9. маха̄сатипат̣т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄
уддесава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
373. ‘‘касма̄ бхагава̄ идам̣ суттамабха̄сӣ’’ти аса̄дха̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ пуччхати, са̄дха̄ран̣ам̣ пана ‘‘па̄кат̣а’’нти ана̄маситва̄ ‘‘курурат̣т̣хава̄сӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. самут̣т̣ха̄нанти хи десана̄нида̄нам̣, там̣ са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣абхедато дувидхам̣, са̄дха̄ран̣ампи аджджхаттикаба̄хирабхедато дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ам̣ аджджхаттикам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма бхагавато маха̄карун̣а̄. та̄йа хи самусса̄хитасса бхагавато венеййа̄нам̣ дхаммадесана̄йа читтам̣ удапа̄ди. йатха̄ха ‘‘саттесу ча ка̄рун̃н̃атам̣ пат̣ичча буддхачаккхуна̄ локам̣ волокесӣ’’тиа̄ди. (дӣ. ни. 2.69; ма. ни. 1.283; 2.339; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 9) ба̄хирам̣ пана са̄дха̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма дасасахассамаха̄брахмапарива̄расса сахампатимаха̄брахмуно аджджхесанам̣. татха̄ ча̄ха ‘‘брахмуно ча аджджхесанам̣ видитва̄’’ти. (дӣ. ни. 2.69; ма. ни. 1.283; 2.339; сам̣. ни. 1.179; маха̄ва. 9) тададжджхесануттарака̄лан̃хи дхаммапаччавеккхан̣а̄джанитам̣ аппоссуккатам̣ пат̣ипассамбхетва̄ бхагава̄ дхаммам̣ десетум̣ усса̄хаджа̄то ахоси. йатха̄ ча маха̄карун̣а̄, евам̣ дасабалан̃а̄н̣а̄дайо ча десана̄йа аджджхаттасамут̣т̣ха̄набха̄ве ваттабба̄. саббан̃хи н̃еййадхаммам̣, тесам̣ десетаббаппака̄рам̣, сатта̄нан̃ча а̄сайа̄нусайа̄дим̣ йа̄тха̄вато джа̄нитва̄ бхагава̄ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄дӣсу косаллена венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ вичиттанайадесанам̣ паваттесӣти. аса̄дха̄ран̣ампи аджджхаттикаба̄хирабхедато дувидхамева. таттха аджджхаттикам̣ йа̄йа маха̄карун̣а̄йа, йена ча десана̄н̃а̄н̣ена идам̣ суттам̣ паваттитам̣, тадубхайам̣ ведитаббам̣, ба̄хирам̣ пана дассетум̣ ‘‘курурат̣т̣хава̄сӣна’’нтиа̄дима̄ха. тена вуттам̣ ‘‘аса̄дха̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ пуччхатӣ’’ти, тена ‘‘аттаджджха̄сайа̄дӣсу чатӯсу суттаниккхепесу катаройа’’нти суттаниккхепо пуччхито хотӣти итаро ‘‘курурат̣т̣хава̄сӣна’’нтиа̄дина̄ ‘‘параджджха̄сайойам̣ суттаниккхепо’’ти дассети.
курурат̣т̣хам̣ кира тада̄ там̣нива̄сисатта̄нам̣ йонисоманасика̄равантата̄дина̄ йебхуййена суппат̣ипанната̄йа, пуббе ча катапун̃н̃ата̄балена тада̄ утуа̄дисампаттийуттамева ахоси. тена вуттам̣ ‘‘утупаччайа̄дисампаннатта̄’’ти. а̄ди-саддена бходжана̄дисампаттим̣ сан̇ган̣ха̄ти. кечи пана ‘‘пуббе паваттакуруваттадхамма̄нут̣т̣ха̄нава̄сана̄йа уттаракуру вийа йебхуййена утуа̄дисампаннамева хонтам̣ бхагавато ка̄ле са̄тисайам̣ утусаппа̄йа̄дийуттам̣ там̣ рат̣т̣хам̣ ахосӣ’’ти ваданти. читтасарӣракаллата̄йа̄ти читтасса, сарӣрасса ча арогата̄йа. ануггахитапан̃н̃а̄бала̄ти ладдхӯпака̄ран̃а̄н̣а̄нубха̄ва̄, ану ану ва̄ а̄чин̣н̣апан̃н̃а̄теджа̄. екавӣсатийа̄ т̣ха̄несути ка̄йа̄нупассана̄васена чуддасасу т̣ха̄несу, ведана̄нупассана̄васена екасмим̣ т̣ха̄не, татха̄ читта̄нупассана̄васена, дхамма̄нупассана̄васена пан̃часу т̣ха̄несӯти евам̣ екавӣсатийа̄ т̣ха̄несу. каммат̣т̣ха̄нам̣ арахатте паккхипитва̄ти чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣ йатха̄ арахаттам̣ па̄пети, евам̣ десана̄васена арахатте паккхипитва̄. суван̣н̣ачан̇кот̣акасуван̣н̣аман̃джӯса̄су паккхитта̄ни суманачампака̄дина̄на̄пуппха̄ни, ман̣имутта̄дисаттаратана̄ни ча йатха̄ бха̄джанасампаттийа̄ сависесам̣ собханти, киччакара̄ни ча хонти манун̃н̃абха̄вато, евам̣ сӣладассана̄дисампаттийа̄ бха̄джанависесабхӯта̄йа курурат̣т̣хава̄сипариса̄йа десита̄ бхагавато айам̣ десана̄ бхиййосо матта̄йа собхати, киччака̄рӣ ча хотӣти имаматтхам̣ дассети ‘‘йатха̄ хи пурисо’’тиа̄дина̄. еттха̄ти курурат̣т̣хе.
пакатийа̄ти сарасатопи, имисса̄ сатипат̣т̣ха̄насуттадесана̄йа пуббепӣти адхиппа̄йо. ануйутта̄ вихаранти саттху десана̄нуса̄рато бха̄вана̄нуйогам̣.
виссат̣т̣хааттабха̄вена̄ти аничча̄дивасена кисмин̃чи йонисоманасика̄ре читтам̣ анийоджетва̄ рӯпа̄диа̄рамман̣е абхиративасена виссат̣т̣хачиттена бхавитум̣ на ват̣т̣ати, пама̄давиха̄рам̣ паха̄йа аппаматтена бхавитаббанти адхиппа̄йо.
ека̄йаноти еттха айана-саддо маггапарийа̄йо. на кевалам̣ айанамева, атха кхо ан̃н̃епи бахӯ маггапарийа̄йа̄ти падуддха̄рам̣ каронто ‘‘маггасса хӣ’’ти а̄дим̣ ватва̄ йади маггапарийа̄йо айана-саддо, касма̄ пуна ‘‘магго’’ти вуттанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. таттха екамагготи еко ева магго. на хи нибба̄нага̄мимагго ан̃н̃о аттхӣти. нану сатипат̣т̣ха̄нам̣ идха магготи адхиппетам̣, тадан̃н̃е ча бахӯ маггадхамма̄ аттхӣти? саччам̣ аттхи, те пана сатипат̣т̣ха̄наггахан̣енева гахита̄ тадавина̄бха̄вато. татха̄ хи н̃а̄н̣авӣрийа̄дайо ниддесе гахита̄, уддесе пана сатийа̄ ева гахан̣ам̣ венеййаджджха̄сайавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘на двидха̄патхабхӯто’’ти имина̄ имасса маггасса анекамаггабха̄ва̄бха̄вам̣ вийа анибба̄нага̄мибха̄ва̄бха̄ван̃ча дассети. екена̄ти асаха̄йена. асаха̄йата̄ ча дувидха̄ аттадутийата̄бха̄вена ва̄, йа̄ ‘‘вӯпакат̣т̣хака̄йата̄’’ти вуччати, тан̣ха̄дутийата̄бха̄вена ва̄, йа̄ ‘‘павивиттачиттата̄’’ти вуччати. тена̄ха ‘‘вӯпакат̣т̣хена павивиттачиттена̄’’ти. сет̣т̣хопи локе ‘‘еко’’ти вуччати ‘‘йа̄ва паре ека̄хам̣ во каромӣ’’тиа̄дӣсӯти а̄ха ‘‘екасса̄ти сет̣т̣хасса̄’’ти. йади сам̣са̄рато ниссаран̣ат̣т̣хо айанат̣т̣хо, ан̃н̃есампи упаниссайасампанна̄нам̣ са̄дха̄ран̣ато, катхам̣ бхагаватоти а̄ха ‘‘кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. имасмим̣ кхоти еттха кхо-саддо авадха̄ран̣е, тасма̄ имасмим̣ йева̄ти аттхо. десана̄бхедойева хесо, йадидам̣ ‘‘магго’’ти ва̄ ‘‘айано’’ти ва̄. айана-саддо ва̄ каммакаран̣а̄дивибха̄го. тена̄ха ‘‘аттхато пана еко ва̄’’ти.
на̄на̄мукхабха̄вана̄найаппаваттоти ка̄йа̄нупассана̄димукхена таттха̄пи а̄на̄па̄на̄димукхена бха̄вана̄найена паватто. ека̄йананти екага̄минам̣, нибба̄нага̄минанти аттхо. нибба̄нан̃хи адутийабха̄вато, сет̣т̣хабха̄вато ча ‘‘ека’’нти вуччати. йатха̄ха ‘‘екан̃хи саччам̣ на дутӣйаматтхӣ’’ти (су. ни. 890). ‘‘йа̄вата̄ бхиккхаве дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄ вира̄го тесам̣ аггам̣ аккха̄йатӣ’’ти. (а. ни. 4.34; итиву. 90) кхайо ева антоти кхайанто, джа̄тийа̄ кхайантам̣ дит̣т̣хава̄ти джа̄тикхайантадассӣ. авибха̄гена саббепи сатте хитена анукампатӣти хита̄нукампӣ. атарим̣сӯти тарим̣су. пуббети пуримака̄ буддха̄, пуббе ва̄ атӣтака̄ле.
танти тесам̣ вачанам̣, там̣ ва̄ кирийа̄вуттива̄чакаттам̣ на йуджджати. на хи сан̇кхеййаппадха̄ната̄йа саттава̄чино екасаддасса кирийа̄вуттива̄чаката̄ аттхи. ‘‘сакимпи уддхам̣ гаччхеййа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 7.72) вийа саким̣ айаноти имина̄ бйан̃джанена бхавитаббам̣. еваматтхам̣ йоджетва̄ти ‘‘екам̣ айанам̣ асса̄’’ти евам̣ сама̄сападаттхам̣ йоджетва̄. убхайатха̄пӣти пуриманайена, паччхиманайена ча. на йуджджати идха̄дхиппетамаггасса анекава̄рам̣ паваттисаббха̄вато. тена̄ха ‘‘касма̄’’тиа̄ди. ‘‘анекава̄рампи айатӣ’’ти пуриманайасса айуттата̄дассанам̣, ‘‘анекан̃часса айанам̣ хотӣ’’ти паччхиманайасса.
имасмим̣ падети ‘‘ека̄йано айам̣ бхиккхаве магго’’ти имасмим̣ ва̄кйе, имасмим̣ ва̄ ‘‘пуббабха̄гамагго, локуттарамагго’’ти видха̄нападе. миссакамагготи локийена миссако локуттарамагго. висуддхиа̄дӣнам̣ ниппарийа̄йахетукам̣ сан̇ган̣ханто а̄чарийаттхеро ‘‘миссакамагго’’ти а̄ха. итаро парийа̄йахету идха̄дхиппетоти ‘‘пуббабха̄гамагго’’ти авоча.
саддам̣ сутва̄ти ‘‘ка̄ло бханте дхаммасавана̄йа̄’’ти ка̄ла̄рочанасаддам̣ паччаккхато, парампара̄йа ча сутва̄. евам̣ уккхипитва̄ти евам̣ ‘‘сундарам̣ манохарам̣ имам̣ катхам̣ чхад̣д̣ема̄’’ти ачхад̣д̣ента̄ уччхубха̄рам̣ вийа паггахетва̄ на вичаранти. а̄лул̣етӣти вилул̣ито а̄куло хотӣти аттхо. ека̄йанамагго вуччати пуббабха̄гасатипат̣т̣ха̄намагготи етта̄вата̄ идха̄дхиппетаттхе сиддхе тассева алан̇ка̄раттхам̣ со пана йасса пуббабха̄гамагго, там̣ дассетум̣ ‘‘магга̄нат̣т̣хан̇гико’’тиа̄дика̄ га̄тха̄пи пат̣исамбхида̄маггатова а̄нетва̄ т̣хапита̄.
нибба̄нагаманат̣т̣хена̄ти нибба̄нам̣ гаччхати адхигаччхати етена̄ти нибба̄нагаманам̣,сойева авипарӣтасабха̄вата̄йа аттхо, тена нибба̄нагаманат̣т̣хена, нибба̄на̄дхигамӯпа̄йата̄йа̄ти аттхо. магганӣйат̣т̣хена̄ти гавеситаббата̄йа. ‘‘гаманӣйат̣т̣хена̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, упагантаббата̄йа̄ти аттхо. ‘‘ра̄га̄дӣхӣ’’ти имина̄ ра̄гадосамоха̄нам̣йева гахан̣ам̣ ‘‘ра̄го малам̣, досо малам̣, мохо мала’’нти (вибха. 924) вачанато. ‘‘абхиджджха̄висамалобха̄дӣхӣ’’ти пана имина̄ саббесампи упаккилеса̄нам̣ сан̇ган̣ханаттхам̣ те висум̣ уддхат̣а̄. ‘‘сатта̄нам̣ висуддхийа̄’’ти вуттасса аттхасса екантикатам̣ дассенто ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. ка̄мам̣ ‘‘висуддхийа̄’’ти са̄ман̃н̃аджотана̄, читтассева пана висуддхи идха̄дхиппета̄ти дассетум̣ ‘‘рӯпамалавасена пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. на кевалам̣ ат̣т̣хакатха̄вачанамева, атха кхо идам̣ еттха а̄хачча бха̄ситанти дассенто ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха.
са̄ пана̄йам̣ читтависуддхи сиджджхама̄на̄ йасма̄ сока̄дӣнам̣ ануппа̄да̄йа сам̣ваттати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сокапаридева̄нам̣ саматиккама̄йа̄’’тиа̄ди. таттха сочанам̣ н̃а̄тибйасана̄динимиттам̣ четасо санта̄по антониджджха̄нам̣ соко. н̃а̄тибйасана̄динимиттамева сока̄ватин̣н̣ато ‘‘кахам̣ екапуттака кахам̣ екапуттака̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 2.353, 354; сам̣. ни. 2.63) паридеванавасена ва̄ча̄виппала̄по паридаванам̣ паридево. а̄йатим̣ ануппаджджанам̣ идха саматиккамоти а̄ха ‘‘паха̄на̄йа̄’’ти. там̣ панасса саматиккама̄вахатам̣ нидассанавасена дассенто ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха.
таттха йам̣ пуббе, там̣ висодхехӣти атӣтесу кхандхесу тан̣ха̄сам̣килесависодханам̣ вуттам̣. паччха̄ти парато. тети туйхам̣. ма̄хӯти ма̄ аху. кин̃чананти ра̄га̄дикин̃чанам̣, етена ана̄гатесу кхандхесу сам̣килесависодханам̣ вуттам̣. маджджхети тадубхайавемаджджхе. но че гахессасӣти на упа̄дийиссаси че, етена паччуппанне кхандхаппабандхе упа̄да̄наппаватти вутта̄. упасанто чариссасӣти евам̣ аддхаттайагатасам̣килесависодхане сати ниббутасаббапарил̣а̄хата̄йа упасанто хутва̄ вихариссасӣти арахаттаникӯт̣ена га̄тхам̣ нит̣т̣хапеси. тена̄ха ‘‘имам̣ га̄тха’’нтиа̄ди.
путта̄ти ораса̄, ан̃н̃епи ва̄ диннакакиттима̄дайо йе кечи. пита̄ти джанако, ан̃н̃епи ва̄ питут̣т̣ха̄нийа̄. бандхава̄ти н̃а̄така̄. айан̃хеттха аттхо – путта̄ ва̄ пита̄ ва̄ бандхава̄ ва̄ антакена маччуна̄ адхипаннасса абхибхӯтасса маран̣ато та̄н̣а̄йа на хонти. касма̄? наттхи н̃а̄тӣсу та̄н̣ата̄ти. на хи н̃а̄тӣнам̣ васена маран̣ато а̄раккха̄ аттхи, тасма̄ пат̣а̄ча̄ре ‘‘убхо путта̄ ка̄лан̇ката̄’’тиа̄дина̄ (апа. тхерӣ 1.498) ма̄ нираттхакам̣ паридеви, дхаммам̣йева пана йа̄тха̄вато пасса̄ти адхиппа̄йо. сота̄паттипхале патит̣т̣хита̄ти йатха̄нуломам̣ паваттита̄йа са̄муккам̣сика̄йа дхаммадесана̄йа парийоса̄не сахассанайапат̣иман̣д̣ите сота̄паттипхале патит̣т̣хахи. катхам̣ пана̄йам̣ сатипат̣т̣ха̄намаггавасена сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄сӣти а̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. на хи чатусаччакаммат̣т̣ха̄накатха̄йа вина̄ са̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамо аттхи. ‘‘имам̣ га̄тхам̣ сутва̄’’ти панидам̣ сокавиноданавасена паваттита̄йа га̄тха̄йа пат̣хамам̣ сутатта̄ вуттам̣, са̄пи хи саччадесана̄йа парива̄рабандха̄ ева аниччата̄катха̄ти катва̄. итарага̄тха̄йам̣ пана ваттаббамева наттхи. бха̄вана̄ти пан̃н̃а̄бха̄вана̄. са̄ хи идха адхиппета̄. тасма̄ти йасма̄ рӯпа̄дӣнам̣ аничча̄дито анупассана̄пи сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ва, тасма̄. тепӣти сантатимаха̄маттапат̣а̄ча̄ра̄пи.
пан̃часате чорети сатасатачорапарива̄ре пан̃чачоре пат̣ипа̄т̣ийа̄ песеси, те аран̃н̃ам̣ пависитва̄ тхерам̣ парийесанта̄ ануккамена тхерасса самӣпе сама̄гаччхим̣су. тена̄ха ‘‘те гантва̄ тхерам̣ парива̄ретва̄ нисӣдим̣сӯ’’ти. веданам̣ виккхамбхетва̄ти ӯрут̣т̣хибхедапаччайам̣ дуккхаведанам̣ аманасика̄рена винодетва̄. пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджи виппат̣иса̄ралесассапи асамбхавато. тена̄ха ‘‘парисуддхам̣ сӣлам̣ нисса̄йа̄’’ти. тхерасса хи сӣлам̣ паччавеккхато парисуддхам̣ сӣлам̣ нисса̄йа ул̣а̄рам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджама̄нам̣ ӯрут̣т̣хибхедаджанитам̣ дуккхаведанам̣ виккхамбхеси. тийа̄мараттинти аччантасам̣йоге упайогавачанам̣, тенасса випассана̄йам̣ аппама̄дам̣, пат̣ипаттиуссукка̄панан̃ча дассети. па̄да̄нӣти па̄де. сам̣йамесса̄мӣти сан̃н̃апесса̄ми, сан̃н̃аттим̣ карисса̄мӣти аттхо. ат̣т̣ийа̄мӣти джигуччха̄ми. хара̄йа̄мӣти ладжджа̄ми. випассисанти сампассим̣.
пачала̄йанта̄нанти пачала̄йика̄нам̣ ниддам̣ упагата̄нам̣. агатинти агочарам̣. ватасампанноти дхутагун̣асампанно. пама̄данти пачала̄йанам̣ сандха̄йа̄ха. оруддхама̄насоти упаруддхаадхичитто. пан̃джарасминти сарӣре. сарӣран̃хи нха̄русамбандхаат̣т̣хисан̇гха̄т̣ата̄йа идха ‘‘пан̃джара’’нти вуттам̣.
пӣтаван̣н̣а̄йа пана пат̣а̄ка̄йа ка̄йам̣ парихаран̣ато, маллайуддхачиттаката̄йа ча ‘‘пӣтамалло’’ти пан̃н̃а̄то паббаджитва̄ пӣтамаллаттхеро на̄ма джа̄то. тӣсу раджджесӯти пан̣д̣учол̣агол̣араджджесу. ‘‘саббамалла̄ сӣхал̣адӣпе сакка̄расамма̄нам̣ лабхантӣ’’ти тамбапан̣н̣идӣпам̣ а̄гамма. там̣йева ан̇кусам̣ катва̄ти ‘‘рӯпа̄дайо ‘мама̄’ти на гахетабба̄’’ти натумха̄каваггена пака̄ситаматтхам̣ аттано читтаматтахаттхино ан̇кусам̣ катва̄. па̄десу авахантесӯти ативелам̣ чан̇каманена аккамитум̣ асаматтхесу. джан̣н̣укехи чан̇камати ‘‘нисинне нидда̄йа авасаро хотӣ’’ти. бйа̄каритва̄ти аттано вӣрийа̄рамбхасса сапхалата̄паведанамукхена сабрахмача̄рӣнам̣ таттха усса̄хам̣ джаненто ан̃н̃ам̣ бйа̄каритва̄. бха̄ситанти вачанам̣, касса пана танти а̄ха ‘‘буддхасет̣т̣хасса саббалокаггава̄дино’’ти. ‘‘на тумха̄ка’’нтиа̄ди тасса паваттиа̄ка̄радассанам̣. тайидам̣ ме сан̇кха̄ра̄нам̣ аччантавӯпасамака̄ран̣анти дассенто ‘‘аничча̄ вата̄’’ти га̄тхама̄хари, тена ида̄на̄хам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣е кхан̣е бхан̇гасан̇кха̄тасса рогасса абха̄вена арого париниббутоти дассети.
асса̄ти саккасса. упапаттӣти девӯпапатти. пуна па̄катика̄ва ахоси саккабха̄венева упапаннатта̄.
субрахма̄ти евам̣на̄мо. аччхара̄нам̣ нирайӯпапаттим̣ дисва̄ тато пабхути сататам̣ паваттама̄нам̣ аттано читтутра̄сам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ниччам̣ утрастамидам̣ читта’’нтиа̄ди. таттха утрастанти сантастам̣ бхӣтам̣. уббигганти сам̣виггам̣. утрастанти ва̄ сам̣виггам̣. уббигганти бхайавасена саха ниссайена сан̃чалитам̣. ануппаннесӯти ана̄гатесу. киччесӯти тесу тесу итикаттаббесу. ‘‘киччхесӯ’’ти ва̄ па̄т̣хо, дуккхесӯти аттхо, нимиттаттхе четам̣ бхуммам̣, бха̄видуккханимиттанти аттхо. уппатитесӯти уппаннесу киччесӯти йоджана̄. тада̄ аттано парива̄расса уппаннам̣ дуккхам̣ сандха̄йа вадати.
боджджха̄ти бодхито, арийамаггатоти аттхо. ‘‘ан̃н̃атра̄’’ти ча падам̣ апеккхитва̄ ниссаккавачанам̣, бодхим̣ т̣хапетва̄ти аттхо. сесесупи есева найо. тапаса̄ти тапокаммато, тена магга̄дхигамасса упа̄йабхӯтам̣ саллекхапат̣ипадам̣ дассети. индрийасам̣вара̄ти маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ сам̣варан̣ато, етена сатисам̣варасӣсена саббампи сам̣варасӣлам̣, лаккхан̣аха̄ранайена ва̄ саббампи чатупа̄рисуддхисӣлам̣ дассети. саббаниссагга̄ти саббассапи ниссаджджанато саббакилесаппаха̄нато. килесесу хи ниссат̣т̣хесу каммават̣т̣ам̣, випа̄кават̣т̣ан̃ча ниссат̣т̣хамева хотӣти. соттхинти кхемам̣ анупаддаватам̣.
н̃а̄йати ниччхайена камати нибба̄нам̣, там̣ ва̄ н̃а̄йати пат̣ивиджджхӣйати етена̄ти н̃а̄йо, арийамагготи а̄ха ‘‘н̃а̄йо вуччати арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти. тан̣ха̄ва̄навирахитатта̄ти тан̣ха̄сан̇кха̄тава̄навивиттатта̄. тан̣ха̄ хи кхандхехи кхандхам̣, каммуна̄ пхалам̣, саттехи ча дуккхам̣ винати сам̣сиббатӣти ‘‘ва̄на’’нти вуччати, тайидам̣ наттхи еттха ва̄нам̣, на ва̄ етасмим̣ адхигате пуггаласса ва̄нанти нибба̄нам̣, асан̇кхата̄ дха̄ту. параппаччайена вина̄ паччаккхакаран̣ам̣ саччхикирийа̄ти а̄ха ‘‘аттапаччаккхата̄йа̄’’ти.
нану ‘‘висуддхийа̄’’ти читтависуддхийа̄ адхиппетатта̄ висуддхиггахан̣еневеттха сокасаматиккама̄дайопи гахита̄ ева хонти, те пуна касма̄ гахита̄ти ануйогам̣ сандха̄йа ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. са̄санайуттиковидети саччапат̣иччасамуппа̄да̄дилаккхан̣а̄йам̣ дхамманӣтийам̣ чхеке. там̣ таматтхам̣ н̃а̄петӣти йе йе бодханеййапуггала̄ сан̇кхепавиттха̄ра̄дивасена йатха̄ йатха̄ бодхетабба̄, аттано десана̄вила̄сена бхагава̄ те те татха̄ татха̄ бодхенто там̣ таматтхам̣ н̃а̄пети. там̣ там̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассентоти аттха̄паттим̣ аган̣енто там̣ таматтхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассенто. на хи самма̄самбуддхо аттха̄паттин̃а̄пака̄диса̄дханӣйавачана̄ти. сам̣ваттатӣти джа̄йати, хотӣти аттхо. йасма̄ анатиккантасокапаридевасса на када̄чи читтависуддхи аттхи сокапаридевасаматиккаманамукхенева читтависуддхийа̄ иджджханато, тасма̄ а̄ха ‘‘сокапаридева̄нам̣ саматиккамена хотӣ’’ти. йасма̄ пана доманассапаччайехи дуккхадхаммехи пхут̣т̣хам̣ путхуджджанам̣ сока̄дайо абхибхаванти, парин̃н̃а̄тесу ча тесу те на хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сокапаридева̄нам̣ саматиккамо дуккхадоманасса̄нам̣ аттхан̇гамена̄’’ти. н̃а̄йасса̄ти аггамаггасса, татийамаггасса ча. тададхигамена хи йатха̄ккамам̣ дуккхадоманасса̄нам̣ аттхан̇гамо. саччхикирийа̄бхисамайасахабха̄вӣпи итара̄бхисамайо тадавина̄бха̄вато саччхикирийа̄бхисамайахетуко вийа вутто. н̃а̄йасса̄дхигамо нибба̄насса саччхикирийа̄йа̄ти пхалан̃а̄н̣ена ва̄ паччаккхакаран̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘нибба̄насса саччхикирийа̄йа̄’’ти сампада̄навачанан̃четам̣ дат̣т̣хаббам̣.
ван̣н̣абхан̣ананти пасам̣са̄вачанам̣. тайидам̣ на идхева, атха кхо ан̃н̃аттха̄пи саттху а̄чин̣н̣ам̣ ева̄ти дассенто ‘‘йатхева хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха а̄димхи калйа̄н̣ама̄ди ва̄ калйа̄н̣ам̣ етасса̄ти а̄дикалйа̄н̣ам̣. сесапададвайепи есева найо. аттхасампаттийа̄ са̄ттхам̣. бйан̃джанасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. сӣла̄дипан̃чадхаммаккхандхапа̄рипӯрито, упанетаббасса абха̄вато ча кевалапарипун̣н̣ам̣. нирупаккилесато апанетаббасса ча абха̄вато парисуддхам̣. сет̣т̣хачарийабха̄вато са̄санабрахмачарийам̣, маггабрахмачарийан̃ча во пака̄сесса̄мӣти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге (висуддхи. 1.147) вуттанайенева ведитаббо. арийавам̣са̄ти арийа̄нам̣ буддха̄дӣнам̣ вам̣са̄ павен̣ийо. агган̃н̃а̄ти агга̄ти джа̄нитабба̄ саббавам̣сехи сет̣т̣хабха̄вато. раттан̃н̃а̄ти чираратта̄ти джа̄нитабба̄. вам̣сан̃н̃а̄ти буддха̄дӣнам̣ вам̣са̄ти джа̄нитабба̄. пора̄н̣а̄ти пура̄тана̄ анадхуна̄танатта̄. асан̇кин̣н̣а̄ти авикин̣н̣а̄ анапанӣта̄. асан̇кин̣н̣апубба̄ти ‘‘ким̣ имехӣ’’ти арийехи на апанӣтапубба̄. на сан̇кӣйантӣти ида̄нипи техи на апанӣйанти. на сан̇кӣйиссантӣти ана̄гатепи техи на апанӣйиссанти. аппат̣икут̣т̣ха̄…пе… вин̃н̃ӯхӣти йе локе вин̃н̃ӯ саман̣абра̄хман̣а̄, техи аппаччаккхата̄ аниндита̄, агарахита̄ти аттхо. ‘‘висуддхийа̄’’тиа̄дӣхӣти висуддхиа̄дидӣпанехи. падехӣти ва̄кйехи, висуддхиаттхата̄дибхедабхиннехи ва̄ дхаммакот̣т̣ха̄сехи. упаддавети анаттхе. висуддхинти висуджджханам̣ сам̣килесаппаха̄нам̣. ва̄чуггатакаран̣ам̣ уггахо. парийа̄пун̣анам̣ паричайо. аттхасса хадайе т̣хапанам̣ дха̄ран̣ам̣. париваттанам̣ ва̄чанам̣.
гандха̄ракоти гандха̄радесе уппанно. пахонтӣти сакконти. аниййа̄никамагга̄ти миччха̄магга̄, миччхаттанийата̄нийатамагга̄пи ва̄. суван̣н̣анти кӯт̣асуван̣н̣ампи вуччати. ман̣ӣти ка̄чаман̣ипи, мутта̄ти вел̣уджа̄пи, пава̄л̣анти паллавопи вуччатӣти раттаджамбунада̄дипадехи те висесита̄.
на тато хет̣т̣ха̄ти идха̄дхиппетака̄йа̄дӣнам̣ ведана̄дисабха̄ватта̄бха̄ва̄, ка̄йаведана̄читтавимуттасса тебхӯмакадхаммасса висум̣ випалла̄саваттхантарабха̄вена гахитатта̄ ча хет̣т̣ха̄ гахан̣есу випалла̄саваттхӯнам̣ анит̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа вуттам̣, пан̃чамасса пана випалла̄саваттхуно абха̄ва̄ ‘‘на уддха’’нти а̄ха. а̄рамман̣авибха̄гена хеттха сатипат̣т̣ха̄навибха̄готи. тайо сатипат̣т̣ха̄на̄ти сатипат̣т̣ха̄на-саддасса аттхуддха̄радассанам̣, на идха па̄л̣ийам̣ вуттасса сатипат̣т̣ха̄на-саддасса аттхадассананти. а̄дӣсу хи сатигочароти еттха а̄ди-саддена ‘‘пхассасамудайа̄ ведана̄нам̣ самудайо, на̄марӯпасамудайа̄ читтасса самудайо, манасика̄расамудайа̄ дхамма̄нам̣ самудайо’’ти (сам̣. ни. 5.408) ‘‘сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти вутта̄нам̣ сабхигочара̄нам̣ пака̄саке суттаппадесе сан̇ган̣ха̄ти. евам̣ ‘‘пат̣исамбхида̄па̄л̣ийа’’мпи (пат̣и. ма. 2.34) авасесапа̄л̣иппадесадассанаттхо а̄ди-саддо дат̣т̣хаббо. сатийа̄ пат̣т̣ха̄нанти сатийа̄ патит̣т̣ха̄таббат̣т̣ха̄нам̣. да̄на̄дӣни каронтасса рӯпа̄дӣни сатийа̄ т̣ха̄нам̣ хонтӣти там̣нива̄ран̣аттхама̄ха ‘‘падха̄нам̣ т̣ха̄на’’нти. па-саддо хи идха ‘‘пан̣ӣта̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. сам̣. ма̄тика̄ 14) вийа падха̄наттхадӣпакоти адхиппа̄йо.
арийоти арийам̣ саббасаттасет̣т̣хам̣ самма̄самбуддхама̄ха. еттха̄ти етасмим̣ сал̣а̄йатанавибхан̇гасутте.(ма. ни. 3.310) суттекадесена хи суттам̣ дассети. таттха хи –
‘‘тайо сатипат̣т̣ха̄на̄ йадарийо…пе… арахатӣти ити кхо панетам̣ вуттам̣, кин̃четам̣ пат̣ичча вуттам̣. идха, бхиккхаве, саттха̄ са̄вака̄нам̣ дхаммам̣ десети анукампако хитесӣ анукампам̣ упа̄да̄йа ‘идам̣ во хита̄йа идам̣ во сукха̄йа̄’ти. тасса са̄вака̄ на суссӯсанти. на сотам̣ одаханти, на ан̃н̃а̄ читтам̣ упат̣т̣хапенти, воккамма ча саттху са̄сана̄ ваттанти. татра, бхиккхаве, татха̄гато на чева анаттамано хоти, на ча анаттаманатам̣ пат̣исам̣ведети, анавассуто ча вихарати сато сампаджа̄но. идам̣, бхиккхаве, пат̣хамам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. йадарийо севати…пе… арахати.
пуна чапарам̣, бхиккхаве, саттха̄…пе...идам̣ во сукха̄йа̄ти. тасса екачче са̄вака̄ на суссӯсанти…пе… на ча воккамма саттху са̄сана̄ ваттанти. татра, бхиккхаве, татха̄гато на чева анаттамано хоти, на ча анаттаманатам̣ пат̣исам̣ведети, на ча аттамано хоти, на ча аттаманатам̣ пат̣исам̣ведети, анаттаманата̄ ча аттаманата̄ ча тадубхайам̣ абхиниваджджетва̄ упеккхако вихарати сато сампаджа̄но. идам̣ вуччати, бхиккхаве, дутийам̣.
пуна чапарам̣, бхиккхаве…пе… сукха̄йа̄ти, тасса са̄вака̄ суссӯсанти…пе… ваттанти. татра, бхиккхаве, татха̄гато аттамано чева хоти, аттаманатан̃ча пат̣исам̣ведети, анавассуто ча вихарати сато сампаджа̄но. идам̣ вуччати, бхиккхаве, татийа’’нти (ма. ни. 3.311).
евам̣ пат̣игха̄нунайехи анавассутата̄, ниччам̣ упат̣т̣хитассатита̄йа тадубхайавӣтиваттата̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄на’’нти вутта̄. буддха̄нам̣йева хи ниччам̣ упат̣т̣хитассатита̄ хоти а̄вен̣икадхаммабха̄вато, на паччекабуддха̄дӣнам̣. па-саддо а̄рамбхам̣ джотети, а̄рамбхо ча паваттӣти катва̄ а̄ха ‘‘паваттайитаббатоти аттхо’’ти. сатийа̄ каран̣абхӯта̄йа пат̣т̣ха̄нам̣ пат̣т̣хапетаббам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. ана-саддо хи бахулам̣вачанена камматтхопи хотӣти. татха̄сса каттуаттхопи лаббхатӣти ‘‘пат̣т̣ха̄тӣти пат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. пат̣т̣ха̄тӣти еттха па-саддо бхусаттхависит̣т̣хам̣ паккханданам̣ дӣпетӣти ‘‘оккандитва̄ паккхандитва̄ паттхаритва̄ паваттатӣти аттхо’’ти а̄ха. пуна бха̄ваттхам̣ сати, саддам̣, пат̣т̣ха̄насаддан̃ча ван̣н̣енто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха, тена пуримавикаппе сати, саддо, пат̣т̣ха̄на-саддо ча каттуаттхоти вин̃н̃а̄йати. саран̣ат̣т̣хена̄ти чиракатасса, чирабха̄ситасса ча ануссаран̣ат̣т̣хена. иданти йам̣ ‘‘сатийева сатипат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣, идам̣. идха имасмим̣ суттападесе адхиппетам̣.
йади еванти. йади сати ева сатипат̣т̣ха̄нам̣, сати на̄ма еко дхаммо, евам̣ санте касма̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти бахувачананти а̄ха ‘‘сатибахутта̄’’тиа̄ди. йади бахука̄ та̄ сатийо, атха касма̄ ‘‘магго’’ти екавачананти йоджана̄. маггат̣т̣хена̄ти ниййа̄нат̣т̣хена. ниййа̄нико хи маггадхаммо, тенева ниййа̄никабха̄вена екаттӯпагато екантато нибба̄нам̣ гаччхати, аттхикехи ча тадаттхам̣ маггӣйатӣти а̄ха ‘‘вуттан̃хета’’нти, аттана̄ва пуббе вуттам̣ пачча̄харати. таттха чатассопи чета̄ти ка̄йа̄нупассана̄дивасена чатуббидха̄пи ча ета̄ сатийо. апарабха̄гети арийамаггаккхан̣е. киччам̣ са̄дхайама̄на̄ти пуббабха̄ге ка̄йа̄дӣсу субхасан̃н̃а̄дивидхаманавасена висум̣ висум̣ паваттитва̄ маггаккхан̣е сатийева таттха чатуббидхассапи випалла̄сасса самуччхедавасена паха̄накиччам̣ са̄дхайама̄на̄ а̄рамман̣акаран̣авасена нибба̄нам̣ гаччхати. чатукиччаса̄дханенева хеттха бахувачананиддесо. еван̃ча сатӣти евам̣ маггат̣т̣хена екаттам̣ упа̄да̄йа ‘‘магго’’ти екавачанена, а̄рамман̣абхедена чатуббидхатам̣ упа̄да̄йа ‘‘чатта̄ро’’ти ча ваттаббата̄йа сати виджджама̄натта̄. вачана̄нусандхина̄ ‘‘ека̄йано айа’’нтиа̄дика̄ десана̄ са̄нусандхика̄ва, на ананусандхика̄ти адхиппа̄йо. вуттамеваттхам̣ нидассанена пат̣ипа̄детум̣ ‘‘ма̄расенаппамаддана’’нти (сам̣. ни. 5.224) суттападам̣ а̄нетва̄ ‘‘йатха̄’’тиа̄дина̄ нидассанам̣ сам̣сандати. ‘‘тасма̄’’тиа̄ди нигаманам̣.
висесато ка̄йо, ведана̄ ча асса̄дасса ка̄ран̣анти таппаха̄наттхам̣ тесу тан̣ха̄ваттхӯсу ол̣а̄рикасукхумесу асубхадуккхабха̄вадассана̄ни мандатиккхапан̃н̃ехи тан̣ха̄чаритехи сукара̄нӣти та̄ни тесам̣ ‘‘висуддхимагго’’ти вутта̄ни. татха̄ ‘‘ниччам̣ атта̄’’ти абхинивесаваттхута̄йа дит̣т̣хийа̄ висесака̄ран̣есу читтадхаммесу аничча̄наттата̄дассана̄ни сара̄га̄дивасена, сан̃н̃а̄пхасса̄дивасена, нӣваран̣а̄дивасена ча на̄типпабхеда̄типпабхедагатесу тесу таппаха̄наттхам̣ мандатиккхапан̃н̃а̄нам̣ дит̣т̣хичарита̄нам̣ сукара̄нӣти тесам̣ та̄ни ‘‘висуддхимагго’’ти вутта̄ни. еттха ча йатха̄ читтадхамма̄нампи тан̣ха̄йа ваттхубха̄во самбхавати, татха̄ ка̄йаведана̄нампи дит̣т̣хийа̄ти сатипи несам̣ чатуннампи тан̣ха̄дит̣т̣хиваттхубха̄ве йо йасса̄ са̄тисайапаччайо, там̣ дассанаттхам̣ висесаггахан̣ам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. тиккхапан̃н̃асаматхайа̄нико ол̣а̄рика̄рамман̣ам̣ паригган̣ханто таттха ат̣т̣хатва̄ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ ут̣т̣ха̄йа веданам̣ паригган̣ха̄тӣти вуттам̣ ‘‘ол̣а̄рика̄рамман̣е асан̣т̣хаханато’’ти. випассана̄йа̄никасса пана сукхуме читте, дхаммесу ча читтам̣ паккхандатӣти читтадхамма̄нупассана̄нам̣ мандатиккхапан̃н̃авипассана̄йа̄ника̄нам̣ висуддхимаггата̄ вутта̄.
тесам̣ таттха̄ти еттха таттха-саддасса ‘‘паха̄наттха’’нти етена йоджана̄. парато тесам̣ таттха̄ти еттха̄пи есева найо. пан̃ча ка̄магун̣а̄ сависеса̄ ка̄йе лаббхантӣти висесена ка̄йо ка̄могхасса ваттху, бхавесу сукхаггахан̣авасена бхавасса̄до хотӣти бхавогхасса ведана̄ ваттху, сантатигханаггахан̣авасена висесато читте атта̄бхинивесо хотӣти дит̣т̣хогхасса читтам̣ ваттху, дхаммесу виниббхогасса дуккаратта̄, дхамма̄нам̣ дхаммаматтата̄йа дуппат̣ивиджджхатта̄ ча саммохо хотӣти авиджджогхасса дхамма̄ ваттху, тасма̄ тесу тесам̣ паха̄наттхам̣ чатта̄рова вутта̄.
евам̣ ка̄йа̄дӣнам̣ ка̄могха̄диваттхубха̄вакатханенева ка̄майогака̄ма̄сава̄дӣнампи ваттхубха̄во дӣпито хоти огхехи тесам̣ аттхато анан̃н̃атта̄. йадаггена ча ка̄йо ка̄могха̄дӣнам̣ ваттху, тадаггена абхиджджха̄ка̄йагантхасса ваттху. ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа пат̣игха̄нусайо анусетӣ’’ти дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхабхӯта̄ ведана̄ висесена бйа̄па̄дака̄йагантхасса ваттху. читте ниччаггахан̣авасена сассатасса аттано сӣлена суддхӣти а̄ди пара̄масанам̣ хотӣти сӣлаббатапара̄ма̄сасса читтам̣ ваттху. на̄марӯпапариччхедена бхӯтам̣ бхӯтато апассантасса бхававибхавадит̣т̣хисан̇кха̄то идам̣сачча̄бхинивесо хотӣти тасса дхамма̄ ваттху. ка̄йасса ка̄мупа̄да̄наваттхута̄ вуттанайа̄ва. йадаггена хи ка̄йо ка̄могхасса ваттху, тадаггена ка̄мупа̄да̄нассапи ваттху аттхато абхиннатта̄. сукхаведанасса̄давасена паралоканирапеккхо ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дикам̣ (дӣ. ни. 1.171; ма. ни. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; сам̣. ни. 3.210; дха. са. 1221; вибха. 938) пара̄ма̄сам̣ уппа̄детӣти дит̣т̣хупа̄да̄насса ведана̄ ваттху. читтадхамма̄нам̣ итарупа̄да̄наваттхута̄ татийачатуттхагантхайоджана̄йам̣ вуттанайа̄ ева. ка̄йаведана̄нам̣ чхандадоса̄гативаттхута̄ ка̄могхабйа̄па̄дака̄йагантхайоджана̄йам̣ вуттанайа̄ ева. сантатигханаггахан̣авасена сара̄га̄дичитте саммохо хотӣти моха̄гатийа̄ читтам̣ ваттху. дхаммасабха̄ва̄навабодхе бхайам̣ хотӣти бхайа̄гатийа̄ дхамма̄ ваттху.
а̄ха̄расамудайа̄ ка̄йасса самудайа̄, пхассасамудайа̄ ведана̄нам̣ самудайо, (сам̣. ни. 5.408) сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпанти (ма. ни. 3.126; уда̄. 1; вибха. 225) вачанато ка̄йа̄дӣнам̣ самудайабхӯта̄ кабал̣ӣка̄рапхассаманосан̃четана̄вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ра̄ ка̄йа̄дипариджа̄нанена парин̃н̃а̄та̄ хонтӣти а̄ха ‘‘чатуббидха̄ха̄рапарин̃н̃аттха’’нти. пакаран̣анайоти неттипакаран̣авасена суттантасам̣ван̣н̣ана̄найо.
саран̣авасена̄ти ка̄йа̄дӣнам̣, кусала̄дидхамма̄нан̃ча упадха̄ран̣авасена. саранти гаччханти нибба̄нам̣ ета̄йа̄ти сатӣти имасмим̣ аттхе екатте екасабха̄ве нибба̄не самосаран̣ам̣ сама̄гамо екаттасамосаран̣ам̣. етадева хи дассетум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
еканибба̄напавесахетубхӯто ва̄ сама̄ната̄йа еко сатипат̣т̣ха̄насабха̄во екаттам̣, таттха самосаран̣ам̣ екаттасамосаран̣ам̣, там̣сабха̄гата̄ва, еканибба̄напавесахетубха̄вам̣ пана дассетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄дима̄ха. етасмим̣ аттхе саран̣екаттасамосаран̣а̄ни сахева сатипат̣т̣ха̄некабха̄васса ка̄ран̣аттена вутта̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни, пуримасмим̣ висум̣. саран̣авасена̄ти ва̄ гаманавасена̄ти аттхе сати тадева гаманам̣ самосаран̣анти, самосаран̣е ва̄ сати-саддаттхавасена авуччама̄не дха̄ран̣ата̄ва сатӣти сати-саддаттхантара̄бха̄ва̄ пуримам̣ сатибха̄васса ка̄ран̣ам̣, паччхимам̣ екабха̄васса̄ти нибба̄насамосаран̣епи сахита̄нева та̄ни сатипат̣т̣ха̄некабха̄васса ка̄ран̣а̄ни вутта̄ни хонти.
‘‘чуддасавидхена, нававидхена, сол̣асавидхена, пан̃чавидхена̄’’ти идам̣ упари па̄л̣ийам̣ (дӣ. ни. 2.374) а̄гата̄нам̣ а̄на̄па̄напабба̄дӣнам̣ васена вуттам̣, тесам̣ пана анантарабхедавасена, таданугатабхедавасена ча бха̄вана̄йа анекавидхата̄ лаббхатийева, чатӯсу диса̄су ут̣т̣ха̄накабхан̣д̣асадисата̄ ка̄йа̄нупассана̄дитам̣там̣сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄нубха̄васса дат̣т̣хабба̄.
катхетукамйата̄пуччха̄ итара̄сам̣ пуччха̄нам̣ идха асамбхавато, ниддеса̄дивасена десетукамйата̄йа ча татха̄ вуттатта̄. ‘‘идха̄’’ти вуччама̄напат̣ипаттисампа̄дакасса бхиккхуно санниссайадассанам̣, со часса санниссайо са̄санато ан̃н̃о наттхӣти вуттам̣ ‘‘идха̄ти имасмим̣ са̄сане’’ти. дхамма…пе… лапанаметам̣ тесам̣ аттано саммукха̄бхимукхабха̄вакаран̣аттхам̣, тан̃ча дхаммасса саккаччасаванаттхам̣. ‘‘гочаре бхиккхаве чаратха саке петтике висайе’’тиа̄ди (дӣ. ни. 3.80; сам̣. ни. 5.372) вачанато бхиккхугочара̄ ете дхамма̄, йадидам̣ ка̄йа̄нупассана̄дайо. таттха йасма̄ ка̄йа̄нупассана̄дипат̣ипаттийа̄ бхиккху хоти, тасма̄ ‘‘ка̄йа̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ бхиккхум̣ дассети бхиккхумхи там̣нийаматоти а̄ха ‘‘пат̣ипаттийа̄ бхиккхубха̄вадассанато’’ти. саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄, сакаласа̄санасампат̣игга̄хакатта̄ ча саббаппака̄ра̄йа ануса̄санийа̄ бха̄джанабха̄во. тасмим̣ гахитети бхиккхумхи гахите. бхиккхупариса̄йа джет̣т̣хабха̄вато ра̄джагаманан̃а̄йена итара̄ париса̄пи аттхато гахита̄ва хонтӣти а̄ха ‘‘сеса̄’’тиа̄ди. евам̣ пат̣хамам̣ ка̄ран̣ам̣ вибхаджитва̄ итарампи вибхаджитум̣ ‘‘йо ча има’’нтиа̄ди вуттам̣.
самам̣ чареййа̄ти ка̄йа̄ди висамачарийам̣ паха̄йа ка̄йа̄дӣхи самам̣ чареййа. ра̄га̄дивӯпасамена санто, индрийадамена данто, чатумагганийа̄мена нийато, сет̣т̣хачарита̄йа брахмача̄рӣ, саббаттха ка̄йадан̣д̣а̄диоропанена нидха̄йа дан̣д̣ам̣. арийабха̄ве т̣хито со еварӯпо ба̄хитапа̄пасамитапа̄пабхиннакилесата̄хи ‘‘бра̄хман̣о, саман̣о, бхиккхӯ’’ти ча ведитаббо.
‘‘айан̃чева ка̄йо, бахиддха̄ ча на̄марӯпа’’нтиа̄дӣсу кхандхапан̃чакам̣, татха̄ ‘‘сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведетӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.271, 287; па̄ра̄. 11), ‘‘йа̄ тасмим̣ самайе ка̄йасса пассаддхи пат̣иппассаддхӣ’’тиа̄дӣсу ча ведана̄дайо четасика̄ кхандха̄ ка̄йоти вуччантӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘ка̄йети рӯпака̄йе’’ти а̄ха. кеса̄дӣнан̃ча дхамма̄нанти кеса̄дисан̃н̃ита̄нам̣ бхӯтупа̄да̄дхамма̄нам̣. евам̣ ‘‘чайат̣т̣хо сарӣрат̣т̣хо ка̄йат̣т̣хо’’ти садданайена ка̄йа-саддам̣ дассетва̄ ида̄ни нируттинайенапи там̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. а̄йантӣти уппаджджанти.
асаммиссатоти ведана̄дайопи еттха сита̄, еттха пат̣ибаддха̄ти ка̄йе ведана̄дианупассана̄пасан̇гепи а̄панне тато асаммиссатоти аттхо. самӯхависайата̄йа часса ка̄йа-саддасса, самуда̄йупа̄да̄ната̄йа ча асубха̄ка̄расса ‘‘ка̄йе’’ти екавачанам̣, татха̄ а̄рамман̣а̄дивибха̄гена анекабхедабхиннампи читтам̣ читтабха̄васа̄ман̃н̃ена екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘читте’’ти екавачанам̣, ведана̄ пана сукха̄дибхедабхинна̄ висум̣ висум̣ анупасситабба̄ти дассентена ‘‘ведана̄сӯ’’ти бахувачанена вутта̄, татхева ча ниддесо паваттито, дхамма̄ ча паропан̣н̣а̄сабхеда̄, анупасситабба̄ка̄рена ча анекабхеда̄ ева̄ти тепи бахувачанавасенева вутта̄.
авайавӣга̄хасаман̃н̃а̄тидха̄ванаса̄ра̄да̄на̄бхинивесаниседханаттхам̣ ка̄йам̣ ан̇гапаччан̇гехи, та̄ни ча кеса̄дӣхи, кеса̄дике ча бхӯтупа̄да̄йарӯпехи виниббхун̃джанто ‘‘татха̄ на ка̄йе’’тиа̄дима̄ха. па̄са̄да̄динагара̄вайавасамӯхе авайавӣва̄динопи авайавӣга̄хам̣ на каронти, ‘‘нагарам̣ на̄ма кочи аттхо аттхӣ’’ти пана кесан̃чи саман̃н̃а̄тидха̄ванам̣ сийа̄ти иттхипуриса̄дисаман̃н̃а̄тидха̄ване нагаранидассанам̣ вуттам̣. ан̇гапаччан̇гасамӯхо, кесалома̄дисамӯхо, бхӯтупа̄да̄йасамӯхо ча йатха̄вуттасамӯхо, таббинимутто ка̄йопи на̄ма кочи наттхи, пагева иттхиа̄дайоти а̄ха ‘‘ка̄йо ва̄ иттхӣ ва̄ пурисо ва̄ ан̃н̃о ва̄ кочи дхаммо диссатӣ’’ти. ‘‘кочи дхаммо’’ти имина̄ саттаджӣва̄дим̣ пат̣иккхипати, авайавӣ пана ка̄йапат̣иккхепенева пат̣иккхиттоти. йади евам̣ катхам̣ ка̄йа̄дисаман̃н̃а̄тидха̄вана̄нӣти а̄ха ‘‘йатха̄вуттадхамма…пе… каронтӣ’’ти. татха̄ татха̄ти ка̄йа̄диа̄ка̄рена.
йам̣ пассатӣти йам̣ иттхим̣, пурисам̣ ва̄ пассати. нану чаккхуна̄ иттхипурисадассанам̣ наттхӣти? саччаметам̣, ‘‘иттхим̣ пасса̄ми, пурисам̣ пасса̄мӣ’’ти пана паваттасан̃н̃а̄йа васена ‘‘йам̣ пассатӣ’’ти вуттам̣ миччха̄дассанена ва̄ дит̣т̣хийа̄ йам̣ пассати, на там̣ дит̣т̣хам̣ там̣ рӯпа̄йатанам̣ на хотӣти аттхо випарӣтагга̄хавасена миччха̄парикаппитарӯпатта̄. атха ва̄ там̣ кеса̄дибхӯтупа̄да̄йасамӯхасан̇кха̄там̣ дит̣т̣хам̣ на хоти, ачаккхувин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййатта̄ дит̣т̣хам̣ ва̄ там̣ на хоти. йам̣ дит̣т̣хам̣, там̣ на пассатӣти йам̣ рӯпа̄йатанам̣ кеса̄дибхӯтупа̄да̄йасамӯхасан̇кха̄там̣ дит̣т̣хам̣, там̣ пан̃н̃а̄чаккхуна̄ бхӯтато на пассатӣти аттхо. апассам̣ баджджхатети имам̣ аттабха̄вам̣ йатха̄бхӯтам̣ пан̃н̃а̄чаккхуна̄ апассанто ‘‘етам̣ мама, есо хамасми, есо ме атта̄’’ти килесабандханена баджджхати.
на ан̃н̃адхамма̄нупассӣти на ан̃н̃асабха̄ва̄нупассӣ, асубха̄дито ан̃н̃а̄ка̄ра̄нупассӣ на хотӣти аттхо. ‘‘ким̣ вуттам̣ хотӣ’’тиа̄дина̄ там̣ еваттхам̣ па̄кат̣ам̣ кароти. патхавӣка̄йанти кеса̄дикот̣т̣ха̄сам̣ патхавим̣ дхаммасамӯхатта̄ ‘‘ка̄йо’’ти вадати, лаккхан̣апатхавимева ва̄ анекаппабхедам̣ сакаласарӣрагатам̣, пубба̄парийабха̄вена ча паваттама̄нам̣ самӯхавасена гахетва̄ ‘‘ка̄йо’’ти вадати. ‘‘а̄пока̄йа’’нтиа̄дӣсупи есева найо.
евам̣ гахетаббасса̄ти ‘‘ахам̣ мама’’нти евам̣ аттаттанийабха̄вена андхаба̄лехи гахетаббасса.
ида̄ни саттаннам̣ анупассана̄ка̄ра̄нампи васена ка̄йа̄нупассанам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха аниччато анупассатӣти чатусамут̣т̣ха̄никам̣ ка̄йам̣ ‘‘аничча’’нти анупассати, евам̣ пассанто еван̃часса аничча̄ка̄рампи ‘‘анупассатӣ’’ти вуччати. татха̄бхӯтасса часса ниччагга̄хасса лесопи на хотӣти вуттам̣ ‘‘но ниччато’’ти. татха̄ хеса ‘‘ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣ’’ти (пат̣и. ма. 3.35) вутто. еттха ча ‘‘аниччато ева анупассатӣ’’ти ева-ка̄ро луттаниддит̣т̣хоти тена ниваттитаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘но ниччато’’ти вуттам̣. на четтха дуккхато анупассана̄диниваттанам̣ а̄сан̇китаббам̣ пат̣ийогӣниваттанапаратта̄ ева-ка̄расса, упари десана̄рул̣хатта̄ ча та̄сам̣. ‘‘дуккхато анупассатӣ’’тиа̄дӣсупи есева найо. айам̣ пана висесо – аниччасса дуккхатта̄ тамева ча ка̄йам̣ дуккхато анупассати, дуккхасса анаттатта̄ анаттато анупассати. йасма̄ пана йам̣ аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄, на там̣ абхинандитаббам̣, йан̃ча на абхинандитаббам̣, на таттха ран̃джитаббам̣, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ниббиндати, но нандати. вираджджати, но раджджатӣ’’ти. со евам̣ араджджанто ра̄гам̣ ниродхети, но самудети самудайам̣ на каротӣти аттхо. евам̣ пат̣ипанно ча пат̣иниссаджджати, но а̄дийати. айан̃хи аничча̄дианупассана̄ тадан̇гавасена саддхим̣ ка̄йам̣ танниссайакхандха̄бхисан̇кха̄рехи килеса̄нам̣ париччаджанато, сан̇кхатадосадассанена таббипарӣте нибба̄не таннинната̄йа паккханданато ‘‘паричча̄гапат̣иниссагго чева паккханданапат̣иниссагго ча̄’’ти вуччати, тасма̄ та̄йа саманна̄гато бхиккху вуттанайена килесе париччаджати, нибба̄не ча паккхандати, татха̄бхӯто ча ниббаттанавасена килесе на а̄дийати, на̄пи адосадассита̄васена сан̇кхата̄рамман̣ам̣, тена вуттам̣ ‘‘пат̣иниссаджджати, но а̄дийатӣ’’ти. ида̄нисса та̄хи анупассана̄хи йесам̣ дхамма̄нам̣ паха̄нам̣ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘аниччато анупассанто ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ниччасан̃н̃анти ‘‘сан̇кха̄ра̄ ничча̄’’ти евам̣ паваттам̣ випарӣтасан̃н̃ам̣. дит̣т̣хичиттавипалла̄саппаха̄намукхенева сан̃н̃а̄випалла̄саппаха̄нанти сан̃н̃а̄ггахан̣ам̣, сан̃н̃а̄сӣсена ва̄ тесампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. нандинти саппӣтикатан̣хам̣. сесам̣ вуттанайамева.
‘‘вихаратӣ’’ти имина̄ ка̄йа̄нупассана̄саман̇гино ирийа̄патхавиха̄ро вуттоти а̄ха ‘‘ирийатӣ’’ти, ирийа̄патхам̣ паваттетӣти аттхо. а̄рамман̣акаран̣авасена абхибйа̄панато ‘‘тӣсу бхавесӯ’’ти вуттам̣, уппаджджанавасена пана килеса̄ париттабхӯмака̄ ева̄ти. йадипи килеса̄нам̣ паха̄нам̣ а̄та̄пананти там̣ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнампи аттхева, а̄таппа-саддо вийа пана а̄та̄пасаддо вӣрийейева нирул̣хоти вуттам̣ ‘‘вӣрийассетам̣ на̄ма’’нти. атха ва̄ пат̣ипаккхаппаха̄не сампайуттадхамма̄нам̣ аббхуссаханавасена паваттама̄насса вӣрийасса са̄тисайам̣ тада̄та̄пананти вӣрийамева татха̄ вуччати, на ан̃н̃е дхамма̄. а̄та̄пӣти ча̄йамӣка̄ро пасам̣са̄йа, атисайасса ва̄ дӣпакоти а̄та̄пӣгахан̣ена саммаппадха̄насаман̇гитам̣ дассети. самма̄, самантато, са̄ман̃ча паджа̄нанто сампаджа̄но, асаммиссато ваваттха̄не ан̃н̃адхамма̄нупассита̄бха̄вена самма̄ авипарӣтам̣, сабба̄ка̄рападжа̄нанена самантато, упарӯпари висеса̄вахабха̄вена паваттийа̄ са̄мам̣ паджа̄нантоти аттхо. йади пан̃н̃а̄йа анупассати, катхам̣ сатипат̣т̣ха̄ната̄ти а̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. саббаттхиканти саббаттха бхавам̣ саббаттха лӣне, уддхате ча читте иччхитаббатта̄. саббе ва̄ лӣне, уддхате ча бха̄ветабба̄ боджджхан̇га̄ аттхика̄ ета̄йа̄ти саббаттхика̄. сатийа̄ ладдхупака̄ра̄йа ева пан̃н̃а̄йа еттха йатха̄вутте ка̄йе каммат̣т̣ха̄нико бхиккху ка̄йа̄нупассӣ вихарати. анто сан̇кхепо антоолӣйано, косаджджанти аттхо. упа̄йапариггахети еттха сӣлависодхана̄ди, ган̣ана̄ди, уггахакосалла̄ди ча упа̄йо, таббипарийа̄йато анупа̄йо ведитаббо. йасма̄ ча упат̣т̣хитассати йатха̄вуттам̣ упа̄йам̣ на париччаджати, анупа̄йан̃ча на упа̄дийати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘мут̣т̣хассатӣ …пе… асаматтхо хотӣ’’ти. тена̄ти упа̄йа̄нупа̄йа̄нам̣ париггахапариваджджанесу, паричча̄га̄париггахесу ча асаматтхабха̄вена. асса йогино.
йасма̄ сатийеветтха сатипат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣, тасма̄сса сампайуттадхамма̄ вӣрийа̄дайо ан̇ганти а̄ха ‘‘сампайоган̇ган̃часса дассетва̄’’ти. ан̇га-саддо четтха ка̄ран̣апарийа̄йо дат̣т̣хаббо. сатиггахан̣енева четтха сама̄дхисса̄пи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣ тасса̄ сама̄дхиккхандхе сан̇гахитатта̄. йасма̄ ва̄ сатисӣсена̄йам̣ десана̄. на хи кевала̄йа сатийа̄ килесаппаха̄нам̣ самбхавати, нибба̄на̄дхигамо ва̄, на̄пи кевала̄ сати паваттати, тасма̄сса джха̄надесана̄йам̣ савитакка̄дивачанасса вийа сампайоган̇гадассаната̄ти ан̇га-саддасса авайавапарийа̄йата̄ дат̣т̣хабба̄. паха̄нан̇ганти ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.226; ма. ни. 1.271, 287, 297; сам̣. ни. 2.152; а. ни. 4.123; па̄ра̄. 11) вийа паха̄таббан̇гам̣ дассетум̣. йасма̄ еттха локийамагго адхиппето, на локуттарамагго, тасма̄ пуббабха̄гийамева винайам̣ дассенто ‘‘тадан̇гавинайена ва̄ виккхамбханавинайена ва̄’’ти а̄ха. тесам̣ дхамма̄нанти ведана̄дидхамма̄нам̣. тесан̃хи таттха анадхиппетатта̄ ‘‘аттхуддха̄ранайенетам̣ вутта’’нти вуттам̣. таттха̄ти вибхан̇ге. еттха̄ти ‘‘локе’’ти етасмим̣ паде.
ависесена двӣхипи нӣваран̣аппаха̄нам̣ вуттанти катва̄ пуна екекена вуттам̣ паха̄нависесам̣ дассетум̣ ‘‘висесена̄’’ти а̄ха. атха ва̄ ‘‘винеййа нӣваран̣а̄нӣ’’ти аватва̄ абхиджджха̄доманассавинайавачанасса пайоджанам̣ дассенто ‘‘висесена̄’’тиа̄дима̄ха. ка̄йа̄нупассана̄бха̄вана̄йа хи уджувипаччанӣка̄нам̣ ануродхавиродха̄дӣнам̣ паха̄надассанам̣ етасса пайоджананти. ка̄йасампаттимӯлакасса̄ти рӯпабалайоббана̄рогйа̄дисарӣрасампада̄нимиттасса. вуттавипарийа̄йато ка̄йавипаттимӯлако виродхо ведитаббо. ка̄йабха̄вана̄йа̄ти ка̄йа̄нупассана̄бха̄вана̄йа. са̄ хи идха ка̄йабха̄вана̄ти адхиппета̄. субхасукхабха̄ва̄дӣнанти а̄ди-саддена манун̃н̃аниччата̄дисан̇гахо дат̣т̣хаббо. асубха̄сукхабха̄ва̄дӣнанти еттха пана а̄ди-саддена аманун̃н̃ааниччата̄дӣнам̣. тена̄ти ануродха̄диппаха̄навачанена. ‘‘йога̄нубха̄во хӣ’’тиа̄ди вуттассеваттхасса па̄кат̣акаран̣ам̣. йога̄нубха̄во хи бха̄вана̄нубха̄во. йогасаматтхоти йогамануйун̃джитум̣ саматтхо. пуримена хи ‘‘ануродхавиродхавиппамутто’’тиа̄дивачанена бха̄ванам̣ ануйуттасса а̄нисам̣со вутто, дутийена бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса пат̣ипатти. на хи ануродхавиродха̄дӣхи упаддутасса бха̄вана̄ иджджхати.
анупассӣти еттха̄ти ‘‘анупассӣ’’ти етасмим̣ паде лаббхама̄на̄йа анупассана̄йа анупассана̄джотана̄йа каммат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти еваматтхо дат̣т̣хаббо, ан̃н̃атха̄ ‘‘анупассана̄йа̄’’ти каран̣авачанам̣ на йуджджеййа. анупассана̄ ева хи каммат̣т̣ха̄нам̣, на еттха а̄рамман̣ам̣ адхиппетам̣, йуджджати ва̄. ка̄йапарихаран̣ам̣ вуттанти самбандхо. каммат̣т̣ха̄напарихаран̣асса четтха аттхасиддхатта̄ ‘‘ка̄йапарихаран̣а’’нтвева вуттам̣. каммат̣т̣ха̄никасса хи ка̄йапарихаран̣ам̣ йа̄вадева каммат̣т̣ха̄нам̣ парихаран̣аттханти. каммат̣т̣ха̄напарихаран̣асса ва̄ ‘‘а̄та̄пӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.373) вуччама̄натта̄ ‘‘ка̄йапарихаран̣а’’нтвева вуттам̣. ка̄йаггахан̣ена ва̄ на̄мака̄йасса̄пи гахан̣ам̣, на рӯпака̄йассева, тенева каммат̣т̣ха̄напарихаран̣ампи сан̇гахитам̣ хоти, еван̃ча катва̄ ‘‘вихаратӣти еттха вуттавиха̄рена̄’’ти еттхаггахан̣ан̃ча саматтхитам̣ хоти ‘‘ка̄йа̄нупассӣ вихаратӣ’’ти виха̄расса висесетва̄ вуттатта̄. ‘‘а̄та̄пӣ’’тиа̄ди пана сан̇кхепато вуттасса каммат̣т̣ха̄напарихаран̣асса саха са̄дханена виттха̄ретва̄ дассанам̣. а̄та̄пена̄ти а̄та̄паггахан̣ена. ‘‘сатисампаджан̃н̃ена̄’’тиа̄дӣсупи есева найо. саббаттхакакаммат̣т̣ха̄нанти буддха̄нуссати, метта̄, маран̣ассати, асубхабха̄вана̄ ча. идан̃хи чатуккам̣ йогина̄ парихарийама̄нам̣ ‘‘саббаттхакакаммат̣т̣ха̄на’’нти вуччати, саббаттха каммат̣т̣ха̄на̄нуйогасса̄раккхабхӯтатта̄ сатисампаджан̃н̃абалена авиччхиннасса парихаритаббатта̄ сатисампаджан̃н̃аггахан̣ена тасса вуттата̄ вутта̄. сатийа̄ ва̄ саматхо вутто тасса̄ сама̄дхиккхандхена сан̇гахитатта̄.
вибхан̇ге(вибха. ка̄йа̄нупассана̄ниддесе) пана аттхо вуттоти йоджана̄. тена̄ти саддаттхам̣ ана̄дийитва̄ бха̄ваттхассева вибхаджанавасена паваттена вибхан̇гапа̄т̣хена саха. ат̣т̣хакатха̄найоти саддаттхасса̄пи виваран̣авасена йатха̄рахам̣ вутто аттхасам̣ван̣н̣ана̄найо. йатха̄ сам̣сандатӣти йатха̄ аттхато, адхиппа̄йато ча авиломенто ан̃н̃адаттху сам̣сандати самети, евам̣ ведитаббо.
ведана̄дӣнам̣ пуна вачанети еттха ниссайапаччайабха̄вавасена читтадхамма̄нам̣ ведана̄саннисситатта̄, пан̃чавока̄рабхаве арӯпадхамма̄нам̣ рӯпапат̣ибаддхавуттито ча ведана̄йа ка̄йа̄дианупассана̄ппасан̇гепи а̄панне тато асаммиссато ваваттха̄нам̣ дассанаттхам̣, гханавиниббхога̄дидассанаттхан̃ча дутийам̣ ведана̄ггахан̣ам̣, тена на ведана̄йам̣ ка̄йа̄нупассӣ, читтадхамма̄нупассӣ ва̄, атха кхо ведана̄нупассӣ ева̄ти ведана̄сан̇кха̄те ваттхусмим̣ ведана̄нупассана̄ка̄рассева дассанена асаммиссато ваваттха̄нам̣ дасситам̣ хоти. татха̄ ‘‘йасмим̣ самайе сукха̄ ведана̄, на тасмим̣ самайе дуккха̄, адуккхамасукха̄ ва̄ ведана̄, йасмим̣ ва̄ пана самайе дуккха̄, адуккхамасукха̄ ва̄ ведана̄, на тасмим̣ самайе итара̄ ведана̄’’ти ведана̄бха̄васа̄ман̃н̃е аватва̄ там̣ там̣ веданам̣ виниббхуджджитва̄ дассанена гханавиниббхого дхувабха̄вавивеко дассито хоти, тена та̄сам̣ кхан̣аматта̄ват̣т̣ха̄надассанена аниччата̄йа, тато ева дуккхата̄йа, анаттата̄йа ча дассанам̣ вибха̄витам̣ хоти. гханавиниббхога̄дӣти а̄ди-саддена айампи аттхо ведитаббо. айан̃хи ведана̄йам̣ ведана̄нупассӣ ева, на ан̃н̃адхамма̄нупассӣ. ким̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ на̄ма ба̄ло аман̣исабха̄вепи удакапуббул̣аке ман̣иа̄ка̄ра̄нупассӣ хоти, на евам̣ айам̣ т̣хитираман̣ӣйепи ведайите, пагева итарасмим̣ манун̃н̃а̄ка̄ра̄нупассӣ, атха кхо кхан̣апабхан̇гурата̄йа, авасаваттита̄йа килеса̄сучипаггхаран̣ата̄йа ча аниччаанаттаасубха̄ка̄ра̄нупассӣ, випарин̣а̄мадуккхата̄йа, сан̇кха̄радуккхата̄йа ча висесато дуккха̄нупассӣ йева̄ти. евам̣ читта дхаммесупи йатха̄рахам̣ пунавачане пайоджанам̣ ваттаббам̣. локийа̄ ева саммасанача̄расса адхиппетатта̄. ‘‘кевалам̣ панидха̄’’тиа̄дина̄ ‘‘идха еттакам̣ ведитабба’’нти ведитаббапариччхедам̣ дассети. ‘‘еса найо’’ти имина̄ йатха̄ читтам̣, дхамма̄ ча анупасситабба̄, татха̄ та̄ни анупассанто читте читта̄нупассӣ, дхаммесу дхамма̄нупассӣти ведитабботи имаматтхам̣ атидисати. дуккхатоти дуккхасабха̄вато, дуккханти анупасситабба̄ти аттхо. сесапададвайепи есева найо.
йо сукхам̣ дуккхато адда̄ти йо бхиккху сукхам̣ веданам̣ випарин̣а̄мадуккхата̄йа ‘‘дуккха̄’’ти пан̃н̃а̄чаккхуна̄ аддаккхи. дуккхам̣ аддаккхи саллатоти дуккхам̣ веданам̣ пӣл̣а̄джананато, антотуданато, дуннӣхаран̣ато ча саллато аддаккхи пасси. адуккхамасукханти упеккха̄веданам̣. сантанти сукхадуккха̄ни вийа анол̣а̄риката̄йа, паччайавасена вӯпасантасабха̄вата̄йа ча сантам̣. аниччатоти хутва̄абха̄вато, удайавайавантато, та̄вака̄ликато, ниччапат̣ипаккхато ча ‘‘аничча’’нти йо аддаккхи. са ве саммаддасо бхиккху екам̣сена, парибйаттам̣ ва̄ ведана̄йа самма̄пассанакоти аттхо.
дуккха̄типӣти сан̇кха̄радуккхата̄йа дуккха̄ итипи. там̣ дуккхасминти саббам̣ там̣ ведайитам̣ дуккхасмим̣ антогадхам̣ парийа̄паннам̣ вада̄ми сан̇кха̄радуккхата̄нативаттанато. сукхадуккхатопи ча̄ти сукха̄дӣнам̣ т̣хитивипарин̣а̄ман̃а̄н̣асукхата̄йа, випарин̣а̄мат̣хитиан̃н̃а̄н̣адуккхата̄йа ча вуттатта̄ тиссопи ча сукхато, тиссопи ча дуккхато анупасситабба̄ти аттхо. сатта анупассана̄ хет̣т̣ха̄ пака̄сита̄ ева. сесанти йатха̄вуттам̣ сукха̄дивибха̄гато сесам̣ са̄мисанира̄миса̄дибхедам̣ ведана̄нупассана̄йам̣ ваттаббам̣.
а̄рамман̣а…пе… бхеда̄нанти рӯпа̄диа̄рамман̣ана̄наттасса нӣла̄дитаббхедасса, чханда̄диадхипатина̄наттасса хӣна̄дитаббхедасса, н̃а̄н̣аджха̄на̄дисахаджа̄тана̄наттасса сасан̇кха̄рика̄сан̇кха̄рикасавитакка̄дитаббхедасса, ка̄ма̄вачара̄дибхӯмина̄наттасса уккат̣т̣хамаджджхима̄дитаббхедасса, кусала̄дикаммана̄наттасса девагатисам̣ваттанийата̄дитаббхедасса, кан̣хасуккавипа̄кана̄наттасса дит̣т̣хадхаммаведанӣйата̄дитаббхедасса, париттабхӯмака̄дикирийа̄на̄наттасса тихетука̄дитаббхедасса васена анупасситаббанти йоджана̄. а̄ди-саддена саваттхука̄ваттхука̄дина̄наттасса пуггалаттайаса̄дха̄ран̣а̄дитаббхедасса ча сан̇гахо дат̣т̣хаббо. салаккхан̣аса̄ман̃н̃алаккхан̣а̄нанти пхусана̄дитам̣там̣лаккхан̣а̄нан̃чева аниччата̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣а̄нан̃ча васена̄ти йоджана̄. сун̃н̃атадхаммасса̄ти анаттата̄сан̇кха̄тасун̃н̃ата̄сабха̄васса. йам̣ вибха̄ветум̣ абхидхамме‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонти, кхандха̄ хонтӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 121) сун̃н̃ата̄ва̄радесана̄ паватта̄, там̣ пахӣнамева пуббе пахӣнатта̄, тасма̄ тасса тасса пуна паха̄нам̣ на ваттаббам̣. на хи килеса̄ пахӣйама̄на̄ а̄рамман̣авибха̄гена пахӣйанти ана̄гата̄нам̣йева уппаджджана̄раха̄нам̣ паха̄таббатта̄, тасма̄ абхиджджха̄дӣнам̣ екаттха паха̄нам̣ ватва̄ итараттха на ваттаббам̣ ева̄ти имаматтхам̣ дассети ‘‘ка̄ман̃четтха̄’’тиа̄дина̄. атха ва̄ маггачиттаккхан̣е екаттха пахӣнам̣ саббаттха пахӣнамева хотӣти висум̣ висум̣ паха̄нам̣ на ваттаббам̣. маггена хи пахӣна̄ти ваттаббатам̣ араханти. таттха пурима̄йа чодана̄йа на̄на̄пуггалапариха̄ро, на хи екасса пахӣнам̣ тато ан̃н̃асса пахӣнам̣ на̄ма хоти. паччхима̄йа на̄на̄читтаккхан̣икапариха̄ро. на̄на̄читтаккхан̣ети хи локийамаггачиттаккхан̣ети адхиппа̄йо. пуббабха̄гамагго хи идха̄дхиппето. локийабха̄вана̄йа ча ка̄йе пахӣнам̣ на ведана̄дӣсу виккхамбхитам̣ хоти. йадипи наппаваттеййа, пат̣ипаккхабха̄вана̄йа суппахӣнатта̄ таттха са̄ ‘‘абхиджджха̄доманассасса аппаваттӣ’’ти на ваттабба̄, тасма̄ пунапи таппаха̄нам̣ ваттаббамева. екаттха пахӣнам̣ сесесупи пахӣнам̣ хотӣти локуттарасатипат̣т̣ха̄набха̄ванам̣, локийабха̄вана̄йа ва̄ саббаттха аппаваттиматтам̣ сандха̄йа вуттам̣. ‘‘пан̃чапи кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄ локо’’ти (вибха. 362, 364, 366) хи вибхан̇гечатӯсупи т̣ха̄несу вуттанти.
уддесава̄раван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.
ка̄йа̄нупассана̄
а̄на̄па̄напаббаван̣н̣ана̄
374. а̄рамман̣авасена̄ти анупасситаббака̄йа̄диа̄рамман̣авасена. чатудха̄ бхиндитва̄ти уддесавасена чатудха̄ бхиндитва̄. тато чатуббидхасатипат̣т̣ха̄нато екекам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ ка̄йам̣ вибхаджантоти па̄т̣хасесо.
катхан̃ча̄ти еттха катханти пака̄рапуччха̄, тена ниддисийама̄не ка̄йа̄нупассана̄пака̄ре пуччхати. ча-саддо бйатиреко, тена уддесава̄рена апа̄кат̣ам̣ ниддесава̄рена вибха̄вийама̄нам̣ висесам̣ джотети. ба̄хиракесупи ито екадесасса самбхавато саббаппака̄раггахан̣ам̣ катам̣ ‘‘саббаппака̄рака̄йа̄нупассана̄ниббаттакасса̄’’ти, тена йе име а̄на̄па̄напабба̄дивасена а̄гата̄ чуддасаппака̄ра̄, тадантогадха̄ ча аджджхатта̄дианупассана̄ппака̄ра̄, татха̄ ка̄йагата̄сатисутте (ма. ни. 3.153) вутта̄ кеса̄диван̣н̣асан̣т̣ха̄накасин̣а̄рамман̣ачатуккаджджха̄наппака̄ра̄, локийа̄диппака̄ра̄ ча, те саббепи анавасесато сан̇ган̣ха̄ти. име ча пака̄ра̄ имасмим̣йева са̄сане, на ито бахиддха̄ти вуттам̣ ‘‘саббаппака̄ра…пе… пат̣иседхано ча̄’’ти. таттха татха̄бха̄вапат̣иседханоти саббаппака̄рака̄йа̄нупассана̄ниббаттакасса пуггаласса ан̃н̃аса̄санасса ниссайабха̄вапат̣иседхано, етена идха бхиккхавети еттха идха-саддо антогадхаевасаддаттхоти дассети. санти хи екапада̄нипи авадха̄ран̣а̄ни йатха̄ ‘‘ва̄йубхаккхо’’ти. тена̄ха ‘‘идхева бхиккхаве саман̣о’’тиа̄ди. парипун̣н̣асаман̣аппакаран̣адхаммо хи со пуггало, йо саббаппака̄рака̄йа̄нупассана̄ниббаттако. параппава̄да̄ти паресам̣ ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ на̄наппака̄ра̄ ва̄да̄ титтха̄йатана̄ни.
аран̃н̃а̄дикассева бха̄вана̄нурӯпасена̄санатам̣ дассетум̣ ‘‘имассахӣ’’тиа̄ди вуттам̣. дуддамо даматхам̣ анупагато гон̣о кӯт̣агон̣о. доханака̄ле йатха̄ тханехи анавасесато кхӣрам̣ на паггхарати, евам̣ дохапат̣ибандхинӣ кӯт̣адхену. рӯпа-садда̄дике пат̣ичча уппаджджанакаасса̄до рӯпа̄рамман̣а̄дирасо. пуббе а̄чин̣н̣а̄рамман̣анти паббаджджато пуббе, ана̄димати ва̄ сам̣са̄ре паричита̄рамман̣ам̣. нибандхеййа̄ти бандхеййа. сатийа̄ти саммадева каммат̣т̣ха̄насса саллаккхан̣авасена паватта̄йа сатийа̄. а̄рамман̣ети каммат̣т̣ха̄на̄рамман̣е. дал̣ханти тхирам̣, йатха̄ сатока̄рисса упача̄раппана̄бхедо сама̄дхи иджджхати, татха̄ тха̄магатам̣ катва̄ти аттхо.
висеса̄дхигамадит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рападат̣т̣ха̄нанти саббесам̣ буддха̄нам̣, екачча̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣, буддхаса̄вака̄нан̃ча висеса̄дхигамасса ан̃н̃ена каммат̣т̣ха̄нена адхигатависеса̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расса падат̣т̣ха̄набхӯтам̣.
ваттхувиджджа̄чарийо вийа бхагава̄ йогӣнам̣ анурӯпанива̄сат̣т̣ха̄нупадисанато. бхиккху дӣписадисо аран̃н̃е екако вихаритва̄ пат̣ипаккханимматханавасена иччхитаттхаса̄дханато пхаламуттаманти са̄ман̃н̃апхалам̣ сандха̄йа вадати. параккамаджавайоггабхӯминти бха̄ванусса̄хаджавасса йоггакаран̣абхӯмибхӯтам̣.
аддха̄навасена паватта̄нам̣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ васена дӣгхам̣ ва̄ ассасанто, иттаравасена паватта̄нам̣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ васена рассам̣ ва̄ ассасантоти йоджана̄. евам̣ сиккхатоти асса̄сапасса̄са̄нам̣ дӣгхарассата̄паджа̄нанасаббака̄йаппат̣исам̣веданаол̣а̄рикол̣а̄рикапат̣иппассамбханавасена бха̄ванам̣ сиккхато, татха̄бхӯто ва̄ хутва̄ тиссо сиккха̄ паваттайато. асса̄сапасса̄санимиттети асса̄сапасса̄сасанниссайена упат̣т̣хитапат̣ибха̄ганимитте. асса̄сапасса̄се паригган̣ха̄ти рӯпамукхена випассанам̣ абхинивисанто, йо ‘‘асса̄сапасса̄сакаммико’’ти вутто. джха̄нан̇га̄ни паригган̣ха̄ти арӯпамукхена випассанам̣ абхинивисанто. ваттху на̄ма караджака̄йо читтачетасика̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄набха̄вато. ан̃н̃о сатто ва̄ пуггало ва̄ наттхӣти висуддхидит̣т̣хи ‘‘тайидам̣ дхаммаматтам̣, на ахетукам̣, на̄пи иссара̄дивисамахетукам̣, атха кхо авиджджа̄дихетука’’нти аддха̄ттайепи кан̇кха̄витаран̣ена витин̣н̣акан̇кхо. ‘‘йам̣ кин̃чи бхиккху рӯпа’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.361; 2.113; 3.86, 89; пат̣и. ма. 1.54) найена кала̄пасаммасанавасена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄. удайавайа̄нупассана̄дивасена випассанам̣ вад̣д̣хенто. ануккамена маггапат̣ипа̄т̣ийа̄.
‘‘парасса ва̄ асса̄сапасса̄сака̄йе’’ти идам̣ саммасанава̄равасена̄йам̣ па̄л̣и паватта̄ти катва̄ вуттам̣, саматхавасена пана парасса асса̄сапасса̄сака̄йе аппана̄нимиттуппатти ева наттхи. ат̣т̣хапетва̄ти антарантара̄ на т̣хапетва̄. апара̄парам̣ сан̃чаран̣ака̄лоти аджджхаттабахиддха̄дхаммесупи нирантарам̣ ва̄ бха̄вана̄йа паваттанака̄ло катхито. екасмим̣ ка̄ле панидам̣ убхайам̣ на лаббхатӣти ‘‘аджджхаттам̣, бахиддха̄’’ти ча вуттам̣ идам̣ дхаммадвайам̣ гхат̣итам̣ екасмим̣ ка̄ле екато а̄рамман̣абха̄вена на лаббхати, екаджджхам̣ а̄ламбитум̣ на сакка̄ти аттхо.
самудети етасма̄ти самудайо, со ева ка̄ран̣ат̣т̣хена дхаммоти самудайадхаммо. асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппаттихету караджака̄йа̄ди, тасса анупассанасӣло самудайадхамма̄нупассӣ, там̣ пана самудайадхаммам̣ упама̄йа дассенто ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бхастанти руттим̣. гаггарана̄л̣инти укка̄пана̄л̣им̣. тети караджака̄йа̄дике. йатха̄ асса̄сапасса̄сака̄йо караджака̄йа̄дисамбандхӣ там̣нимиттата̄йа, евам̣ караджака̄йа̄дайопи асса̄сапасса̄сака̄йасамбандхино там̣нимиттабха̄вена̄ти ‘‘самудайадхамма̄ ка̄йасми’’нти ваттаббатам̣ лабхантӣти вуттам̣ ‘‘самудайа…пе… вуччатӣ’’ти. пакатива̄чӣ ва̄ дхамма-саддо ‘‘джа̄тидхамма̄на’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.131; 3.310; пат̣и. ма. 1.33) вийа̄ти ка̄йасса паччайасамава̄йе уппаджджанакапакатика̄йа̄нупассӣ ва̄ ‘‘самудайадхамма̄нупассӣ’’ти вутто. тена̄ха ‘‘караджака̄йан̃ча̄’’тиа̄ди. еван̃ча катва̄ ка̄йасминти бхуммавачанам̣ сут̣т̣хутарам̣ йуджджати.
вайадхамма̄нупассӣти еттха ахетукаттепи вина̄сасса йесам̣ хетудхамма̄нам̣ абха̄ве йам̣ на хоти, тадабха̄во тасса абха̄васса хету вийа вохарӣйатӣти упача̄рато караджака̄йа̄диабха̄во асса̄сапасса̄сака̄йасса вайака̄ран̣ам̣ вутто. тена̄ха ‘‘йатха̄ бхаста̄йа̄’’тиа̄ди. айам̣ та̄веттха пат̣хамавикаппавасена аттхавибха̄вана̄. дутийавикаппавасена упача̄рена вина̄йева аттхо ведитаббо.
аджджхаттабахиддха̄нупассана̄ вийа бхиннаваттхувисайата̄йа самудайавайадхамма̄нупассана̄пи екака̄ле на лаббхатӣти а̄ха ‘‘ка̄лена самудайам̣ ка̄лена вайам̣ анупассанто’’ти. ‘‘аттхи ка̄йо’’ти ева-саддо луттаниддит̣т̣хоти ‘‘ка̄йова аттхӣ’’ти ватва̄ авадха̄ран̣ена ниваттитам̣ дассенто ‘‘на сатто’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – йо рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа, паресан̃ча саджджа̄панат̣т̣хена, сатвагун̣айогато ва̄ ‘‘сатто’’ти парехи парикаппито, тасса саттаника̄йасса пӯран̣ато ча чаванупападжджанадхаммата̄йа галанато ча ‘‘пуггало’’ти, тхӣйати сам̣хан̃н̃ати еттха габбхоти ‘‘иттхӣ’’ти, пури пуре бха̄ге сети паваттатӣти ‘‘пурисо’’ти, а̄хито ахам̣ ма̄но еттха̄ти ‘‘атта̄’’ти, аттано сантакабха̄вена ‘‘аттанийа’’нти, паро на хотӣти катва̄ ‘‘аха’’нти, мама сантаканти катва̄ ‘‘мама̄’’ти, вуттаппака̄равинимутто ан̃н̃оти катва̄ ‘‘кочӣ’’ти, тасса сантакабха̄вена ‘‘кассачӣ’’ти, викаппетаббо кочи наттхи, кевалам̣ ‘‘ка̄йо ева аттхӣ’’ти. дасахипи падехи аттаттанийасун̃н̃атамева ка̄йасса вибха̄вети. еванти ‘‘ка̄йова аттхӣ’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена.
н̃а̄н̣апама̄н̣аттха̄йа̄ти ка̄йа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ парам̣ пама̄н̣ам̣ па̄панаттха̄йа. сатипама̄н̣аттха̄йа̄ти ка̄йапаригга̄хикам̣ сатим̣ паваттанасатим̣ парам̣ пама̄н̣ам̣ па̄панаттха̄йа. имасса хи вуттанайена ‘‘аттхи ка̄йо’’ти апара̄паруппаттивасена паччупат̣т̣хита̄ сати бхиййосо матта̄йа таттха н̃а̄н̣асса, сатийа̄ ча парибрӯхана̄йа хоти. тена̄ха ‘‘сатисампаджан̃н̃а̄нам̣ вуд̣д̣хаттха̄йа̄’’ти. имисса̄ бха̄вана̄йа тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄ха̄нам̣ уджупат̣ипаккхатта̄ вуттам̣ ‘‘тан̣ха̄…пе… вихаратӣ’’ти. татха̄бхӯто ча локе кин̃чипи ‘‘аха’’нти ва̄ ‘‘мама’’нти ва̄ гахетаббам̣ на пассати, куто ган̣хеййа̄ти а̄ха ‘‘на ча кин̃чӣ’’тиа̄ди. евампӣти еттха пи-саддо хет̣т̣ха̄ ниддит̣т̣хасса та̄дисасса аттхасса абха̄вато авуттасамуччайаттхоти дассенто ‘‘упари аттхам̣ упа̄да̄йа̄’’ти а̄ха йатха̄ ‘‘антамасо тираччха̄нагата̄йапи, айампи па̄ра̄джико хотӣ’’ти. (па̄ра̄. 42) еванти пана ниддит̣т̣ха̄ка̄расса пачча̄масанам̣ нигаманавасена катанти а̄ха ‘‘имина̄ пана…пе… дассетӣ’’ти.
пуббабха̄гасатипат̣т̣ха̄насса идха адхиппетатта̄ вуттам̣ ‘‘сати дуккхасачча’’нти. са̄ пана сати йасмим̣ аттабха̄ве, тасса самут̣т̣ха̄пика̄ тан̣ха̄, тасса̄пи самут̣т̣ха̄пика̄ ева на̄ма хоти тадабха̄ве абха̄ватоти а̄ха ‘‘тасса̄ самут̣т̣ха̄пика̄ пуриматан̣ха̄’’ти, йатха̄ ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄’’ти (ма. ни. 3.126; уда̄. 1; вибха. 484). там̣вин̃н̃а̄н̣абӣджатам̣сантатисамбхӯто саббопи локийо вин̃н̃а̄н̣аппабандхо ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣’’ твева вуччати суттантанайена. аппаваттӣти аппаваттинимиттам̣, убхиннам̣ аппаваттийа̄ нимиттабхӯтоти аттхо. на паваттати еттха̄ти ва̄ аппаватти. ‘‘дуккхапариджа̄нано’’тиа̄ди екантато чатукиччаса̄дханавасенева арийамаггасса паваттӣти дассетум̣ вуттам̣. авуттасиддхо хи тасса бха̄вана̄пат̣иведхо. чатусаччавасена̄ти чатусаччакаммат̣т̣ха̄навасена. уссаккитва̄ти висуддхипарампара̄йа а̄рухитва̄, бха̄ванам̣ упари нетва̄ти аттхо. ниййа̄намукханти ват̣т̣адуккхато ниссаран̣ӯпа̄йо.
а̄на̄па̄напаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ирийа̄патхапаббаван̣н̣ана̄
375. ирийа̄патхавасена̄ти ирийанам̣ ирийа̄, кирийа̄, идха пана ка̄йикапайого ведитаббо. ирийа̄нам̣ патхо паваттимагготи ирийа̄патхо, гамана̄дивасена паватта̄ сарӣра̄ваттха̄. гаччханто ва̄ хи сатто ка̄йена ка̄таббакирийам̣ кароти т̣хито ва̄ нисинно ва̄ нипанно ва̄ти, тесам̣ ирийа̄патха̄нам̣ васена, ирийа̄патхавибха̄гена̄ти аттхо. пуна чапаранти пуна ча апарам̣, йатха̄вуттаа̄на̄па̄накаммат̣т̣ха̄нато бхиййопи ан̃н̃ам̣ ка̄йа̄нупассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣ катхеми, сун̣а̄тха̄ти ва̄ адхиппа̄йо. ‘‘гаччханто ва̄’’тиа̄ди гамана̄диматтаджа̄нанасса, гамана̄дигатависесаджа̄нанасса ча са̄дха̄ран̣авачанам̣, таттха гамана̄диматтаджа̄нанам̣ на идха на̄дхиппетам̣, гамана̄дигатависесаджа̄нанам̣ пана адхиппетанти там̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘таттха ка̄ма’’нтиа̄ди вуттам̣. саттӯпаладдхинти ‘‘сатто аттхӣ’’ти упаладдхим̣ саттагга̄хам̣. на паджахати на париччаджати ‘‘ахам̣ гаччха̄ми, мама гамана’’нти га̄хасаббха̄вато. тато ева аттасан̃н̃ам̣ ‘‘аттхи атта̄ ка̄рако ведако’’ти евам̣ паваттам̣ випарӣтасан̃н̃ам̣ на уггха̄т̣ети на̄панети аппат̣ипаккхабха̄вато, ананубрӯханато ва̄. евам̣ бхӯтасса часса куто каммат̣т̣ха̄на̄дибха̄воти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ ва̄ на хотӣ’’ти. ‘‘имасса пана̄’’тиа̄ди суккапаккхо, тасса вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо. тамева хи аттхам̣ виваритум̣ ‘‘идан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха ко гаччхатӣти са̄дханам̣, кирийан̃ча авиниббхуттам̣ катва̄ гаманакирийа̄йа каттупуччха̄, са̄ каттубха̄вависит̣т̣хааттапат̣иккхепаттха̄ дхаммаматтассева гаманасиддхидассанато. касса гамананти тамеваттхам̣ парийа̄йантарена вадати са̄дханам̣, кирийан̃ча виниббхуттам̣ катва̄ гаманакирийа̄йа акаттусамбандхӣбха̄вавибха̄ванато. пат̣иккхепаттхан̃хи антонӣтам̣ катва̄ убхайаттхам̣ ким̣-саддо паватто. ким̣ ка̄ран̣а̄ти пана пат̣иккхиттакаттука̄йа гаманакирийа̄йа авипарӣтака̄ран̣апуччха̄. идан̃хи гаманам̣ на̄ма атта̄ манаса̄ сам̣йуджджати, мано индрийехи, индрийа̄ни аттехӣти евама̄ди миччха̄ка̄ран̣авинимуттаанурӯпапаччайахетуко дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рависесо. тена̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди.
на кочи сатто ва̄ пуггало ва̄ гаччхати дхаммаматтассева гаманасиддхито, таббинимуттасса ча кассачи абха̄вато. ида̄ни дхаммаматтассева гаманасиддхим̣ дассетум̣ ‘‘читтакирийа̄ва̄йодха̄тувиппха̄рена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха читтакирийа̄ ча са̄, ва̄йодха̄туйа̄ виппха̄ро виппханданан̃ча̄ти читтакирийа̄ва̄йодха̄тувиппха̄ро, тена. еттха ча читтакирийаггахан̣ена аниндрийабаддхава̄йодха̄тувиппха̄рам̣ ниваттети, ва̄йодха̄тувиппха̄раггахан̣ена четана̄вачӣвин̃н̃аттибхедам̣ читтакирийам̣ ниваттети, убхайена пана ка̄йавин̃н̃аттим̣ вибха̄вети. ‘‘гаччхатӣ’’ти ватва̄ йатха̄ паваттама̄не ка̄йе ‘‘гаччхатӣ’’ти воха̄ро хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘тасма̄’’тиа̄ди вуттам̣. танти гантука̄мата̄васена паваттачиттам̣. ва̄йам̣ джанетӣти ва̄йодха̄туадхикам̣ рӯпакала̄пам̣ уппа̄дети, адхиката̄ четтха са̄маттхийато, на пама̄н̣ато. гаманачиттасамут̣т̣хитам̣ сахаджа̄тарӯпака̄йасса тхамбханасандха̄ран̣ачалана̄нам̣ паччайабхӯтена а̄ка̄рависесена паваттама̄нам̣ ва̄йодха̄тум̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ва̄йо вин̃н̃аттим̣ джанетӣ’’ти. адхиппа̄йасахабха̄вӣ хи вика̄ро вин̃н̃атти. йатха̄вуттаадхикабха̄венева ча ва̄йогахан̣ам̣, на ва̄йодха̄туйа̄ ева джанакабха̄вато, ан̃н̃атха̄ вин̃н̃аттийа̄ упа̄да̄йарӯпабха̄во дурупапа̄до сийа̄. пурато абхинӣха̄ро пуратобха̄гена ка̄йасса паваттанам̣, йо ‘‘абхиккамо’’ти вуччати.
‘‘есева найо’’ти атидесена сан̇кхепато ватва̄ таматтхам̣ виваритум̣ ‘‘татра̄пи хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кот̣ито пат̣т̣ха̄йа̄ти хет̣т̣химакот̣ито пат̣т̣ха̄йа па̄даталато пат̣т̣ха̄йа. усситабха̄воти уббиддхабха̄во.
евам̣ паджа̄натоти евам̣ читтакирийава̄йодха̄тувиппха̄ренева гамана̄ди хотӣти паджа̄нато. тасса евам̣ паджа̄нана̄йа ниччхайагаманаттхам̣ ‘‘евам̣ хотӣ’’ти вича̄ран̣а̄ вуччати локе йатха̄бхӯтам̣ аджа̄нантехи миччха̄бхинивесавасена, локавоха̄равасена ва̄. аттхи пана̄ти аттано евам̣ вӣмам̣санавасена пуччха̄вачанам̣. наттхӣти ниччхайавасена саттасса пат̣иккхепавачанам̣. ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄ди тассева аттхасса упама̄йа вибха̄ванам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.
на̄ва̄ ма̄лутавегена̄ти йатха̄ ачетана̄ на̄ва̄ ва̄тавегена десантарам̣ йа̄ти, йатха̄ ча ачетано теджанам̣ кан̣д̣о джийа̄вегена десантарам̣ йа̄ти, татха̄ ачетано ка̄йо ва̄та̄хато йатха̄вуттава̄йуна̄ нӣто десантарам̣ йа̄тӣти евам̣ упама̄сам̣санданам̣ ведитаббам̣. саче пана кочи вадеййа ‘‘йатха̄ на̄ва̄теджана̄нам̣ пеллакасса пурисасса васена десантарагаманам̣, евам̣ ка̄йасса̄пӣ’’ти, хоту, евам̣ иччхито ва̄йаматтхо йатха̄ хи на̄ва̄теджана̄нам̣ сам̣хаталаккхан̣ассева пурисасса васена гаманам̣, на асам̣хаталаккхан̣асса, евам̣ ка̄йасса̄пӣти. ка̄ но ха̄ни, бхиййопи дхаммаматтата̄ва патит̣т̣хам̣ лабхати, на пурисава̄до. тена̄ха ‘‘йантасуттавасена̄’’тиа̄ди.
таттха пайуттанти хет̣т̣ха̄ вуттанайена гамана̄дикирийа̄васена паччайехи пайоджитам̣. т̣ха̄тӣти тит̣т̣хати. еттха̄ти имасмим̣ локе. вина̄ хетупаччайети гантука̄мата̄читтатам̣самут̣т̣ха̄нава̄йодха̄туа̄дихетупаччайехи вина̄. тит̣т̣хети тит̣т̣хеййа. ваджети ваджеййа гаччхеййа ко на̄ма̄ти самбандхо. пат̣иккхепаттхо четтха ким̣-саддоти хетупаччайавирахена т̣ха̄нагаманапат̣иккхепамукхена сабба̄йапи дхаммаппаваттийа̄ паччайа̄дхӣнавуттита̄вибха̄ванена аттасун̃н̃ата̄ вийа аниччадуккхата̄пи вибха̄вита̄ти дат̣т̣хабба̄.
пан̣ихитоти йатха̄ йатха̄ паччайехи пака̄рехи нихито т̣хапито. саббасан̇га̄хикавачананти саббесампи чатуннам̣ ирийа̄патха̄нам̣ екаджджхам̣ сан̇ган̣ханавачанам̣, пуббе висум̣ висум̣ ирийа̄патха̄нам̣ вуттатта̄ идам̣ несам̣ екаджджхам̣ гахетва̄ вачананти аттхо. пуриманайо ва̄ ирийа̄патхаппадха̄но вуттоти таттха ка̄йо аппадха̄но ануниппха̄дӣти идха ка̄йам̣ падха̄нам̣, ападха̄нан̃ча ирийа̄патхам̣ ануниппха̄дим̣ катва̄ дассетум̣ дутийанайо вуттоти евампеттха двиннам̣ найа̄нам̣ висесо ведитаббо. т̣хитоти паватто.
ирийа̄патхапаригган̣ханампи ирийа̄патхавато ка̄йассева паригган̣ханам̣ тасса аваттха̄висесабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘ирийа̄патхапаригган̣ханена ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихаратӣ’’ти. теневеттха рӯпаккхандхавасенева самудайа̄дайо уддхат̣а̄. еса найо сесава̄ресупи. а̄дина̄ти еттха а̄ди-саддена йатха̄ ‘‘тан̣ха̄самудайа̄ каммасамудайа̄ а̄ха̄расамудайа̄’’ти ниббаттилаккхан̣ам̣ пассантопи рӯпаккхандхасса удайам̣ пассатӣти име чатта̄ро а̄ка̄ра̄ сан̇гайханти, евам̣ ‘‘авиджджа̄ниродха̄’’ти а̄дайопи пан̃ча а̄ка̄ра̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. сесам̣ вуттанайамева.
ирийа̄патхапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чатусампаджан̃н̃апаббаван̣н̣ана̄
376. чатусампаджан̃н̃авасена̄ти самантато пака̄рехи, пакат̣т̣хам̣ ва̄ сависесам̣ джа̄на̄тӣти сампаджа̄но, сампаджа̄насса бха̄во сампаджан̃н̃ам̣, татха̄паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣, хаттхавика̄ра̄дибхедабхиннатта̄ чатта̄ри сампаджан̃н̃а̄ни сама̄хат̣а̄ни чатусампаджан̃н̃ам̣, тасса васена. ‘‘абхикканте’’тиа̄дӣни са̄ман̃н̃апхале (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.214; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.214 ва̄кйакхандхепи) ван̣н̣ита̄ни, на пуна ван̣н̣етабба̄ни, тасма̄ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄пи таттха вихитанайенева гахетабба̄. ‘‘абхикканте пат̣икканте сампаджа̄нака̄рӣ хотӣ’’тиа̄ди вачанато абхиккама̄дигатачатусампаджан̃н̃апаригган̣ханена рӯпака̄йассеветтха самудайадхамма̄нупассита̄ди адхиппетоти а̄ха ‘‘рӯпаккхандхассева самудайо ча вайо ча нӣхаритаббо’’ти. рӯпадхамма̄нам̣йева хи паваттиа̄ка̄рависеса̄ абхиккама̄дайоти. сесам̣ вуттанайамева.
чатусампаджан̃н̃апаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣иккӯламанасика̄рапаббаван̣н̣ана̄
377. пат̣иккӯламанасика̄равасена̄ти джигуччханӣйата̄йа пат̣икӯламева пат̣иккӯлам̣, йо пат̣иккӯласабха̄во пат̣иккӯла̄ка̄ро, тасса манаси каран̣авасена. антарена̄пи хи бха̄вава̄чинам̣ саддам̣ бха̄ваттхо вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘пат̣асса сукка’’нти. йасма̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.182) вуттам̣, тасма̄ таттха, там̣сам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча (висуддхи. т̣ӣ. 1.182 а̄дайо) вуттанайена ‘‘имамева ка̄йа’’нти а̄дӣнаматтхо ведитаббо.
ваттха̄дӣхи пасиббака̄ка̄рена бандхитва̄ катам̣ а̄ва̄т̣анам̣ путол̣и. на̄на̄ка̄ра̄ екасмим̣ т̣ха̄не саммисса̄ти етта̄вата̄ на̄на̄ван̣н̣а̄нам̣ кеса̄дӣнан̃ча упамеййата̄. вибхӯтака̄лоти пан̣н̣аттим̣ саматиккамитва̄ кеса̄дӣнам̣ асубха̄ка̄расса упат̣т̣хитака̄ло. ити-саддасса а̄ка̄раттхатам̣ дассенто ‘‘ева’’нти ватва̄ там̣ а̄ка̄рам̣ сарӯпато дассенто ‘‘кеса̄дипаригган̣ханена̄’’тиа̄дима̄ха. кеса̄дисан̃н̃ита̄нан̃хи асучибха̄ва̄нам̣ парамадуггандхаджегуччхапат̣иккӯла̄ка̄расса самудайато анупассана̄ идха ка̄йа̄нупассана̄ти. сесам̣ вуттанайамева.
пат̣иккӯламанасика̄рапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дха̄туманасика̄рапаббаван̣н̣ана̄
378. дха̄туманасика̄равасена̄ти патхавӣдха̄туа̄дика̄ чатассо дха̄туйо а̄раббха паваттабха̄вана̄манасика̄равасена, чатудха̄туваваттха̄навасена̄ти аттхо. дха̄туманасика̄ро, дха̄тукаммат̣т̣ха̄нам̣, чатудха̄туваваттха̄нанти хи аттхато екам̣. гогха̄такоти джӣвикаттха̄йа гуннам̣ гха̄тако. антева̄сикоти каммакаран̣авасена тасса самӣпава̄сӣ там̣ нисса̄йа джӣванако. винивиджджхитва̄ти екасмим̣ т̣ха̄не ан̃н̃аман̃н̃ам̣ винивиджджхитва̄. маха̄патха̄нам̣ вемаджджхат̣т̣ха̄насан̇кха̄тети чатуннам̣ маха̄патха̄нам̣ та̄йа ева винивиджджханат̣т̣ха̄ната̄йа вемаджджхасан̇кха̄те. йасма̄ те чатта̄ро маха̄патха̄ чатӯхи диса̄хи а̄гантва̄ таттха самохита̄ вийа хонти, тасма̄ там̣ т̣ха̄нам̣ чатумаха̄патхам̣, тасмим̣ чатумаха̄патхе. т̣хита-саддо ‘‘т̣хито ва̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.263; а. ни. 5.28) т̣ха̄насан̇кха̄таирийа̄патхасаман̇гита̄йа, т̣ха̄-саддасса ва̄ гатиниваттиаттхата̄йа ан̃н̃аттха т̣хапетва̄ гаманам̣ сесаирийа̄патхасаман̇гита̄йа бодхако, идха пана йатха̄ татха̄ рӯпака̄йасса паваттиа̄ка̄рабодхако адхиппетоти а̄ха ‘‘чатуннам̣ ирийа̄патха̄нам̣ йена кеначи а̄ка̄рена т̣хитатта̄ йатха̄ т̣хита’’нти. таттха а̄ка̄рена̄ти т̣ха̄на̄дина̄ рӯпака̄йасса паваттиа̄ка̄рена. т̣ха̄на̄дайо хи ирийа̄патхасан̇кха̄та̄йа кирийа̄йа патхо паваттимагготи ‘‘ирийа̄патхо’’ти вуччантӣти вутто ва̄йаматтхо. йатха̄т̣хитанти йатха̄паваттам̣, йатха̄вуттам̣ т̣ха̄намеветтха пан̣идха̄нанти адхиппетанти а̄ха ‘‘йатха̄ т̣хитатта̄ ча йатха̄пан̣ихита’’нти. ‘‘т̣хита’’нти ва̄ ка̄йасса т̣ха̄насан̇кха̄таирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣, ‘‘пан̣ихита’’нти тадан̃н̃аирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣. ‘‘т̣хита’’нти ва̄ ка̄йасан̇кха̄та̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ тасмим̣ тасмим̣ кхан̣е сакиччавасена ават̣т̣ха̄напаридӣпанам̣, пан̣ихитанти паччайавасена техи техи паччайехи пака̄рато нихитам̣ пан̣ихитанти евампеттха аттхо ведитаббо. паччавеккхатӣти пати пати авеккхати, н̃а̄н̣ачаккхуна̄ виниббхуджджитва̄ висум̣ висум̣ пассати.
ида̄ни вуттамеваттхам̣ бха̄ваттхавибха̄ванавасена дассетум̣ ‘‘йатха̄ гогха̄такасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха посентасса̄ти мам̣сӯпачайапарибрӯхана̄йа кун̣д̣акабхаттакаппа̄сат̣т̣хиа̄дӣхи сам̣вад̣д̣хентасса. вадхитам̣ матанти хим̣ситам̣ хутва̄ матам̣. матанти ча матаматтам̣. тенева̄ха ‘‘та̄вадева̄’’ти. га̄вӣти сан̃н̃а̄ на антарадха̄йатӣти йа̄ни ан̇гапаччан̇га̄ни йатха̄саннивит̣т̣ха̄ни упа̄да̄йа га̄вӣсаман̃н̃а̄ матаматта̄йапи га̄вийа̄ тесам̣ там̣саннивесасса авинат̣т̣хатта̄. вилӣйанти бхиджджанти вибхуджджантӣти бӣла̄, бха̄га̄ ва-ка̄расса ба-ка̄рам̣, ика̄расса ча ӣка̄рам̣ катва̄. бӣласоти бӣлам̣ бӣлам̣ катва̄. вибхаджитва̄ти ат̣т̣хисан̇гха̄тато мам̣сам̣ вивечетва̄, тато ва̄ вивечитам̣ мам̣сам̣ бха̄гасо катва̄. тенева̄ха ‘‘мам̣сасан̃н̃а̄ паваттатӣ’’ти. паббаджитасса̄пи апариггахитакаммат̣т̣ха̄насса. гханавиниббхоганти сантатисамӯхакиччагхана̄нам̣ виниббхуджджанам̣ вивечанам̣. дха̄тусо паччавеккхатоти гханавиниббхогакаран̣ена дха̄тум̣ дха̄тум̣ патхавӣа̄дидха̄тум̣ висум̣ висум̣ катва̄ паччавеккхантасса. саттасан̃н̃а̄ти атта̄нудит̣т̣хивасена паватта̄ саттасан̃н̃а̄ти ваданти, воха̄равасена паваттасаттасан̃н̃а̄йапи тада̄ антарадха̄нам̣ йуттамева йа̄тха̄вато гханавиниббхогасса сампа̄данато. еван̃хи сати йатха̄вуттаопамматтхена упамеййаттхо ан̃н̃адаттху сам̣сандати самети. тенева̄ха ‘‘дха̄тувасенева читтам̣ сантит̣т̣хатӣ’’ти. даккхоти чхеко там̣там̣саман̃н̃а̄йа кусало ‘‘йатха̄джа̄те сӯнасмим̣ нан̇гут̣т̣хакхурависа̄н̣а̄диванте ат̣т̣химам̣са̄диавайавасамуда̄йе авибхатте га̄вӣсаман̃н̃а̄, на вибхатте. вибхатте пана ат̣т̣химам̣са̄диавайавасаман̃н̃а̄’’ти джа̄нанато. чатумаха̄патхо вийа чатуирийа̄патхоти га̄вийа̄ т̣хитачатумаха̄патхо вийа ка̄йасса паваттимаггабхӯто чатуббидхо ирийа̄патхо йасма̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.305) виттха̄рита̄, тасма̄ таттха, там̣сам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча (висуддхи. т̣ӣ. 1.306) вуттанайена ведитаббо. сесам̣ вуттанайамева.
дха̄туманасика̄рапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
навасиватхикапаббаван̣н̣ана̄
379. сиватхика̄йа апавиддхауддхума̄така̄дипат̣исам̣йутта̄нам̣ одхисо паватта̄нам̣ катха̄нам̣, тадабхидхеййа̄нан̃ча уддхума̄така̄диасубхабха̄га̄нам̣ сиватхикапабба̄нӣти сан̇гӣтика̄рехи гахитасаман̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘сиватхикапаббехи вибхаджиту’’нти. маритва̄ ека̄ха̄тиккантам̣ ека̄хаматам̣. уддхам̣ джӣвитапарийа̄да̄на̄ти джӣвитаккхайато упари маран̣ато парам̣. самуггатена̄ти самут̣т̣хитена. уддхума̄татта̄ти уддхам̣ уддхам̣ дхума̄татта̄ сӯнатта̄. сетараттехи випарибхиннам̣ вимисситам̣ нӣлам̣ винӣлам̣, пуримаван̣н̣авипарин̣а̄мабхӯтам̣ ва̄ нӣлам̣ винӣлам̣. винӣламева винӣлаканти ка-ка̄рена падавад̣д̣ханам̣ анаттхантарато йатха̄ ‘‘пӣтакам̣ лохитака’’нти (дха. са. 616). пат̣иккӯлатта̄ти джигуччханӣйатта̄. куччхитам̣ винӣланти винӣлаканти куччханаттхо ва̄ айам̣ ка-ка̄роти дассетум̣ вуттам̣ йатха̄ ‘‘па̄пако киттисаддо аббхуггаччхатӣ’’ти. (дӣ. ни. 3.316; а. ни. 5.213; маха̄ва. 285) парибхиннат̣т̣ха̄нехи ка̄какан̇ка̄дӣхи. виссандама̄напуббанти виссавантапуббам̣, тахам̣ тахам̣ паггхарантапуббанти аттхо. татха̄бха̄ванти виссандама̄напуббабха̄вам̣.
со бхиккхӯти йо ‘‘пассеййа сарӣрам̣ сиватхика̄йа чхад̣д̣ита’’нти вутто, со бхиккху. упасам̣харати садисатам̣. ‘‘айампи кхо’’тиа̄ди упасам̣харан̣а̄ка̄радассанам̣. а̄йӯти рӯпаджӣвитиндрийам̣, арӯпаджӣвитиндрийам̣ панеттха вин̃н̃а̄н̣агатикамева. усма̄ти каммаджатеджо. евам̣ пӯтикасабха̄войева̄ти евам̣ ативийа дуггандхаджегуччхапат̣иккӯлапӯбхикасабха̄во ева, на а̄йуа̄дӣнам̣ авигаме вийа маттасоти адхиппа̄йо. едисо бхависсатӣти евам̣бха̄вӣти а̄ха ‘‘евам̣ уддхума̄та̄дибхедо бхависсатӣ’’ти.
лун̃читва̄ лун̃читва̄ти уппа̄т̣етва̄ уппа̄т̣етва̄. са̄васесамам̣салохитайуттанти саббасо акха̄дитатта̄ тахам̣ тахам̣ сесена аппа̄васесена мам̣салохитена йуттам̣. ‘‘ан̃н̃ена хаттхат̣т̣хика’’нти ависесена хаттхат̣т̣хика̄нам̣ виппакин̣н̣ата̄ джотита̄ти анавасесато тесам̣ виппакин̣н̣атам̣ дассенто ‘‘чатусат̣т̣хибхедампӣ’’тиа̄дима̄ха.
теровассика̄нӣти тировассам̣ гата̄ни, та̄ни пана сам̣ваччхарам̣ вӣтиватта̄ни хонтӣти а̄ха ‘‘атиккантасам̣ваччхара̄нӣ’’ти. пура̄н̣ата̄йа гханабха̄вавигамена вичун̣н̣ата̄ идха пӯтибха̄воти со йатха̄ хоти, там̣ дассенто ‘‘аббхока̄се’’тиа̄дима̄ха. теровассика̄нева̄ти сам̣ваччхараматта̄тикканта̄ни ева. кхаджджама̄ната̄дивасена дутийасиватхикапабба̄дӣнам̣ ваваттха̄питатта̄ вуттам̣ ‘‘кхаджджама̄ната̄дӣнам̣ васена йоджана̄ ка̄табба̄’’ти.
навасиватхикапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
има̄нева двети авадха̄ран̣ена аппана̄каммат̣т̣ха̄нам̣ таттха нийамети ан̃н̃апаббесу тадабха̄вато. йато хи ева-ка̄ро, тато ан̃н̃аттха нийамети, тена паббадвайасса випассана̄каммат̣т̣ха̄ната̄пи аппат̣исиддха̄ дат̣т̣хабба̄ аниччата̄дидассанато. сан̇кха̄ресу а̄дӣнававибха̄вана̄ни сиватхикапабба̄нӣти а̄ха ‘‘сиватхика̄нам̣ а̄дӣнава̄нупассана̄васена вуттатта̄’’ти. ирийа̄патхапабба̄дӣнам̣ аппана̄вахата̄ па̄кат̣а̄ ева̄ти ‘‘сеса̄ни два̄дасапӣ’’ти вуттам̣. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣. там̣ сувин̃н̃еййамева.
ка̄йа̄нупассана̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ведана̄нупассана̄ван̣н̣ана̄
380. сукхам̣ ведананти еттха сукхайатӣти сукха̄. сампайуттадхамме, ка̄йан̃ча ладдхасса̄де каротӣти аттхо. сут̣т̣ху ва̄ кха̄дати, кханати ва̄ ка̄йикам̣, четасикан̃ча̄ба̄дханти сукха̄. ‘‘сукарам̣ ока̄сада̄нам̣ етисса̄ти сукха̄’’ти апаре. ведайати а̄рамман̣арасам̣ анубхаватӣти ведана̄. ведайама̄ноти анубхавама̄но. ‘‘ка̄ма’’нтиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ ирийа̄патхапаббе вуттанайамева. сампаджа̄насса ведийанам̣ сампаджа̄наведийанам̣.
ваттхуа̄рамман̣а̄ти рӯпа̄диа̄рамман̣а̄. рӯпа̄диа̄рамман̣ан̃хеттха ведана̄йа паваттит̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘ваттхӯ’’ти адхиппетам̣. асса̄ти бхавеййа. дхаммавинимуттасса катту абха̄вато дхаммассева каттубха̄вам̣ дассенто ‘‘ведана̄ва ведайатӣ’’ти а̄ха. ‘‘воха̄раматтам̣ хотӣ’’ти етена ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведайама̄но сукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти идам̣ воха̄раматтанти дассети.
ниттхунантоти балавато ведана̄вегасса ниродхане а̄дӣнавам̣ дисва̄ тасса авасарада̄навасена ниттхунанто. вегасандха̄ран̣е хи атимахантам̣ дуккхам̣ уппаджджатӣти ан̃н̃ампи вика̄рам̣ уппа̄деййа, тена тхеро апара̄парам̣ париваттати. вӣрийасаматхам̣ йоджетва̄ти адхива̄санавӣрийасса адхиматтатта̄ тасса ха̄панавасена сама̄дхина̄ самарасата̄па̄данена вӣрийасаматхам̣ йоджетва̄. саха пат̣исамбхида̄хӣти локуттарапат̣исамбхида̄хи саха. арийамаггаккхан̣е хи пат̣исамбхида̄нам̣ асаммохавасена адхигамо, аттхапат̣исамбхида̄йа пана а̄рамман̣акаран̣авасенапи. локийа̄нампи ва̄ сати уппаттика̄ле таттха саматтхатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘саха пат̣исамбхида̄хӣ’’ти. самасӣсӣти ва̄расамасӣсӣ хутва̄, паччавеккхан̣ава̄расса анантарава̄ре паринибба̄йӣти аттхо.
йатха̄ ча сукхам̣, евам̣ дуккханти йатха̄ ‘‘сукхам̣ ко ведайатӣ’’тиа̄дина̄ сампаджа̄наведийанам̣ сандха̄йа вуттам̣, евам̣ дуккхампи. таттха дуккхайатӣти дуккха̄, сампайуттадхамме, ка̄йан̃ча пӣл̣ети виба̄дхатӣти аттхо. дут̣т̣хум̣ ва̄ кха̄дати, кханати ка̄йикам̣, четасикан̃ча са̄танти дуккха̄. ‘‘дуккарам̣ ока̄сада̄нам̣ етисса̄ти дуккха̄’’ти апаре. арӯпакаммат̣т̣ха̄нанти арӯпапариггахам̣, арӯпадхаммамукхена випассана̄бхинивесананти аттхо. на па̄кат̣ам̣ хоти пхассасса, читтасса ча авибхӯта̄ка̄ратта̄. тена̄ха ‘‘андхака̄рам̣ вийа кха̄йатӣ’’ти. ‘‘на па̄кат̣ам̣ хотӣ’’ти ча идам̣ та̄дисе пуггале сандха̄йа вуттам̣, тесам̣ а̄дито ведана̄ва вибхӯтатара̄ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. еван̃хи йам̣ вуттам̣ саккапан̃хаван̣н̣ана̄ дӣсу ‘‘пхассо па̄кат̣о хоти, вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хотӣ’’ти, (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.359) там̣ авиродхитам̣ хоти. ведана̄васена катхийама̄нам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ па̄кат̣ам̣ хотӣти йоджана̄. ‘‘ведана̄нам̣ уппаттипа̄кат̣ата̄йа̄’’ти ча идам̣ сукхадуккхаведана̄нам̣ васена вуттам̣. та̄сан̃хи паватти ол̣а̄рика̄, на итара̄йа. тадубхайаггахан̣амукхена ва̄ гахетаббатта̄ итара̄йапи паватти вин̃н̃ӯнам̣ па̄кат̣а̄ ева̄ти ‘‘ведана̄на’’нти ависесаггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. саккапан̃хе вуттанайенева ведитаббо, тасма̄ таттха ваттаббо аттхависесо таттха лӣнаттхаппака̄санийам̣ вуттанайенева гахетаббо.
пуббе ‘‘ваттхум̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ ведана̄ва ведайатӣ’’ти ведана̄йа а̄рамман̣а̄дхӣнавуттита̄йа ча анаттата̄йа ча паджа̄нанам̣ вуттам̣, ида̄ни тасса̄ аниччата̄дипаджа̄нанам̣ дассенто ‘‘айам̣ апаропи паджа̄нанапарийа̄йо’’ти а̄ха. йатха̄ екасмим̣ кхан̣е читтадвайасса асамбхаво екаджджхам̣ анекантапаччайа̄бха̄вато, евам̣ ведана̄двайасса висит̣т̣ха̄рамман̣авуттито ча̄ти а̄ха ‘‘сукхаведана̄ккхан̣е дуккха̄йа ведана̄йа абха̄вато’’ти. нидассанаматтан̃четам̣ тада̄ упеккха̄ведана̄йапи абха̄вато, тена сукхаведана̄ккхан̣е бхӯтапубба̄нам̣ итараведана̄нам̣ хутва̄абха̄вападжа̄нанена сукхаведана̄йапи хутва̄ абха̄во н̃а̄то ева хотӣти тасса̄ па̄кат̣абха̄вамева дассенто ‘‘имисса̄ ча сукха̄йа ведана̄йа ито пат̣хамам̣абха̄вато’’ти а̄ха, етенева ча та̄сампи ведана̄нам̣ па̄кат̣абха̄во дасситоти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘ведана̄ на̄ма аничча̄ адхува̄ випарин̣а̄мадхамма̄’’ти. аниччаггахан̣ена хи ведана̄нам̣ виддхам̣санабха̄во дассито виддхасте аниччата̄йа сувин̃н̃еййатта̄. адхуваггахан̣ена па̄кат̣абха̄во тасса асада̄бха̄вита̄дибха̄ванато. випарин̣а̄маггахан̣ена дуккхабха̄во тасса ан̃н̃атхаттадӣпанато, тена сукха̄пи ведана̄ дуккха̄, пагева итара̄ти тиссаннампи ведана̄нам̣ дуккхата̄ дассита̄ хоти. ити ‘‘йаданиччам̣ дуккхам̣, там̣ екантато анатта̄’’ти тӣсупи ведана̄су лаккхан̣аттайападжа̄нана̄ джотита̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘итиха таттха сампаджа̄но хотӣ’’ти.
ида̄ни таматтхам̣ суттена (ма. ни. 2.205) са̄дхетум̣ ‘‘вуттампи чета’’нтиа̄дима̄ха. таттха нева тасмим̣ самайе дуккхам̣ веданам̣ ведетӣти тасмим̣ сукхаведана̄саман̇гисамайе нева дуккхам̣ веданам̣ ведети нируддхатта̄, ануппаннатта̄ ча йатха̄ккамам̣ атӣта̄на̄гата̄нам̣. паччуппанна̄йа пана асамбхаво вутто ева. сакиччаккхан̣аматта̄ват̣т̣ха̄нато аничча̄. самечча самбхуййа паччайехи кататта̄ сан̇кхата̄. ваттха̄рамман̣а̄дипаччайам̣ пат̣ичча уппаннатта̄ пат̣иччасамуппанна̄. кхайавайапалуджджананируджджханапакатита̄йа кхайадхамма̄ вайадхамма̄ вира̄гадхамма̄ ниродхадхамма̄ти дат̣т̣хабба̄.
килесехи а̄маситаббато а̄мисам̣ на̄ма, пан̃ча ка̄магун̣а̄, а̄рамман̣акаран̣авасена саха а̄мисехӣти са̄мисам̣. тена̄ха ‘‘пан̃чака̄магун̣а̄мисаниссита̄’’ти.
ито паранти ‘‘аттхи ведана̄’’ти евама̄ди па̄л̣им̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ка̄йа̄нупассана̄йам̣ вуттанайамева̄’’ти.
ведана̄нупассана̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
читта̄нупассана̄ван̣н̣ана̄
381. сампайогавасена паваттама̄нена саха ра̄гена̄ти сара̄гам̣. тена̄ха ‘‘лобхасахагата’’нти. вӣтара̄ганти еттха ка̄мам̣ сара̄гападапат̣ийогина̄ вӣтара̄гападена бхавитаббам̣, саммасанача̄расса пана адхиппетатта̄ тебхӯмакассева гахан̣анти ‘‘локийакусала̄бйа̄ката’’нти ватва̄ ‘‘идам̣ пана̄’’тиа̄дина̄ тамева адхиппа̄йам̣ виварати. сеса̄ни две досамӯла̄ни, две мохамӯла̄нӣти чатта̄ри акусалачитта̄ни. тесан̃хи ра̄гена сампайога̄бха̄вато наттхева сара̄гата̄, там̣нимиттаката̄йа пана сийа̄ там̣сахитака̄ле соти наттхева вӣтара̄гата̄пӣти дуккхавинимуттата̄ еветтха лаббхатӣти а̄ха ‘‘нева пуримападам̣ на паччхимападам̣ бхаджантӣ’’ти. йади евам̣ падесикам̣ паджа̄нанам̣ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, дукантарапарийа̄паннатта̄ тесам̣. йе пана ‘‘пат̣ипаккхабха̄ве агайхама̄не сампайога̄бха̄во еветтха пама̄н̣ам̣ екаччаабйа̄ката̄нам̣ вийа̄’’ти иччханти, тесам̣ матена сеса̄кусалачитта̄нампи дутийападасан̇гахо ведитаббо. дутийадукепи вуттанайена аттхо ведитаббо. акусаламӯлесу саха мохенева ваттатӣти самоханти а̄ха ‘‘вичикиччха̄сахагатан̃чева уддхаччасахагатан̃ча̄’’ти. йасма̄ четтха ‘‘сахева мохена̄ти самоха’’нти пуримапада̄вадха̄ран̣ампи лаббхатийева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. йатха̄ пана атимӯл̣хата̄йа па̄т̣ипуггаликанайена сависесамохавантата̄йа ‘‘момӯхачитта’’нти ваттаббато вичикиччха̄уддхаччасахагатадвайам̣ висесато ‘‘самоха’’нти вуччати, на татха̄ сеса̄кусалачитта̄нӣти ‘‘ват̣т̣антийева̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати. сампайогавасена тхинамиддхена анупатитам̣ анугатанти тхинамиддха̄нупатитам̣, пан̃чавидхам̣сасан̇кха̄рика̄кусалачиттам̣ сан̇кучитачиттам̣, сан̇кучитачиттам̣ на̄ма а̄рамман̣е сан̇кочанавасена паваттанато. паччайависесавасена тха̄маджа̄тена уддхаччена сахагатам̣ сам̣сат̣т̣ханти уддхаччасахагатам̣, ан̃н̃атха̄ саббампи акусалачиттам̣ уддхаччасахагатамева̄ти. пасат̣ачиттам̣ на̄ма а̄рамман̣е сависесам̣ виккхепавасена висат̣абха̄вена паваттанато.
килесавиккхамбханасаматтхата̄йа випулапхалата̄йа ча дӣгхасанта̄ната̄йа ча махантабха̄вам̣ гатам̣, махантехи ва̄ ул̣а̄раччханда̄дӣхи гатам̣ пат̣ипаннанти махаггатам̣, там̣ пана рӯпа̄рӯпабхӯмигатам̣ тато махантасса локе абха̄вато. тена̄ха ‘‘рӯпа̄рӯпа̄вачара’’нти. тасса четтха пат̣ийогӣ париттам̣ ева̄ти а̄ха ‘‘амахаггатанти ка̄ма̄вачара’’нти. атта̄нам̣ уттаритум̣ саматтхехи саха уттарехӣти сауттарам̣. таппат̣ипаккхена ануттарам̣. тадубхайам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа ведитаббанти а̄ха ‘‘сауттаранти ка̄ма̄вачарантиа̄ди. пат̣ипаккхавиккхамбханасаматтхена сама̄дхина̄ саммадева а̄хитам̣ сама̄хитам̣. тена̄ха ‘‘йасса̄’’тиа̄ди. йасса̄ти йасса читтасса. йатха̄вуттена сама̄дхина̄ на сама̄хитанти асама̄хитам̣. тена̄ха ‘‘убхайасама̄дхирахита’’нти. тадан̇гавимуттийа̄ вимуттам̣, ка̄ма̄вачаракусалачиттам̣, виккхамбханавимуттийа̄ вимуттам̣, махаггатачиттанти тадубхайам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тадан̇гавиккхамбханавимуттӣхи вимутта’’нти. йаттха тадубхайавимутти наттхи, там̣ убхайавимуттирахитанти гайхама̄не локуттарачиттепи сийа̄сан̇ка̄ти там̣ ниваттанаттхам̣ ‘‘самуччхеда…пе… ока̄сова наттхӣ’’ти а̄ха. ока̄сабха̄во ча саммасанача̄расса адхиппетатта̄ ведитаббо. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ утта̄намева.
читта̄нупассана̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дхамма̄нупассана̄
нӣваран̣апаббаван̣н̣ана̄
382. паха̄табба̄дидхаммавибха̄гадассанавасена пан̃чадха̄ дхамма̄нупассана̄ ниддит̣т̣ха̄ти айаматтхо па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йатӣти таматтхам̣ уллин̇генто ‘‘пан̃чавидхена дхамма̄нупассанам̣ катхету’’нти а̄ха. йади евам̣ касма̄ нӣваран̣а̄дивасенева ниддит̣т̣ханти? винеййаджджха̄сайато. йесан̃хи венеййа̄нам̣ паха̄таббадхаммесу пат̣хамам̣ нӣваран̣а̄ни вибха̄гена ваттабба̄ни, тесам̣ васенеттха бхагавата̄ пат̣хамам̣ нӣваран̣есу дхамма̄нупассана̄ катхита̄. татха̄ хи ка̄йа̄нупассана̄пи саматхапуббан̇гама̄ десита̄, тато парин̃н̃еййесу кхандхесу, а̄йатанесу ча бха̄ветаббесу боджджхан̇гесу, парин̃н̃еййа̄дивибха̄гесу саччесу ча уттара̄ десана̄, тасма̄ четтха саматхабха̄вана̄пи йа̄вадева випассанаттха̄ иччхита̄. випассана̄падха̄на̄, випассана̄бахула̄ ча сатипат̣т̣ха̄надесана̄ти тасса̄ випассана̄бхинивесавибха̄гена деситабха̄вам̣ вибха̄венто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха кхандха̄йатанадуккхасаччавасена миссакапариггахакатханам̣ дат̣т̣хаббам̣. сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхапариггахампӣти пи-саддена сакалапан̃чупа̄да̄наккхандхапариггахам̣ сампин̣д̣ети итаресам̣ тадантогадхатта̄.
‘‘кан̣хасуккадхамма̄нам̣ йуганандхата̄ наттхӣ’’ти паджа̄нанака̄ле абха̄ва̄ ‘‘абхин̣хасамуда̄ча̄равасена̄’’ти вуттам̣. сам̣виджджама̄нанти аттано санта̄не упалаббхама̄нам̣. йатха̄ти йена̄ка̄рена, со пана ‘‘ка̄маччхандасса уппа̄до хотӣ’’ти вуттатта̄ ка̄маччхандасса ка̄ран̣а̄ка̄рова, аттхато ка̄ран̣амева̄ти а̄ха ‘‘йена ка̄ран̣ена̄’’ти. ча-саддо ваккхама̄наттхасамуччайаттхо.
таттха̄ти ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄дина̄ вуттападе. субхампӣти ка̄маччхандопи. со хи аттано гахан̣а̄ка̄рена ‘‘субха’’нти вутто, тена̄ка̄рена паваттанакасса ан̃н̃асса ка̄маччхандасса нимиттатта̄ ‘‘нимитта’’нти ча. ит̣т̣хам̣, ит̣т̣ха̄ка̄рена ва̄ гайхама̄нам̣ рӯпа̄ди субха̄рамман̣ам̣. а̄кан̇кхитасса хитасукхасса паттийа̄ анупа̄йабхӯто манасика̄ро анупа̄йаманасика̄ро. танти айонисоманасика̄рам̣. таттха̄ти тасмим̣ сабха̄гахетубхӯте, а̄рамман̣абхӯте ча дувидхе субханимитте. а̄ха̄роти паччайо аттано пхалам̣ а̄харатӣти катва̄.
асубханти асубхаджджха̄нам̣ уттарападалопена, там̣ пана дасасу авин̃н̃а̄н̣акаасубхесу ча кеса̄дӣсу савин̃н̃а̄н̣акаасубхесу ча паваттам̣ дат̣т̣хаббам̣. кеса̄дӣсу хи сан̃н̃а̄ ‘‘асубхасан̃н̃а̄’’ти гирима̄нандасутте (а. ни. 10.60) вутта̄. еттха ча чатуббидхасса айонисоманасика̄расса, йонисоманасика̄расса ча гахан̣ам̣ ниравасесадассанаттхам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣, тесу пана асубхесу ‘‘субха’’нти, ‘‘асубха’’нти ча манасика̄ро идха̄дхиппето, таданукӯлатта̄ пана итаре пӣти.
ека̄дасасу асубхесу пат̣иккӯла̄ка̄расса угган̣ханам̣, йатха̄ ва̄ таттха уггаханимиттам̣ уппаджджати, татха̄ пат̣ипатти асубханимиттасса уггахо. упача̄раппана̄ваха̄йа асубхабха̄вана̄йа ануйун̃джана̄ асубхабха̄вана̄нуйого. ‘‘бходжане маттан̃н̃уно мита̄ха̄расса тхинамиддха̄бхибхава̄бха̄ва̄ ота̄рам̣ алабхама̄но ка̄маччхандо пахӣйатӣ’’ти ваданти, айамева ча аттхо ниддесепи вуччати. йо пана бходжанасса пат̣иккӯлатам̣, таббипарин̣а̄масса тада̄дха̄расса тасса ча упаниссайабхӯтасса ативийа джегуччхатам̣, ка̄йасса ча а̄ха̄рат̣т̣хитикаттам̣ саммадева джа̄на̄ти, со саббасо бходжане пама̄н̣асса джа̄нанена бходжанематтан̃н̃ӯ на̄ма. та̄дисасса хи ка̄маччхандо пахӣйатева.
асубхакаммикатиссаттхеро дантат̣т̣хидасса̄вӣ. пахӣнасса̄ти виккхамбханавасена пахӣнасса. ито паресупи еварӯпесу т̣ха̄несу есева найо. абхидхаммапарийа̄йена (дха. са. 1159, 1503) саббопи лобхо ка̄маччханданӣваран̣анти а̄ха ‘‘арахаттамаггена̄’’ти.
пат̣игхампи пуримуппаннам̣ пат̣игханимиттам̣ парато уппаджджанакасса пат̣игхасса ка̄ран̣анти катва̄.
меджджати синийхатӣти митто, хитесӣ пуггало, тасмим̣ митте бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ти метта̄, хитесита̄, тасса̄ метта̄йа. аппана̄пи упача̄ропи ват̣т̣ати са̄дха̄ран̣авачанабха̄вато. ‘‘четовимуттӣ’’ти вутте аппана̄ва ват̣т̣ати аппанам̣ аппатта̄йа пат̣ипаккхато сут̣т̣ху муччанасса абха̄вато. танти йонисоманасика̄рам̣. таттха̄ти метта̄йа. бахулам̣ паваттайатоти бахулӣка̄равато.
саттесу метта̄йанасса хитӯпасам̣ха̄расса уппа̄данам̣ паваттанам̣ метта̄нимиттасса уггахо, пат̣хамуппанно метта̄манасика̄ро парато уппаджджанакасса ка̄ран̣абха̄вато метта̄манасика̄рова метта̄нимиттам̣. каммамева сакам̣ етесанти каммассака̄, сатта̄, таббха̄во каммассаката̄, каммада̄йа̄дата̄. досаметта̄су йа̄тха̄вато а̄дӣнава̄нисам̣са̄нам̣ пат̣исан̇кха̄нам̣ вӣмам̣са̄ идха пат̣исан̇кха̄нам̣. метта̄виха̄рикалйа̄н̣амиттавантата̄ идха калйа̄н̣амиттата̄. одиссакаанодиссакадиса̄пхаран̣а̄нанти (одхисакаанодхисакадиса̄пхаран̣а̄нам̣ ма. ни. ат̣т̣ха. 1.115) аттаатипийасаха̄йамаджджхаттаверивасена одиссаката̄, сӣма̄самбхеде кате анодиссаката̄. ека̄дидиса̄пхаран̣авасена диса̄пхаран̣ата̄ метта̄йа уггахан̣е ведитабба̄. виха̄рараччха̄га̄ма̄дивасена ва̄ одиссакадиса̄пхаран̣ам̣. виха̄ра̄диуддесарахитам̣ пураттхима̄дидиса̄васена анодиссакадиса̄пхаран̣анти евам̣ двидха̄ уггахан̣ам̣ сандха̄йа ‘‘одиссакаанодиссакадиса̄пхаран̣а̄на’’нти вуттам̣. уггахоти ча йа̄ва упача̄ра̄ дат̣т̣хаббо. уггахита̄йа а̄севана̄ бха̄вана̄. таттха саббе сатта̄, па̄н̣а̄, бхӯта̄, пуггала̄, аттабха̄вапарийа̄панна̄ти етесам̣ васена пан̃чавидха̄, екекасмим̣ авера̄ хонту, абйа̄паджджха̄, анӣгха̄, сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯти чатудха̄ паваттито вӣсативидха̄ анодиссакапхаран̣а̄ метта̄. сабба̄ иттхийо, пуриса̄, арийа̄, анарийа̄, дева̄, манусса̄, винипа̄тика̄ти саттодхикаран̣авасена паватта̄ саттавидха̄, ат̣т̣хавӣсати видха̄ ва̄, дасахи диса̄хи дисодхикаран̣авасена паватта̄ дасавидха̄, екека̄йа ва̄ диса̄йа сатта̄дииттха̄диавера̄дибхедена асӣта̄дхикачатусатаппабхеда̄ ча одхисо пхаран̣а̄ ведитабба̄.
йена айонисоманасика̄рена аратиа̄дика̄ни уппаджджанти, со аратиа̄дӣсу айонисоманасика̄ро. тена ниппха̄детаббе хи идам̣ бхуммам̣. еса найо ито паресупи. уккан̣т̣хита̄ пантасена̄санесу, адхикусаладхаммесу ча уппаджджанабха̄варин̃чана̄. ка̄йавинамана̄ти караджака̄йасса вирӯпена̄ка̄рена намана̄. лӣна̄ка̄роти сан̇коча̄патти.
кусаладхаммапат̣ипаттийа̄ пат̣т̣хапанасабха̄вата̄йа, таппат̣ипаккха̄нам̣ висосанасабха̄вата̄йа ча а̄рамбхадха̄туа̄дито паваттавӣрийанти а̄ха ‘‘пат̣хама̄рамбхавӣрийа’’нти. йасма̄ пат̣хама̄рамбхаматтасса косаджджавидхаманам̣, тха̄магаманан̃ча наттхи, тасма̄ вуттам̣ ‘‘косаджджато никкхантата̄йа тато балаватара’’нти. йасма̄ пана апара̄паруппаттийа̄ ладдха̄севанам̣ упарӯпари висесам̣ а̄вахантам̣ ативийа тха̄магатамева хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманато татопи балаватара’’нти.
атибходжане нимиттагга̄хоти атибходжане тхинамиддхасса нимиттагга̄хо, еттаке бхутте там̣ бходжанам̣ тхинамиддхасса ка̄ран̣ам̣ хоти, еттаке на хотӣти тхинамиддхасса ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ага̄хо хотӣти аттхо. бйатирекавасена четам̣ вуттам̣, тасма̄ ‘‘еттаке бхутте там̣ бходжанам̣ тхинамиддхасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣ’’ти бходжане маттан̃н̃ута̄ ча аттхато дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘чатупан̃ча…пе… на хотӣ’’ти. дива̄ сӯрийа̄локанти дива̄ гахитанимиттам̣ сӯрийа̄локам̣ раттийам̣ манаси каронтасса̄пӣти еваметтха аттхо ведитаббо. дхутан̇га̄нам̣ вӣрийанисситатта̄ вуттам̣ ‘‘дхутан̇ганисситасаппа̄йакатха̄йапӣ’’ти.
куккуччампи ката̄ката̄нусочанавасена паваттама̄нам̣ четасо авӯпасама̄вахата̄йа уддхаччена сама̄налаккхан̣амева̄ти ‘‘авӯпасамо на̄ма авӯпасанта̄ка̄ро, уддхаччакуккуччамеветам̣ аттхато’’ти вуттам̣.
бахуссутасса гантхато, аттхато ча сутта̄дӣни вича̄рентасса таббахулавиха̄рино аттхаведа̄дипат̣ила̄бхасаббха̄вато виккхепо на хотӣти, йатха̄видхипат̣ипаттийа̄, йатха̄нурӯпапатика̄раппаваттийа̄ ча ката̄ката̄нусочанан̃ча на хотӣти ‘‘ба̄хусачченапи…пе… уддхаччакуккуччам̣ пахӣйатӣ’’ти а̄ха. йадаггена ба̄хусаччена уддхаччакуккуччам̣ пахӣйати, тадаггена парипуччхаката̄винайапакатан̃н̃ута̄хипи там̣ пахӣйатӣти дат̣т̣хаббам̣. вуддхасевита̄ ча вуддхасӣлитам̣ а̄вахатӣти четовӯпасамакаратта̄ уддхаччакуккуччаппаха̄нака̄рӣ вутта̄. вуддхаттам̣ пана анапеккхитва̄ куккуччавинодака̄ винайадхара̄ калйа̄н̣амитта̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. виккхепо ча паббаджита̄нам̣ йебхуййена куккуччахетуко хотӣти ‘‘каппийа̄каппийапарипуччха̄бахуласса̄’’тиа̄дина̄ винайанайенева парипуччхаката̄дайо ниддит̣т̣ха̄. пахӣне уддхаччакуккуччети ниддха̄ран̣е бхуммам̣. куккуччасса доманассасахагататта̄ ана̄га̄мимаггена а̄йатим̣ ануппа̄до вутто.
тит̣т̣хати паваттати еттха̄ти т̣ха̄нӣйа̄ вичикиччха̄йа т̣ха̄нӣйа̄ вичикиччха̄т̣ха̄нӣйа̄, вичикиччха̄йа ка̄ран̣абхӯта̄ дхамма̄, тит̣т̣хатӣти ва̄ т̣ха̄нӣйа̄, вичикиччха̄ т̣ха̄нӣйа̄ етисса̄ти вичикиччха̄т̣ха̄нӣйа̄, аттхато вичикиччха̄ ева. са̄ хи пуримуппанна̄ парато уппаджджанакавичикиччха̄йа сабха̄гахетута̄йа аса̄дха̄ран̣ам̣ ка̄ран̣ам̣.
кусала̄кусала̄ти косалласамбхӯтат̣т̣хена кусала̄, таппат̣ипаккхато акусала̄. йе акусала̄, те са̄ваджджа̄, асевитабба̄, хӣна̄ ча. йе кусала̄, те анаваджджа̄, севитабба̄,пан̣ӣта̄ ча. кусала̄ ва̄ хӣнехи чханда̄дӣхи а̄раддха̄ хӣна̄, пан̣ӣтехи пан̣ӣта̄. кан̣ха̄ти ка̄л̣ака̄ читтасса апабхассарабха̄вакаран̣а̄. сукка̄ти ода̄та̄ читтасса пабхассарабха̄вакаран̣а̄. кан̣ха̄бхиджа̄тихетуто ва̄ кан̣ха̄. сукка̄бхиджа̄тихетуто сукка̄. те ева саппат̣ибха̄га̄. кан̣ха̄ хи уджувипаччанӣката̄йа суккасаппат̣ибха̄га̄, татха̄ сукка̄пи итарехи. атха ва̄ кан̣хасукка̄ ча саппат̣ибха̄га̄ ча кан̣хасуккасаппат̣ибха̄га̄. сукха̄ хи ведана̄ дуккха̄йа ведана̄йа саппат̣ибха̄га̄, дуккха̄ ча ведана̄ сукха̄йа ведана̄йа саппат̣ибха̄га̄ти.
ка̄мам̣ ба̄хусаччапарипуччхаката̄хи сабба̄пи ат̣т̣хаваттхука̄ вичикиччха̄ пахӣйати, татха̄пи ратанаттайавичикиччха̄мӯлика̄ сесавичикиччха̄ти катва̄ а̄ха ‘‘тӣн̣и ратана̄ни а̄раббха̄’’ти. ратанаттайагун̣а̄вабодхе ‘‘саттхари кан̇кхатӣ’’тиа̄ди (дха. са. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; вибха. 915) вичикиччха̄йа асамбхавоти. винайе пакатан̃н̃ута̄ ‘‘сиккха̄йа кан̇кхатӣ’’ти вутта̄йа вичикиччха̄йа паха̄нам̣ каротӣти а̄ха ‘‘винайе чин̣н̣авасӣбха̄васса̄пӣ’’ти. окаппанийасаддха̄сан̇кха̄таадхимоккхабахуласса̄ти саддхеййаваттхуно анупависанасаддха̄сан̇кха̄таадхимоккхена адхимуччанабахуласса, адхимуччанан̃ча адхимоккхуппа̄данамева̄ти дат̣т̣хаббам̣, саддха̄йа ва̄ ниннапон̣ата̄адхимутти адхимоккхо.
самудайавайа̄ти самудайавайадхамма̄. субханимиттаасубханимитта̄дӣсӯти ‘‘субханимитта̄дӣсу асубханимитта̄дӣсӯ’’ти а̄ди-саддо паччекам̣ йоджетаббо. таттха пат̣хамена а̄ди-саддена пат̣игханимитта̄дӣнам̣ сан̇гахо, дутийенаметта̄четовимуттиа̄дӣнам̣. сесаметтха йам̣ ваттаббам̣, там̣ вуттанайамева.
нӣваран̣апаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кхандхапаббаван̣н̣ана̄
383. упа̄да̄нехи а̄рамман̣акаран̣а̄дивасена упа̄да̄табба̄ ва̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄.
ити рӯпанти еттха ити-саддо идам̣-саддена сама̄наттхоти адхиппа̄йена̄ха ‘‘идам̣ рӯпа’’нти. тайидам̣ сарӯпаггахан̣абха̄вато анавасесапарийа̄да̄нам̣ хотӣти а̄ха ‘‘еттакам̣ рӯпам̣, на ито парам̣ рӯпам̣ аттхӣ’’ти. итӣти ва̄ пака̄раттхе нипа̄то, тасма̄ ‘‘ити рӯпа’’нти имина̄ бхӯтупа̄да̄дивасена йаттако рӯпасса пабхедо, тена саддхим̣ рӯпам̣ анавасесато парийа̄дийитва̄ дассети. сабха̄ватоти руппанасабха̄вато, чаккха̄диван̣н̣а̄дисабха̄вато ча. ведана̄дӣсупӣти еттха ‘‘айам̣ ведана̄, еттака̄ ведана̄, на ито парам̣ ведана̄ аттхӣти сабха̄вато веданам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄, сабха̄ватоти ча ‘‘анубхаванасабха̄вато, са̄та̄дисабха̄вато ча̄’’ти евама̄дина̄ йоджетаббам̣. сесам̣ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.
кхандхапаббаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанапаббаван̣н̣ана̄
384. чхасу аджджхаттикаба̄хиресӯти ‘‘чхасу аджджхаттикесу чхасу ба̄хиресӯ’’ти ‘‘чхасӯ’’ти падам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣. касма̄ панета̄ни убхайа̄ни чхал̣ева вутта̄ни? чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йуппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато. чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парийа̄паннасса хи вин̃н̃а̄н̣ака̄йасса чаккха̄йатанамева уппаттидва̄рам̣, рӯпа̄йатанамева ча а̄рамман̣ам̣, татха̄ итара̄ни итаресам̣, чхат̣т̣хасса пана бхаван̇гаманасан̇кха̄то мана̄йатанекадесо уппаттидва̄рам̣, аса̄дха̄ран̣ан̃ча дхамма̄йатанам̣ а̄рамман̣ам̣. чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети, вибха̄вети ча̄ти аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. гха̄йатӣти гха̄нам̣. джӣвитанимиттата̄йа расо джӣвитам̣, там̣ джӣвитам̣ авха̄йатӣти дживха̄. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йо уппаттидесоти ка̄йо. муна̄ти а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти мано. рӯпайати ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти рӯпам̣. саппати аттано паччайехи харӣйати сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ гамӣйатӣти саддо. гандхайати аттано ваттхум̣ сӯчетӣти гандхо. расанти там̣ сатта̄ асса̄дентӣти расо. пхусӣйатӣти пхот̣т̣хаббам̣. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. сабба̄ни пана а̄йа̄нам̣ танана̄диаттхена а̄йатана̄ни. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. 2.510, 511, 512; висуддхи. т̣ӣ. 2.510) вуттанайенева ведитаббо.
чаккхун̃ча паджа̄на̄тӣти (дӣ. ни. 2.384; ма. ни. 1.117) еттха чаккху на̄ма паса̄дачаккху, на сасамбха̄рачаккху, на̄пи диббачаккхуа̄диканти а̄ха чаккхупаса̄данти. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’’ти. (дха. са. 596) ча-саддо ваккхама̄наттхасамуччайаттхо. йа̄тха̄васарасалаккхан̣авасена̄ти авипарӣтасса аттано расасса чева лаккхан̣асса ча васена, рӯпесу а̄вин̃чханакиччасса чева рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтапаса̄далаккхан̣асса ча дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтапаса̄далаккхан̣асса ча васена̄ти аттхо. атха ва̄ йа̄тха̄васарасалаккхан̣авасена̄ти йа̄тха̄васарасавасена чева лаккхан̣авасена ча, йа̄тха̄васарасоти ча авипарӣтасабха̄во ведитаббо. со хи расӣйати авираддхапат̣иведхавасена асса̄дӣйати рамӣйатӣти ‘‘расо’’ти вуччати, тасма̄ салаккхан̣авасена̄ти вуттам̣ хоти. лаккхан̣авасена̄ти аничча̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена.
‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.204, 400; ма. ни. 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43, 45; 2.4.60) самудита̄нийева рӯпа̄йатана̄ни чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттихету, на висум̣ висунти имасса аттхасса джотанаттхам̣ ‘‘рӯпе ча̄’’ти путхувачанаггахан̣ам̣, та̄йа ева ча десана̄гатийа̄ ка̄мам̣ идха̄пи ‘‘рӯпе ча паджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣, рӯпабха̄васа̄ман̃н̃ена пана саббам̣ екаджджхам̣ гахетва̄ бахиддха̄ чатусамут̣т̣ха̄никарӯпан̃ча̄ти екавачанавасена аттхо. сарасалаккхан̣а васена̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄вакиччасса васена чева чаккхупат̣ихананалаккхан̣асса васена ча̄ти йоджетаббам̣.
убхайам̣ пат̣ичча̄ти чаккхум̣ упаниссайапаччайавасена паччайабхӯтам̣, рӯпе а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайавасена паччайабхӯте ча пат̣ичча. ка̄мам̣ айам̣ суттантасам̣ван̣н̣ана̄, ниппарийа̄йакатха̄ на̄ма абхидхаммасанниссита̄ ева̄ти абхидхамманайенева сам̣йоджана̄ни дассенто ‘‘ка̄мара̄га…пе… авиджджа̄сам̣йоджана’’нти а̄ха. таттха ка̄месу ра̄го, ка̄мо ча со ра̄го ча̄ти ва̄ ка̄мара̄го. со ева бандханат̣т̣хена сам̣йоджанам̣. айан̃хи йасса сам̣виджджати, там̣ пуггалам̣ ват̣т̣асмим̣ сам̣йоджети бандхати ити дуккхена саттам̣, бхава̄дике ва̄ бхавантара̄дӣхи, каммуна̄ ва̄ випа̄кам̣ сам̣йоджети бандхатӣти сам̣йоджанам̣. евам̣ пат̣игхасам̣йоджам̣а̄дӣнампи йатха̄рахаматтхо ваттаббо. сарасалаккхан̣авасена̄ти еттха пана саттасса ват̣т̣ато аниссаджджанасан̇кха̄тасса аттано киччасса чева йатха̄вуттабандханасан̇кха̄тасса лаккхан̣асса ча васена̄ти йоджетаббам̣.
бхавасса̄дадит̣т̣хисса̄даниваттанаттхам̣ ка̄масса̄даггахан̣ам̣. асса̄дайатоти абхирамантасса. абхинандатоти саппӣтикатан̣ха̄васена нандантасса. пададвайена̄пи балавато ка̄мара̄гасса паччайабхӯта̄ ка̄мара̄гуппатти вутта̄. еса найо сесесупи. анит̣т̣ха̄рамман̣ети еттха ‘‘а̄па̄тхагате’’ти вибхаттивипарин̣а̄манавасена ‘‘а̄па̄тхагата’’нти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. етам̣ а̄рамман̣анти етам̣ евам̣сукхумам̣ евам̣дуббибха̄гам̣ а̄рамман̣ам̣. ‘‘ниччам̣ дхува’’нти идам̣ нидассанаматтам̣. ‘‘уччхиджджиссати винассиссатӣти ган̣хато’’ти евама̄дӣнампи сан̇гахо иччхитаббо. пат̣хама̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ ануродхавасена ‘‘сатто ну кхо’’ти, итара̄йа ануродхавасена ‘‘саттасса ну кхо’’ти вичикиччхато. аттаттанийа̄дига̄ха̄нугата̄ хи вичикиччха̄ дит̣т̣хийа̄ асати абха̄вато. бхавам̣ паттхентасса̄ти ‘‘ӣдисе сампаттибхаве йасма̄ амха̄кам̣ идам̣ ит̣т̣хам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ сулабхам̣ джа̄там̣, тасма̄ а̄йатимпи едисо, ито ва̄ уттаритаро сампаттибхаво бхавеййа̄’’ти бхавам̣ ника̄ментасса. еварӯпанти еварӯпам̣ рӯпам̣. там̣садисе хи таббоха̄равасеневам̣ вуттам̣. бхавати хи там̣садисесу таббоха̄ро йатха̄ ‘‘са̄ ева титтирӣ, та̄ни ева осадха̄нӣ’’ти. усӯйатоти усӯйам̣ иссам̣ уппа̄дайато. ан̃н̃асса маччхара̄йатоти ан̃н̃ена аса̄дха̄ран̣абха̄вакаран̣ена маччхарийам̣ карото. саббехева йатха̄вуттехи навахи сам̣йоджанехи.
тан̃ча ка̄ран̣анти субханимиттапат̣игханимитта̄дивибха̄гам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дирӯпа̄рамман̣ан̃чева таджджа̄йонисоманасика̄ран̃ча̄ти тасса тасса сам̣йоджанасса ка̄ран̣ам̣. авиккхамбхита̄самӯхатабхӯмиладдхуппаннам̣ там̣ сандха̄йа ‘‘аппахӣнат̣т̣хена уппаннасса̄’’ти вуттам̣. ваттама̄нуппанната̄ самуда̄ча̄раггахан̣енева гахита̄. йена ка̄ран̣ена̄ти йена випассана̄саматхабха̄вана̄сан̇кха̄тена ка̄ран̣ена. тан̃хи тасса тадан̇гавасена чева виккхамбханавасена ча паха̄нака̄ран̣ам̣. исса̄маччхарийа̄нам̣ апа̄йагаманӣйата̄йа пат̣хамамаггаваджджхата̄ вутта̄. йади евам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хотӣ’’ти (а. ни. 4.241) суттападам̣ катханти? там̣ суттантапарийа̄йена вуттам̣. йатха̄нуломаса̄сана̄ хи суттантадесана̄, айам̣ пана абхидхамманайена сам̣ван̣н̣ана̄ти на̄йам̣ досоти. ол̣а̄рикасса̄ти тхӯласса, йато абхин̣хасамуппаттипарийут̣т̣ха̄натиббата̄ва хоти. ан̣усахагатасса̄ти вуттаппака̄ра̄бха̄вена ан̣убха̄вам̣ сукхумабха̄вам̣ гатасса. уддхаччасам̣йоджанассапеттха ануппа̄до вуттойева̄ти дат̣т̣хаббо йатха̄вуттасам̣йоджанехи авина̄бха̄вато. екаттхата̄йа сота̄дӣнам̣ сабха̄васарасалаккхан̣авасена паджа̄нана̄, таппаччайа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ уппа̄да̄дипаджа̄нана̄ ча вуттанайенева ведитабба̄ти дассенто ‘‘есева найо’’ти атидисати.
аттано ва̄ дхаммесӯти аттано аджджхаттика̄йатанадхаммесу, аттано убхайадхаммесу ва̄. имасмим̣ паккхе аджджхаттика̄йатанапаригган̣ханена̄ти аджджхаттика̄йатанапаригган̣ханамукхена̄ти аттхо. еван̃ча анавасесато сапарасанта̄несу а̄йатана̄нам̣ париггахо сиддхо хоти. парасса ва̄ дхаммесӯти еттха̄пи есева найо. рӯпа̄йатанасса̄ти ад̣д̣хека̄дасаппабхедасса рӯпасабха̄васса а̄йатанасса рӯпаккхандхе ‘‘вуттанайена нӣхаритаббо’’ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. сесаккхандхесӯти ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхесу. вуттанайена̄ти имина̄ атидесена рӯпаккхандхе ‘‘а̄ха̄расамудайа̄’’ти вин̃н̃а̄н̣аккхандхе ‘‘на̄марӯпасамудайа̄’’ти сесакхандхесу ‘‘пхассасамудайа̄’’ти имам̣ висесам̣ вибха̄вети, итарам̣ пана саббаттха сама̄нанти кхандхапаббе вийа а̄йатанапаббепи локуттараниваттанам̣ па̄л̣ийам̣ гахитам̣ наттхӣти вуттам̣ ‘‘локуттарадхамма̄ на гахетабба̄’’ти. сесам̣ вуттанайамева.