дхамма̄нупассана̄
нӣваран̣апаббаван̣н̣ана̄
382. паха̄табба̄дидхаммавибха̄гадассанавасена пан̃чадха̄ дхамма̄нупассана̄ ниддит̣т̣ха̄ти айаматтхо па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йатӣти таматтхам̣ уллин̇генто ‘‘пан̃чавидхена дхамма̄нупассанам̣ катхету’’нти а̄ха. йади евам̣ касма̄ нӣваран̣а̄дивасенева ниддит̣т̣ханти? винеййаджджха̄сайато. йесан̃хи венеййа̄нам̣ паха̄таббадхаммесу пат̣хамам̣ нӣваран̣а̄ни вибха̄гена ваттабба̄ни, тесам̣ васенеттха бхагавата̄ пат̣хамам̣ нӣваран̣есу дхамма̄нупассана̄ катхита̄. татха̄ хи ка̄йа̄нупассана̄пи саматхапуббан̇гама̄ десита̄, тато парин̃н̃еййесу кхандхесу, а̄йатанесу ча бха̄ветаббесу боджджхан̇гесу, парин̃н̃еййа̄дивибха̄гесу саччесу ча уттара̄ десана̄, тасма̄ четтха саматхабха̄вана̄пи йа̄вадева випассанаттха̄ иччхита̄. випассана̄падха̄на̄, випассана̄бахула̄ ча сатипат̣т̣ха̄надесана̄ти тасса̄ випассана̄бхинивесавибха̄гена деситабха̄вам̣ вибха̄венто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха кхандха̄йатанадуккхасаччавасена миссакапариггахакатханам̣ дат̣т̣хаббам̣. сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхапариггахампӣти пи-саддена сакалапан̃чупа̄да̄наккхандхапариггахам̣ сампин̣д̣ети итаресам̣ тадантогадхатта̄.
‘‘кан̣хасуккадхамма̄нам̣ йуганандхата̄ наттхӣ’’ти паджа̄нанака̄ле абха̄ва̄ ‘‘абхин̣хасамуда̄ча̄равасена̄’’ти вуттам̣. сам̣виджджама̄нанти аттано санта̄не упалаббхама̄нам̣. йатха̄ти йена̄ка̄рена, со пана ‘‘ка̄маччхандасса уппа̄до хотӣ’’ти вуттатта̄ ка̄маччхандасса ка̄ран̣а̄ка̄рова, аттхато ка̄ран̣амева̄ти а̄ха ‘‘йена ка̄ран̣ена̄’’ти. ча-саддо ваккхама̄наттхасамуччайаттхо.
таттха̄ти ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄дина̄ вуттападе. субхампӣти ка̄маччхандопи. со хи аттано гахан̣а̄ка̄рена ‘‘субха’’нти вутто, тена̄ка̄рена паваттанакасса ан̃н̃асса ка̄маччхандасса нимиттатта̄ ‘‘нимитта’’нти ча. ит̣т̣хам̣, ит̣т̣ха̄ка̄рена ва̄ гайхама̄нам̣ рӯпа̄ди субха̄рамман̣ам̣. а̄кан̇кхитасса хитасукхасса паттийа̄ анупа̄йабхӯто манасика̄ро анупа̄йаманасика̄ро. танти айонисоманасика̄рам̣. таттха̄ти тасмим̣ сабха̄гахетубхӯте, а̄рамман̣абхӯте ча дувидхе субханимитте. а̄ха̄роти паччайо аттано пхалам̣ а̄харатӣти катва̄.
асубханти асубхаджджха̄нам̣ уттарападалопена, там̣ пана дасасу авин̃н̃а̄н̣акаасубхесу ча кеса̄дӣсу савин̃н̃а̄н̣акаасубхесу ча паваттам̣ дат̣т̣хаббам̣. кеса̄дӣсу хи сан̃н̃а̄ ‘‘асубхасан̃н̃а̄’’ти гирима̄нандасутте (а. ни. 10.60) вутта̄. еттха ча чатуббидхасса айонисоманасика̄расса, йонисоманасика̄расса ча гахан̣ам̣ ниравасесадассанаттхам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣, тесу пана асубхесу ‘‘субха’’нти, ‘‘асубха’’нти ча манасика̄ро идха̄дхиппето, таданукӯлатта̄ пана итаре пӣти.
ека̄дасасу асубхесу пат̣иккӯла̄ка̄расса угган̣ханам̣, йатха̄ ва̄ таттха уггаханимиттам̣ уппаджджати, татха̄ пат̣ипатти асубханимиттасса уггахо. упача̄раппана̄ваха̄йа асубхабха̄вана̄йа ануйун̃джана̄ асубхабха̄вана̄нуйого. ‘‘бходжане маттан̃н̃уно мита̄ха̄расса тхинамиддха̄бхибхава̄бха̄ва̄ ота̄рам̣ алабхама̄но ка̄маччхандо пахӣйатӣ’’ти ваданти, айамева ча аттхо ниддесепи вуччати. йо пана бходжанасса пат̣иккӯлатам̣, таббипарин̣а̄масса тада̄дха̄расса тасса ча упаниссайабхӯтасса ативийа джегуччхатам̣, ка̄йасса ча а̄ха̄рат̣т̣хитикаттам̣ саммадева джа̄на̄ти, со саббасо бходжане пама̄н̣асса джа̄нанена бходжанематтан̃н̃ӯ на̄ма. та̄дисасса хи ка̄маччхандо пахӣйатева.
асубхакаммикатиссаттхеро дантат̣т̣хидасса̄вӣ. пахӣнасса̄ти виккхамбханавасена пахӣнасса. ито паресупи еварӯпесу т̣ха̄несу есева найо. абхидхаммапарийа̄йена (дха. са. 1159, 1503) саббопи лобхо ка̄маччханданӣваран̣анти а̄ха ‘‘арахаттамаггена̄’’ти.
пат̣игхампи пуримуппаннам̣ пат̣игханимиттам̣ парато уппаджджанакасса пат̣игхасса ка̄ран̣анти катва̄.
меджджати синийхатӣти митто, хитесӣ пуггало, тасмим̣ митте бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ти метта̄, хитесита̄, тасса̄ метта̄йа. аппана̄пи упача̄ропи ват̣т̣ати са̄дха̄ран̣авачанабха̄вато. ‘‘четовимуттӣ’’ти вутте аппана̄ва ват̣т̣ати аппанам̣ аппатта̄йа пат̣ипаккхато сут̣т̣ху муччанасса абха̄вато. танти йонисоманасика̄рам̣. таттха̄ти метта̄йа. бахулам̣ паваттайатоти бахулӣка̄равато.
саттесу метта̄йанасса хитӯпасам̣ха̄расса уппа̄данам̣ паваттанам̣ метта̄нимиттасса уггахо, пат̣хамуппанно метта̄манасика̄ро парато уппаджджанакасса ка̄ран̣абха̄вато метта̄манасика̄рова метта̄нимиттам̣. каммамева сакам̣ етесанти каммассака̄, сатта̄, таббха̄во каммассаката̄, каммада̄йа̄дата̄. досаметта̄су йа̄тха̄вато а̄дӣнава̄нисам̣са̄нам̣ пат̣исан̇кха̄нам̣ вӣмам̣са̄ идха пат̣исан̇кха̄нам̣. метта̄виха̄рикалйа̄н̣амиттавантата̄ идха калйа̄н̣амиттата̄. одиссакаанодиссакадиса̄пхаран̣а̄нанти (одхисакаанодхисакадиса̄пхаран̣а̄нам̣ ма. ни. ат̣т̣ха. 1.115) аттаатипийасаха̄йамаджджхаттаверивасена одиссаката̄, сӣма̄самбхеде кате анодиссаката̄. ека̄дидиса̄пхаран̣авасена диса̄пхаран̣ата̄ метта̄йа уггахан̣е ведитабба̄. виха̄рараччха̄га̄ма̄дивасена ва̄ одиссакадиса̄пхаран̣ам̣. виха̄ра̄диуддесарахитам̣ пураттхима̄дидиса̄васена анодиссакадиса̄пхаран̣анти евам̣ двидха̄ уггахан̣ам̣ сандха̄йа ‘‘одиссакаанодиссакадиса̄пхаран̣а̄на’’нти вуттам̣. уггахоти ча йа̄ва упача̄ра̄ дат̣т̣хаббо. уггахита̄йа а̄севана̄ бха̄вана̄. таттха саббе сатта̄, па̄н̣а̄, бхӯта̄, пуггала̄, аттабха̄вапарийа̄панна̄ти етесам̣ васена пан̃чавидха̄, екекасмим̣ авера̄ хонту, абйа̄паджджха̄, анӣгха̄, сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯти чатудха̄ паваттито вӣсативидха̄ анодиссакапхаран̣а̄ метта̄. сабба̄ иттхийо, пуриса̄, арийа̄, анарийа̄, дева̄, манусса̄, винипа̄тика̄ти саттодхикаран̣авасена паватта̄ саттавидха̄, ат̣т̣хавӣсати видха̄ ва̄, дасахи диса̄хи дисодхикаран̣авасена паватта̄ дасавидха̄, екека̄йа ва̄ диса̄йа сатта̄дииттха̄диавера̄дибхедена асӣта̄дхикачатусатаппабхеда̄ ча одхисо пхаран̣а̄ ведитабба̄.
йена айонисоманасика̄рена аратиа̄дика̄ни уппаджджанти, со аратиа̄дӣсу айонисоманасика̄ро. тена ниппха̄детаббе хи идам̣ бхуммам̣. еса найо ито паресупи. уккан̣т̣хита̄ пантасена̄санесу, адхикусаладхаммесу ча уппаджджанабха̄варин̃чана̄. ка̄йавинамана̄ти караджака̄йасса вирӯпена̄ка̄рена намана̄. лӣна̄ка̄роти сан̇коча̄патти.
кусаладхаммапат̣ипаттийа̄ пат̣т̣хапанасабха̄вата̄йа, таппат̣ипаккха̄нам̣ висосанасабха̄вата̄йа ча а̄рамбхадха̄туа̄дито паваттавӣрийанти а̄ха ‘‘пат̣хама̄рамбхавӣрийа’’нти. йасма̄ пат̣хама̄рамбхаматтасса косаджджавидхаманам̣, тха̄магаманан̃ча наттхи, тасма̄ вуттам̣ ‘‘косаджджато никкхантата̄йа тато балаватара’’нти. йасма̄ пана апара̄паруппаттийа̄ ладдха̄севанам̣ упарӯпари висесам̣ а̄вахантам̣ ативийа тха̄магатамева хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманато татопи балаватара’’нти.
атибходжане нимиттагга̄хоти атибходжане тхинамиддхасса нимиттагга̄хо, еттаке бхутте там̣ бходжанам̣ тхинамиддхасса ка̄ран̣ам̣ хоти, еттаке на хотӣти тхинамиддхасса ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ага̄хо хотӣти аттхо. бйатирекавасена четам̣ вуттам̣, тасма̄ ‘‘еттаке бхутте там̣ бходжанам̣ тхинамиддхасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣ’’ти бходжане маттан̃н̃ута̄ ча аттхато дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘чатупан̃ча…пе… на хотӣ’’ти. дива̄ сӯрийа̄локанти дива̄ гахитанимиттам̣ сӯрийа̄локам̣ раттийам̣ манаси каронтасса̄пӣти еваметтха аттхо ведитаббо. дхутан̇га̄нам̣ вӣрийанисситатта̄ вуттам̣ ‘‘дхутан̇ганисситасаппа̄йакатха̄йапӣ’’ти.
куккуччампи ката̄ката̄нусочанавасена паваттама̄нам̣ четасо авӯпасама̄вахата̄йа уддхаччена сама̄налаккхан̣амева̄ти ‘‘авӯпасамо на̄ма авӯпасанта̄ка̄ро, уддхаччакуккуччамеветам̣ аттхато’’ти вуттам̣.
бахуссутасса гантхато, аттхато ча сутта̄дӣни вича̄рентасса таббахулавиха̄рино аттхаведа̄дипат̣ила̄бхасаббха̄вато виккхепо на хотӣти, йатха̄видхипат̣ипаттийа̄, йатха̄нурӯпапатика̄раппаваттийа̄ ча ката̄ката̄нусочанан̃ча на хотӣти ‘‘ба̄хусачченапи…пе… уддхаччакуккуччам̣ пахӣйатӣ’’ти а̄ха. йадаггена ба̄хусаччена уддхаччакуккуччам̣ пахӣйати, тадаггена парипуччхаката̄винайапакатан̃н̃ута̄хипи там̣ пахӣйатӣти дат̣т̣хаббам̣. вуддхасевита̄ ча вуддхасӣлитам̣ а̄вахатӣти четовӯпасамакаратта̄ уддхаччакуккуччаппаха̄нака̄рӣ вутта̄. вуддхаттам̣ пана анапеккхитва̄ куккуччавинодака̄ винайадхара̄ калйа̄н̣амитта̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. виккхепо ча паббаджита̄нам̣ йебхуййена куккуччахетуко хотӣти ‘‘каппийа̄каппийапарипуччха̄бахуласса̄’’тиа̄дина̄ винайанайенева парипуччхаката̄дайо ниддит̣т̣ха̄. пахӣне уддхаччакуккуччети ниддха̄ран̣е бхуммам̣. куккуччасса доманассасахагататта̄ ана̄га̄мимаггена а̄йатим̣ ануппа̄до вутто.
тит̣т̣хати паваттати еттха̄ти т̣ха̄нӣйа̄ вичикиччха̄йа т̣ха̄нӣйа̄ вичикиччха̄т̣ха̄нӣйа̄, вичикиччха̄йа ка̄ран̣абхӯта̄ дхамма̄, тит̣т̣хатӣти ва̄ т̣ха̄нӣйа̄, вичикиччха̄ т̣ха̄нӣйа̄ етисса̄ти вичикиччха̄т̣ха̄нӣйа̄, аттхато вичикиччха̄ ева. са̄ хи пуримуппанна̄ парато уппаджджанакавичикиччха̄йа сабха̄гахетута̄йа аса̄дха̄ран̣ам̣ ка̄ран̣ам̣.
кусала̄кусала̄ти косалласамбхӯтат̣т̣хена кусала̄, таппат̣ипаккхато акусала̄. йе акусала̄, те са̄ваджджа̄, асевитабба̄, хӣна̄ ча. йе кусала̄, те анаваджджа̄, севитабба̄,пан̣ӣта̄ ча. кусала̄ ва̄ хӣнехи чханда̄дӣхи а̄раддха̄ хӣна̄, пан̣ӣтехи пан̣ӣта̄. кан̣ха̄ти ка̄л̣ака̄ читтасса апабхассарабха̄вакаран̣а̄. сукка̄ти ода̄та̄ читтасса пабхассарабха̄вакаран̣а̄. кан̣ха̄бхиджа̄тихетуто ва̄ кан̣ха̄. сукка̄бхиджа̄тихетуто сукка̄. те ева саппат̣ибха̄га̄. кан̣ха̄ хи уджувипаччанӣката̄йа суккасаппат̣ибха̄га̄, татха̄ сукка̄пи итарехи. атха ва̄ кан̣хасукка̄ ча саппат̣ибха̄га̄ ча кан̣хасуккасаппат̣ибха̄га̄. сукха̄ хи ведана̄ дуккха̄йа ведана̄йа саппат̣ибха̄га̄, дуккха̄ ча ведана̄ сукха̄йа ведана̄йа саппат̣ибха̄га̄ти.
ка̄мам̣ ба̄хусаччапарипуччхаката̄хи сабба̄пи ат̣т̣хаваттхука̄ вичикиччха̄ пахӣйати, татха̄пи ратанаттайавичикиччха̄мӯлика̄ сесавичикиччха̄ти катва̄ а̄ха ‘‘тӣн̣и ратана̄ни а̄раббха̄’’ти. ратанаттайагун̣а̄вабодхе ‘‘саттхари кан̇кхатӣ’’тиа̄ди (дха. са. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; вибха. 915) вичикиччха̄йа асамбхавоти. винайе пакатан̃н̃ута̄ ‘‘сиккха̄йа кан̇кхатӣ’’ти вутта̄йа вичикиччха̄йа паха̄нам̣ каротӣти а̄ха ‘‘винайе чин̣н̣авасӣбха̄васса̄пӣ’’ти. окаппанийасаддха̄сан̇кха̄таадхимоккхабахуласса̄ти саддхеййаваттхуно анупависанасаддха̄сан̇кха̄таадхимоккхена адхимуччанабахуласса, адхимуччанан̃ча адхимоккхуппа̄данамева̄ти дат̣т̣хаббам̣, саддха̄йа ва̄ ниннапон̣ата̄адхимутти адхимоккхо.
самудайавайа̄ти самудайавайадхамма̄. субханимиттаасубханимитта̄дӣсӯти ‘‘субханимитта̄дӣсу асубханимитта̄дӣсӯ’’ти а̄ди-саддо паччекам̣ йоджетаббо. таттха пат̣хамена а̄ди-саддена пат̣игханимитта̄дӣнам̣ сан̇гахо, дутийенаметта̄четовимуттиа̄дӣнам̣. сесаметтха йам̣ ваттаббам̣, там̣ вуттанайамева.
нӣваран̣апаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кхандхапаббаван̣н̣ана̄
383. упа̄да̄нехи а̄рамман̣акаран̣а̄дивасена упа̄да̄табба̄ ва̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄.
ити рӯпанти еттха ити-саддо идам̣-саддена сама̄наттхоти адхиппа̄йена̄ха ‘‘идам̣ рӯпа’’нти. тайидам̣ сарӯпаггахан̣абха̄вато анавасесапарийа̄да̄нам̣ хотӣти а̄ха ‘‘еттакам̣ рӯпам̣, на ито парам̣ рӯпам̣ аттхӣ’’ти. итӣти ва̄ пака̄раттхе нипа̄то, тасма̄ ‘‘ити рӯпа’’нти имина̄ бхӯтупа̄да̄дивасена йаттако рӯпасса пабхедо, тена саддхим̣ рӯпам̣ анавасесато парийа̄дийитва̄ дассети. сабха̄ватоти руппанасабха̄вато, чаккха̄диван̣н̣а̄дисабха̄вато ча. ведана̄дӣсупӣти еттха ‘‘айам̣ ведана̄, еттака̄ ведана̄, на ито парам̣ ведана̄ аттхӣти сабха̄вато веданам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄, сабха̄ватоти ча ‘‘анубхаванасабха̄вато, са̄та̄дисабха̄вато ча̄’’ти евама̄дина̄ йоджетаббам̣. сесам̣ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.
кхандхапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанапаббаван̣н̣ана̄
384. чхасу аджджхаттикаба̄хиресӯти ‘‘чхасу аджджхаттикесу чхасу ба̄хиресӯ’’ти ‘‘чхасӯ’’ти падам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣. касма̄ панета̄ни убхайа̄ни чхал̣ева вутта̄ни? чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йуппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато. чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парийа̄паннасса хи вин̃н̃а̄н̣ака̄йасса чаккха̄йатанамева уппаттидва̄рам̣, рӯпа̄йатанамева ча а̄рамман̣ам̣, татха̄ итара̄ни итаресам̣, чхат̣т̣хасса пана бхаван̇гаманасан̇кха̄то мана̄йатанекадесо уппаттидва̄рам̣, аса̄дха̄ран̣ан̃ча дхамма̄йатанам̣ а̄рамман̣ам̣. чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети, вибха̄вети ча̄ти аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. гха̄йатӣти гха̄нам̣. джӣвитанимиттата̄йа расо джӣвитам̣, там̣ джӣвитам̣ авха̄йатӣти дживха̄. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йо уппаттидесоти ка̄йо. муна̄ти а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти мано. рӯпайати ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти рӯпам̣. саппати аттано паччайехи харӣйати сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ гамӣйатӣти саддо. гандхайати аттано ваттхум̣ сӯчетӣти гандхо. расанти там̣ сатта̄ асса̄дентӣти расо. пхусӣйатӣти пхот̣т̣хаббам̣. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. сабба̄ни пана а̄йа̄нам̣ танана̄диаттхена а̄йатана̄ни. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. 2.510, 511, 512; висуддхи. т̣ӣ. 2.510) вуттанайенева ведитаббо.
чаккхун̃ча паджа̄на̄тӣти (дӣ. ни. 2.384; ма. ни. 1.117) еттха чаккху на̄ма паса̄дачаккху, на сасамбха̄рачаккху, на̄пи диббачаккхуа̄диканти а̄ха чаккхупаса̄данти. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’’ти. (дха. са. 596) ча-саддо ваккхама̄наттхасамуччайаттхо. йа̄тха̄васарасалаккхан̣авасена̄ти авипарӣтасса аттано расасса чева лаккхан̣асса ча васена, рӯпесу а̄вин̃чханакиччасса чева рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтапаса̄далаккхан̣асса ча дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтапаса̄далаккхан̣асса ча васена̄ти аттхо. атха ва̄ йа̄тха̄васарасалаккхан̣авасена̄ти йа̄тха̄васарасавасена чева лаккхан̣авасена ча, йа̄тха̄васарасоти ча авипарӣтасабха̄во ведитаббо. со хи расӣйати авираддхапат̣иведхавасена асса̄дӣйати рамӣйатӣти ‘‘расо’’ти вуччати, тасма̄ салаккхан̣авасена̄ти вуттам̣ хоти. лаккхан̣авасена̄ти аничча̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена.
‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.204, 400; ма. ни. 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43, 45; 2.4.60) самудита̄нийева рӯпа̄йатана̄ни чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттихету, на висум̣ висунти имасса аттхасса джотанаттхам̣ ‘‘рӯпе ча̄’’ти путхувачанаггахан̣ам̣, та̄йа ева ча десана̄гатийа̄ ка̄мам̣ идха̄пи ‘‘рӯпе ча паджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣, рӯпабха̄васа̄ман̃н̃ена пана саббам̣ екаджджхам̣ гахетва̄ бахиддха̄ чатусамут̣т̣ха̄никарӯпан̃ча̄ти екавачанавасена аттхо. сарасалаккхан̣а васена̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄вакиччасса васена чева чаккхупат̣ихананалаккхан̣асса васена ча̄ти йоджетаббам̣.
убхайам̣ пат̣ичча̄ти чаккхум̣ упаниссайапаччайавасена паччайабхӯтам̣, рӯпе а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайавасена паччайабхӯте ча пат̣ичча. ка̄мам̣ айам̣ суттантасам̣ван̣н̣ана̄, ниппарийа̄йакатха̄ на̄ма абхидхаммасанниссита̄ ева̄ти абхидхамманайенева сам̣йоджана̄ни дассенто ‘‘ка̄мара̄га…пе… авиджджа̄сам̣йоджана’’нти а̄ха. таттха ка̄месу ра̄го, ка̄мо ча со ра̄го ча̄ти ва̄ ка̄мара̄го. со ева бандханат̣т̣хена сам̣йоджанам̣. айан̃хи йасса сам̣виджджати, там̣ пуггалам̣ ват̣т̣асмим̣ сам̣йоджети бандхати ити дуккхена саттам̣, бхава̄дике ва̄ бхавантара̄дӣхи, каммуна̄ ва̄ випа̄кам̣ сам̣йоджети бандхатӣти сам̣йоджанам̣. евам̣ пат̣игхасам̣йоджам̣а̄дӣнампи йатха̄рахаматтхо ваттаббо. сарасалаккхан̣авасена̄ти еттха пана саттасса ват̣т̣ато аниссаджджанасан̇кха̄тасса аттано киччасса чева йатха̄вуттабандханасан̇кха̄тасса лаккхан̣асса ча васена̄ти йоджетаббам̣.
бхавасса̄дадит̣т̣хисса̄даниваттанаттхам̣ ка̄масса̄даггахан̣ам̣. асса̄дайатоти абхирамантасса. абхинандатоти саппӣтикатан̣ха̄васена нандантасса. пададвайена̄пи балавато ка̄мара̄гасса паччайабхӯта̄ ка̄мара̄гуппатти вутта̄. еса найо сесесупи. анит̣т̣ха̄рамман̣ети еттха ‘‘а̄па̄тхагате’’ти вибхаттивипарин̣а̄манавасена ‘‘а̄па̄тхагата’’нти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. етам̣ а̄рамман̣анти етам̣ евам̣сукхумам̣ евам̣дуббибха̄гам̣ а̄рамман̣ам̣. ‘‘ниччам̣ дхува’’нти идам̣ нидассанаматтам̣. ‘‘уччхиджджиссати винассиссатӣти ган̣хато’’ти евама̄дӣнампи сан̇гахо иччхитаббо. пат̣хама̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ ануродхавасена ‘‘сатто ну кхо’’ти, итара̄йа ануродхавасена ‘‘саттасса ну кхо’’ти вичикиччхато. аттаттанийа̄дига̄ха̄нугата̄ хи вичикиччха̄ дит̣т̣хийа̄ асати абха̄вато. бхавам̣ паттхентасса̄ти ‘‘ӣдисе сампаттибхаве йасма̄ амха̄кам̣ идам̣ ит̣т̣хам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ сулабхам̣ джа̄там̣, тасма̄ а̄йатимпи едисо, ито ва̄ уттаритаро сампаттибхаво бхавеййа̄’’ти бхавам̣ ника̄ментасса. еварӯпанти еварӯпам̣ рӯпам̣. там̣садисе хи таббоха̄равасеневам̣ вуттам̣. бхавати хи там̣садисесу таббоха̄ро йатха̄ ‘‘са̄ ева титтирӣ, та̄ни ева осадха̄нӣ’’ти. усӯйатоти усӯйам̣ иссам̣ уппа̄дайато. ан̃н̃асса маччхара̄йатоти ан̃н̃ена аса̄дха̄ран̣абха̄вакаран̣ена маччхарийам̣ карото. саббехева йатха̄вуттехи навахи сам̣йоджанехи.
тан̃ча ка̄ран̣анти субханимиттапат̣игханимитта̄дивибха̄гам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дирӯпа̄рамман̣ан̃чева таджджа̄йонисоманасика̄ран̃ча̄ти тасса тасса сам̣йоджанасса ка̄ран̣ам̣. авиккхамбхита̄самӯхатабхӯмиладдхуппаннам̣ там̣ сандха̄йа ‘‘аппахӣнат̣т̣хена уппаннасса̄’’ти вуттам̣. ваттама̄нуппанната̄ самуда̄ча̄раггахан̣енева гахита̄. йена ка̄ран̣ена̄ти йена випассана̄саматхабха̄вана̄сан̇кха̄тена ка̄ран̣ена. тан̃хи тасса тадан̇гавасена чева виккхамбханавасена ча паха̄нака̄ран̣ам̣. исса̄маччхарийа̄нам̣ апа̄йагаманӣйата̄йа пат̣хамамаггаваджджхата̄ вутта̄. йади евам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хотӣ’’ти (а. ни. 4.241) суттападам̣ катханти? там̣ суттантапарийа̄йена вуттам̣. йатха̄нуломаса̄сана̄ хи суттантадесана̄, айам̣ пана абхидхамманайена сам̣ван̣н̣ана̄ти на̄йам̣ досоти. ол̣а̄рикасса̄ти тхӯласса, йато абхин̣хасамуппаттипарийут̣т̣ха̄натиббата̄ва хоти. ан̣усахагатасса̄ти вуттаппака̄ра̄бха̄вена ан̣убха̄вам̣ сукхумабха̄вам̣ гатасса. уддхаччасам̣йоджанассапеттха ануппа̄до вуттойева̄ти дат̣т̣хаббо йатха̄вуттасам̣йоджанехи авина̄бха̄вато. екаттхата̄йа сота̄дӣнам̣ сабха̄васарасалаккхан̣авасена паджа̄нана̄, таппаччайа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ уппа̄да̄дипаджа̄нана̄ ча вуттанайенева ведитабба̄ти дассенто ‘‘есева найо’’ти атидисати.
аттано ва̄ дхаммесӯти аттано аджджхаттика̄йатанадхаммесу, аттано убхайадхаммесу ва̄. имасмим̣ паккхе аджджхаттика̄йатанапаригган̣ханена̄ти аджджхаттика̄йатанапаригган̣ханамукхена̄ти аттхо. еван̃ча анавасесато сапарасанта̄несу а̄йатана̄нам̣ париггахо сиддхо хоти. парасса ва̄ дхаммесӯти еттха̄пи есева найо. рӯпа̄йатанасса̄ти ад̣д̣хека̄дасаппабхедасса рӯпасабха̄васса а̄йатанасса рӯпаккхандхе ‘‘вуттанайена нӣхаритаббо’’ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. сесаккхандхесӯти ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхесу. вуттанайена̄ти имина̄ атидесена рӯпаккхандхе ‘‘а̄ха̄расамудайа̄’’ти вин̃н̃а̄н̣аккхандхе ‘‘на̄марӯпасамудайа̄’’ти сесакхандхесу ‘‘пхассасамудайа̄’’ти имам̣ висесам̣ вибха̄вети, итарам̣ пана саббаттха сама̄нанти кхандхапаббе вийа а̄йатанапаббепи локуттараниваттанам̣ па̄л̣ийам̣ гахитам̣ наттхӣти вуттам̣ ‘‘локуттарадхамма̄ на гахетабба̄’’ти. сесам̣ вуттанайамева.
а̄йатанапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
боджджхан̇гапаббаван̣н̣ана̄
385. буджджханакасаттасса̄ти килесанидда̄йа пат̣ибуджджханакасаттасса, арийасачча̄нам̣ ва̄ пат̣ивиджджханакасаттасса. ан̇гесӯти ка̄ран̣есу, авайавесу ва̄. удайавайан̃а̄н̣уппаттито пат̣т̣ха̄йа самбодхипат̣ипада̄йам̣ т̣хито на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘а̄раддхавипассакато пат̣т̣ха̄йа йога̄вачароти самбодхӣ’’ти. суттантадесана̄ на̄ма парийа̄йакатха̄, айан̃ча сатипат̣т̣ха̄надесана̄ локийамаггавасена паватта̄ти вуттам̣ ‘‘йога̄вачароти самбодхӣ’’ти, ан̃н̃атха̄ ‘‘арийаса̄вако’’ти вадеййа.
‘‘сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄’’ти падасса аттхо ‘‘вичикиччха̄т̣т̣ха̄нӣйа̄’’ти еттха вуттанайена ведитаббо. танти йонисоманасика̄рам̣. таттха̄ти сатийам̣, ниппха̄детаббе четам̣ бхуммам̣.
сати ча сампаджан̃н̃ан̃ча сатисампаджан̃н̃ам̣. атха ва̄ сатиппадха̄нам̣ абхикканта̄диса̄ттхакабха̄вапаригган̣ханан̃а̄н̣ам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. там̣ саббаттха сатока̄рӣбха̄ва̄вахатта̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хоти. йатха̄ паччанӣкадхаммаппаха̄нам̣, анурӯпадхаммасевана̄ ча ануппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄да̄йа хоти, евам̣ сатирахитапуггалавиваджджана̄, сатока̄рӣпуггаласевана̄, таттха ча йуттаппайуттата̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти имаматтхам̣ дассети ‘‘сатисампаджан̃н̃а’’нтиа̄дина̄. тиссадаттаттхеро на̄ма, йо бодхиман̣д̣е суван̣н̣асала̄кам̣ гахетва̄ ‘‘ат̣т̣ха̄расасу бха̄са̄су катарабха̄са̄йа дхаммам̣ катхемӣ’’ти парисам̣ пава̄реси. абхайаттхероти датта̄бхайаттхерама̄ха.
дхамма̄нам̣, дхаммесу ва̄ вичайо дхаммавичайо, со ева самбоджджхан̇го, тасса дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса. ‘‘кусала̄кусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. таттха йонисоманасика̄рабахулӣка̄роти кусала̄дӣнам̣ там̣там̣сабха̄васарасалаккхан̣аа̄дикасса йа̄тха̄вато авабуджджханавасена уппанно н̃а̄н̣асампайуттачиттуппа̄до. со хи авипарӣтаманасика̄рата̄йа ‘‘йонисоманасика̄ро’’ти вутто, тада̄бхогата̄йа а̄ваджджана̄пи таггатика̄ ева, тасса абхин̣хам̣ паваттанам̣ бахулӣка̄ро. бхиййобха̄ва̄йа̄ти пунаппунам̣ бха̄ва̄йа. вепулла̄йа̄ти випулабха̄ва̄йа. па̄рипӯрийа̄ти парибрӯхана̄йа.
парипуччхаката̄ти парийога̄хетва̄ пуччхакабха̄во. а̄чарийе пайирупа̄ситва̄ пан̃чапи ника̄йе саха ат̣т̣хакатха̄йа парийога̄хетва̄ йам̣ йам̣ таттха ган̣т̣хит̣т̣ха̄набхӯтам̣, там̣ там̣ ‘‘идам̣ бханте катхам̣, имасса ко аттхо’’ти кхандха̄йатана̄диаттхам̣ пуччхантасса дхаммавичайасамбоджджхан̇го уппаджджати. тена̄ха ‘‘кхандхадха̄ту…пе… бахулата̄’’ти. ваттхӯнам̣ висадабха̄вакаран̣анти еттха читтачетасика̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄набха̄вато сарӣрам̣, таппат̣ибаддха̄ни чӣвара̄ни ча ‘‘ваттхӯнӣ’’ти адхиппета̄ни, та̄ни йатха̄ читтасса сукха̄ваха̄ни хонти, татха̄ каран̣ам̣ тесам̣ висадабха̄вакаран̣ам̣. тена вуттам̣ ‘‘аджджхаттикаба̄хира̄на’’нтиа̄ди. уссаннадосанти ва̄та̄диуссаннадосам̣. седамаламаккхитанти седена чева джаллика̄сан̇кха̄тена сарӣрамалена ча маккхитам̣. ча-саддена ан̃н̃ампи сарӣрасса, читтасса ча пӣл̣а̄вахам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сена̄санам̣ ва̄ти ва̄-саддена патта̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ависаде сати, висайабхӯте ва̄. катхам̣ бха̄ванамануйуттасса та̄ни висайо? антарантара̄ паваттанакачиттуппа̄давасеневам̣ вуттам̣. те хи читтуппа̄да̄ читтекаггата̄йа апарисуддхабха̄ва̄йа сам̣ваттанти. читтачетасикесу ниссайа̄дипаччайабхӯтесу. н̃а̄н̣ампӣти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена на кевалам̣ там̣ ваттхуйева, атха кхо тасмим̣ апарисуддхе н̃а̄н̣ампи апарисуддхам̣ хотӣти ниссайа̄парисуддхийа̄ там̣ниссита̄парисуддхи вийа висайасса апарисуддхата̄йа висайино апарисуддхим̣ дассети.
самабха̄вакаран̣анти киччато анӯна̄дхикабха̄вакаран̣ам̣. саддхеййаваттхусмим̣ паччайавасена адхимоккхакиччасса пат̣утарабха̄вена, пан̃н̃а̄йа ависадата̄йа, вӣрийа̄дӣнан̃ча ситхилата̄дина̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти. тена̄ха ‘‘итара̄ни манда̄нӣ’’ти. татоти тасма̄ саддхиндрийасса балавабха̄вато, итаресан̃ча мандатта̄. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ пагган̣ханам̣ анубалаппада̄нам̣ паггахо, паггахова киччам̣ паггахакиччам̣, ‘‘ка̄тум̣ на саккотӣ’’ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣. виккхепапат̣иккхепо, йена ва̄ сампайутта̄ авиккхитта̄ хонти, со авиккхепо. рӯпагатам̣ вийа чаккхуна̄ йена йа̄тха̄вато висайасабха̄вам̣ пассати, там̣ дассанакиччам̣. ка̄тум̣ на саккоти балавата̄ саддхиндрийена абхибхӯтатта̄. сахаджа̄тадхаммесу хи индат̣т̣хам̣ ка̄рента̄нам̣ сахапаваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ екарасата̄васенева аттхасиддхи, на ан̃н̃атха̄. тасма̄ти вуттамеваттхам̣ ка̄ран̣абха̄вена пачча̄масати. танти саддхиндрийам̣. дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена̄ти йасса саддхеййасса ваттхуно ул̣а̄рата̄дигун̣е адхимуччанасса са̄тисайаппаваттийа̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тасса паччайапаччайуппанната̄дивибха̄гато йа̄тха̄вато вӣмам̣санена. еван̃хи евам̣дхаммата̄найена сабха̄васарасато париггайхама̄не савиппха̄ро адхимоккхо на хоти ‘‘айам̣ имесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во’’ти париджа̄нанавасена пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса са̄тисайатта̄. дхурийадхаммесу хи йатха̄ саддха̄йа балавабха̄ве пан̃н̃а̄йа мандабха̄во хоти, евам̣ пан̃н̃а̄йа балавабха̄ве саддха̄йа мандабха̄во хотӣти. тена вуттам̣ ‘‘там̣ дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ва̄, йатха̄ ва̄ манасикарото балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена ха̄петабба’’нти. татха̄ аманасика̄рена̄ти йена̄ка̄рена бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тена̄ка̄рена бха̄вана̄йа анануйун̃джанатоти вуттам̣ хоти. идха дувидхена саддхиндрийасса балавабха̄во аттано ва̄ паччайависесена киччуттарийато, вӣрийа̄дӣнам̣ ва̄ мандакиччата̄йа. таттха пат̣хамавикаппе ха̄панавидхи дассито. дутийакаппе пана йатха̄ манаси карото вӣрийа̄дӣнам̣ мандакиччата̄йа саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена, вӣрийа̄дӣнам̣ пат̣укиччабха̄ва̄вахена манасика̄рена саддхиндрийам̣ техи самарасам̣ каронтена ха̄петаббам̣. имина̄ найена сесиндрийесупи ха̄панавидхи ведитаббо.
ваккалиттхераваттхӯти. со хи а̄йасма̄ саддха̄дхимуттата̄йа ката̄дхика̄ро саттху рӯпака̄йадассанаппасуто ева хутва̄ вихаранто саттха̄ра̄ ‘‘ким̣ те ваккали имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена, йо кхо ваккали дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.87; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.208; дха. па. ат̣т̣ха. 2.380; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.2.130; дха. са. ат̣т̣ха. 1007; тхерага̄. ат̣т̣ха. 2.ваккалиттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄) овадитва̄ каммат̣т̣ха̄не нийоджитопи там̣ анануйун̃джанто пан̣а̄мито атта̄нам̣ винипа̄тетум̣ папа̄тат̣т̣ха̄нам̣ абхирухи, атха нам̣ саттха̄ йатха̄нисиннова обха̄сам̣ виссаджджанена атта̄нам̣ дассетва̄ –
‘‘па̄моджджабахуло бхиккху, пасанно буддхаса̄сане;
адхигаччхе падам̣ сантам̣, сан̇кха̄рӯпасамам̣ сукха’’нти. (дха. па. 381) –
га̄тхам̣ ватва̄ ‘‘ехи ваккалӣ’’ти а̄ха. со тена аматенева абхиситто хат̣т̣хатут̣т̣хо хутва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапеси. саддха̄йа балавабха̄вато випассана̄вӣтхим̣ на отарати, там̣ н̃атва̄ бхагава̄ тасса индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄йа каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ ада̄си. со саттха̄ра̄ диннанайе т̣хатва̄ випассанам̣ уссукка̄петва̄ маггаппат̣ипа̄т̣ийа̄ арахаттам̣ па̄пун̣и. тенетам̣ вуттам̣ ‘‘ваккалиттхераваттху четтха нидассана’’нти. еттха̄ти саддхиндрийасса адхиматтабха̄ве сесиндрийа̄нам̣ сакичча̄каран̣е.
итаракиччабхеданти упат̣т̣ха̄на̄дикиччависесам̣. пассаддха̄дӣти а̄ди-саддена сама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ха̄петаббанти йатха̄ саддхиндрийасса балавабха̄во дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ха̄йати, евам̣ вӣрийиндрийасса адхиматтата̄ пассаддхиа̄дибха̄вана̄йа ха̄йати сама̄дхипаккхийатта̄ тасса̄. татха̄ хи сама̄дхиндрийасса адхиматтатам̣ косаджджапа̄тато раккхантӣ вӣрийа̄дибха̄вана̄ вийа вӣрийиндрийасса адхиматтатам̣ уддхаччапа̄тато раккхантӣ екам̣сато ха̄пети. тена вуттам̣ ‘‘пассаддхаа̄дибха̄вана̄йа ха̄петабба’’нти. сон̣аттхерасса ваттхӯти сукума̄расон̣аттхерасса ваттху. (маха̄ва. 242; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.205) со хи а̄йасма̄ саттху сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ сӣтаване вихаранто ‘‘мама сарӣрам̣ сукхума̄лам̣, на ча сакка̄ сукхенева сукхам̣ адхигантум̣, киламетва̄пи саман̣адхаммо ка̄таббо’’ти там̣ т̣ха̄начан̇камамева адхит̣т̣ха̄йа падха̄нам̣ ануйун̃джанто па̄даталесу пхот̣есу ут̣т̣хитесупи веданам̣ аджджхупеккхитва̄ дал̣хам̣ вӣрийам̣ каронто ачча̄раддхавӣрийата̄йа висесам̣ ниббаттетум̣ на̄саккхи. саттха̄ таттха гантва̄ вӣн̣ӯпамова̄дена овадитва̄ вӣрийасамата̄йоджанавӣтхим̣ дассенто каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ гиджджхакӯт̣ам̣ гато. тхеропи саттха̄ра̄ диннанайена вӣрийасаматам̣ йоджетва̄ бха̄венто випассанам̣ уссукка̄петва̄ арахатте патит̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘сон̣аттхерасса ваттху дассетабба’’нти. сесесупӣти сатисама̄дхипан̃н̃индрийесупи.
саматанти саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анӯна̄надхикабха̄вам̣, татха̄ сама̄дхивӣрийа̄нам̣. йатха̄ хи саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ висум̣ висум̣ дхурийадхаммабхӯта̄нам̣ киччато ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на̄тиваттанам̣ висесато иччхитаббам̣, йато несам̣ самадхурата̄йа аппана̄ сампаджджати, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ косаджджуддхаччапаккхика̄нам̣ самарасата̄йа сати ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхамбханато сампайуттадхамма̄нам̣ антадвайапа̄та̄бха̄вена саммадева аппана̄ иджджхати. ‘‘балавасаддхо’’тиа̄ди бйатирекамукхена вуттассева аттхасса саматтханам̣. тассаттхо йо балаватийа̄ саддха̄йа саманна̄гато ависадан̃а̄н̣о, со мудхаппасанно хоти, на авеччаппасанно. татха̄ хи аваттхусмим̣ пасӣдати сеййатха̄пи титтхийаса̄вака̄. кера̄т̣икапаккханти са̄т̣хеййапаккхам̣ бхаджати. саддха̄хӣна̄йа пан̃н̃а̄йа атидха̄ванто ‘‘деййаваттхупаричча̄гена вина̄ читтуппа̄даматтенапи да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ хотӣ’’тиа̄дӣни парикаппети хетупатирӯпакехи ван̃чито, евам̣бхӯто ча суккхатаккавилуттачитто пан̣д̣ита̄нам̣ вачанам̣ на̄дийати сан̃н̃аттим̣ на гаччхати. тена̄ха ‘‘бхесаджджасамут̣т̣хито вийа рого атекиччхо хотӣ’’ти. йатха̄ четтха саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висамабха̄во на аттха̄вахо, анаттха̄вахова, евам̣, сама̄дхивӣрийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висамабха̄во на аттха̄вахо, анаттха̄вахова, татха̄ на авиккхепа̄вахо, виккхепа̄вахова̄ти. косаджджам̣ абхибхавати, тена аппанам̣ на па̄пун̣а̄тӣти адхиппа̄йо. уддхаччам̣ абхибхаватӣти еттха̄пи есева найо. тадубхайанти саддха̄пан̃н̃а̄двайам̣, сама̄дхивӣрийадвайан̃ча. самам̣ ка̄таббанти самарасам̣ ка̄таббам̣.
сама̄дхикаммикасса̄ти саматхакаммат̣т̣ха̄никасса. еванти евам̣ санте, саддха̄йа тхокам̣ балавабха̄ве сатӣти аттхо. саддахантоти ‘‘патхавӣ патхавӣти манасикаран̣аматтена катхам̣ джха̄нуппаттӣ’’ти ачинтетва̄ ‘‘аддха̄ самма̄самбуддхена вуттавидхи иджджхиссатӣ’’ти саддаханто саддхам̣ джаненто. окаппентоти а̄рамман̣ам̣ анупависитва̄ вийа адхимуччанавасена авакаппенто паккханданто. екаггата̄ балаватӣ ват̣т̣ати сама̄дхиппадха̄натта̄ джха̄насса. убхиннанти сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣. сама̄дхикаммикасса сама̄дхино адхиматтата̄йа пан̃н̃а̄йа адхиматтата̄пи иччхитабба̄ти а̄ха ‘‘самата̄йапӣ’’ти, самабха̄вена̄пӣти аттхо. аппана̄ти локийаппана̄. татха̄ хи ‘‘хотийева̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати. локуттараппана̄ пана тесам̣ самабха̄венева иччхита̄. йатха̄ха ‘‘саматхавипассанам̣ йуганандхам̣ бха̄ветӣ’’ти (а. ни. 4.170; пат̣и. ма. 2.5).
йади висесато саддха̄пан̃н̃а̄нам̣, сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча самата̄ва иччхита̄, катхам̣ сатӣти а̄ха ‘‘сати пана саббаттха балаватӣ ват̣т̣атӣ’’ти. саббаттха̄ти лӣнуддхаччапаккхикесу пан̃часу индрийесу. уддхаччапаккхикекадесе ган̣ханто ‘‘саддха̄вӣрийапан̃н̃а̄на’’нти а̄ха. ан̃н̃атха̄ пӣти ча гахетабба̄ сийа̄. татха̄ хи ‘‘косаджджапаккхикена сама̄дхина̄’’ иччева вуттам̣, на ‘‘пассаддхисама̄дхиупеккха̄хӣ’’ти. са̄ти сати. саббесу ра̄джакаммесу нийутто саббакаммико. тена̄ти тена саббаттха иччхитаббат̣т̣хена ка̄ран̣ена. а̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣. саббаттха нийутта̄ саббаттхика̄ саббаттха лӣне, уддхате ча читте иччхитаббатта̄, саббе ва̄ лӣне, уддхате ча читте бха̄ветабба̄ боджджхан̇га̄ аттхика̄ ета̄йа̄ти саббаттхика̄. читтанти кусалам̣ читтам̣. тасса хи сати пат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣ аппаттасса паттийа̄ анадхигатасса адхигама̄йа. тена̄ха ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.
кхандха̄дибхеде анога̄л̣хапан̃н̃а̄нанти парийаттиба̄хусаччавасенапи кхандха̄йатана̄дӣсу аппатит̣т̣хитабуддхӣнам̣. бахуссутасевана̄ хи сутамайан̃а̄н̣а̄ваха̄. тарун̣авипассана̄саман̇гӣпи бха̄вана̄майан̃а̄н̣е т̣хитатта̄ екам̣сато пан̃н̃ава̄ ева на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘самапан̃н̃а̄са лаккхан̣апаригга̄хика̄йа удайаббайапан̃н̃а̄йа саманна̄гатапуггаласевана̄’’ти. н̃еййадхаммасса гамбхӣрабха̄вавасена таппариччхедакан̃а̄н̣асса гамбхӣрабха̄ваггахан̣анти а̄ха ‘‘гамбхӣресу кхандха̄дӣсу паватта̄йа гамбхӣрапан̃н̃а̄йа̄’’ти. тан̃хи н̃еййам̣ та̄диса̄йа пан̃н̃а̄йа чаритаббато гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣, тасса̄ ва̄ пан̃н̃а̄йа таттха пабхедато паватти гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄, тасса̄ паччавеккхан̣а̄ти а̄ха ‘‘гамбхӣрапан̃н̃а̄йа пабхедапаччавеккхан̣а̄’’ти. йатха̄ сативепуллаппатто на̄ма араха̄ ева, евам̣ пан̃н̃а̄вепуллаппаттотипи со ева̄ти а̄ха ‘‘арахаттамаггена бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хотӣ’’ти. вӣрийа̄дӣсупи есева найо.
‘‘таттам̣ айокхилам̣ хаттхе гаментӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.250, 267; а. ни. 3.36) вуттапан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣а̄ нирайе ниббаттасаттасса йебхуййена саббапат̣хамам̣ каронтӣти, девадӯтасутта̄дӣсу тасса а̄дито вуттатта̄ ча а̄ха ‘‘пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣ато пат̣т̣ха̄йа̄’’ти. сакат̣авахана̄дика̄лети а̄ди-саддена тадан̃н̃амануссехи, тираччха̄нехи ча виба̄дхийама̄нака̄лам̣ сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘екам̣ буддхантара’’нти идам̣ апара̄парам̣ петесу ева уппаджджанакасаттавасена вуттам̣, екачча̄нам̣ ва̄ пета̄нам̣ екаччатираччха̄на̄нам̣ вийа татха̄ дӣгха̄йуката̄пи сийа̄ти татха̄ вуттам̣. татха̄ хи ‘‘ка̄ло на̄гара̄джа̄ чатуннам̣ буддха̄нам̣ саммукхӣбха̄вам̣ лабхитва̄ т̣хито меттеййассапи бхагавато саммукхӣбха̄вам̣ лабхиссатӣ’’ти ваданти, йам̣ тасса каппа̄йуката̄ вутта̄.
а̄нисам̣садасса̄виноти ‘‘вӣрийа̄йатто ева саббо локуттаро, локийо ча висеса̄дхигамо’’ти евам̣ вӣрийе а̄нисам̣садассанасӣласса. гаманавӣтхинти сапуббабха̄гам̣ нибба̄нага̄миним̣ пат̣ипадам̣, саха випассана̄йа арийамаггапат̣ипа̄т̣и, саттависуддхипарампара̄ ва̄. са̄ хи бхиккхуно ват̣т̣аниййа̄на̄йа гантабба̄ пат̣ипада̄ти катва̄ гаманавӣтхи на̄ма. ка̄йадал̣хӣбахулоти йатха̄ татха̄ ка̄йасса дал̣хӣкаммаппасуто. пин̣д̣анти рат̣т̣хапин̣д̣ам̣. паччайада̄йака̄нам̣ аттани ка̄расса аттано самма̄пат̣ипаттийа̄ махаппхалабха̄васса каран̣ена пин̣д̣асса бхиккха̄йа пат̣ипӯджана̄ пин̣д̣а̄пача̄йанам̣.
нӣхарантоти паттатхавикато нӣхаранто. там̣ саддам̣ сутва̄ти там̣ упа̄сика̄йа вачанам̣ аттано васанапан̣н̣аса̄ладва̄ре т̣хитова пан̃ча̄бхин̃н̃ата̄йа диббасотена сутва̄. мануссасампатти, диббасампатти, нибба̄насампаттӣти има̄ тиссо сампаттийо. да̄тум̣ саккхиссасӣти ‘‘тайи катена да̄намайена, веййа̄ваччамайена ча пун̃н̃акаммена кхеттависесабха̄вӯпагаманена апара̄парам̣ девамануссасампаттийо, анте нибба̄насампаттин̃ча да̄тум̣ саккхиссасӣ’’ти тхеро атта̄нам̣ пуччхати. ситам̣ каронто ва̄ти ‘‘акиччхенева майа̄ ват̣т̣адуккхам̣ саматикканта’’нти паччавеккхан̣а̄васа̄не сан̃джа̄тапа̄моджджавасена ситам̣ каронто ева.
виппат̣ипаннанти джа̄тидхаммакуладхамма̄дилан̇гханена асамма̄пат̣ипаннам̣. евам̣ йатха̄ асамма̄пат̣ипанно путто та̄йа ева асамма̄пат̣ипаттийа̄ куласанта̄нато ба̄хиро хутва̄ питу сантика̄ да̄йаджджасса на бха̄гӣ, евам̣. кусӣтопи тена кусӣтабха̄вена асамма̄пат̣ипанно саттху сантика̄ ладдхаббаарийадханада̄йаджджасса на бха̄гӣ. а̄раддхавӣрийова лабхати самма̄пат̣ипаджджанато. уппаджджати вӣрийасамбоджджхан̇готи йоджана̄, евам̣ саббаттха.
маха̄ти сӣла̄дӣхи гун̣ехи маханто випуло анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о. там̣ панасса гун̣амахаттам̣ дасасахассилокадха̄тукампанена локе па̄кат̣анти дассенто ‘‘саттхуно хӣ’’тиа̄дима̄ха.
йасма̄ саттхуса̄сане паббаджитасса паббаджджӯпагамена сакйапуттассабха̄во сампаджа̄йати, тасма̄ буддхапуттабха̄вам̣ дассенто ‘‘асамбхинна̄йа̄’’тиа̄дима̄ха.
аласа̄нам̣ бха̄вана̄йа на̄маматтампи аджа̄нанта̄нам̣ ка̄йадал̣хӣбахула̄нам̣ йа̄вадаттхам̣ бхун̃джитва̄ сеййасукха̄диануйун̃джанака̄нам̣ тираччха̄накатхика̄нам̣ пуггала̄нам̣ дӯрато ваджджана̄ кусӣтапуггалапариваджджана̄. ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.423; 3.65; сам̣. ни. 4.120; маха̄ни. 161) бха̄вана̄раддхавасена а̄раддхавӣрийа̄нам̣ дал̣хапараккама̄нам̣ ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камана̄ а̄раддхавӣрийапуггаласевана̄. тена̄ха ‘‘куччхим̣ пӯретва̄’’тиа̄ди. висуддхимагге (висуддхи. 1.64) пана джа̄тимахаттапаччавеккхан̣а̄, сабрахмача̄рӣмахаттапаччавеккхан̣а̄ти идам̣ двайам̣ на гахитам̣, тхинамиддхавиноданата̄, саммаппадха̄напаччавеккхан̣ата̄ти идам̣ двайам̣ гахитам̣. таттха а̄нисам̣садасса̄вита̄йа ева саммаппадха̄напаччавеккхан̣а̄ гахита̄ хоти локийалокуттарависеса̄дхигамасса вӣрийа̄йаттата̄дассанабха̄вато. тхинамиддхавиноданам̣ тададхимуттата̄йа ева гахитам̣ хоти, вӣрийуппа̄дане йуттаппайуттасса тхинамиддхавиноданам̣ аттхасиддхамева. таттха тхинамиддхавиноданакусӣтапуггалапариваджджанаа̄раддхавӣрийапуггаласевана- тададхимуттата̄пат̣ипаккхавидхаманапаччайӯпасам̣ха̄равасена, апа̄йабхайапаччавеккхан̣а̄дайо самуттеджанавасена вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄дака̄ дат̣т̣хабба̄.
пуримуппанна̄ пӣти парато уппаджджанакапӣтийа̄ висесака̄ран̣асабха̄гахетубха̄вато ‘‘пӣтийева пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄’’ти вутта̄, тасса̄ пана бахусо паваттийа̄ путхуттам̣ упа̄да̄йа бахувачананиддесо. йатха̄ са̄ уппаджджати, евам̣ пат̣ипатти тасса̄ уппа̄дакаманасика̄ро.
‘‘буддха̄нуссатӣ’’тиа̄дӣсу ваттаббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.123) вуттанайенева ведитаббам̣.
буддха̄нуссатийа̄ упача̄расама̄дхинит̣т̣хатта̄ вуттам̣ ‘‘йа̄ва упача̄ра̄’’ти. сакаласарӣрам̣ пхарама̄ноти пӣтисамут̣т̣ха̄нехи пан̣ӣтарӯпехи сакаласарӣрам̣ пхарама̄но. дхаммагун̣е ануссарантасса̄пи йа̄ва упача̄ра̄ сакаласарӣрам̣ пхарама̄но пӣтисамбоджджхан̇го уппаджджатӣти йоджана̄, евам̣ сесаануссатӣсу. паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣а̄йан̃ча йоджетаббам̣ тасса̄пи вимутта̄йатанабха̄вена таггатикатта̄. сан̇кха̄ра̄нам̣ саппадесавӯпасамепи ниппадесавӯпасаме вийа татха̄ пан̃н̃а̄йа паваттито бха̄вана̄манасика̄ро килесавиккхамбханасаматтхо хутва̄ упача̄расама̄дхим̣ а̄ваханто татха̄рӯпапӣтисоманассасаманна̄гато пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти а̄ха ‘‘сама̄паттийа̄…пе… паччавеккхантасса̄пӣ’’ти. таттха ‘‘виккхамбхита̄ килеса̄’’ти па̄т̣хо. те хи на самуда̄чарантӣти. ити-саддо ка̄ран̣аттхо, йасма̄ на самуда̄чаранти, тасма̄ там̣ несам̣ асамуда̄ча̄рам̣ паччавеккхантасса̄ти йоджана̄. на хи килесе паччавеккхантасса боджджхан̇гуппатти йутта̄. паса̄данӣйесу т̣ха̄несу паса̄дасинеха̄бха̄вена тхӯсасамахадайата̄ лӯкхата̄, са̄ таттха а̄дарага̄рава̄каран̣ена вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘асаккаччакирийа̄йа сам̣сӯчиталӯкхабха̄ве’’ти.
ка̄йачиттадаратхавӯпасамалаккхан̣а̄ пассаддхи ева йатха̄вуттабодхиан̇габхӯто пассаддхисамбоджджхан̇го, тасса пассаддхисамбоджджхан̇гасса евам̣ уппа̄до хотӣти йоджана̄.
пан̣ӣтабходжанасеваната̄ти пан̣ӣтасаппа̄йабходжанасева ната̄. утуирийа̄патхасукхаггахан̣ена саппа̄йаутуирийа̄патхаггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. тан̃хи тивидхампи саппа̄йам̣ севийама̄нам̣ ка̄йасса каллата̄па̄данавасена читтасса каллатам̣ а̄вахантам̣ дувидха̄йапи пассаддхийа̄ ка̄ран̣ам̣ хоти. ахетукам̣ саттесу лаббхама̄нам̣ сукхадуккханти айамеко анто, иссара̄дивисамахетуканти пана айам̣ дутийо. ете убхо анте анупагамма йатха̄сакам̣ каммуна̄ хотӣти айам̣ маджджхима̄ пат̣ипатти. маджджхатто пайого йасса со маджджхаттапайого, тасса бха̄во маджджхаттапайогата̄. айан̃хи паха̄йа са̄раддхака̄йатам̣ пассаддхака̄йата̄йа ка̄ран̣ам̣ хонтӣ пассаддхидвайам̣ а̄вахати, етенева са̄раддхака̄йапуггалапариваджджанапассаддхака̄йапуггаласевана̄нам̣ тада̄ваханата̄ сам̣ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
йатха̄сама̄хита̄ка̄расаллаккхан̣авасена гайхама̄но пуримуппанно саматхо ева саматханимиттам̣. на̄на̄рамман̣е париббхаманена вивидхам̣ аггам̣ етасса̄ти бйагго, виккхепо. татха̄ хи со анават̣т̣ха̄нарасо, бхантата̄паччупат̣т̣ха̄но ча вутто, екаггата̄бха̄вато бйаггапат̣ипаккхоти абйагго, сама̄дхи. со ева нимиттанти пуббе вийа ваттаббам̣. тена̄ха ‘‘авиккхепат̣т̣хена ча абйагганимитта’’нти.
ваттхувисадакирийа̄, индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄ ча пан̃н̃а̄ваха̄ вутта̄, сама̄дха̄на̄ваха̄пи та̄ хонти сама̄дха̄на̄вахабха̄венева пан̃н̃а̄вахабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘ваттхувисада…пе… ведитабба̄’’ти.
каран̣абха̄вана̄косалла̄нам̣ авина̄бха̄вато, раккханакосалласса ча там̣мӯлакатта̄ ‘‘нимиттакусалата̄ на̄ма касин̣анимиттасса уггахан̣акусалата̄’’ иччева вуттам̣. касин̣анимиттасса̄ти ча нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. асубханимиттасса̄пи хи йасса кассачи джха̄нуппаттинимиттасса уггахан̣акосаллам̣ нимиттакусалата̄ ева̄ти. атиситхилавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогамандатам̣, памодавекаллан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса пагган̣хананти тасса лӣнасса читтасса дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена лайа̄паттито самуддхаран̣ам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе лӣнам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло вӣрийасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло пӣтисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? лӣнам̣, бхиккхаве, читтам̣ там̣ етехи дхаммехи сусамут̣т̣ха̄пайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄литука̄мо асса, со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, суккха̄ни гомайа̄ни паккхипеййа, суккха̄ни кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, мукхава̄тан̃ча дадеййа, на ча пам̣сукена окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄литунти. евам̣ бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха ча йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄, са̄ анантарам̣ вибха̄вита̄ ева. а̄раддхавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогабалаватам̣, памодуббила̄ванан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса нигган̣хананти тасса уддхатасса читтасса сама̄дхисамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена уддхата̄паттито ниседханам̣. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе уддхатам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло сама̄дхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? уддхатам̣, бхиккхаве, читтам̣ там̣ етехи дхаммехи сувӯпасамайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни…пе… пам̣сукена ча окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петунти. евам̣ бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха̄пи йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена пассаддхисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄, таттха пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄ вутта̄ ева. сама̄дхисамбоджджхан̇гасса анантарам̣ ваккхати. пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа̄ти пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса аппабха̄вена. йатха̄ хи да̄нам̣ алобхападха̄нам̣, сӣлам̣ адосападха̄нам̣, евам̣ бха̄вана̄ амохападха̄на̄. таттха йада̄ пан̃н̃а̄ на балаватӣ хоти, тада̄ бха̄вана̄ пуббена̄парам̣ висеса̄ваха̄ на хоти, анабхисан̇кхато вийа а̄ха̄ро пурисасса йогино читтасса абхиручим̣ на джанети, тена там̣ нирасса̄дам̣ хоти, татха̄ бха̄вана̄йа саммадева авӣтхипат̣ипаттийа̄ упасамасукхам̣ на виндати, тена̄пи читтам̣ нирасса̄дам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пайога…пе… нирасса̄дам̣ хотӣ’’ти. тасса сам̣вегуппа̄данам̣, паса̄дуппа̄данан̃ча тикиччхананти там̣ дассенто ‘‘ат̣т̣ха сам̣вегаваттхӯнӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄ни йатха̄рахам̣ сугатийам̣, дуггатийан̃ча хонтӣти тадан̃н̃амева пан̃чавидхабандхана̄дикхуппипа̄са̄ди ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виба̄дхана̄дихетукам̣ апа̄йадуккхам̣ дат̣т̣хаббам̣, тайидам̣ саббам̣ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ паччуппаннабхаванисситам̣ гахитанти атӣте ана̄гате ча ка̄ле ват̣т̣амӯлакадуккха̄ни висум̣ гахита̄ни. йе пана сатта̄ а̄ха̄рӯпаджӣвино, таттха ча ут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино, тесам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ джӣвика̄дуккхам̣ ат̣т̣хамам̣ сам̣вегаваттху гахитанти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе сампахам̣сана̄ти айам̣ бха̄вана̄читтасса сампахам̣ситаббасамайе вуттанайена сам̣вегаджананавасена чева паса̄дуппа̄данавасена ча саммадева пахам̣сана̄, сам̣вегаджананапуббакапаса̄дуппа̄данена тосана̄ти аттхо.
самма̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма̄ти лӣнуддхаччавирахена, саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ ча самма̄ ависамам̣ саммадева бха̄вана̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма. ‘‘алӣна’’нтиа̄дӣсу косаджджапаккхика̄нам̣ дхамма̄нам̣ анадхиматтата̄йа алӣнам̣, уддхаччапаккхика̄нам̣ анадхиматтата̄йа ануддхатам̣, пан̃н̃а̄пайогасампаттийа̄, упасамасукха̄дхигамена ча анирасса̄дам̣, тато ева а̄рамман̣е самаппаваттам̣саматхавӣтхипат̣ипаннам̣. таттха алӣната̄йа паггахе, ануддхатата̄йа ниггахе, анирасса̄дата̄йа сампахам̣сане на бйа̄па̄рам̣ а̄паджджати. алӣна̄нуддхатата̄ хи а̄рамман̣е самаппаваттам̣, анирасса̄дата̄йа саматхавӣтхипат̣ипаннам̣, самаппаваттийа̄ ва̄ алӣнам̣ ануддхатам̣. саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ анирасса̄данти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе аджджхупеккханата̄ти айам̣ аджджхупеккхитаббасамайе бха̄вана̄читтасса паггаханиггахасампахам̣санесу абйа̄ват̣ата̄сан̇кха̄там̣ пат̣ипаккхам̣ абхибхуййа пеккхана̄ вуччати. пат̣ипаккхавиккхамбханато, випассана̄йа адхит̣т̣ха̄набха̄вӯпагаманато ча упача̄раджджха̄нампи сама̄дха̄на киччаниппхаттийа̄ пуггаласса сама̄хитабха̄васа̄дханам̣ ева̄ти таттха самадхурабха̄вена̄ха ‘‘упача̄рам̣ ва̄ аппанам̣ ва̄’’ти.
упеккха̄самбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄ти еттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣. ануродхавиродхавиппаха̄навасена маджджхаттабха̄во упеккха̄самбоджджхан̇гасса ка̄ран̣ам̣ тасмим̣ сати сиджджханато, асати ча асиджджханато. со ча маджджхаттабха̄во висайавасена дувидхоти а̄ха ‘‘саттамаджджхаттата̄ сан̇кха̄рамаджджхаттата̄’’ти. тадубхайе ча вируджджханам̣ пассаддхисамбоджджхан̇габха̄вана̄йа ева дӯрӣкатанти ануруджджханассева паха̄навидхим̣ дассетум̣ ‘‘саттамаджджхаттата̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена̄ха ‘‘саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджаната̄’’ти. упеккха̄йа хи висесато ра̄го пат̣ипаккхо. татха̄ ча̄ха ‘‘упеккха̄ ра̄габахуласса висуддхимагго’’ти (висуддхи. 1.267). двӣха̄ка̄рехӣти каммассаката̄паччавеккхан̣ам̣, аттасун̃н̃ата̄паччавеккхан̣анти имехи двӣхи ка̄ран̣ехи. двӣхева̄ти авадха̄ран̣ам̣ сан̇кхйа̄сама̄ната̄дассанаттхам̣. сан̇кхйа̄ еветтха сама̄на̄, на сан̇кхйеййам̣ саббатха̄ сама̄нанти. асса̄микабха̄во анаттанийата̄. сати хи аттани тасса кин̃чанабха̄вена чӣварам̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ кин̃чи аттанийам̣ на̄ма сийа̄, со пана кочи наттхева̄ти адхиппа̄йо. анаддханийанти на аддха̄наккхамам̣ на чират̣т̣ха̄йи, иттарам̣ аниччанти аттхо. та̄вака̄ликанти тассева вевачанам̣.
мама̄йатӣти маматтам̣ кароти ‘‘мама̄’’ти тан̣ха̄йа париггайха тит̣т̣хати.
мама̄йанта̄ти ма̄нам̣ даббам̣ каронта̄.
айам̣ сатипат̣т̣ха̄надесана̄ пуббабха̄гамаггавасена десита̄ти пуббабха̄гийабоджджхан̇ге сандха̄йа̄ха ‘‘боджджхан̇гапаригга̄хика̄ сати дуккхасачча’’нти. сесам̣ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.
боджджхан̇гапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чатусаччапаббаван̣н̣ана̄
386. йатха̄сабха̄ватоти авипарӣтасабха̄вато. ба̄дханаккхан̣ато йо йо ва̄ сабха̄во йатха̄сабха̄во, тато, руппана̄ди каккхал̣а̄дисабха̄ватоти аттхо. джаникам̣ самут̣т̣ха̄пиканти паватталаккхан̣асса дуккхасса джаникам̣ нимитталаккхан̣асса самут̣т̣ха̄пикам̣. пуриматан̣ханти йатха̄париггахитасса дуккхасса ниббаттито пуретарам̣ сиддхам̣ тан̣хам̣. сиддхе хи ка̄ран̣е тасса пхалуппатти. айам̣ дуккхасамудайоти паджа̄на̄тӣти йоджана̄. айам̣ дуккханиродхоти еттха̄пи есева найо. убхиннам̣ аппаваттинти дуккхам̣, самудайо ча̄ти двиннам̣ аппаваттинимиттам̣, тадубхайам̣ на паватти ета̄йа̄ти аппаватти, асан̇кхата̄ дха̄ту. дуккхам̣ дуккхасаччам̣ париджа̄на̄ти парин̃н̃а̄бхисамайавасена париччхиндатӣти дуккхапариджа̄нано, арийамагго, там̣ дуккхапариджа̄нанам̣. сесапададвайепи имина̄ найена аттхо ведитаббо.
дуккхасаччаниддесаван̣н̣ана̄
388. евам̣ вутта̄ти евам̣ уддесавасена вутта̄. саббасатта̄нам̣ парийа̄да̄навачанам̣ бйа̄паниччха̄васена а̄мед̣итаниддесабха̄вато. саттаника̄йети сатта̄нам̣ ника̄йе, саттагхат̣е саттасамӯхети аттхо. деваманусса̄дибхеда̄су хи гатӣсу бхуммадева̄дикхаттийа̄дихаттхиа̄дикхуппипа̄сика̄дитам̣там̣джа̄тивисит̣т̣хо саттасамӯхо саттаника̄йо. ниппарийа̄йато кхандха̄нам̣ пат̣хама̄бхиниббатти джа̄тӣти катва̄ ‘‘джананам̣ джа̄тӣ’’ти ватва̄ сва̄йам̣ уппа̄давика̄ро апариниппханно йесу кхандхесу иччхитаббо, те тенева саддхим̣ дассетум̣ ‘‘савика̄ра̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. савика̄ра̄нанти уппа̄дасан̇кха̄тена вика̄рена савика̄ра̄нам̣. джа̄тиа̄дӣни хи тӣн̣и лаккхан̣а̄ни дхамма̄нам̣ вика̄рависеса̄ти. ‘‘упасаггаман̣д̣итавевачана’’нти имина̄ кевалам̣ упасаггена падавад̣д̣ханам̣ катанти дассети. анупавит̣т̣ха̄ка̄рена̄ти ан̣д̣акосам̣, ваттхикосан̃ча ога̄хана̄ка̄рена. ниббаттисан̇кха̄тена̄ти а̄йатана̄нам̣ па̄рипӯрисам̣сиддхисан̇кха̄тена.
атха ва̄ джананам̣ джа̄тӣти апарипун̣н̣а̄йатанам̣ джа̄тима̄ха. сан̃джа̄тӣти сампун̣н̣а̄йатанам̣. сампун̣н̣а̄ хи джа̄ти сан̃джа̄ти. оккаманат̣т̣хена оккантӣти ан̣д̣аджаджала̄буджавасена джа̄ти. те хи ан̣д̣акосам̣, ваттхикосан̃ча оккаманта̄ пависанта̄ вийа пат̣исандхим̣ ган̣ханти. абхиниббаттанат̣т̣хена абхиниббаттӣти сам̣седаджаопапа̄тикавасена. те хи па̄кат̣а̄ ева хутва̄ ниббаттанти. абхибйатта̄ ниббатти абхиниббатти. ‘‘джананам̣ джа̄тӣ’’тиа̄ди а̄йатанавасена, йонивасена ча двӣхи двӣхи падехи саббасатте парийа̄дийитва̄ джа̄тим̣ дассетум̣ вуттам̣. ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣…пе… абхиниббаттӣ’’ти саттавасена вуттатта̄ саммутикатха̄. па̄тубха̄воти еттха ити-саддо а̄диаттхо, пака̄раттхо ва̄, тена ‘‘а̄йатана̄нам̣ пат̣ила̄бхо’’ти имасса падасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. айампи хи параматтхакатха̄ти. екавока̄рабхава̄дӣсӯти екачатупан̃чавока̄рабхавесу. тасмим̣ кхандха̄нам̣ па̄тубха̄ве сати. а̄йатана̄нам̣ пат̣ила̄бхоти екачатувока̄рабхавесу двиннам̣ двиннам̣ а̄йатана̄нам̣ васена, сесесу рӯпадха̄туйам̣ пат̣исандхиккхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ пан̃чаннам̣, ка̄мадха̄туйам̣ викала̄викалиндрийа̄нам̣ васена саттаннам̣, наваннам̣, дасаннам̣, пунадасаннам̣, ека̄дасаннан̃ча а̄йатана̄нам̣ васена сан̇гахо дат̣т̣хаббо. па̄тубхаванта̄нева, на куточи а̄гата̄ни. пат̣иладдха̄ни на̄ма хонти саттасанта̄насса тасса сам̣виджджама̄натта̄. а̄йатана̄нам̣ пат̣ила̄бхоти ва̄ а̄йатана̄нам̣ аттала̄бхо ведитаббо.
389. сабха̄ваниддесоти сарӯпаниддесо. сарӯпан̃хетам̣ джин̣н̣ата̄йа, йадидам̣ ‘‘джара̄’’ти, ‘‘вайоха̄нӣти ва̄. джӣран̣амева джӣран̣ата̄, джӣрантасса ва̄ а̄ка̄ро та̄-саддена вуттоти а̄ха ‘‘а̄ка̄рабха̄ваниддесо’’ти. кхан̣д̣итаданта̄ кхан̣д̣ита̄ на̄ма уттарападалопена. йасса вика̄расса васена сатто ‘‘кхан̣д̣ито’’ти вуччати, там̣ кхан̣д̣иччам̣. татха̄ палита̄ни асса сантӣти ‘‘палито’’ти вуччати, там̣ па̄личчам̣. валиттачата̄йа ва̄ вали тачо асса̄ти валиттачо.
пхалӯпача̄рена̄ти пхалавоха̄рена.
390. чаванамева чаваната̄, чавантасса ва̄ а̄ка̄ро та̄-саддена вутто. кхандха̄ бхиджджантӣти екабхавапарийа̄паннасса кхандхасанта̄насса парийоса̄набхӯта̄ кхандха̄ бхиджджанти, тенева бхедена ниродханам̣ адассанам̣ гаччханти, тасма̄ бхедо антарадха̄нам̣ маран̣ам̣. маччумаран̣анти маччусан̇кха̄там̣ екабхавапарийа̄паннаджӣвитиндрийупаччхедабхӯтам̣ маран̣ам̣. тена̄ха ‘‘на кхан̣икамаран̣а’’нти. ‘‘маччу маран̣а’’нти сама̄сам̣ акатва̄ йо ‘‘маччӯ’’ти вуччати бхедо, йан̃ча маран̣ам̣ па̄н̣ача̄го, идам̣ вуччати маран̣анти висум̣ самбандхо на на йуджджати. ка̄лакирийа̄ти маран̣ака̄ло, анатиккаманӣйатта̄ висесена ‘‘ка̄ло’’ти вуттоти тасса кирийа̄, аттхато чутикхандха̄нам̣ бхедаппаттийева, ка̄ласса ва̄ антакасса кирийа̄ти йа̄ локе вуччати, са̄ чути, маран̣анти аттхо. айам̣ сабба̄пи саммутикатха̄ва ‘‘йам̣ тесам̣ тесам̣ сатта̄на’’нтиа̄дина̄ саттавасена вуттатта̄. айам̣ параматтхакатха̄ параматтхато лаббхама̄на̄нам̣ руппана̄дисабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ винассанаджотана̄бха̄вато.
атта̄ти бхавати еттха читтанти аттабха̄во, кхандхасамӯхо, тасса никкхепо никкхипанам̣, па̄танам̣ вина̄соти аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣пана ‘‘маран̣ам̣ паттасса̄’’тиа̄дина̄ никкхепахетута̄йа патанам̣ ‘‘никкхепо’’ти пхалӯпача̄рена вуттанти дассети. ‘‘кхандха̄нам̣ бхедо’’ти пабандхавасена паваттама̄насса дхаммасамӯхасса вина̄саджотана̄ти екадесато параматтхакатха̄, ‘‘джӣвитиндрийасса упаччхедо’’ти панеттха на кочи воха̄ралесо пӣти а̄ха ‘‘джӣвитиндрийасса упаччхедо пана сабба̄ка̄рато параматтхато маран̣а’’нти. евам̣ сантепи йасса кхандхабхедасса паваттатта̄ ‘‘тиссо мато, пхуссо мато’’ти воха̄ро хоти, со бхедо кхандхаппабандхасса анупаччхинната̄йа ‘‘саммутимаран̣а’’нти ваттаббатам̣ арахатӣти а̄ха ‘‘етадева саммутимаран̣антипи вуччатӣ’’ти. тена̄ха ‘‘джӣвитиндрийупаччхедамева хӣ’’тиа̄ди. саббасо пабандхасамуччхедо хи самуччхедамаран̣анти.
391. бйасанена̄ти анаттхена. ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 721) вийа дхамма-саддо хетупарийа̄йоти а̄ха ‘‘дуккхака̄ран̣ена̄’’ти. сочананти лаккхитаббата̄йа сочаналаккхан̣о. сочитасса сочанакасса пуггаласса, читтасса ва̄ бха̄во сочитабха̄во. аббхантарети аттабха̄васса анто. аттано лӯкхасабха̄вата̄йа сосенто. тха̄магаманена самантато сосанавасена парисосенто.
392. ‘‘а̄дисса а̄дисса деванти паридеванти етена̄ти а̄дево’’ти а̄девана-саддам̣ катва̄ ассумочана̄дивика̄рам̣ а̄паджджанта̄нам̣ таббика̄ра̄паттийа̄ со саддо ка̄ран̣абха̄вена вутто. там̣ там̣ ван̣н̣анти там̣ там̣ гун̣ам̣. тассева̄ти а̄девапаридевассева. бха̄ваниддеса̄ти ‘‘а̄девитаттам̣ паридевитатта’’нти бха̄ваниддеса̄.
393. ниссайабхӯто ка̄йо етасса аттхӣти ка̄йикам̣. тена̄ха ‘‘ка̄йапаса̄даваттхука’’нти. дуккарам̣ кхаманам̣ етасса̄ти дуккхаманам̣, со ева аттхо сабха̄воти дуккхаманат̣т̣хо, тена. са̄тавидхурата̄йа аса̄там̣.
394. четаси бхаванти четасикам̣, там̣ пана йасма̄ читтена самам̣ пака̄рехи йуттам̣, тасма̄ а̄ха ‘‘читтасампайутта’’нти.
395. саббависайапат̣ипаттинива̄ран̣авасена самантато сӣданам̣ сам̣сӣданам̣. ут̣т̣ха̄тумпи асаккун̣еййата̄каран̣авасена атибалавам̣, вирӯпам̣ ва̄ сӣданам̣ висӣданам̣. читтакиламатхоти висӣдана̄ка̄рена читтасса парикхедо. упа̄йа̄со, сайам̣ на дуккхо досатта̄, сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннадхаммантаратта̄ ва̄. йе пана доманассамева ‘‘упа̄йа̄со’’ти вадеййум̣, те ‘‘упа̄йа̄со тӣхи кхандхехи екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ сампайутто, екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутто’’ти (дха̄ту. 249). има̄йа па̄л̣ийа̄ пат̣иккхипитабба̄. упа-саддо бхусаттхоти а̄ха ‘‘балаватарам̣ а̄йа̄со упа̄йа̄со’’ти. дхаммаматтата̄дӣпано бха̄ваниддесо дхаммато ан̃н̃асса каттуабха̄ваджотано, асати ча каттари тена каттаббасса, париггахетаббасса ча абха̄во ева̄ти а̄ха ‘‘аттаттанийа̄бха̄вадӣпака̄бха̄ваниддеса̄’’ти.
398. джа̄тидхамма̄нанти еттха дхамма-саддо пакатипарийа̄йоти а̄ха ‘‘джа̄тисабха̄ва̄на’’нти, джа̄йанапакатика̄нанти вуттам̣ хоти. маггабха̄вана̄йа маггабха̄ваниччха̄хетуката̄ иччхитабба̄ти та̄дисам̣ иччхам̣ ниваттенто ‘‘вина̄ маггабха̄вана’’нти а̄ха. апаро найо на кхо панетанти йаметам̣ ‘‘ахо вата майам̣ на джа̄тидхамма̄ асса̄ма, на ча вата но джа̄ти а̄гаччхеййа̄’’ти евам̣ пахӣнасамудайесу арийесу виджджама̄нам̣ аджа̄тидхамматтам̣, париниббутесу ча виджджама̄нам̣ джа̄тийа̄ ана̄гаманам̣ иччхитам̣, там̣ иччхантасса̄пи маггабха̄вана̄йа вина̄ аппаттаббато, аниччхантасса̄пи бха̄вана̄йа паттаббато на иччха̄йа паттаббам̣ на̄ма хотӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. ваккхама̄наттхасампин̣д̣анаттхо пи-саддоти а̄ха ‘‘упари сеса̄ни упа̄да̄йа пи-ка̄ро’’ти. йанти хетуаттхе каран̣е паччаттавачананти а̄ха ‘‘йенапи дхаммена̄’’ти. хетуаттхо хи айам̣ дхамма-саддо, алаббханеййабха̄во еттха хету ведитаббо. танти ва̄ иччхитасса ваттхуно алаббханам̣, еваметтха ‘‘йампӣти йенапӣ’’ти вибхаттивипалла̄сена аттхо вутто. йада̄ пана йам̣-саддо ‘‘иччха’’нти етам̣ апеккхати, тада̄ ала̄бхависит̣т̣ха̄ иччха̄ вутта̄ хоти. йада̄ пана ‘‘на лабхатӣ’’ти етам̣ апеккхати, тада̄ иччха̄висит̣т̣хо ала̄бхо вутто хоти, со пана аттхато ан̃н̃о дхаммо наттхи, татха̄пи алаббханеййаваттхугата̄ иччха̄ва вутта̄ хоти. саббаттха̄ти ‘‘джара̄дхамма̄на’’нтиа̄дина̄ а̄гатесу саббава̄ресу.
самудайасаччаниддесаван̣н̣ана̄
400. пунаббхавакаран̣ам̣ пуноббхаво уттарападалопам̣ катва̄ мано-саддасса вийа пуримападасса о-ка̄рантата̄ дат̣т̣хабба̄. атха ва̄ сӣланат̣т̣хена ика-саддена гамитаттхатта̄ кирийа̄ва̄чакасса саддасса адассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ йатха̄ ‘‘асӯпабхаккханасӣло асӯпико’’ти. саммохавиноданийам̣ пана ‘‘пунаббхавам̣ дети, пунаббхава̄йа сам̣ваттати, пунаппунам̣ бхаве ниббаттетӣти поноббхавика̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 203) аттхо вутто со ‘‘таддхита̄’’ ити бахувачананиддесато, вичиттатта̄ ва̄ таддхитавуттийа̄, абхидха̄налаккхан̣атта̄ ва̄ таддхита̄нам̣ тесупи аттхесу поноббхавикасаддасиддхи самбхавеййа̄ти катва̄ вутто. таттха каммуна̄ сахаджа̄та̄ пунаббхавам̣ дети, асахаджа̄та̄ каммасаха̄йабхӯта̄ пунаббхава̄йа сам̣ваттати, дувидха̄пи пунаппунам̣ бхаве ниббаттетӣти дат̣т̣хабба̄. нанданат̣т̣хена, ран̃джанат̣т̣хена ча нандӣра̄го, йо ча нандӣра̄го, йа̄ ча тан̣ха̄йанат̣т̣хена тан̣ха̄, убхайаметам̣ екаттхам̣, бйан̃джанамева на̄нанти тан̣ха̄ ‘‘нандӣра̄гена саддхим̣ аттхато екаттамева гата̄’’ти вутта̄. таббха̄ваттхо хеттха саха-саддо ‘‘санидассана̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 9) вийа. тасма̄ нандӣра̄гасахагата̄ти нандӣра̄габха̄вам̣ гата̄ сабба̄супи аваттха̄су нандӣра̄габха̄васса апаччаккха̄йа ваттанатоти аттхо. ра̄гасамбандхена уппаннасса̄ти вуттам̣. рӯпа̄рӯпабхавара̄гасса висум̣ вуччама̄натта̄ ка̄мабхаве ева бхавапаттхануппатти вутта̄ти ведитабба̄.
тасмим̣ тасмим̣ пийарӯпе пат̣хамуппаттивасена ‘‘уппаджджатӣ’’ти вуттам̣, пунаппунам̣ паваттивасена ‘‘нивисатӣ’’ти. парийут̣т̣ха̄на̄нусайавасена ва̄ уппаттинивеса̄ йоджетабба̄. сампаттийанти мануссасобхагге, деватте ча. аттано чаккхунти саваттхукам̣ чаккхум̣ вадати, сапаса̄дам̣ ва̄ мам̣сапин̣д̣ам̣. виппасаннам̣ пан̃чапаса̄данти парисуддхасуппасаннанӣлапӣталохитакан̣хаода̄таван̣н̣авантам̣. раджатапана̄л̣икам̣ вийа чхиддам̣ аббхантаре ода̄татта̄. па̄ман̇гасуттам̣ вийа а̄ламбакан̣н̣абаддхам̣. тун̇га̄ учча̄ дӣгха̄ на̄сика̄ тун̇гана̄са̄, евам̣ ладдхавоха̄рам̣ аттано гха̄нам̣. ‘‘ладдхавоха̄ра̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, тасмим̣ сати тун̇га̄ на̄са̄ йесам̣ те тун̇гана̄са̄, евам̣ ладдхавоха̄ра̄ сатта̄ аттано гха̄нанти йоджана̄ ка̄табба̄. дживхам̣…пе… ман̃н̃анти ван̣н̣асан̣т̣ха̄нато, киччато ча. ка̄йам̣…пе… ман̃н̃анти а̄рохапарин̣а̄хасампаттийа̄. манам̣…пе… ман̃н̃анти атӣта̄диаттхачинтанасаматтхам̣. аттана̄ пат̣иладдха̄ни аджджхаттан̃ча сарӣрагандха̄дӣни, бахиддха̄ ча вилепанагандха̄дӣни. уппаджджама̄на̄ уппаджджатӣти йада̄ уппаджджама̄на̄ хоти, тада̄ еттха уппаджджатӣти са̄ман̃н̃ена гахита̄ уппа̄дакирийа̄ лаккхан̣абха̄вена вутта̄, висайависит̣т̣ха̄ ча лаккхитаббабха̄вена. на хи са̄ман̃н̃ависесехи на̄наттавоха̄ро на хотӣти. уппаджджама̄на̄ти ва̄ аниччхито уппа̄до хетубха̄вена вутто, уппаджджатӣти ниччхито пхалабха̄вена йади уппаджджама̄на̄ хоти, еттха уппаджджатӣти.
ниродхасаччаниддесаван̣н̣ана̄
401. ‘‘сабба̄ни нибба̄навевачана̄нева̄’’ти ватва̄ таматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘нибба̄нан̃хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха а̄гамма̄ти нимиттам̣ катва̄. нибба̄нахетуко хи тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродхо. кхайагаманавасена вираджджати. аппаваттигаманавасена нируджджхати. анапеккхата̄йа чаджанавасена, ха̄нивасена ва̄ чаджӣйати. пуна йатха̄ наппаваттати, татха̄ дӯра кхипанавасена пат̣иниссаджджӣйати. бандханабхӯта̄йа мочанавасена муччати. асам̣килесавасена на аллӣйати. касма̄ панетам̣ нибба̄нам̣ екамева сама̄нам̣ на̄на̄на̄мехи вуччатӣти? пат̣ипаккхана̄ната̄йа̄ти дассенто ‘‘екамева хӣ’’тиа̄дима̄ха. сан̇кхатадхаммавидхурасабха̄ватта̄ нибба̄насса на̄ма̄нипи гун̣анемиттикатта̄ сан̇кхатадхаммавидхура̄нева хонтӣти вуттам̣ ‘‘саббасан̇кхата̄нам̣ на̄мапат̣ипаккхавасена̄’’ти. асесам̣ вираджджати тан̣ха̄ еттха̄ти асесавира̄готи. еса найо сесесупи. айам̣ пана висесо – наттхи етасса уппа̄до, на ва̄ етасмим̣ адхигате пуггаласса уппа̄доти ануппа̄до, асан̇кхатадхаммо. ‘‘аппаватта’’нтиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. а̄йӯханам̣ самудайо, таппат̣ипаккхавасена ана̄йӯханам̣.
тан̣ха̄ аппахӣне сати йаттха уппаджджати, паха̄не пана сати таттха таттхевасса̄ абха̄во судасситоти а̄ха ‘‘таттхева абха̄вам̣ дассету’’нти. апан̃н̃аттинти апан̃н̃а̄панам̣, ‘‘титта ала̄бу аттхӣ’’ти воха̄ра̄бха̄вам̣ ва̄. титтаала̄буваллийа̄ аппаваттим̣ иччханто пурисо вийа арийамагго, тасса тасса̄ аппаваттининначиттасса мӯлаччхеданам̣ вийа маггасса нибба̄на̄рамман̣асса тан̣ха̄йа паха̄нам̣, тадаппаватти вийа тан̣ха̄йа аппаваттибхӯтам̣ нибба̄нам̣ дат̣т̣хаббам̣.
дутийаупама̄йам̣ даккхин̣адва̄рам̣ вийа нибба̄нам̣, чорагха̄така̄ вийа магго. даккхин̣адва̄ре гха̄тита̄пи чора̄ паччха̄ ‘‘ат̣авийам̣ чора̄ гха̄тита̄’’ти вуччанти, евам̣ нибба̄нам̣ а̄гамма нируддха̄пи тан̣ха̄ ‘‘чаккха̄дӣсу нируддха̄’’ти вуччати таттха киччакаран̣а̄бха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣. пурима̄ ва̄ упама̄ маггена нируддха̄йа ‘‘пийарӯпаса̄тарӯпесу нируддха̄’’ти ваттаббата̄дассанаттхам̣ вутта̄, паччхима̄ нибба̄нам̣ а̄гамма нируддха̄йа ‘‘пийарӯпаса̄тарӯпесу нируддха̄’’ти ваттаббата̄дассанаттхам̣ вутта̄ти айам̣ ета̄сам̣ висесо.
маггасаччаниддесаван̣н̣ана̄
402. ан̃н̃амаггапат̣иккхепанаттханти титтхийехи парикаппитасса маггасса дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄бха̄вапат̣иккхепанаттхам̣, ан̃н̃асса ва̄ маггабха̄вапат̣иккхепо ан̃н̃амаггапат̣иккхепо, тадаттхам̣. ‘‘айа’’нти пана аттано, тесу ча бхиккхӯсу екачча̄нам̣ паччаккхабха̄вато а̄саннапаччаккхавачанам̣. а̄ракатта̄ти нируттинайена арийасаддасиддхима̄ха. арийабха̄вакаратта̄ти арийакаран̣о арийоти уттарападалопена, пуггаласса арийабха̄вакаратта̄ арийам̣ каротӣти ва̄ арийо, арийапхалапат̣ила̄бхакаратта̄ ва̄ арийам̣ пхалам̣ лабха̄пети джанетӣти арийо. пуримена четтха аттано киччавасена, паччхимена пхалавасена арийана̄мала̄бхо вуттоти дат̣т̣хаббо. чатусаччапат̣иведха̄вахам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣, чатусаччам̣ ва̄ уддисса паваттам̣ бха̄вана̄каммам̣ йогино сукхависеса̄нам̣ т̣ха̄набхӯтанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣. пурима̄ни две сачча̄ни ват̣т̣ам̣ паваттихетубха̄вато. паччхима̄ни виват̣т̣ам̣ ниваттитададхигамупа̄йабха̄вато. ват̣т̣е каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесо сарӯпато париггахасаббха̄вато. виват̣т̣е наттхи ависайатта̄, висайатте ча пайоджана̄бха̄вато. пурима̄ни две сачча̄ни угган̣хитва̄ти самбандхо. каммат̣т̣ха̄напа̄л̣ийа̄ хи тадаттхасаллаккхан̣ена ва̄чуггатакаран̣ам̣ уггахо. тена̄ха ‘‘ва̄ча̄йа пунаппунам̣ париваттенто’’ти. ит̣т̣хам̣ кантанти ниродхамаггесу ниннабха̄вам̣ дассети, на абхинанданам̣, танниннабха̄войева ча таттха каммакаран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
екапат̣иведхенева̄ти екан̃а̄н̣енева пат̣ивиджджханена. пат̣иведхо пат̣игха̄та̄бха̄вена висайе ниссан̇гача̄расан̇кха̄там̣ ниббиджджханам̣. абхисамайо авираджджхитва̄ висайасса адхигамасан̇кха̄то авабодхо. ‘‘идам̣ дуккхам̣, еттакам̣ дуккхам̣, на ито бхиййо’’ти париччхиндитва̄ джа̄нанамева вуттанайена пат̣иведхоти парин̃н̃а̄пат̣иведхо, тена. идан̃ча йатха̄ тасмим̣ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ дуккхасса сарӯпа̄дипариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттим̣ гахетва̄ вуттам̣, на пана магган̃а̄н̣асса ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 2.484; 3.104) паваттанато. пахӣнасса пуна аппаха̄таббата̄йа пакат̣т̣хам̣ ха̄нам̣ чаджанам̣ самуччхинданам̣, паха̄намева вуттанайена пат̣иведхоти паха̄напат̣иведхо, тена. айампи йасмим̣ килесе аппахӣйама̄не маггабха̄вана̄йа на бхавитаббам̣, асати ча маггабха̄вана̄йа йо уппаджджеййа, тасса килесасса пат̣игха̄там̣ каронтасса ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дентасса н̃а̄н̣асса татха̄паваттийам̣ пат̣игха̄та̄бха̄вена ниссан̇гача̄рам̣ упа̄да̄йа евам̣ вутто. саччхикирийа̄ паччаккхакаран̣ам̣ ануссава̄ка̄рапаривитакка̄дике мун̃читва̄ сарӯпато а̄рамман̣акаран̣ам̣ ‘‘идам̣ та’’нти йатха̄сабха̄вато гахан̣ам̣, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхо, тена. айам̣ панасса а̄варан̣асса асамуччхинданато н̃а̄н̣ам̣ ниродхам̣ а̄ламбитум̣ на саккоти, тасса самуччхинданато там̣ сарӯпато вибха̄вентамева паваттатӣти евам̣ вутто. бха̄вана̄ уппа̄дана̄, вад̣д̣хана̄ ча. таттха пат̣хамамагге уппа̄данат̣т̣хена, дутийа̄дӣсу вад̣д̣ханат̣т̣хена, убхайаттха̄пи ва̄ убхайатха̄пи ведитаббам̣. пат̣хамамаггепи хи йатха̄рахам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минийам̣ паваттам̣ париджа̄нана̄дим̣ вад̣д̣хенто паваттоти вад̣д̣ханат̣т̣хена бха̄вана̄ сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. дутийа̄дӣсупи аппахӣнакилесаппаха̄нато, пуггалантарабха̄васа̄дханато ча уппа̄данат̣т̣хена бха̄вана̄ сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти бха̄вана̄пат̣иведхо, тена. айампи хи йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ маггадхамма̄нам̣ сарӯпапариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттимева гахетва̄ вутто.
тит̣т̣ханту та̄ва йатха̄дхигата̄ маггадхамма̄, йатха̄паваттесу пхаладхаммесупи айам̣ йатха̄дхигатасаччадхаммесу вийа вигатасаммохова хоти. тенева̄ха ‘‘дит̣т̣хадхаммо паттадхаммо видитадхаммо парийога̄л̣хадхаммо’’ти (маха̄ва. 18; дӣ. ни. 1.299; ма. ни. 2.69) йато сачасса дхаммата̄сан̃чодита̄ йатха̄дхигатасаччадхамма̄ламбанийо маггавӣтхито парато маггапхалапахӣна̄васит̣т̣хакилесанибба̄на̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ паваттанти, дуккхасаччаммопи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дайо. айан̃ча аттхаван̣н̣ана̄ ‘‘парин̃н̃а̄бхисамайена̄’’тиа̄дӣсупи вибха̄ветабба̄. ека̄бхисамайена абхисаметӣти еттха̄ха витан̣д̣ава̄дӣ ‘‘арийамагган̃а̄н̣ам̣ чатӯсу саччесу на̄на̄бхисамайавасена киччакара’’нти, со абхидхамме (катха̄. 274) одхисокатха̄йа сан̃н̃а̄петаббо. ида̄ни тамева ека̄бхисамайам̣ виттха̄равасена вибха̄ветум̣ ‘‘евамасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘пуббабха̄ге…пе… пат̣иведхо хотӣ’’ти касма̄ вуттам̣, нану пат̣иведхо пуббабха̄гийо на хотӣти? саччаметам̣ ниппарийа̄йато, идха пана уггаха̄дивасена паватто авабодхо парийа̄йато татха̄ вутто. пат̣иведханимиттатта̄ ва̄ уггаха̄дивасена паваттам̣ дуккха̄дӣсу пуббабха̄ге н̃а̄н̣ам̣ ‘‘пат̣иведхо’’ти вуттам̣, на пат̣ивиджджханасабха̄вам̣. киччатоти пуббабха̄гехи дуккха̄дин̃а̄н̣ехи ка̄таббакиччасса идха ниппхаттито, имассева ва̄ н̃а̄н̣асса дуккха̄диппака̄санакиччато, парин̃н̃а̄дитоти аттхо. а̄рамман̣апат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхама̄ха. са̄ти паччавеккхан̣а̄. идха̄ти имасмим̣ т̣ха̄не. уггаха̄дӣсу вуччама̄несу на вутта̄ анавасаратта̄. адхигаме хи сати тасса̄ сийа̄ авасаро.
там̣йева хи анавасарам̣ дассетум̣ ‘‘имасса ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. пуббе париггахатоти каммат̣т̣ха̄напариггахато пуббе. уггаха̄дивасена сачча̄нам̣ паригган̣ханан̃хи париггахо. татха̄ та̄ни паригган̣ханато манасика̄радал̣хата̄йа пуббабха̄гийа̄ дуккхапарин̃н̃а̄дайо хонти йева̄ти а̄ха ‘‘париггахато пат̣т̣ха̄йа хотӣ’’ти. апарабха̄гети маггаккхан̣е. дуддасатта̄ти аттано паваттиккхан̣авасена па̄кат̣а̄нипи пакатин̃а̄н̣ена сабха̄варасато дат̣т̣хум̣ асаккун̣еййатта̄. гамбхӣренева ча бха̄вана̄н̃а̄н̣ена, татха̄пи маттхакаппаттена арийамагган̃а̄н̣енева йа̄тха̄вато пасситаббатта̄ гамбхӣра̄ни. тена̄ха ‘‘лаккхан̣апат̣иведхато пана убхайампи гамбхӣра’’нти. итара̄ни асам̣килит̣т̣хаасам̣килесиката̄йа аччантасукхаппатта̄йа ануппаттибхавата̄йа, ануппаннапуббата̄йа ча паваттивасена апа̄кат̣атта̄ ча парамагамбхӣратта̄, татха̄ парамагамбхӣран̃а̄н̣енева пасситаббата̄йа пакатин̃а̄н̣ена дат̣т̣хум̣ на саккун̣еййа̄нӣти дуддаса̄ни. тена̄ха ‘‘итаресам̣ пана̄’’тиа̄ди. пайоготи кирийа̄, ва̄йа̄мо ва̄. тасса махантатарасса иччхитаббатам̣, дуккаратаратан̃ча упама̄хи дассети ‘‘бхаваггаггахан̣аттха’’нтиа̄дина̄. пат̣иведхаккхан̣ети арийасса маггасса чатусаччасампат̣иведхаккхан̣е. екамева там̣ н̃а̄н̣анти дуккха̄дӣсу парин̃н̃а̄дикиччаса̄дханавасена екамева там̣ магган̃а̄н̣ам̣ хоти.
имесу тӣсу т̣ха̄несӯти имесу вирамитаббата̄васена джотитесу тӣсу ка̄мабйа̄па̄давихим̣са̄витаккаваттхӯсу. висум̣ висум̣ уппаннасса тивидхаакусаласан̇каппасса. падапаччхедатоти еттха гатамагго ‘‘пада’’нти вуччати, йена ча упа̄йена ка̄ран̣ена ка̄мавитакко уппаджджати, со тасса гатамагготи тасса паччхедо гха̄то падапаччхедо, тато падапаччхедато. ануппаттидхаммата̄па̄данам̣ ануппаттиса̄дханам̣, тасса васена. маггакиччаса̄дханена магган̇гам̣ пӯрайама̄но екова тивидхакиччаса̄дхано кусаласан̇каппо уппаджджати. тивидха̄кусаласан̇каппасамуччхеданамева хеттха тивидхакиччаса̄дханам̣ дат̣т̣хаббам̣. имина̄ найена ‘‘имесу чатӯсу т̣ха̄несӯ’’тиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо.
муса̄ва̄да̄вераман̣иа̄дайоти еттха йасма̄ сиккха̄падавибхан̇ге (вибха. 703) виратичетана̄, саббе сампайуттадхамма̄ ча сиккха̄пада̄нӣти а̄гата̄нӣти таттха падха̄на̄нам̣ виратичетана̄нам̣ васена ‘‘виратийопи хонти четана̄йопӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 703) саммохавиноданийам̣ вуттам̣, тасма̄ кечи ‘‘а̄ди-саддена на кевалам̣ писун̣ава̄ча̄ вераман̣иа̄дӣнам̣йева сан̇гахо, атха кхо та̄диса̄нам̣ четана̄нампи сан̇гахо’’ти ваданти, там̣ пуббабха̄гавасена вуччама̄натта̄ йуджджеййа, муса̄ва̄да̄дӣхи вираман̣ака̄ле ва̄ виратийо, субха̄сита̄дива̄ча̄бха̄сана̄дика̄ле ча четана̄йо йоджетабба̄, маггаккхан̣е пана виратийова иччхитабба̄ четана̄нам̣ амагган̇гатта̄. екасса н̃а̄н̣асса дуккха̄дин̃а̄н̣ата̄ вийа, ека̄йа виратийа̄ муса̄ва̄да̄дивиратибха̄во вийа ча ека̄йа четана̄йа самма̄ва̄ча̄дикиччаттайаса̄дханасабха̄ва̄бха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄дибха̄ва̄сиддхито, там̣сиддхийам̣ ан̇гаттайата̄сиддхито ча.
бхиккхусса а̄джӣвахетукам̣ ка̄йавачӣдуччаритам̣ на̄ма айонисо а̄ха̄рапарийесанахетукамева сийа̄ти а̄ха ‘‘кха̄данӣйа…пе… дуччарита’’нти. ка̄йавачӣдуччаритаггахан̣ан̃ча ка̄йавачӣдва̄рейева а̄джӣвапакопо, на манодва̄рети дассанаттхам̣. тена̄ха ‘‘имесуйева саттасу т̣ха̄несӯ’’ти.
ануппанна̄нанти асамуда̄ча̄равасена ва̄ ананубхӯта̄рамман̣авасена ва̄ ануппанна̄нам̣. ан̃н̃атха̄ хи анаматагге сам̣са̄ре ануппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ на̄ма на санти. тена̄ха ‘‘екасмим̣ бхаве’’тиа̄ди. йасмим̣ бхаве айам̣ имам̣ вӣрийам̣ а̄рабхати, тасмим̣ екасмим̣ бхаве.джанетӣти уппа̄дети. та̄дисам̣ чхандам̣ курума̄но евам̣ чхандам̣ джанети на̄ма. ва̄йа̄мам̣ каротӣти пайогам̣ параккамам̣ кароти. вӣрийам̣ паваттетӣти ка̄йикачетасикавӣрийам̣ пака̄рато ваттети. вӣрийена читтам̣ паггахитам̣ каротӣти тенева сахаджа̄тавӣрийена читтам̣ уккхипенто косаджджапа̄тато ниседханена паггахитам̣ кароти. падаханам̣ паваттетӣти падха̄нам̣ вӣрийам̣ кароти. пат̣ипа̄т̣ийа̄ панета̄ни чатта̄ри пада̄ни а̄севана̄бха̄вана̄бахулӣкаммаса̄таччакирийа̄хи йоджетабба̄ни.
уппаннапубба̄нанти садисавоха̄рена вуттам̣. бхавати хи там̣садисесу таббоха̄ро йатха̄ ‘‘са̄ ева титтири, та̄ни ева осадха̄нӣ’’ти. тена̄ха ‘‘ида̄ни та̄дисе’’ти. уппанна̄нанти ‘‘ануппанна̄’’ти аваттаббатам̣ а̄панна̄нам̣. паха̄на̄йа̄ти паджаханаттха̄йа. ануппанна̄нам̣ кусала̄нанти еттха кусала̄ти уттаримануссадхамма̄ адхиппета̄, тесан̃ча уппа̄до на̄ма адхигамо пат̣ила̄бхо, таппат̣иккхепена ануппа̄до аппат̣ила̄бхоти а̄ха ‘‘аппат̣иладдха̄нам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣна’’нти. ‘‘т̣хитийа̄ вӣрийам̣ а̄рабхатӣ’’ти вутте на кхан̣ат̣хити адхиппета̄ тадаттхам̣ вӣрийа̄раббхена пайоджана̄бха̄вато, атха кхо пабандхат̣хити адхиппета̄ти а̄ха ‘‘пунаппунам̣ уппаттипабандхавасена т̣хитаттха’’нти. саммуссанам̣ пат̣ипаккхадхаммавасена адассанамупагамананти таппат̣иккхепена асаммуссанам̣ асаммосоти а̄ха ‘‘асаммоса̄йа̄ти авина̄санаттха’’нти. бхиййобха̄во пунаппунам̣ бхаванам̣, со пана упарӯпари уппаттӣти а̄ха ‘‘упарибха̄ва̄йа̄’’ти. вепуллам̣ абхин̣хаппаваттийа̄ пагун̣абалавабха̄ва̄паттӣти вуттам̣ ‘‘вепулла̄йа̄ти випулабха̄ва̄йа̄’’ти, махантабха̄ва̄йа̄ти аттхо. бха̄вана̄йа парипӯран̣аттханти джха̄на̄дибха̄вана̄парибрӯханаттхам̣.
чатӯсу т̣ха̄несӯти ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дӣсу чатӯсу т̣ха̄несу. киччаса̄дханавасена̄ти чатуббидхассапи киччасса екаджджхам̣ ниппха̄данавасена.
джха̄на̄ни пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи на̄на̄ти йадипи сама̄дхиупака̄ракехи абхиниропана̄нумаджджанасампийа̄йанабрӯханасантасукхасабха̄вехи витакка̄дӣхи сампайогабхедато бха̄вана̄тисайаппаватта̄нам̣ чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ васена самма̄сама̄дхи вибхатто, татха̄пи ва̄йа̄мо вийа ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дичатува̄йа̄макиччам̣, сати вийа ча асубха̄сукха̄ничча̄наттесу ка̄йа̄дӣсу субха̄дисан̃н̃а̄ппаха̄начатусатикиччам̣, еко сама̄дхи чатуджха̄насама̄дхикиччам̣ на са̄дхетӣти пуббабха̄гепи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епи, татха̄ пуббабха̄гепи чатуттхаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣е пӣти аттхо. на̄на̄маггавасена̄ти пат̣хамамагга̄дина̄на̄маггавасена джха̄на̄ни на̄на̄. дутийа̄дайопи магга̄ дутийа̄дӣнам̣ джха̄на̄нам̣. айам̣ панасса̄ти еттха маггабха̄вена чатуббидхампи екаттена гахетва̄ ‘‘асса̄’’ти вуттам̣, асса маггасса̄ти аттхо. айанти пана айам̣ джха̄навасена саббасадисасабба̄садисекаччасадисата̄ висесо.
па̄дакаджджха̄нанийамена хотӣти идха па̄дакаджджха̄нанийамам̣ дхурам̣ катва̄ вуттам̣, йатха̄ четтха, евам̣ саммохавиноданийампи (вибха. ат̣т̣ха. 205). ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 350) пана випассана̄нийамо вутто саббава̄да̄виродхато, идха пана саммаситаджджха̄напуггаладжджха̄сайава̄даниваттанато па̄дакаджджха̄нанийамо вутто. випассана̄нийамо пана са̄дха̄ран̣атта̄ идха̄пи на пат̣иккхиттоти дат̣т̣хаббо. ан̃н̃е ча а̄чарийава̄да̄ парато ваккхама̄на̄ вибхаджитабба̄ти йатха̄вуттамева та̄ва па̄дакаджджха̄нанийамам̣ вибхаджанто а̄ха ‘‘па̄дакаджджха̄нанийамена та̄ва̄’’ти. пат̣хамаджджха̄нико хоти, йасма̄ а̄саннападесе вут̣т̣хитасама̄патти маггасса аттано садисабха̄вам̣ кароти бхӯмиван̣н̣о вийа годха̄ван̣н̣асса. парипун̣н̣а̄нева хонтӣти ат̣т̣ха сатта ча хонтӣти аттхо. сатта хонти самма̄сан̇каппасса абха̄вато. чха хонти пӣтисамбоджджхан̇гасса абха̄вато. магган̇габоджджхан̇га̄нам̣ саттачхабха̄вам̣ атидисати ‘‘еса найо’’ти. арӯпе чатуккапан̃чакаджджха̄нам̣…пе… вуттам̣ ат̣т̣хаса̄линийанти адхиппа̄йо. нану таттха ‘‘арӯпе тикачатуккаджджха̄нам̣ уппаджджатӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 350) вуттам̣, на ‘‘чатуккапан̃чакаджджха̄на’’нти? саччаметам̣, йесу пана сам̣сайо аттхи, тесам̣ уппаттидассанена, тена аттхато ‘‘чатуккапан̃чакаджджха̄нам̣ уппаджджатӣ’’ти вуттамева хотӣти евама̄ха̄ти ведитаббам̣. самуда̄йан̃ча апеккхитва̄ ‘‘тан̃ча локуттарам̣, на локийа’’нти а̄ха ‘‘авайавекаттам̣ лин̇гасамуда̄йасса висесакам̣ хотӣ’’ти. чатуттхаджджха̄намева хи таттха локийам̣ уппаджджати, на чатуккам̣, пан̃чакам̣ ва̄ти. еттха катханти па̄дакаджджха̄насса абха̄ва̄ катхам̣ дат̣т̣хаббанти аттхо. там̣джха̄ника̄васса таттха тайо магга̄ уппаджджанти, таджджха̄никам̣пат̣хамапхала̄дим̣ па̄дакам̣ катва̄ упаримаггабха̄вана̄йа̄ти адхиппа̄йо. тикачатуккаджджха̄никам̣ пана маггам̣ бха̄ветва̄ таттха уппаннасса арӯпачатуттхаджджха̄нам̣, таджджха̄никам̣ пхалан̃ча па̄дакам̣ катва̄ упаримаггабха̄вана̄йа ан̃н̃аджха̄ника̄пи уппаджджантӣти, джха̄нан̇га̄динийа̄мика̄ пубба̄бхисан̇кха̄расама̄паттипа̄дакам̣, на саммаситабба̄ти пхаласса̄пи па̄даката̄ дат̣т̣хабба̄.
кечи пана̄ти морава̄пӣмаха̄даттаттхерам̣ сандха̄йа̄ха. пуна кечӣти типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхерам̣. татийава̄ре кечӣти ‘‘па̄дакаджджха̄намева нийаметӣ’’ти евам̣ ва̄динам̣ типит̣акачӯл̣ана̄гаттхеран̃чева анантарам̣ вутте две ча тхере т̣хапетва̄ итаре тхере сандха̄йа вадати.
403. сасантатипарийа̄панна̄нам̣ дуккхасамудайа̄нам̣ аппаваттибха̄вена париггайхама̄но ниродхопи сасантатипарийа̄панно вийа хотӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘аттано ва̄ чатта̄ри сачча̄нӣ’’ти. парасса ва̄ти еттха̄пи есева найо. тена̄ха бхагава̄ ‘‘имасмим̣йева бйа̄маматте кал̣еваре сасан̃н̃имхи саманаке локан̃ча пан̃н̃а̄пеми, локасамудайан̃ча пан̃н̃а̄пеми, локаниродхан̃ча пан̃н̃а̄пеми, локаниродхага̄минипат̣ипадан̃ча пан̃н̃а̄пемӣ’’ти (сам̣. ни. 1.107; а. ни. 4.45) катхам̣ пана а̄дикаммико ниродхамаггасачча̄ни паригган̣ха̄тӣти? ануссава̄дисиддхама̄ка̄рам̣ паригган̣ха̄ти. еван̃ча катва̄ локуттарабоджджхан̇ге уддисса̄пи париггахо на вируджджхати. йатха̄самбхаватоти самбхава̄нурӯпам̣, т̣хапетва̄ ниродхасаччам̣ сесасаччавасена самудайавайа̄ти ведитабба̄ти аттхо.
чатусаччапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дхамма̄нупассана̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
404. ‘‘ат̣т̣хикасан̇кхаликам̣ самам̣са’’нтиа̄дика̄ сатта сиватхика̄ ат̣т̣хикакаммат̣т̣ха̄ната̄йа итара̄сам̣ уддхума̄така̄дӣнам̣ сабха̄венева̄ти наваннам̣ сиватхика̄нам̣ аппана̄каммат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄. двейева̄ти а̄на̄па̄нам̣, дваттим̣са̄ка̄роти има̄ни двейева. абхинивесоти випассана̄бхинивесо, со пана саммасанийадхаммапариггахо. ирийа̄патха̄, а̄локита̄дайо ча рӯпадхамма̄нам̣ аваттха̄висесаматтата̄йа на саммасанупага̄ вин̃н̃аттиа̄дайо вийа. нӣваран̣абоджджхан̇га̄ а̄дито на париггахетабба̄ти вуттам̣ ‘‘ирийа̄патха…пе… на джа̄йатӣ’’ти. кеса̄диападесена тадупа̄да̄надхамма̄ вийа ирийа̄патха̄диападесена тадаваттха̄ рӯпадхамма̄ париггайханти, нӣваран̣а̄димукхена ча там̣сампайутта̄, там̣ниссайадхамма̄ти адхиппа̄йена маха̄сиваттхеро ча ирийа̄патха̄дӣсупи ‘‘абхинивесо джа̄йатӣ’’ти авоча. ‘‘аттхи ну кхо ме’’тиа̄ди пана сабха̄вато ирийа̄патха̄дӣнам̣ а̄дикаммикасса аниччхитабха̄вадассанам̣. апарин̃н̃а̄пуббика̄ хи парин̃н̃а̄ти.
ка̄мам̣ ‘‘идха бхиккхаве бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ уддесаниддесесу таттха таттха бхиккхуггахан̣ам̣ катам̣ там̣пат̣ипаттийа̄ бхиккхубха̄вадассанаттхам̣, десана̄ пана саббаса̄дха̄ран̣а̄ти дассетум̣ ‘‘йо хи кочи бхиккхаве’’ иччева вуттам̣, на бхиккху йева̄ти дассенто ‘‘йо хи кочи бхиккху ва̄’’тиа̄дима̄ха. дассанамаггена н̃а̄тамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ джа̄нантӣ сикха̄ппатта̄ аггамаггапан̃н̃а̄ ан̃н̃а̄ на̄ма, тасса пхалабха̄вато аггапхалам̣ пӣти а̄ха ‘‘ан̃н̃а̄ти арахатта’’нти.
аппатарепи ка̄ле са̄санасса ниййа̄никабха̄вам̣ дассентоти йоджана̄. ниййа̄тентоти нигаменто.
маха̄сатипат̣т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.