6. маха̄лисуттаван̣н̣ана̄
бра̄хман̣адӯтаваттхуван̣н̣ана̄
359. пунаппунам̣ виса̄лӣбха̄вӯпагаманатоти пуббе кира путтадхӣтувасена две две хутва̄ сол̣асаккхаттум̣ джа̄та̄нам̣ личчхавӣра̄джакума̄ра̄нам̣ сапарива̄ра̄нам̣ ануккаменева вад̣д̣ханта̄нам̣ нива̄санат̣т̣ха̄на̄ра̄муййа̄напоккхаран̣ӣа̄дӣнам̣ патит̣т̣ха̄насса аппахонаката̄йа нагарам̣ тиккхаттум̣ га̄вутантарена га̄вутантарена париккхипим̣су, тенасса пунаппунам̣ виса̄лӣбха̄вам̣ гататта̄ ‘‘веса̄лӣ’’ твева на̄мам̣ джа̄там̣, тена вуттам̣ ‘‘пунаппунам̣ виса̄лӣбха̄вӯпагаманато веса̄лӣти ладдхана̄маке нагаре’’ти. сайам̣джа̄танти сайамева джа̄там̣ аропимам̣. махантабха̄венева̄ти руккхагаччха̄нам̣, т̣хитока̄сасса ча махантабха̄вена, тена̄ха ‘‘химавантена саддхим̣ ека̄баддхам̣ хутва̄’’ти. кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄сан̇кхепена̄ти хам̣сават̣т̣акаччханнена кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄нийа̄мена. косалесу джа̄та̄, бхава̄ ва̄, там̣ ва̄ рат̣т̣хам̣ нива̄со етесанти косалака̄. евам̣ ма̄гадхака̄ ведитабба̄. йасса акаран̣е пуггало маха̄джа̄нийо хоти, там̣ каран̣ам̣ арахатӣти каран̣ӣйам̣ тена каран̣ӣйена, тена̄ха ‘‘авассам̣ каттаббакаммена̄’’ти. там̣ киччанти вуччати сати самава̄йе ка̄таббато.
360. йа̄ буддха̄нам̣ уппаджджана̄раха̄ на̄наттасан̃н̃а̄, та̄сам̣ васена на̄на̄рамман̣а̄ча̄рато. самбхавантассева пат̣иседхо. пат̣иккамма̄ти ниваттитва̄ татха̄ читтам̣ ануппа̄детва̄. саллӣноти джха̄насама̄паттийа̄ екатта̄рамман̣ам̣ аллӣно.
от̣т̣хаддхаличчхавӣваттхуван̣н̣ана̄
361. аддхот̣т̣хата̄йа̄ти тасса кира уттарот̣т̣хам̣ аппаката̄йа тирийам̣ пха̄летва̄ апанӣтаддхам̣ вийа кха̄йати чатта̄ро данте, две ча да̄т̣ха̄ на чха̄дети, тена нам̣ ‘‘от̣т̣хаддхо’’ти вохаранти. айам̣ кира упа̄сако саддхо пасанно да̄йако да̄напати буддхама̄мако дхаммама̄мако сан̇гхама̄мако, тена̄ха пуребхаттантиа̄ди.
362. са̄сане йуттапайуттоти бха̄ванам̣ ануйутто. саббаттха сӣхасама̄навуттинопи бхагавато париса̄йа маханте сати тададжджха̄сайа̄нурӯпам̣ паваттийама̄на̄йа дхаммадесана̄йа висесо хотӣти а̄ха ‘‘махантена усса̄хена дхаммам̣ десессатӣ’’ти.
‘‘висса̄сико’’ти ватва̄ тамасса висса̄сикабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тхерасса кхӣн̣а̄ савассасато а̄ласийабха̄во ‘‘аппахӣно’’ти на ваттаббо, ва̄сана̄лесам̣ пана упа̄да̄йа̄ха ‘‘ӣсакам̣ аппахӣно вийа хотӣ’’ти. на хи са̄вака̄нам̣ сава̄сана̄ килеса̄ пахӣйанти.
363. винеййаджана̄нуродхена буддха̄нам̣ па̄т̣иха̄рийавиджамбханам̣ хотӣти вуттам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄’’тиа̄ди, тенева̄ха ‘‘сам̣сӯчитаниккхамано’’ти. гандхакут̣ито никкхаманавела̄йан̃хи чхаббан̣н̣а̄ буддхарасмийо а̄вел̣а̄вел̣а̄йамала̄йамала̄ хутва̄ сависеса̄ пабхассара̄ виниччхарим̣су.
364. тато паранти ‘‘хиййо’’ти вуттадивасато анантарам̣ парам̣ пуриматарам̣ атисайена пуриматта̄. ити имесу двӣсу ваваттхито йатха̄ккамам̣ пуримапуриматарабха̄во. евам̣ сантепи йадеттха ‘‘пуриматара’’нти вуттам̣, тато пабхути йам̣ йам̣ орам̣, там̣ там̣ пуримам̣, йам̣ йам̣ парам̣, там̣ там̣ пуриматарам̣, орапа̄рабха̄васса вийа пуримапуриматарабха̄васса ча апеккха̄сиддхито, тена̄ха ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄ди. мӯладивасато пат̣т̣ха̄йа̄тиа̄дидивасато пат̣т̣ха̄йа. агганти пат̣хамам̣. там̣ панеттха пара̄ атӣта̄ кот̣и хотӣти а̄ха ‘‘паракот̣им̣ катва̄’’ти. йам̣-саддайогена ча̄йам̣ ‘‘вихара̄мӣ’’ти ваттама̄наппайого, аттхо пана атӣтака̄лавасенева ведитаббо, тена̄ха ‘‘виха̄синти вуттам̣ хотӣ’’ти. пат̣хамавикаппе ‘‘вихара̄мӣ’’ти падасса ‘‘йадагге’’ти имина̄ уджукам̣ самбандхо дассито, дутийавикаппе пана ‘‘тӣн̣и васса̄нӣ’’ти имина̄пи.
пийаджа̄тика̄нӣти ит̣т̣хасабха̄ва̄ни. са̄таджа̄тика̄нӣти мадхурасабха̄ва̄ни. мадхурам̣ вийа̄ти хи ‘‘мадхура’’нти вуччати манорамам̣ йам̣ кин̃чи. ка̄мӯпасан̃хита̄нӣти а̄рамман̣ам̣ каронтена ка̄мена упасам̣хита̄ни, ка̄манӣйа̄нӣти аттхо, тена̄ха ‘‘ка̄масса̄дайутта̄нӣ’’ти, ка̄масса̄дасса йутта̄ни йогйа̄нӣти аттхо. сарӣрасан̣т̣ха̄нети сарӣрабимбе, а̄дха̄ре четам̣ бхуммам̣. тасма̄ саддена̄ти там̣ нисса̄йа тато уппаннена саддена̄ти аттхо. мадхурена̄ти ит̣т̣хена. етта̄вата̄ти диббасотан̃а̄н̣асса парикамма̄катханаматтена. ‘‘аттана̄ н̃а̄тампи на катхети, кимасса са̄сане адхит̣т̣ха̄нена̄’’ти куджджханто а̄гха̄там̣ бандхитва̄ саха куджджханенева джха̄на̄бхин̃н̃а̄хи париха̄йи. чинтесӣти ‘‘касма̄ ну кхо майхам̣ там̣ парикаммам̣ на катхесӣ’’ти паривитаккенто айонисо уммуджджанавасена чинтеси. ануккамена̄ти па̄тхикасутте а̄гатанайена там̣ там̣ айуттамева чинтенто, бха̄санто, каронто ча ануккамена. бхагавати баддха̄гха̄тата̄йа са̄сане патит̣т̣хам̣ алабханто гихибха̄вам̣ патва̄.
екам̣сабха̄витасама̄дхиван̣н̣ана̄
366-371. екам̣са̄йа̄ти тадаттхейева чатуттхӣ, тасма̄ екам̣саттханти аттхо. ам̣са-саддо четтха кот̣т̣ха̄сапарийа̄йо, со ча адхика̄рато диббарӯпадассанадиббасаддассаванавасена ведитабботи а̄ха ‘‘екакот̣т̣ха̄са̄йа̄’’тиа̄ди. анудиса̄йа̄ти пураттхимадаккхин̣а̄дибхеда̄йа чатуббидха̄йа анудиса̄йа. убхайакот̣т̣ха̄са̄йа̄ти диббарӯпадассанаттха̄йа, диббасаддассаванаттха̄йа ча. бха̄витоти йатха̄ диббачаккхун̃а̄н̣ам̣, диббасотан̃а̄н̣ан̃ча самадхигатам̣ хоти, евам̣ бха̄вито. тайидам̣ висум̣ висум̣ парикаммакаран̣ена иджджхантӣсу ваттаббам̣ наттхи, екаджджхам̣ иджджхантӣсупи каменева киччасиддхи екаджджхам̣ киччасиддхийа̄ асамбхавато. па̄л̣ийампи екасса убхайасаматтхата̄сандассанаттхамева ‘‘дибба̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ дассана̄йа, дибба̄нан̃ча садда̄нам̣ савана̄йа̄’’ти вуттам̣, на екаджджхам̣ киччасиддхисамбхавато. ‘‘екам̣сабха̄вито сама̄дхихетӯ’’ти имина̄ сунаккхатто диббачаккхун̃а̄н̣а̄йа ева парикаммасса кататта̄ виджджама̄нампи диббасаддам̣ на̄ссоссӣти дассети. апан̣н̣аканти авираджджханакам̣, анаваджджанти ва̄ аттхо.
372. ‘‘сама̄дхи ева’’ бха̄ветаббат̣т̣хена сама̄дхибха̄вана̄. ‘‘диббасотан̃а̄н̣ам̣ сет̣т̣ха’’нти ман̃н̃ама̄нена̄пи маха̄лина̄ диббачаккхун̃а̄н̣ампи тена саха гахетва̄ ‘‘ета̄сам̣ нӯна бханте’’тиа̄дина̄ пуччхитанти ‘‘убхайам̣сабха̄вита̄нам̣ сама̄дхӣнанти аттхо’’ти вуттам̣. ба̄хира̄ ета̄ сама̄дхибха̄вана̄ аниййа̄никатта̄. та̄ хи ито ба̄хирака̄нампи иджджханти. на аджджхаттика̄ бхагавато са̄муккам̣сикабха̄вена аппаведитатта̄. йадаттханти йесам̣ аттха̄йа. тети те арийапхаладхамме. те хи саччхика̄табба̄ти.
чатуарийапхалаван̣н̣ана̄
373. тасма̄ти ват̣т̣адуккхе сам̣йоджанато. ‘‘маггасотам̣ а̄панно’’ти пхалат̣т̣хасса васена вуттам̣. маггат̣т̣хо хи маггасотам̣ а̄паджджати. тенева̄ха ‘‘сота̄панне’’ти, ‘‘сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанне’’ти (ма. ни. 3.379) ча. апатанадхаммоти ануппаджджана- (ма. ни. 3.379) сабха̄во. дхамманийа̄мена̄ти маггадхамманийа̄мена. хет̣т̣химантато саттамабхавато упари ануппаджджанадхаммата̄йа ва̄ нийато. парам̣ айанам̣ пара̄гати.
тануттам̣ на̄ма паваттийа̄ мандата̄, вирал̣ата̄ ча̄ти а̄ха ‘‘танутта̄’’тиа̄ди. хет̣т̣ха̄бха̄гийа̄нанти хет̣т̣ха̄бха̄гасса ка̄мабхавассапаччайабха̄вена хита̄нам̣. опапа̄тикоти упапа̄тико упапатане са̄дхука̄рӣти катва̄. вимуччатӣти вимутти, читтамева вимутти четовимуттӣти а̄ха ‘‘саббакилеса…пе… адхивачана’’нти. читтасӣсена четтха сама̄дхи гахито ‘‘читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нти. а̄дӣсу (сам̣. ни. 1.23; пет̣ако. 22; ми. па. 2.9) вийа. пан̃н̃а̄вимуттӣти еттха̄пи есева найо, тена̄ха ‘‘пан̃н̃а̄ва пан̃н̃а̄вимуттӣ’’ти. са̄манти аттана̄ва, апараппаччайена̄ти аттхо. абхин̃н̃а̄ти йа-ка̄ралопена ниддесоти а̄ха ‘‘абхиджа̄нитва̄’’ти.
арийаат̣т̣хан̇гикамаггаван̣н̣ана̄
374-5. арийаса̄вако нибба̄нам̣, арийапхалан̃ча пат̣ипаджджати ета̄йа̄ти пат̣ипада̄, са̄ ча тасса пуббабха̄го ева̄ти идха ‘‘пуббабха̄гапат̣ипада̄йа̄’’ти арийамаггама̄ха. ‘‘ат̣т̣ха ан̇га̄ни асса̄’’ти ан̃н̃ападаттхасама̄сам̣ акатва̄ ат̣т̣хан̇га̄ни асса сантӣти ат̣т̣хан̇гикоти падасиддхи дат̣т̣хабба̄.
самма̄ авипарӣтам̣ йа̄тха̄вато чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ паччаккхато дассанасабха̄ва̄ самма̄ дассаналаккхан̣а̄. саммадева нибба̄на̄рамман̣е читтасса абхиниропанасабха̄во самма̄ абхиниропаналаккхан̣о. чатуран̇гасаманна̄гата̄ ва̄ча̄ джанам̣ сан̇ган̣ха̄тӣти таббипаккхавиратисабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄ бхедакарамиччха̄ва̄ча̄паха̄нена джане сампайутте ча паригган̣ханакиччаватӣ хотӣти самма̄ париггахан̣алаккхан̣а̄. йатха̄ чӣваракамма̄дико камманто екам̣ ка̄таббам̣ самут̣т̣ха̄пети, там̣ там̣ кирийа̄ниппха̄дако ва̄ четана̄сан̇кха̄то камманто хаттхапа̄дачалана̄дикам̣ кирийам̣ самут̣т̣ха̄пети, евам̣ са̄ваджджакаттаббакирийа̄самут̣т̣ха̄пакамиччха̄каммантаппаха̄нена самма̄камманто нираваджджасамут̣т̣ха̄панакиччава̄ хоти, сампайутте ча самут̣т̣ха̄пенто ева паваттатӣти самма̄ самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о самма̄камманто. ка̄йава̄ча̄нам̣, кхандхасанта̄насса ча сам̣килесабхӯтамиччха̄джӣваппаха̄нена самма̄ вода̄паналаккхан̣о самма̄а̄джӣво. косаджджапаккхато патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ пагган̣ханасабха̄воти самма̄ пагга̄халаккхан̣о самма̄ва̄йа̄мо. саммадева упат̣т̣ха̄насабха̄ва̄ти самма̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ самма̄сати. виккхепавиддхам̣санена саммадева читтасса сама̄даханасабха̄воти самма̄ сама̄дха̄налаккхан̣о самма̄сама̄дхи.
аттано паччанӣкакилеса̄ дит̣т̣хекат̣т̣ха̄ авиджджа̄дайо. пассатӣти пака̄сети киччапат̣иведхена пат̣ивиджджхати, тена̄ха ‘‘таппат̣иччха̄дака…пе… асаммохато’’ти. тенева хи самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄тена ан̇гена таттха паччавеккхан̣а̄ паваттатӣти татхева̄ти аттано паччанӣкакилесехи саддхинти аттхо.
киччатоти пуббабха̄гехи дуккха̄дин̃а̄н̣ехи ка̄таббасса киччасса идха са̄тисайам̣ ниппхаттито имассева ва̄ н̃а̄н̣асса дуккха̄диппака̄санакиччато. чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати чатӯсу саччесу ка̄таббакиччаниппхаттито. тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати ка̄масан̇каппа̄диппаха̄накиччаниппхаттито. сиккха̄падавибхан̇ге (вибха. 703) ‘‘виратичетана̄, саббе сампайуттадхамма̄ ча сиккха̄пада̄нӣ’’ти вуччантӣти таттха падха̄на̄нам̣ виратичетана̄нам̣ васена ‘‘виратийопи хонти четана̄йопӣ’’ти а̄ха. муса̄ва̄да̄дӣхи вираман̣ака̄ле ва̄ виратийо, субха̄сита̄дива̄ча̄бха̄сана̄дика̄ле ча четана̄йо йоджетабба̄. маггаккхан̣е виратийова четана̄нам̣ амагган̇гатта̄ екасса н̃а̄н̣асса дуккха̄дин̃а̄н̣ата̄ вийа, ека̄йа виратийа̄ муса̄ва̄да̄дивиратибха̄во вийа ча ека̄йа четана̄йа самма̄ва̄ча̄дикиччаттайаса̄дханасабха̄ва̄бха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄дибха̄ва̄сиддхито, там̣сиддхийан̃ча ан̇гаттайатта̄сиддхито ча. саммаппадха̄насатипат̣т̣ха̄навасена̄ти чатусаммаппадха̄начатусатипат̣т̣ха̄набха̄вавасена.
пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи самма̄сама̄дхийева̄ти. йадипи сама̄дхиупака̄рака̄нам̣ абхиниропана̄нумаджджанасампийа̄йанабрӯханасантасукха̄нам̣ витакка̄дӣнам̣ васена чатӯхи джха̄нехи самма̄сама̄дхи вибхатто, татха̄пи ва̄йа̄мо вийа ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дичатува̄йа̄макиччам̣, сати вийа ча асубха̄сукха̄ничча̄наттесу ка̄йа̄дӣсу субха̄дисан̃н̃а̄паха̄начатусатикиччам̣ еко сама̄дхи чатуккаджджха̄насама̄дхикиччам̣ на са̄дхетӣти пуббабха̄гепи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епи, татха̄ пуббабха̄гепи чатуттхаджджха̄насама̄дхи чатуттхаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епӣти аттхо.
тасма̄ти пан̃н̃а̄паджджотатта̄ авиджджандхака̄рам̣ видхамитва̄ пан̃н̃а̄саттхатта̄ килесачоре гха̄тенто. бахука̄ратта̄ти йва̄йам̣ ана̄димати сам̣са̄ре имина̄ када̄чипи асамуггха̄т̣итапуббо килесаган̣о тасса самуггха̄т̣ако арийамагго. таттха ча̄йам̣ самма̄дит̣т̣хи парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена паваттийа̄ пуббан̇гама̄ хотӣти бахука̄ра̄, тасма̄ бахука̄ратта̄.
тасса̄ти самма̄дит̣т̣хийа̄. ‘‘бахука̄ро’’ти ватва̄ там̣ бахука̄ратам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘айам̣’’ тамбакам̣са̄димайатта̄ кӯт̣о. айам̣ самаса̄рата̄йа маха̄са̄рата̄йа чхеко. еванти йатха̄ херан̃н̃икасса чаккхуна̄ дисва̄ каха̄пан̣авибха̄гаджа̄нане каран̣антарам̣ бахука̄рам̣ йадидам̣ хаттхо, евам̣ йога̄вачарасса пан̃н̃а̄йа олокетва̄ дхаммавибха̄гаджа̄нане дхаммантарам̣ бахука̄рам̣ йадидам̣ витакко витаккетва̄ тадавабодхато, тасма̄ самма̄сан̇каппо самма̄дит̣т̣хийа̄ бахука̄роти адхиппа̄йо. дутийаупама̄йам̣ еванти йатха̄ таччхако парена париваттетва̄ париваттетва̄ диннам̣ даббасамбха̄рам̣ ва̄сийа̄ таччхетва̄ гехакаран̣акамме упанети, евам̣ йога̄вачаро витаккена лаккхан̣а̄дито витаккетва̄ диннадхамме йа̄тха̄вато париччхиндитва̄ парин̃н̃а̄бхисамайа̄дикамме упанетӣти йоджана̄. вачӣбхедасса упака̄рако витакко са̄ваджджа̄наваджджавачӣбхеданиваттанапаваттанакара̄йа самма̄ва̄ча̄йапи упака̄рако ева̄ти ‘‘сва̄йа’’нтиа̄ди вуттам̣.
вачӣбхедасса нийа̄мика̄ ва̄ча̄ ка̄йикакирийа̄нийа̄макасса каммантасса упака̄рика̄. тадубхайа̄нантаранти дуччаритадвайапаха̄йакасса сучаритадвайапа̄рипӯрихетубхӯтасса самма̄ва̄ча̄самма̄каммантадвайасса анантарам̣. идам̣ вӣрийанти чатуббидхам̣ саммаппадха̄навӣрийам̣. индрийасамата̄дайо сама̄дхисса упака̄радхамма̄. таббипарийа̄йато апака̄радхамма̄ ведитабба̄. гатийоти ниппхаттийо, кичча̄дисабха̄ве ва̄. саманнеситва̄ти упадха̄ретва̄.
двепаббаджитаваттхуван̣н̣ана̄
376-7. ‘‘касма̄ а̄раддха’’нти анусандхика̄ран̣ам̣ пуччхитва̄ там̣ вибха̄ветум̣ ‘‘айам̣ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣, тена аджджха̄сайа̄нусандхивасена упари десана̄ паватта̄ти дассети. тена̄ти татха̄ладдхикатта̄. асса̄ти личчхавӣран̃н̃о. десана̄йа̄ти сан̣хасукхума̄йам̣ сун̃н̃атапат̣исам̣йутта̄йам̣ йатха̄деситадесана̄йам̣. на̄дхимуччатӣти на саддахати на пасӣдати. тантидхаммам̣ на̄ма катхентоти йесам̣ аттха̄йа дхаммо катхӣйати, тасмим̣ тесам̣ асатипи маггапат̣иведхе кевалам̣ са̄сане тантидхаммам̣ катва̄ катхенто. еварӯпасса̄ти самма̄самбуддхатта̄ авипарӣтадхаммадесаната̄йа евам̣па̄кат̣адхаммака̄йасса саттху. йуттам̣ ну кхо етам̣ асса̄ти асса пат̣хамаджджха̄на̄дисамадхигамена сама̄хитачиттасса кулапуттасса етам̣ ‘‘там̣ джӣва’’нтиа̄дина̄ уччхеда̄дига̄хагахан̣ам̣ апи ну йуттанти пуччхати. ладдхийа̄ пана джха̄на̄дхигамаматтена на та̄ва вивечитатта̄ ‘‘техи йутта’’нти вуттам̣ там̣ ва̄дам̣ пат̣иккхипитва̄ти джха̄нала̄бхинопи там̣ гахан̣ам̣ ‘‘айуттамева̄’’ти там̣ уччхедава̄дам̣ сассатава̄дам̣ ва̄ пат̣иккхипитва̄. аттамана̄ ахесунти йасма̄ кхӣн̣а̄саво вигатасаммохо тин̣н̣авичикиччхо, ‘‘тасма̄ тасса татха̄ ваттум̣ на йутта’’нти уппаннаниччхайата̄йа там̣ мама вачанам̣ сутва̄ аттамана̄ ахесунти аттхо. сопи личчхавӣ ра̄джа̄ те вийа сан̃джа̄таниччхайатта̄ аттамано ахоси. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.
маха̄лисуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.