̣ нигӯл̣хат̣т̣ха̄нам̣ упапариккханто парибба̄джака̄ра̄мам̣ парийантена анусам̣йа̄йитва̄, кассачидева сунаккхаттасса ва̄ сунаккхаттасадисасса ва̄ саббан̃н̃упат̣ин̃н̃ам̣ аппаха̄йа саттху саммукхӣбха̄ве саттадха̄ тасса муддха̄пхаланам̣ дхаммата̄. тена вуттам̣ ‘‘ма̄ нассату ба̄ло’’тиа̄ди.

22. сам̣саппатӣти таттхева па̄са̄н̣апхалаке ба̄лада̄рако вийа ут̣т̣ха̄тум̣ асакконто авасӣданавасена ито чито ча сам̣саппати. тена̄ха ‘‘осӣдатӣ’’ти. таттхева сан̃чаратӣти тасмим̣йева па̄са̄н̣е а̄нисадупат̣т̣хино сан̃чаланам̣ нисаджджавасенева сан̃чарати, на ут̣т̣ха̄йа падаса̄.

23. винат̣т̣харӯпоти самбха̄вана̄йа вина̄сена, ла̄бхасса вина̄сена ча винат̣т̣хасабха̄во.

пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

25. гойуттехӣти балавантабалӣбаддайоджитехи.

26. тасса̄ти джа̄лийасса. айан̃хи ман̣д̣исена парибба̄джакена саддхим̣ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ дхаммам̣ сун̣и, тато пуретарам̣ бхагавато гун̣а̄нам̣ аджа̄нанака̄ле айам̣ паватти. тенева̄ха ‘‘тит̣т̣хату та̄ва па̄т̣иха̄рийам̣…пе… пара̄джайо бхависсатӣ’’ти.

27. тин̣асӣхоти тин̣асадисахаритаван̣н̣о сӣхо. ка̄л̣асӣхоти ка̄л̣аван̣н̣о сӣхо. пан̣д̣усӣхоти пан̣д̣уван̣н̣о сӣхо. кесарасӣхоти кесараванто сетаван̣н̣о, лохитаван̣н̣о ва̄ сӣхо. мигаран̃н̃оти еттха мига-саддо кин̃ча̄пи пасадакурун̇га̄дӣсу кесучидева чатуппадесу нирул̣хо, идха пана саббаса̄дха̄ран̣авасена̄ти дассенто ‘‘мигаран̃н̃оти саббачатуппада̄нам̣ ран̃н̃о’’ти вуттам̣. а̄гантва̄ сети еттха̄ти а̄сайо, нива̄санат̣т̣ха̄нам̣. сӣхана̄данти париссайа̄нам̣ саханато, пат̣ипаккхасса ча хананато ‘‘сӣхо’’ти ладдхана̄масса мига̄дхипасса гхосам̣, со пана тена йасма̄ куточипи абхӣтабха̄вена паваттӣйати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘абхӣтана̄да’’нти. таттха таттха та̄су та̄су диса̄су гантва̄ чаритаббата̄йа бхаккхитаббата̄йа гочаро гха̄соти а̄ха ‘‘гочара̄йа̄ти а̄ха̄раттха̄йа̄’’ти. варам̣ варанти мигасан̇гхе мигасамӯхе мудумам̣сата̄йа варам̣ варам̣ махим̣саванавара̄ха̄дим̣ вадхитва̄ти йоджана̄. тена̄ха ‘‘тхӯлам̣ тхӯла’’нти. вараварабха̄вена хи тасса варабха̄во иччхито. сӯрабха̄вам̣ саннисситам̣ сӯрабха̄васаннисситам̣, тена. сӯрабха̄вена̄пи хи ‘‘ким̣ име па̄н̣аке дуббале хантва̄’’ти аппатха̄месу па̄н̣есу ка̄рун̃н̃ам̣ упатит̣т̣хати.

28. вигха̄соти парасса бхаккхитасесата̄йа вирӯпо гха̄со вигха̄со, уччхит̣т̣хам̣. тена̄ха ‘‘бхаккхита̄тириттамам̣са’’нти, тасмим̣ вигха̄се, вигха̄санимиттанти аттхо. асмима̄надосена̄ти асмима̄надосахету, ахам̣ка̄ранимиттанти аттхо. со панасса асмима̄но йатха̄ уппаджджи, там̣ дассетум̣ ‘‘татра̄йа’’нтиа̄ди вуттам̣.

‘‘сега̄лакам̣йева̄’’типи па̄т̣хо, йатха̄вуттова аттхо. бхеран̣д̣акам̣йева̄ти бхеран̣д̣асакун̣аравасадисам̣йева, бхеран̣д̣о на̄ма еко паккхӣ двимукхо, тасса кира саддо ативийа вирӯпо амана̄по. тена̄ха ‘‘аппийаамана̄пасаддамева̄’’ти. самма̄пат̣ипаттийа̄ висесато сут̣т̣ху гата̄ти сугата̄, самма̄самбуддха̄. те апада̄йанти содхенти саттасанта̄нам̣ етехӣти сугата̄пада̄на̄ни, тиссо сиккха̄. йасма̄ та̄хи те ‘‘сугата̄’’ти лаккхӣйанти, та̄ ча тесам̣ ова̄дабхӯта̄, тасма̄ ‘‘сугаталаккхан̣есӯ’’тиа̄ди вуттам̣. йади та̄ сугатасса лаккхан̣абхӯта̄, са̄санабхӯта̄ ча, катхам̣ панеса па̄тхикапутто таттха та̄су сиккха̄су джӣвати, ко тасса та̄хи самбандхоти а̄ха ‘‘етасса хӣ’’тиа̄ди. самбуддха̄нам̣ дема̄ти дентӣти буддхасан̃н̃а̄йа дентӣти адхиппа̄йо. тена еса…пе… джӣвати на̄ма на сугатанвайааджджхупагаманато. ‘‘татха̄гате’’тиа̄ди екатте путхувачананти а̄ха ‘‘татха̄гата’’нтиа̄ди. бахувачанам̣ ева гарусмим̣ екасмимпи бахувачанаппайогато екавачанам̣ вийа вуттам̣ вачанавипалла̄сена.

29. самеккхитва̄ти самам̣ катва̄ миччха̄дассанена апеккхитва̄, там̣ пана апеккханам̣ татха̄ ман̃н̃анамева̄ти а̄ха ‘‘ман̃н̃итва̄’’ти. пуббе вуттам̣ самеккханампи ман̃н̃анам̣ ева̄ти вуттам̣ ‘‘аман̃н̃ӣти пуна аман̃н̃иттха̄’’ти, тена апара̄парам̣ тасса ман̃н̃анаппаваттим̣ дассети. бхеран̣д̣акаравам̣ косати виккосатӣти коттху.

30. те те па̄н̣е бйа̄па̄денто гхасатӣти бйаггхоти имина̄ ниббачанена ‘‘бйаггхо’’ти мигара̄джассапи сийа̄ на̄манти а̄ха ‘‘бйаггхоти ман̃н̃атӣти сӣхохамасмӣти ман̃н̃атӣ’’ти. йадипи йатха̄вуттаниббачанавасена сӣхопи ‘‘бйаггхо’’ти ваттаббатам̣ арахати, бйаггха-саддо пана мигара̄дже ева нирул̣хоти дассенто ‘‘сӣхена ва̄’’тиа̄дима̄ха.

31. сӣхена вичаритаване сам̣вад̣д̣хатта̄ вуттам̣ ‘‘маха̄ване сун̃н̃аване вивад̣д̣хо’’ти.

34. килесабандхана̄ти тан̣ха̄бандханато. тан̣ха̄бандханан̃хи тхирам̣ дал̣хабандханам̣ думмочанӣйам̣. йатха̄ха –

‘‘са̄раттаратта̄ ман̣икун̣д̣алесу,

путтесу да̄ресу ча йа̄ апеккха̄;

етам̣ дал̣хам̣ бандханама̄ху дхӣра̄,

оха̄ринам̣ ситхилам̣ дуппамун̃ча’’нти. (дха. па. 346; джа̄. 1.2.102);

килесабандхана̄ти ва̄ дасавидхасам̣йоджанато. маха̄видуггам̣ на̄ма чатта̄ро огха̄ махантам̣ джалавидуггам̣ вийа анупачитакусаласамбха̄рехи дуггамат̣т̣хена.

агган̃н̃апан̃н̃аттикатха̄ван̣н̣ана̄

36. имасса падасса. идам̣ на̄ма локасса агганти джа̄нитаббам̣, там̣ агган̃н̃ам̣, со пана локасса уппаттиккамо паватти павен̣ӣ ча̄ти а̄ха ‘‘локуппаттичарийавам̣са’’нти. самма̄самбодхито уттаритарам̣ на̄ма кин̃чи наттхи паджа̄нитаббесу, там̣ пана кот̣им̣ катва̄ дассенто ‘‘йа̄ва саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄ паджа̄на̄мӣ’’ти а̄ха. ‘‘мама паджа̄нана̄’’ти асса̄денто тан̣ха̄васена, ‘‘ахам̣ паджа̄на̄мӣ’’ти абхинивисанто дит̣т̣хивасена, ‘‘сут̣т̣ху паджа̄на̄ми самма̄ паджа̄на̄мӣ’’ти пагган̣ханто ма̄навасена на пара̄маса̄мӣти йоджана̄. ‘‘паччаттан̃н̃ева̄’’ти падам̣ ‘‘ниббути видита̄’’ти пададвайена̄пи йоджетаббам̣ ‘‘паччаттам̣йева уппа̄дита̄ ниббути ча паччаттам̣йева видита̄’’ти, сайамбхун̃а̄н̣ена ниббаттита̄ ниббути сайамева видита̄ти аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘паччатта’’нти падам̣ вивидхавибхаттикам̣ хутва̄ а̄вуттинайена а̄ваттатӣти дассетум̣ ‘‘аттана̄йева аттанӣ’’ти вуттам̣. авидитанибба̄на̄ти аппат̣иладдханибба̄на̄ миччха̄пат̣ипаннатта̄. паджа̄нанампи хи тададхигамавасенева ведитаббам̣. ети ит̣т̣хабха̄вена паваттатӣти айо, сукхам̣. таппат̣иккхепена анайо, дуккхам̣. тадева хитасукхасса бйасанато бйасанам̣.

37. там̣ дассентоти бхагава̄пи ‘‘ан̃н̃атиттхийо таттха са̄расан̃н̃ӣ’’ти там̣ дассенто. а̄дхипаччабха̄вена̄ти а̄дхипаччасабха̄вена. йасса а̄чарийава̄дасса васена пурисо ‘‘а̄чарийо’’ти вуччати, со а̄чарийава̄до а̄чарийабха̄воти а̄ха ‘‘а̄чарийабха̄вам̣ а̄чарийава̄да’’нти. еттха̄ти а̄чарийава̄де. ити катва̄ти имина̄ ка̄ран̣ена. соти а̄чарийава̄до. ‘‘агган̃н̃ам̣’’ твева вутто агган̃н̃ависайатта̄. кена вихитанти кена пака̄рена вихитам̣. тена̄ха ‘‘кена вихитам̣ кинти вихита’’нти. брахмаджа̄лети брахмаджа̄ласам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.28). таттха хи виттха̄рато вуттавидхим̣ идха атидисати, па̄л̣и пана таттха чева идха ча екасадиса̄ ва̄ти.

41. кхид̣д̣а̄ падосика̄ мӯлабхӯта̄ еттха сантӣти кхид̣д̣а̄падосикам̣, а̄чарийакам̣. тенева̄ха ‘‘кхид̣д̣а̄падосикамӯлака’’нти. манопадосиканти еттха̄пи есева найо.

47. йена вачанена аббха̄чиккханти, тасса авиджджама̄ната̄ на̄ма аттхавасенева̄ти а̄ха ‘‘асам̣виджджама̄нат̣т̣хена̄’’ти. туччха̄, муса̄ти ча каран̣аттхе паччаттавачананти а̄ха ‘‘туччхена, муса̄ва̄дена̄’’ти. вачанасса антоса̄рам̣ на̄ма авипарӣто аттхоти тадабха̄вена̄ха ‘‘антоса̄равирахитена̄’’ти. абхиа̄чиккхантӣти абхибхавитва̄ гхат̣т̣ента̄ катхенти, аккосантӣти аттхо. випарӣтасан̃н̃оти айа̄тха̄васан̃н̃о. субхам̣ вимоккханти ‘‘субха’’нти вуттавимоккхам̣. ван̣н̣акасин̣анти сунӣлакасупӣтака̄диван̣н̣акасин̣ам̣. саббанти йам̣ субхам̣, асубхан̃ча ван̣н̣акасин̣ам̣, тан̃ча саббам̣. на асубханти асубхампи ‘‘асубха’’нти тасмим̣ самайе на сан̃джа̄на̄ти, атха кхо ‘‘субхам̣’’ твева сан̃джа̄на̄тӣти аттхо. випарӣта̄ айа̄тха̄вага̄хита̄йа, айа̄тха̄вава̄дита̄йа ча.

48. йасма̄ со парибба̄джако ависсат̣т̣хамиччха̄га̄хита̄йа самма̄ аппат̣ипаджджитука̄мо самма̄пат̣ипаннам̣ вийа мам̣ саман̣о готамо, бхиккхаво ча сан̃джа̄нантӯти адхиппа̄йена ‘‘татха̄ дхаммам̣ десету’’нтиа̄дима̄ха, тасма̄ вуттам̣ ‘‘майа̄ етасса…пе… ват̣т̣атӣ’’ти. мамманти маммаппадесам̣ пӣл̣а̄джананат̣т̣ха̄нам̣. сут̣т̣хӯти саккаччам̣. йатха̄ на винассати, евам̣ анураккха.

ва̄сана̄йа̄ти килесаккхайа̄ваха̄йа пат̣ипаттийа̄ ва̄сана̄йа. сесам̣ сувин̃н̃еййамева̄ти.

па̄тхикасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.