намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
дӣгханика̄йе
сӣлаккхандхаваггат̣ӣка̄
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахадха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттхам̣. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи самма̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ пӯджанӣйапӯджа̄пун̃н̃ависесаниббаттанаттхам̣, там̣ аттано йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса бала̄нуппа̄данаттхам̣, антара̄ ча тасса асан̇кочанаттхам̣, тадубхайам̣ анантара̄йена ат̣т̣хакатха̄йа парисама̄панаттхам̣. идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати – ‘‘ити ме пасаннаматино…пе… тасса̄нубха̄вена̄’’ти. ваттхуттайапӯджа̄ хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасамбуддхийа̄ апаримеййаппабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. йатха̄ха –
‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато, буддхе йади ва са̄ваке’’тиа̄ди (дха. па. 1.195; апа. 1.10.1), татха̄ –
‘‘йе бхиккхаве буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄. агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; итиву. 90).
‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;
варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса.
дхаммоти…пе… сан̇гхоти…пе… дӣпасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6);
татха̄ –
‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11),
‘‘аран̃н̃е руккхамӯле ва̄…пе…
бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄,
ломахам̣со на хессатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.249) ча
таттха йасса ваттхуттайасса ванданам̣ каттука̄мо, тасса гун̣а̄тисайайогасандассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дина̄ га̄тхаттайама̄ха. гун̣а̄тисайайогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетаппайоджанам̣ са̄дхетӣти. таттха йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ там̣мӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄ди вуттам̣.
таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати, апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати, виба̄дхатӣти аттхо, парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄, аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти. карун̣а̄йа сӣталам̣ карун̣а̄сӣталам̣, карун̣а̄сӣталам̣ хадайам̣ асса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣. таттха кин̃ча̄пи паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниччханасабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄ратӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча саттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄раппаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи дуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣са̄бхӯта̄ карун̣а̄ висесена бхагавато читтасса читтапассаддхи вийа сӣтӣбха̄ванимиттанти вуттам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣.
атха ва̄ аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣ ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вам̣ упагата̄ карун̣а̄ва бхагавато атисайена хадайасӣталабха̄вахетӯти а̄ха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ са̄тисайе хадайасӣтӣбха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄ва бхагавато хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ам̣ вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄. карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи асан̇кхеййа̄ни каппа̄нам̣ акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣анийатасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇кха̄расамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтӣбха̄вассан̃н̃атхаттамахосӣти. етасмин̃ча аттхавикаппе тӣсупи аваттха̄су бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃а̄ва н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ва̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото, сава̄санаппаха̄нато висесена хатам̣ самуггха̄т̣итам̣ вихатам̣, пан̃н̃а̄паджджотена вихатам̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатам̣. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, моханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄, свева висайасабха̄вапат̣иччха̄данато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти тамо, пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо етасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ сатипи пан̃н̃а̄паджджотена авиджджа̄ндхака̄расса вихатабха̄ве саддха̄дхимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакехи, паччекасамбуддхехи ча сава̄санаппаха̄нена самма̄самбуддха̄нам̣ килесаппаха̄насса висесо виджджатӣти са̄тисайена авиджджа̄ппаха̄нена бхагавантам̣ тхоменто а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.
атха ва̄ антарена паропадесам̣ аттано санта̄не аччантам̣ авиджджа̄ндхака̄равигамасса ниббаттитатта̄, таттха ча саббан̃н̃ута̄йа, балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄ бхагава̄ва висесато мохатамавигамена тхометабботи а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘‘пан̃н̃а̄паджджото’’ти падена бхагавато пат̣иведхапан̃н̃а̄ вийа десана̄пан̃н̃а̄пи са̄ман̃н̃аниддесена екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
атха ва̄ бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄бодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена саббан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакасса мохандхака̄расса видхамитатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато мохатамавина̄соти катва̄ вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. еттха ча мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена сакасанта̄не мохатамавидхаманам̣ дат̣т̣хаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ ‘‘н̃еййа̄варан̣аппаха̄на’’нти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘мохатамавидхамана’’нти вуччатӣти.
ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄виггха̄то йевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄нимиттам̣ гайхати, на пана са̄тисайаниравасесакилесаппаха̄нанти? таппаха̄навачаненева тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄таджотитабха̄вато. на хи со та̄дисо килесо аттхи, йо ниравасесаавиджджа̄ппаха̄нена на пахӣйатӣти. атха ва̄ виджджа̄ вийа сакалакусаладхаммасамуппаттийа̄ ниравасеса̄кусаладхамманиббаттийа̄, сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄ падха̄нака̄ран̣анти таббиггха̄тавачанена сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄то вуттойева хотӣти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.
нара̄ ча амара̄ ча нара̄мара̄, саха нара̄марехӣти санара̄маро, санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко, тасса гарути санара̄маралокагару, там̣ санара̄маралокагарум̣. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахато бхагавато упака̄ритам̣ дассети. на четтха падха̄на̄падха̄набха̄во чодетаббо. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамо. едисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ – ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти (апа. ат̣т̣ха. 1.82). ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рабха̄джанавасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева йуджджанато сатталокассавасена аттхо гахетаббо. со хи локийанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄.
атха ва̄ самӯхаттхо лока-саддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. саха нарехӣти санара̄, санара̄ ча те амара̄ чети санара̄мара̄, тесам̣ локоти санара̄маралокоти пуриманайенева йоджетаббам̣. амара-саддена четтха висуддхидева̄пи сан̇гайханти. те хи маран̣а̄бха̄вато параматтхато амара̄. нара̄мара̄нам̣йева ча гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена, йатха̄ – ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157). татха̄ хи сабба̄наттхапарихаран̣апуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантупака̄рита̄йа, апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамам̣ га̄рават̣т̣ха̄нам̣, тена вуттам̣ – ‘‘санара̄маралокагару’’нти.
собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джана (дӣ. ни. 2.33; 3.198-200; ма. ни. 2.385, 386) пат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йадутавиламбита- кхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣икакут̣ила̄кулата̄дидосарахитам̣ вила̄ситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхи анаваджджата̄йа собханамева̄ти.
атха ва̄ сайамбхун̃а̄н̣ена сакалампи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто н̃а̄н̣ена самма̄ гато авагатоти сугато. татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато. локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато. локаниродхага̄минипат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети, на паччети, на пачча̄гаччхатӣти сугатотиа̄дина̄ найена айаматтхо вибха̄ветаббо. атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣ нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато. йасма̄ ва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасан̃хитам̣ винеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ча дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадатӣти сугато, да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. ити собханагаманата̄дӣхи сугато, там̣ сугатам̣.
пун̃н̃апа̄пакаммехи упападжджанавасена гантаббато гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дивасена пан̃чавидха̄, та̄хи сакаласса̄пи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ бхагава̄ пан̃чахипи гатӣхи сут̣т̣ху мутто висам̣йуттоти а̄ха – ‘‘гативимутта’’нти. етена бхагавато каттхачипи гатийа̄ апарийа̄паннатам̣ дассети, йато бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати, тенева̄ха –
‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;
йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;
те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);
там̣там̣гатисам̣ваттанака̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ аггамаггена бодхимӯлейева суппахӣнатта̄ наттхи бхагавато гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йехи супаримутто, там̣ гативимуттам̣. вандети нама̄ми, тхомемӣти ва̄ аттхо.
атха ва̄ гативимуттанти анупа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ бхагавантам̣ тхомети. еттха хи двӣха̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ – аттахитасампаттито, парахитапат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато, сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантаппаха̄нато, анупа̄дисесанибба̄наппаттито ча ведитабба̄. парахитапат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесана̄то, вируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайато, н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча. са̄ панеттха а̄сайато пайогато ча дувидха̄ парахитапат̣ипатти, тивидха̄ ча аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти. катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена а̄сайато парахитапат̣ипатти, самма̄ гаданаттхена сугата-саддена пайогато парахитапат̣ипатти, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи чатусаччапат̣иведхаттхена ча сугата-саддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хена, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена ча сабба̄пи аттахитасампаттипарахитапат̣ипатти пака̄сита̄ хотӣти.
атха ва̄ тӣха̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ – хетуто, пхалато, упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пат̣хамападена нидассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ – н̃а̄н̣асампада̄, паха̄насампада̄, а̄нубха̄васампада̄, рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су н̃а̄н̣аппаха̄насампада̄ дутийападена саччаппат̣иведхаттхена ча сугата-саддена пака̄сита̄ хонти. а̄нубха̄васампада̄ татийападена, рӯпака̄йасампада̄ йатха̄вуттака̄йагаманасобханаттхена сугата-саддена, лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ (дӣ. ни. 2.33; 3.198-200; ма. ни. 2.385-386) вина̄ тадабха̄вато. упака̄ро антарам̣ аба̄хирам̣ каритва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄, со самма̄ гаданаттхена сугата-саддена пака̄сито хотӣти ведитаббам̣.
таттха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччатӣти. самма̄ гаданаттхена сугата-саддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети, лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйога- сассатуччхеда̄бхинивеса̄диантадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато сугата-саддасса. итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄на̄ппадха̄набхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃четтха падха̄нам̣ пайоджанам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу падха̄нена парахитаппат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣, тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу (пу. па. 24, 173) чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети. тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣ уттамаванданӣйабха̄вам̣, аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.
еттха ча карун̣а̄ггахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ випан̃чӣйатӣти. карун̣а̄ггахан̣ена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄ггахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети, локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саман̃н̃а̄йа̄навидха̄ванам̣. сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄ггахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣, чатусаччан̃а̄н̣ам̣, чатуппат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, чатувесса̄раджджан̃а̄н̣ам̣. карун̣а̄ггахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄, ат̣т̣хасу париса̄су (ма. ни. 1.151) акампанан̃а̄н̣а̄ни, даса бала̄ни, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305; вибха. мӯла. т̣ӣ. гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄йа) чатучатта̄рӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, (сам̣. ни. 2.34) саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти (сам̣. ни. 2.34) евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄ппабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети.
татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄ггахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄ггахан̣ена сатта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄ггахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄ггахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄ггахан̣ена катан̃н̃ута̄. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄ггахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄ггахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄ггахан̣ена сайам̣ та̄ран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти. саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди, таннида̄набха̄вато. пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣, тато уттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣, тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нама̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти. евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти, найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найагга̄хан̣ам̣. ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.425, уда̄. ат̣т̣ха. 53; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄йам̣, пакин̣н̣акакатха̄йам̣; апа. ат̣т̣ха. 2.6.20);
тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхерена̄пи буддхагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣ бханте’’ти (дӣ. ни. 2.145) пат̣иккхипитва̄, ‘‘апи ча ме бханте дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣.
евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха буддхоти каттуниддесо. буддхабха̄ванти камманиддесо. бха̄ветва̄, саччхикатва̄ти ча пуббака̄лакирийа̄ниддесо. йанти анийамато камманиддесо. упагатоти апарака̄лакирийа̄ниддесо. вандети кирийа̄ниддесо, танти нийаманам̣. дхамманти ванданакирийа̄йа камманиддесо. гатамалам̣, ануттаранти ча таббисесанам̣.
таттха буддха-саддасса та̄ва ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 95-97; пат̣и. ма. 1.162) ниддесанайена аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо, джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо, йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти, аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхӯн̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхастаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййа гун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха –
‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто, балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 95-97; пат̣и. ма. 1.162).
апи-саддо самбха̄ване, тена ‘‘евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄’’ти ваккхама̄нагун̣е дхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄, вад̣д̣хетва̄ ча. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. упагатоти патто, адхигатоти аттхо, етасса ‘‘буддхабха̄ва’’нти етена самбандхо. гатамаланти вигатамалам̣, ниддосанти аттхо. вандети пан̣ама̄ми, тхомеми ва̄. ануттаранти уттарарахитам̣, локуттаранти аттхо. дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато ча, сам̣са̄рато ча апатама̄не катва̄ дха̄райатӣти дхаммо.
айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – евам̣ вивидхагун̣асаманна̄гато буддхопи бхагава̄ йам̣ арийасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄, пхаланибба̄насан̇кха̄там̣ пана саччхикатва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигато, таметам̣ буддха̄нампи буддхабха̄вахетубхӯтам̣ саббадосамаларахитам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ пат̣иведхасаддхаммам̣ нама̄мӣти. парийаттисаддхаммасса̄пи таппака̄санатта̄ идха сан̇гахо дат̣т̣хаббо. атха ва̄ ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ бха̄ветва̄ адхигаччхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммасса̄пи саччхикирийа̄саммасанапарийа̄йо лаббхатӣти сопи идха вутто йева̄ти дат̣т̣хаббо. татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄, саччхикатва̄’’ти ча вуттатта̄ буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄ге адхисӣласиккха̄дайопи идха дхамма-саддена сан̇гахита̄ти ведитабба̄. та̄пи хи вигатапат̣ипаккхата̄йа вигатамала̄, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча̄ти. татха̄ хи сатта̄нам̣ сакалават̣т̣адуккханиссаран̣а̄йа катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄сапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапарийода̄таниммала̄нам̣ да̄надамасан̃н̃ама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасесам̣ бха̄вана̄паччаккхакаран̣ехи камма̄дӣсу адхигатавасӣбха̄во, аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во, адхисӣлаадхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти.
еттха ча ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘саччхикатва̄’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайан̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄дан̃а̄н̣абха̄вена. пуримена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирӯпамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена ниссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети.
‘‘гатамала’’нти имина̄ сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена дхаммасса парисуддхатам̣ дассети, ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена випулапарипун̣н̣атам̣. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена пабха̄васампадам̣. бха̄ветаббата̄йа ва̄ дхаммасса гатамалабха̄во йоджетаббо. бха̄вана̄гун̣ена хи со доса̄нам̣ самуггха̄тако хотӣти. саччхика̄таббабха̄вена ануттарабха̄во йоджетаббо. саччхикирийа̄ниббаттито хи тадуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттароти. татха̄ ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонти, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.
евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ абхиттхавитва̄, ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сугатасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо, тасса ‘‘путта̄на’’нти етена самбандхо. ораса̄нанти путтависесанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти орасапуттабха̄ве ка̄ран̣аниддесо, тена килесаппаха̄намева бхагавато орасапуттабха̄вака̄ран̣ам̣ ануджа̄на̄тӣти дассети. ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхеданиддесо, тена ча сатипи тесам̣ саттависесабха̄вена анекасатасахассасан̇кхйабха̄ве имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттантӣти дассети, маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄нативаттанато. самӯханти самуда̄йаниддесо. арийасан̇гханти гун̣ависит̣т̣хасан̇гха̄табха̄ваниддесо, тена асатипи арийапуггала̄нам̣ ка̄йаса̄маггийам̣ арийасан̇гхабха̄вам̣ дассети, дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄вато. таттха ураси бхава̄ джа̄та̄, сам̣ваддха̄ ча ораса̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ орасапутта̄ аттаджа̄тата̄йа питусантакасса да̄йаджджасса висесена бха̄гино хонти, еваметепи арийапуггала̄ самма̄самбуддхасса савананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса, арийадхаммаратанасса ча екантабха̄гиноти ораса̄ вийа ораса̄. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄вена арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄, окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато урова̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тата̄йа ниппарийа̄йена ‘‘орасапутта̄’’ти ваттаббатам̣ араханти. са̄вакехи паваттийама̄на̄пи хи дхаммадесана̄ бхагавато ‘‘дхаммадесана̄’’ иччева вуччати, там̣мӯлакатта̄, лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча.
йадипи арийаса̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йакаран̣аттхам̣ девапуттама̄ро, ма̄рава̄хинӣ ва̄ на екантена апаса̄дети, техи пана апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е виматхите тепи виматхита̄ ева на̄ма хонтӣти а̄ха – ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти. имасмим̣ панаттхе ‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’нти ваттаббе ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти екадесасарӯпекасесо катоти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄расса̄пи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо ‘‘сена̄’’ти вуччати. йатха̄ха – ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄ди (су. ни. 438; маха̄ни. 28, 68; чӯл̣ани. 47). са̄ ча техи дийад̣д̣хасахассабхеда̄, анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣апахаран̣ехи одхисо виматхита̄, вихата̄, виддхаста̄ ча̄ти ма̄расенаматхана̄, арийаса̄вака̄. етена тесам̣ бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети.
а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄, нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена ‘‘саран̣а’’нти аран̣ӣйато упагантаббато, упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄, арийа̄нам̣ сан̇гхоти арийасан̇гхо, арийо ча со, сан̇гхо ча̄ти ва̄ арийасан̇гхо, там̣ арийасан̇гхам̣. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти асса арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
еттха ча ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣, сакаласам̣килесаппаха̄надӣпанато. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣, маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабхавасампадам̣ дассети, саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣, ‘‘арийасан̇гха’’нти ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасаббха̄вам̣ дӣпети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена абхинӣха̄расампада̄сиддхам̣ пуббабха̄ге самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄ пат̣ипанна̄ ма̄рам̣, ма̄рапарисам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена виддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети, пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ пака̄ситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нама̄ди, сапуббабха̄гаппат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббе арийасан̇гхагун̣а̄ пака̄сита̄ хонти.
евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асан̇киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄, ида̄ни там̣ нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджантасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –
‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатам̣ а̄раббха. уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; а. ни. 11.11).
читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50);
читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббхантӣти. вандана̄ва вандана̄майам̣, йатха̄ ‘‘да̄намайам̣, сӣламайа’’нти (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60; нетти. 34). вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. пуджджабхавапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣, аттано санта̄нам̣ пун̣а̄тӣти ва̄. сувихатантара̄йоти сут̣т̣ху вихатантара̄йо, етена аттано паса̄дасампаттийа̄, раттанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ там̣ пун̃н̃ам̣ аттхаппака̄санасса упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтханти дассети. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄, тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. а̄нубха̄вена̄ти балена.
евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ракаран̣е пайоджанам̣ дассетва̄, ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса̄ та̄ва гун̣а̄бхиттхаванавасена упан̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘дӣгхасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дӣгхасуттан̇китасса̄ти дӣгхаппама̄н̣асутталаккхитасса, етена ‘‘дӣгхо’’ти айам̣ имасса а̄гамасса аттха̄нугата̄ саман̃н̃а̄ти дассети. нану ча сутта̄нийева а̄гамо, касса пана суттехи ан̇кананти? саччаметам̣ параматтхато, сутта̄ни пана упа̄да̄йапан̃н̃атто а̄гамо. йатха̄ хи аттхабйан̃джанасамуда̄йе ‘‘сутта’’нти воха̄ро, евам̣ суттасамуда̄йе ‘‘а̄гамо’’ти воха̄ро. пат̣иччасамуппа̄да̄динипун̣аттхасаббха̄вато нипун̣асса. а̄гамиссанти еттха, етена, етасма̄ ва̄ аттаттхапараттха̄дайоти а̄гамо, а̄гамо ча со варо ча̄ти а̄гамаваро, а̄гамасамматехи ва̄ вароти а̄гамаваро, тасса. буддха̄нам̣ анубуддха̄ буддха̄нубуддха̄, буддха̄нам̣ саччапат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄. техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена, гун̣асам̣ван̣н̣ана̄васена ча сам̣ван̣н̣итасса. атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча буддха̄нубуддха̄ти йоджетаббам̣. самма̄самбуддхенева хи тин̣н̣ампи пит̣ака̄нам̣ аттхаван̣н̣ана̄ккамо бха̄сито, йа̄ ‘‘пакин̣н̣акадесана̄’’ти вуччати, тато сан̇га̄йана̄дивасена са̄вакехӣти а̄чарийа̄ ваданти.
саддха̄вахагун̣асса̄ти буддха̄дӣсу паса̄да̄вахасампаттикасса. айан̃хи а̄гамо брахмаджа̄ла̄дӣсу (дӣ. ни. 1.5-7, 26-28) сӣладит̣т̣ха̄дӣнам̣ анавасесаниддеса̄дивасена, маха̄пада̄на̄дӣсу (дӣ. ни. 2.3-5) пуримабуддха̄нампи гун̣аниддеса̄дивасена, па̄тхикасутта̄дӣсу (дӣ. ни. 3.3,4) титтхийе нимаддитва̄ аппат̣иваттийасӣхана̄да надана̄дивасена, ануттарийасутта̄дӣсу (а. ни. 6.8) ча висесато буддхагун̣авибха̄ванена ратанаттайе са̄тисайаппаса̄дам̣ а̄вахати. сам̣ван̣н̣ана̄су ча̄йам̣ а̄чарийасса пакати, йа̄ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄су а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи папан̃часӯданӣса̄раттхаппака̄синӣманоратхапӯран̣ӣсу ат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу ча йатха̄ккамам̣ ‘‘парава̄даматханасса н̃а̄н̣аппабхедаджананасса дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттаппат̣ибха̄наджананасса тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи ога̄л̣хасса абхин̣хасо на̄на̄найавичиттасса абхидхаммасса̄’’тиа̄дина̄ тхомана̄ ката̄.
аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, са̄ ева ат̣т̣хакатха̄, ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄, йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 2.8). а̄дито тиа̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтавасӣбха̄вена саманна̄гататта̄, джха̄на̄дӣсу пан̃чавидхавасита̄саббха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо. тесам̣ сатехи пан̃чахи. йа̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ пака̄сетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча йасаттхера̄дӣхи паччха̄пи дутийататийасан̇гӣтӣсу, имина̄ аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманасуддхим̣ дассети.
сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро. там̣вам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄нам̣, тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпасса ча сӣхал̣абха̄во ведитаббо. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти паччха̄. апарабха̄ге хи асан̇караттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄ти. тенасса мӯлат̣т̣хакатха̄ саббаса̄дха̄ран̣а̄ на хотӣти идам̣ аттхаппака̄санам̣ екантена каран̣ӣйанти дассети. тенева̄ха – ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти. таттха дӣпава̄сӣнанти джамбудӣпава̄сӣнам̣. дӣпава̄сӣнанти ва̄ сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти йоджана̄.
апанетва̄на̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄. татоти ат̣т̣хакатха̄то. аханти атта̄нам̣ ниддисати. манорамам̣ бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. са̄ хи сабха̄ванируттибхӯта̄ пан̣д̣ита̄нам̣ манам̣ рамайатӣти. тенева̄ха – ‘‘тантинайа̄нуччхавика’’нти, па̄л̣игатийа̄ ануломикам̣ па̄л̣ибха̄са̄йа̄нувидха̄йининти аттхо. вигатадосанти асабха̄ванируттибха̄сантарарахитам̣.
самайам̣ авиломентоти сиддхантам̣ авиродхенто, етена аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи тхерава̄да̄пи идха пака̄сийиссанти. тхеравам̣сападӣпа̄нанти тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, маха̄кассапа̄дайо. техи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со, таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато тхеравам̣сападӣпа̄, маха̄виха̄рава̄сино тхера̄, тесам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхӣламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхедакатха̄. сут̣т̣ху нипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо, йатха̄вуттависайам̣ н̃а̄н̣ам̣. сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄, етена маха̄кассапа̄дитхерапарампара̄бхато, татойева ча авипарӣто сан̣хасукхумо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайоти тасса пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети.
суджанасса ча̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнамева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджанатосанаттхан̃ча̄ти дассети, тена ча тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄ти айаматтхо сиддхо хоти, уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахупака̄ратта̄. чират̣т̣хитаттханти чират̣т̣хитиаттхам̣, чирака̄лат̣т̣хитийа̄ти аттхо. идан̃хи аттхаппака̄санам̣ авипарӣтабйан̃джанасуниккхепасса аттхасунайасса ча упа̄йабха̄вато саддхаммасса чират̣т̣хитийа̄ сам̣ваттати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘двеме, бхиккхаве, дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? суниккхаттан̃ча падабйан̃джанам̣, аттхо ча сунӣто’’ти (а. ни. 2.21).
йам̣ аттхаван̣н̣анам̣ каттука̄мо, тасса̄ махаттам̣ парихаритум̣ ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘на там̣ идха вича̄райисса̄мӣ’’ти. атха ва̄ йам̣ ат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго ча гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто таттха вича̄ритадхамме уддесавасена дассети ‘‘сӣлакатха̄’’ тиа̄дина̄. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣлавиттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо (висуддхи. 1.22; тхерага̄. ат̣т̣ха. 2.845, 849) тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣти па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хатим̣са, ат̣т̣хакатха̄йам̣ двети ниравасеса̄ни йогакаммасса бха̄вана̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. чарийа̄видха̄насахитоти ра̄гачарита̄дӣнам̣ сабха̄ва̄дивидха̄нена сахито. джха̄на̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо чатассо арӯпасама̄паттийо. ат̣т̣хапи ва̄ пат̣иладдхаматта̄ни джха̄на̄ни, сама̄паджджанавасӣбха̄ваппаттийа̄ сама̄паттийо. джха̄на̄ни ва̄ рӯпа̄рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо.
локийалокуттарабхеда̄ чха абхин̃н̃а̄йо сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу а̄гатанайена екавидха̄дина̄ пан̃н̃а̄йа сан̇калетва̄ сампин̣д̣етва̄ ниччхайо пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо.
паччайадхамма̄нам̣ хета̄дӣнам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ паччайа̄ка̄радесана̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана гханавиниббхогасса судуккарата̄йа сан̣хасукхума̄, ника̄йантараладдхисан̇карарахита̄, екаттанайа̄дисахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха – ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависсаджджетва̄ва вича̄ритатта̄ авимуттатанти магга̄.
ити пана саббанти ити-саддо парисама̄пане, пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, етам̣ саббанти аттхо. идха̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣. на вича̄райисса̄ми, пунаруттибха̄ватоти адхиппа̄йо.
ида̄ни тассева авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ренто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхебха̄вадӣпанена висесато чатуннам̣ а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синӣа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ‘‘висесато’’ти идам̣ винайа̄бхидхамма̄нампи висуддхимагго йатха̄рахам̣ аттхаван̣н̣ана̄ хоти йева̄ти катва̄ вуттам̣.
иччева̄ти ити ева. тампӣти висуддхимаггампи. ета̄йа̄ти суман̇галавила̄синийа̄. еттха ча ‘‘сӣхал̣адӣпам̣ а̄бхата̄’’тиа̄дина̄ аттхаппака̄санасса нимиттам̣ дассети, ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа, суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣, чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти етена пайоджанам̣, авасит̣т̣хена каран̣аппака̄рам̣. сӣлакатха̄дӣнам̣ авича̄ран̣ампи хи идха каран̣аппака̄ро ева̄ти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄
вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанавасенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва ваггасуттавасена вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха дӣгха̄гамо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти ‘‘дӣгхасса а̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти йадидам̣ вуттам̣, тасмим̣ вачане. йасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти пат̣ин̃н̃а̄там̣, со дӣгха̄гамо на̄ма ваггасуттавасена евам̣ вибха̄готи аттхо. атха ва̄ таттха̄ти ‘‘дӣгха̄гаманисситаматтха’’нти етасмим̣ вачане. йо дӣгха̄гамо вутто, со вагга̄дивасена едисоти аттхо. аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккаменева паваттабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘тасса ваггесу…пе… вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти а̄ха. касма̄ пана чатӯсу а̄гамесу дӣгха̄гамо пат̣хамам̣ сан̇гӣто, таттха ча сӣлаккхандхавагго а̄дито никкхитто, тасмин̃ча брахмаджа̄ланти? на̄йамануйого каттхачипи на паваттати, апи ча саддха̄вахагун̣ато дӣгханика̄йо пат̣хамам̣ сан̇гӣто. саддха̄ хи кусаладхамма̄нам̣ бӣджам̣. йатха̄ха – ‘‘саддха̄ бӣджам̣ тапо вут̣т̣хӣ’’ти, (сам̣. ни. 1.197; су. ни. 77) саддха̄вахагун̣ата̄ часса дассита̄йева. кин̃ча катипайасуттасан̇гахато, аппапарима̄н̣ато ча гахан̣адха̄ран̣а̄дисукхато. татха̄хеса чатуттим̣сасуттасан̇гахо чатусат̣т̣хибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣о ча. сӣлакатха̄ба̄хуллато пана сӣлаккхандхавагго пат̣хамам̣ никкхитто. сӣлан̃хи са̄санасса а̄ди, сӣлапатит̣т̣ха̄натта̄ саббагун̣а̄нам̣. тенева̄ха – ‘‘тасма̄ тиха, твам̣ бхиккху, а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣? сӣлан̃ча сувисуддха’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 5.395). етена часса ваггасса анваттхасан̃н̃ата̄ вутта̄ хоти. дит̣т̣хивинивет̣ханакатха̄бха̄вато пана суттантапит̣акасса ниравасесадит̣т̣хивибхаджанам̣ брахмаджа̄лам̣ пат̣хамам̣ никкхиттанти дат̣т̣хаббам̣. тепит̣аке хи буддхавачане брахмаджа̄ласадисам̣ дит̣т̣хигата̄ни ниггумбам̣ ниджджат̣ам̣ катва̄ вибхаттасуттам̣ наттхӣти.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄
йасса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, там̣, тасса̄ ча тантиа̄рул̣ха̄йа идха вачане ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘пат̣хамамаха̄сан̇гӣти…пе… ведитабба̄’’ти а̄ха. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄, пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти, етена там̣там̣сиккха̄пада̄нам̣ сутта̄нан̃ча а̄дипарийоса̄несу, антарантара̄ ча самбандхавасена т̣хапитам̣ сан̇гӣтика̄равачанам̣ сан̇гахитам̣ хоти. маха̄висайатта̄, пӯджанӣйатта̄ ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттика̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле. нида̄нанти ча десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣. сатта̄нам̣ дассана̄нуттарийасаран̣а̄дипат̣ила̄бхахетубхӯта̄су виджджама̄на̄супи ан̃н̃а̄су бхагавато кирийа̄су ‘‘буддхо бодхеййа’’нти (бу. вам̣. ат̣т̣ха. ратаначан̇каманакан̣д̣аван̣н̣ана̄; чарийа̄. уддха̄нага̄тха̄ван̣н̣ана̄) пат̣ин̃н̃а̄йа ануломато венеййа̄нам̣ маггапхалаппаттӣнам̣ хетубхӯта̄ кирийа̄ ниппарийа̄йена буддхакиччанти а̄ха – ‘‘дхаммачаккаппаваттанан̃хи а̄дим̣ катва̄’’ти. таттха саддхиндрийа̄дидхаммойева паваттанат̣т̣хена чакканти дхаммачаккам̣. атха ва̄ чакканти а̄н̣а̄, дхаммато анапетатта̄ дхамман̃ча там̣ чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена н̃а̄йена чаккантипи дхаммачаккам̣. йатха̄ха –
‘‘дхамман̃ча паваттети чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, чаккан̃ча паваттети дхамман̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена паваттетӣти дхаммачаккам̣, дхаммачарийа̄йа паваттетӣти дхаммачакка’’нтиа̄ди (пат̣и. ма. 2, 39, 41).
‘‘катабуддхакичче’’ти етена буддхакаттаббасса кассачипи асеситабха̄вам̣ дассети. нану ча са̄вакехи винӣта̄пи винеййа̄ бхагавата̄йева винӣта̄ хонти, йато са̄вакабха̄ситам̣ суттам̣ ‘‘буддхавачана’’нти вуччати, са̄вакавинеййа̄ ча на та̄ва винӣта̄ти? на̄йам̣ досо тесам̣ винайанупа̄йасса са̄вакесу т̣хапитатта̄. тенева̄ха –
‘‘на та̄ва̄хам̣, па̄пима, паринибба̄йисса̄ми, йа̄ва ме бхиккхӯ на са̄вака̄ бхависсанти вийатта̄ винӣта̄ виса̄рада̄ бахуссута̄ дхаммадхара̄…пе… уппаннам̣ параппава̄дам̣ саха дхаммена суниггахитам̣ ниггахетва̄ саппа̄т̣иха̄рийам̣ дхаммам̣ десесса’’нтиа̄ди (дӣ. ни. 2.168; сам̣. ни. 5.822; уда̄. 51).
‘‘кусина̄ра̄йа’’нтиа̄ди бхагавато париниббутадесака̄лависесадассанам̣ ‘‘апариниббуто бхагава̄’’ти га̄хасса миччха̄бха̄вадассанаттхам̣, локе джа̄тасам̣ваддхабха̄вадассанаттхан̃ча. татха̄ хи мануссабха̄васса супа̄кат̣акаран̣аттхам̣ маха̄бодхисатта̄ чаримабхаве да̄рапариггаха̄дӣнипи каронтӣти. упа̄дӣйате каммакилесехӣти упа̄ди, випа̄каккхандха̄ кат̣атта̄ ча рӯпам̣. со пана упа̄ди килеса̄бхисан̇кха̄рама̄ранимматханена нибба̄наппаттийам̣ аноссат̣т̣хо, идха кхандхамаччума̄ранимматханена оссат̣т̣хо ниссеситоти айам̣ анупа̄дисеса̄, нибба̄надха̄ту. нибба̄надха̄тӯти четтха ниббутиматтам̣ адхиппетам̣, иттхамбхӯталаккхан̣е ча̄йам̣ каран̣аниддесо. ‘‘дха̄тубха̄джанадивасе’’ти идам̣ на ‘‘саннипатита̄на’’нти етасса висесанам̣, усса̄хаджананасса пана висесанам̣, ‘‘дха̄тубха̄джанадивасе бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣ’’ти. дха̄тубха̄джанадивасато хи пуримапуриматарадивасесу бхиккхӯ сама̄гата̄ти. атха ва̄ дха̄тубха̄джанадивасе саннипатита̄нам̣ ка̄йаса̄маггӣвасена сахита̄нанти аттхо. сан̇гхасса тхеро сан̇гхаттхеро, со пана сан̇гхо ким̣ парима̄н̣а̄нанти а̄ха – ‘‘саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄на’’нти. ниччаса̄пеккхата̄йа хи едисесу сама̄со хотийева, йатха̄ – ‘‘девадаттасса гарукула’’нти.
а̄йасма̄ маха̄кассапо пуна дуллабхабха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣти самбандхо. ‘‘дха̄тубха̄джанадивасе саннипатита̄на’’нти идам̣ ‘‘бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанесӣ’’ти еттха ‘‘бхиккхӯна’’нти имина̄пи падена самбандханӣйам̣. субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена вуттавачанамануссарантоти самбандхо. таттха ануссаранто дхаммасам̣вегавасена̄ти адхиппа̄йо. ‘‘саддхаммам̣ антарадха̄пеййум̣ сан̇га̄йеййам̣…пе… чират̣т̣хитикам̣ тасса киман̃н̃ам̣ а̄н̣ан̣йам̣ бхависсатӣ’’ти етесам̣ пада̄нам̣ ‘‘ити чинтайанто’’ти етена самбандхо. татха̄ ‘‘йан̃ча̄ха’’нти етасса ‘‘ануггахито пасам̣сито’’ти етена самбандхо. йам̣ па̄пабхиккхӯти еттха йанти нипа̄таматтам̣, ка̄ран̣аниддесо ва̄, йена ка̄ран̣ена антарадха̄пеййум̣, тадетам̣ ка̄ран̣ам̣ виджджатӣти аттхо, аддханийанти аддха̄намаггага̄ми, аддха̄наккхаманти аттхо.
йан̃ча̄ханти еттха йанти йасма̄, йена ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хоти, кирийа̄пара̄масанам̣ ва̄ етам̣, тена ‘‘ануггахито пасам̣сито’’ти еттха анугган̣ханам̣ пасам̣санан̃ча пара̄масати. ‘‘чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена̄’’ти еттха ‘‘аттана̄ самасамат̣т̣хапанена̄’’ти идха аттана̄-саддам̣ а̄нетва̄ чӣваре аттана̄ са̄дха̄ран̣апарибхогена̄ти йоджетаббам̣. йасса йена хи самбандхо дӯрат̣т̣хампи ча тасса танти атха ва̄ бхагавата̄ чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена бхагавата̄ ануггахитоти йоджанӣйам̣, етасса̄пи хи каран̣аниддесасса сахайогакаттуттхаджотакаттасамбхавато. йа̄вадети йа̄вадева, йаттакам̣ ка̄лам̣, йаттаке ва̄ сама̄паттивиха̄ре, абхин̃н̃а̄виха̄ре ва̄ а̄кан̇кханто вихара̄ми чева вохара̄ми ча, татха̄ кассапопӣти аттхо. идан̃ча нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃абха̄васа̄ман̃н̃ена тхутиматтам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи а̄йасма̄ маха̄кассапо бхагава̄ вийа девасикам̣ чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кхйа̄ сама̄паттийо сама̄паджджати, йамакапа̄т̣иха̄рийа̄дивасена ва̄ абхин̃н̃а̄йо вал̣ан̃джетӣти. тенева̄ха – ‘‘нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄ппабхеде’’ти. тасса киман̃н̃ам̣ а̄н̣ан̣йам̣ бхависсати, ан̃н̃атра дхаммавинайасан̇га̄йана̄ти адхиппа̄йо. ‘‘нану мам̣ бхагава̄’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ упама̄васена вибха̄вети.
тато паранти тато бхиккхӯнам̣ усса̄хаджананато парато. пуре адхаммо диппатӣти апина̄ма диббати, йа̄ва адхаммо дхаммам̣ пат̣иба̄хитум̣ саматтхо хоти, тато пуретарамева̄ти аттхо. а̄санне аниччхите хи айам̣ пуре-саддо. диппатӣти ча дипписсати. пуресаддасаннийогена хи ана̄гататтхе айам̣ ваттама̄наппайого, йатха̄ – ‘‘пура̄ вассати дево’’ти.
‘‘сакаланаван̇гасаттхуса̄санапарийаттидхаре…пе… екӯнапан̃часате париггахесӣ’’ти етена суккхавипассакакхӣн̣а̄савапарийанта̄нам̣ йатха̄вуттапуггала̄нам̣ сатипи а̄гама̄дхигамасаббха̄ве саха пат̣исамбхида̄хи пана тевиджджа̄дигун̣айутта̄нам̣ а̄гама̄дхигамасампаттийа̄ уккам̣сагататта̄ сан̇гӣтийа̄ бахупака̄ратам̣ дассети. идам̣ вуттам̣ сан̇гӣтиккхандхаке, (па̄ра̄. 437) апаччаккхам̣ на̄ма наттхи пагун̣аппаваттибха̄вато, самантапа̄са̄дика̄йам̣ пана ‘‘асаммукха̄ пат̣иггахитам̣ на̄ма наттхӣ’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄) вуттам̣, там̣ ‘‘две сахасса̄ни бхиккхуто’’ти вуттампи бхагавато сантике пат̣иггахитамева̄ти катва̄ вуттам̣. чатура̄сӣтисахасса̄нӣти дхаммаккхандхе сандха̄йа̄ха. паваттиноти пагун̣а̄ни. а̄нандаттхерасса наваппа̄йа̄йа париса̄йа виббхаманена маха̄кассапаттхеро евама̄ха – ‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти. таттха маттанти пама̄н̣ам̣. чханда̄ а̄гаманам̣ вийа̄ти падавибха̄го. ‘‘кин̃ча̄пи секкхо’’ти идам̣ на секкха̄нам̣ агатигаманасаббха̄вена вуттам̣, асеккха̄намева пана уччинитатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. пат̣хамамаггенева хи чатта̄ри агатигамана̄ни пахӣйантӣти. ‘‘абхаббо чханда̄…пе… агатим̣ ганту’’нти ча дхаммасан̇гӣтийа̄ тасса йогйабха̄вадассанена виджджама̄нагун̣акатханам̣. парийаттоти адхӣто.
га̄во чаранти еттха̄ти гочаро, гочаро вийа гочаро, бхиккха̄чаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. висабха̄гапуггало субхаддасадисо. саттипан̃джаранти саттикхагга̄дихаттхехи пурисехи маллара̄джӯнам̣ бхагавато дха̄туа̄раккхакаран̣ам̣ сандха̄йа̄ха. там̣ палибодхам̣ чхиндитва̄ там̣ каран̣ӣйам̣ каротӯти сан̇га̄хакена чхиндитаббам̣ чхиндитва̄ екантакаран̣ӣйам̣ каротӯти аттхо. маха̄джананти бахуджанам̣. гандхакут̣им̣ вандитва̄ парибхогачетийабха̄ватоти адхиппа̄йо. йатха̄ танти йатха̄ ан̃н̃опи йатха̄вуттасабха̄во, еванти аттхо. сам̣веджесӣти ‘‘нану бхагавата̄ пат̣икаччева аккха̄там̣ – ‘саббехева пийехи мана̄пехи на̄на̄бха̄во вина̄бха̄во’’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.183; сам̣. ни. 5.379; а. ни. 10.48; чӯл̣ава. 437) сам̣вегам̣ джанеси. уссаннадха̄туканти упачитадосам̣. бхесаджджаматта̄ти аппакам̣ бхесаджджам̣. аппаттхо хи айам̣ матта̄-саддо, ‘‘матта̄сукхапаричча̄го’’тиа̄дӣсу (дха. па. 290) вийа. дутийадивасети девата̄йа сам̣веджитадивасато, джетаванавиха̄рам̣ павит̣т̣хадивасато ва̄ дутийадивасе. а̄н̣а̄ва чаккам̣ а̄н̣а̄чаккам̣.
етадагганти есо агго. лин̇гавипалла̄сена хи айам̣ ниддесо. йадиданти ча йо айам̣, йадидам̣ кхандхапан̃чаканти ва̄ йоджетаббам̣. ‘‘пат̣хамам̣ а̄вусо упа̄ли па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нти касма̄ вуттам̣, нану тасса сан̇гӣтийа̄ пуримака̄ле пат̣хамабха̄во на йуттоти? но на йутто, бхагавата̄ пан̃н̃атта̄нуккамена па̄тимоккхуддеса̄нуккамена ча пат̣хамабха̄васса сиддхатта̄. йебхуййена хи тӣн̣и пит̣ака̄ни бхагавато дхарама̄нака̄ле т̣хита̄нуккаменева сан̇гӣта̄ни, висесато винайа̄бхидхаммапит̣ака̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘ваттхумпи пуччхӣ’’тиа̄ди ‘каттха пан̃н̃атта’нтиа̄дина̄ дасситена саха тадавасит̣т̣хампи сан̇гахетва̄ дассанавасена вуттам̣. пат̣хамапа̄ра̄джикети пат̣хамапа̄ра̄джикапа̄л̣ийам̣ (па̄ра̄. 24), тенева̄ха – ‘‘на хи татха̄гата̄ екабйан̃джанампи нираттхакам̣ вадантӣ’’ти.
джа̄така̄дике кхуддаканика̄йапарийа̄панне, йебхуййена ча дхамманиддесабхӯте та̄дисе абхидхаммапит̣аке сан̇ган̣хитум̣ йуттам̣, на пана дӣгханика̄йа̄диппака̄ре суттантапит̣аке, на̄пи пан̃н̃аттиниддесабхӯте винайапит̣акети дӣгхабха̄н̣ака̄ ‘‘джа̄така̄дӣнам̣ абхидхаммапит̣аке сан̇гахо’’ти ваданти. чарийа̄пит̣акабуддхавам̣са̄нан̃четтха аггахан̣ам̣, джа̄такагатикатта̄. маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ‘‘ат̣т̣хуппаттивасена десита̄нам̣ джа̄така̄дӣнам̣ йатха̄нуломадесана̄бха̄вато та̄дисе суттантапит̣аке сан̇гахо йутто, на пана сабха̄вадхамманиддесабхӯте йатха̄дхаммаса̄сане абхидхаммапит̣аке’’ти джа̄така̄дӣнам̣ суттантапит̣акапарийа̄паннатам̣ катхайанти. таттха ча йуттам̣ вича̄ретва̄ гахетаббам̣.
евам̣ нимиттапайоджанака̄ладесака̄ракакаран̣аппака̄рехи пат̣хамам̣ сан̇гӣтим̣ дассетва̄ ида̄ни таттха ваваттха̄питасиддхесу дхаммавинайесу на̄наппака̄ракосаллаттхам̣ екавидха̄дибхеде дассетум̣ ‘‘евамета’’нтиа̄дима̄ха. таттха вимуттирасанти вимуттигун̣ам̣, вимуттисампаттикам̣ ва̄, аггапхаланиппха̄данато, вимуттикиччам̣ ва̄, килеса̄нам̣ аччантам̣ вимуттисампа̄данато. кечи пана ‘‘вимуттиасса̄да’’нти ваданти.
кин̃ча̄пи ависесена саббампи буддхавачанам̣ килесавинайанена винайо, йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йапатана̄дито дха̄ран̣ена дхаммо, идха̄дхиппете пана дхаммавинайе ниддха̄ретум̣ ‘‘таттха винайапит̣ака’’нтиа̄дима̄ха. авасесам̣ буддхавачанам̣ дхаммо, кхандха̄дивасена сабха̄вадхаммадесана̄ба̄хуллато. атха ва̄ йадипи дхаммойева винайопи, парийаттийа̄дибха̄вато, винайасаддасаннидха̄не пана бхинна̄дхикаран̣абха̄вена пайутто дхамма-саддо винайатантивидхурам̣ тантим̣ дӣпети йатха̄ ‘‘пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ра̄, гобалибаддха’’нти ча.
‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ра’’нти айам̣ га̄тха̄ бхагавата̄ аттано саббан̃н̃утан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ арахаттаппаттим̣ паччавеккхантена екӯнавӣсатимасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асса анантарам̣ бха̄сита̄. тена̄ха ‘‘идам̣ пат̣хамабуддхавачана’’нти. идам̣ кира саббабуддхехи авиджахитам̣ уда̄нам̣. айамасса сан̇кхепаттхо – ахам̣ имасса аттабха̄вагехасса ка̄ракам̣ тан̣ха̄вад̣д̣хаким̣ гавесанто йена н̃а̄н̣ена там̣ дат̣т̣хум̣ сакка̄, тасса бодхин̃а̄н̣ассаттха̄йа дӣпан̇карапа̄дамӯле ката̄бхинӣха̄ро еттакам̣ ка̄лам̣ анекаджа̄тисам̣са̄рам̣ анекаджа̄тисатасахассасан̇кхйам̣ сам̣са̄рават̣т̣ам̣ аниббисам̣ там̣ н̃а̄н̣ам̣ авинданто алабхантойева сандха̄виссам̣ сам̣сарим̣. йасма̄ джара̄вйа̄дхимаран̣амиссата̄йа джа̄ти на̄меса̄ пунаппунам̣ упагантум̣ дуккха̄, на ча са̄ тасмим̣ адит̣т̣хе ниваттати, тасма̄ там̣ гавесанто сандха̄виссанти аттхо. дит̣т̣хосӣти ида̄ни майа̄ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхантена дит̣т̣хо аси. пуна геханти пуна имам̣ аттабха̄васан̇кха̄там̣ мама гехам̣. на ка̄хаси на кариссаси. тава сабба̄ авасеса̄килесапха̄сука̄ майа̄ бхагга̄. имасса тайа̄ катасса аттабха̄вагехасса кӯт̣ам̣ авиджджа̄сан̇кха̄там̣ кан̣н̣икаман̣д̣алам̣ висан̇кхатам̣ виддхам̣ситам̣. висан̇кха̄рам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена гатам̣ анупавит̣т̣хам̣ ида̄ни мама читтам̣, ахан̃ча тан̣ха̄нам̣ кхайасан̇кха̄там̣ арахаттамаггам̣ аджджхага̄ адхигато паттосмӣти. айам̣ манаса̄ паваттитадхамма̄нама̄ди. ‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄’’ти (уда̄. 1, 2, 3) айам̣ пана ва̄ча̄йа паваттитадхамма̄нам̣ а̄дӣти ваданти. антоджаппанавасена кира бхагава̄ ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ра’’нтиа̄дима̄ха (дха. па. 153). ‘‘па̄т̣ипададивасе’’ти идам̣ ‘‘саббан̃н̃убха̄ваппаттасса̄’’ти на етена самбандхитаббам̣, ‘‘паччавеккхантасса уппанна̄’’ти етена пана самбандхитаббам̣. виса̄кхапун̣н̣ама̄йамева хи бхагава̄ паччӯсасамайе саббан̃н̃утам̣ паттоти.
вайадхамма̄ти аниччалаккхан̣амукхена дуккха̄натталаккхан̣ампи сан̇кха̄ра̄нам̣ вибха̄вети ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15; пат̣и. ма. 2.10) вачанато. лаккхан̣аттайавибха̄вананайенева ча тада̄рамман̣ам̣ випассанам̣ дассенто саббатиттхийа̄нам̣ ависайабхӯтам̣ буддха̄вен̣икам̣ чатусаччакаммат̣т̣ха̄на̄дхит̣т̣ха̄нам̣ авипарӣтам̣ нибба̄нага̄миниппат̣ипадам̣ пака̄сетӣти дат̣т̣хаббам̣. ида̄ни таттха самма̄пат̣ипаттийам̣ нийоджети ‘‘аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти. атха ва̄ ‘‘вайадхамма̄ сан̇кха̄ра̄’’ти етена сан̇кхепена сам̣веджетва̄ ‘‘аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти сан̇кхепенева ниравасесам̣ самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. аппама̄дападан̃хи сиккха̄ттайасан̇гахитам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ са̄санам̣ парийа̄дийитва̄ тит̣т̣хатӣти.
пат̣хамасан̇гӣтийам̣ асан̇гӣтам̣ сан̇гӣтиккхандхакакатха̄ваттхуппакаран̣а̄ди. кечи пана ‘‘субхасуттампи (дӣ. ни. 1.444) пат̣хамасан̇гӣтийам̣ асан̇гӣта’’нти ваданти, там̣ пана на йуджджати. пат̣хамасан̇гӣтито пуретарамева хи а̄йасмата̄ а̄нандена джетаване вихарантена субхасса ма̄н̣авасса бха̄ситанти.
дал̣хикаммаситхилӣкаран̣аппайоджана̄ йатха̄ккамам̣ пакатиса̄ваджджапан̣н̣аттиса̄ваджджесу сиккха̄падесу. тена̄ти вивидханайатта̄дина̄. етанти вивидхависесанайатта̄ти га̄тха̄вачанам̣. етасса̄ти винайасса.
аттаттхапараттха̄дибхедети йо там̣ суттам̣ саджджха̄йати, сун̣а̄ти, ва̄чети, чинтети, десети ча, суттена сан̇гахито сӣла̄диаттхо тасса̄пи хоти, тена парасса са̄дхетаббато парасса̄пи хотӣти, тадубхайам̣ там̣ суттам̣ сӯчети дӣпети. татха̄ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикам̣ локийалокуттаран̃ча̄ти евама̄дибхеде аттхе а̄ди-саддена сан̇ган̣ха̄ти. аттха-саддо ча̄йам̣ хитапарийа̄йавачанам̣, на бха̄ситаттхавачанам̣, йади сийа̄, суттам̣ аттанопи бха̄ситаттхам̣ сӯчети, парасса̄пӣти айаматтхо вутто сийа̄. суттена ча йо аттхо пака̄сито со тассева хотӣти, на тена параттхо сӯчито хоти, тена сӯчетаббасса параттхасса ниваттетаббасса абха̄ва̄ аттхагахан̣ан̃ча на каттаббам̣. аттаттхапараттхавиниммуттасса бха̄ситаттхасса абха̄ва̄ а̄диггахан̣ан̃ча на каттаббам̣. тасма̄ йатха̄вуттасса хитапарийа̄йасса аттхасса сутте асамбхавато суттадха̄расса пуггаласса васена аттаттхапараттха̄ вутта̄.
атха ва̄ суттам̣ анапеккхитва̄ йе аттаттха̄дайо аттхаппабхеда̄ вутта̄ ‘‘на хан̃н̃адаттхаттхипасам̣сала̄бха̄’’ти етасса падасса ниддесе (маха̄ни. 63; чӯл̣ани. 85) ‘‘аттаттхо, параттхо, убхайаттхо, дит̣т̣хадхаммико аттхо, сампара̄йико аттхо, утта̄но аттхо, гамбхӣро аттхо, гӯл̣хо аттхо, пат̣иччханно аттхо, неййо аттхо, нӣто аттхо, анаваджджо аттхо, никкилесо аттхо, вода̄но аттхо, параматтхо’’ти те суттам̣ сӯчетӣти аттхо. имасмим̣ аттхавикаппе аттха-саддо бха̄ситаттхапарийа̄йопи хоти. еттха хи пуримака̄ пан̃ча аттхаппабхеда̄ хитапарийа̄йа̄, тато паре чха бха̄ситаттхабхеда̄, паччхимака̄ пана убхайасабха̄ва̄. таттха дурадхигамата̄йа вибха̄ване аладдхага̄дхо гамбхӣро. на виват̣о гӯл̣хо. мӯлудака̄дайо вийа пам̣суна̄ аккхарасаннивеса̄дина̄ тирохито пат̣иччханно. ниддха̄ретва̄ н̃а̄петаббо неййо. йатха̄рутавасена ведитаббо нӣто. анаваджджаниккилесавода̄на̄ парийа̄йавасена вутта̄, кусалавипа̄какирийа̄дхаммавасена ва̄. параматтхо нибба̄нам̣, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄во ева ва̄. атха ва̄ ‘‘аттана̄ ча аппиччхо хотӣ’’ти аттаттхам̣, ‘‘аппиччха̄катхан̃ча паресам̣ катта̄ хотӣ’’ти параттхам̣ сӯчети. евам̣ ‘‘аттана̄ ча па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.99, 265) сутта̄ни йоджетабба̄ни. винайа̄бхидхаммехи ча висесетва̄ сутта-саддасса аттхо ваттаббо. тасма̄ венеййаджджха̄сайавасаппаватта̄йа десана̄йа аттахитапарахитата̄дӣни са̄тисайам̣ пака̄сита̄ни хоти таппарабха̄вато, на а̄н̣а̄дхаммасабха̄вавасаппаватта̄йа̄ти идамева ча ‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато сутта’’нти вуттам̣.
сутте ча а̄н̣а̄дхаммасабха̄ва̄ ча венеййаджджха̄сайам̣ ануваттанти, на винайа̄бхидхаммесу вийа венеййаджджха̄сайо а̄н̣а̄дхаммасабха̄ве. тасма̄ венеййа̄нам̣ екантахитапат̣ила̄бхасам̣ваттаника̄ суттантадесана̄ хотӣти ‘‘сувутта̄ четтха̄’’тиа̄ди вуттам̣. пасаватӣти пхалати. ‘‘сутта̄н̣а̄’’ти етасса аттхам̣ пака̄сетум̣ ‘‘сут̣т̣ху ча не та̄йатӣ’’ти вуттам̣. аттаттха̄дивидха̄несу ча суттасса пама̄н̣абха̄во, аттаттха̄дӣнан̃ча сан̇га̄хакаттам̣ йоджетаббам̣ тадаттхаппака̄санападха̄натта̄ суттасса. винайа̄бхидхаммехи висесанан̃ча йоджетаббам̣. етанти ‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато’’тиа̄дикам̣ аттхавачанам̣. етасса̄ти суттасса.
абхиккамантӣти еттха абхи-саддо каманакирийа̄йа вуддхибха̄вам̣ атирекатам̣ дӣпети, абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄ти еттха н̃а̄н̣алаккхан̣акирийа̄нам̣ супа̄кат̣ата̄висесам̣, абхиккантена̄ти еттха кантийа̄ адхикаттам̣ висит̣т̣хатанти йуттам̣ кирийа̄висесакатта̄ упасаггасса. абхира̄джа̄ абхивинайети пана пӯджитапариччхиннесу ра̄джавинайесу абхи-саддо паваттатӣти катхаметам̣ йуджджеййа̄ти? пӯджанапариччхеданакирийа̄дӣпанато, та̄хи ча кирийа̄хи ра̄джавинайа̄нам̣ йуттатта̄. еттха хи атима̄ла̄дӣсу ати-саддо вийа, абхи-саддо йатха̄ саха са̄дханена кирийам̣ вадатӣти абхира̄джаабхивинайа-садда̄ сиддха̄, евам̣ абхидхаммасадде абхи-саддо саха са̄дханена вуд̣д̣хийа̄дикирийам̣ дӣпетӣти айаматтхо дасситоти дат̣т̣хаббо.
бха̄вана̄пхаран̣авуд̣д̣хӣхи вуд̣д̣химантопи дхамма̄ вутта̄. а̄рамман̣а̄дӣхӣти а̄рамман̣асампайуттакаммадва̄рапат̣ипада̄дӣхи. ависит̣т̣ханти ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣хесу винайасутта̄бхидхаммесу ависит̣т̣хам̣ сама̄нам̣. там̣ пит̣акасадданти аттхо. йатха̄вуттена̄ти ‘‘евам̣ дувидхаттхена̄’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена.
катхетабба̄нам̣ аттха̄нам̣ десака̄йаттена а̄н̣а̄дивидхина̄ атисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄. са̄ситаббапуггалагатена йатха̄пара̄дха̄диса̄ситаббабха̄вена ануса̄санам̣ винайанам̣ са̄санам̣. катхетаббасса сам̣вара̄сам̣вара̄дино аттхасса катханам̣ вачанапат̣ибаддхата̄каран̣ам̣ катха̄. катхӣйати ва̄ еттха̄ти катха̄. сам̣вара̄сам̣варасса катха̄ сам̣вара̄сам̣варакатха̄. еса найо итаресупи. бхеда-саддо висум̣ висум̣ йоджетаббо ‘‘десана̄бхедам̣ са̄санабхедам̣ катха̄бхедан̃ча йатха̄рахам̣ паридӣпайе’’ти. бхеданти ча на̄наттанти аттхо. сиккха̄ ча паха̄на̄ни ча гамбхӣрабха̄во ча сиккха̄ппаха̄нагамбхӣрабха̄вам̣, тан̃ча паридӣпайе. еттха йатха̄ти упа̄рамбханиссаран̣адхаммакосараккхан̣ахетупарийа̄пун̣анам̣ суппат̣ипатти дуппат̣ипаттӣти етехи пака̄рехи. а̄н̣ам̣ пан̣етум̣ арахатӣти а̄н̣а̄рахо самма̄самбуддхатта̄. воха̄рапараматтха̄нампи саббха̄вато а̄ха а̄н̣а̄ба̄хуллатоти. ито паресупи есева найо. пачура̄пара̄дха̄ сеййасака̄дайо. аджджха̄сайо а̄сайова аттхато дит̣т̣хи, н̃а̄н̣ан̃ча. вуттан̃четам̣ –
‘‘сассатуччхедадит̣т̣хи ча, кханти чева̄нуломике;
йатха̄бхӯтан̃ча йам̣ н̃а̄н̣ам̣, етам̣ а̄сайасаддита’’нти. (висуддхи. т̣ӣ. 1.136);
анусайа̄ ка̄мара̄габхавара̄гадит̣т̣хипат̣игхавичикиччха̄ма̄на̄виджджа̄васена сатта ана̄гата̄ килеса̄, атӣта̄ паччуппанна̄ ча татхева вуччанти. на хи ка̄лабхедена дхамма̄нам̣ сабха̄вабхедо аттхӣти. чарийа̄ти чха мӯлачарийа̄, антарабхедена анекавидха̄, сам̣саггавасена тесат̣т̣хи хонти. те пана амхехи асаммохантарадха̄насуттат̣ӣка̄йам̣ вибха̄гато дассита̄, аттхикехи тато гахетабба̄. атха ва̄ чарийа̄ти чаритам̣, там̣ сучаритадуччаритавасена дувидхам̣. адхимутти на̄ма сатта̄нам̣ пуббапаричайавасена абхиручи, са̄ дувидха̄ хӣнапан̣ӣтабхедена. гханавиниббхога̄бха̄вато дит̣т̣хима̄натан̣ха̄васена ‘‘ахам̣ мама̄’’ти сан̃н̃ино. маханто сам̣варо асам̣варо. буддхиаттхо хи айа’мака̄ро йатха̄ ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 11).
тӣсупи четесу ете дхамматтхадесана̄ пат̣иведха̄ти еттха тантиаттхо тантидесана̄ тантиаттхапат̣иведхо ча тантивисайа̄ хонтӣти винайапит̣ака̄дӣнам̣ аттхадесана̄пат̣иведха̄дха̄рабха̄во йутто, пит̣ака̄ни пана танти йева̄ти тесам̣ дхамма̄дха̄рабха̄во катхам̣ йуджджеййа̄ти? тантисамуда̄йасса авайаватантийа̄ а̄дха̄рабха̄вато. авайавасса хи самуда̄йо а̄дха̄рабха̄вена вуччати, йатха̄ – ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти. дхамма̄дӣнан̃ча дуккхога̄хабха̄вато техи винайа̄дайо гамбхӣра̄ти винайа̄дӣнан̃ча чатуббидхо гамбхӣрабха̄во вутто. тасма̄ дхамма̄дайо ева дуккхога̄хатта̄ гамбхӣра̄, на винайа̄дайоти на чодетаббаметам̣ самукхена, висайависайӣмукхена ча винайа̄дӣнам̣йева гамбхӣрабха̄васса вуттатта̄. дхаммо хи винайа̄дайо, тесам̣ висайо аттхо, дхамматтхависайа̄ ча десана̄пат̣иведхоти. таттха пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣, десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа ча дуккхога̄хабха̄во ведитаббо, пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄, таббисайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄.
‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти етена вачанена дхаммасса хетубха̄во катхам̣ н̃а̄табботи? ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’ти етасса сама̄сападасса авайавападаттхам̣ дассентена ‘‘хетумхи н̃а̄н̣а’’нти вуттатта̄. ‘‘дхамме пат̣исамбхида̄’’ти еттха хи ‘‘дхамме’’ти етасса аттхам̣ дассентена ‘‘хетумхӣ’’ти вуттам̣, ‘‘пат̣исамбхида̄’’ти етасса ча аттхам̣ дассентена ‘‘н̃а̄н̣а’’нти. тасма̄ хетудхамма-садда̄ екаттха̄, н̃а̄н̣апат̣исамбхида̄-садда̄ ча̄ти имаматтхам̣ вадантена са̄дхито дхаммасса хетубха̄во, аттхасса хетупхалабха̄во ча евамева дат̣т̣хаббо.
йатха̄дхамманти четтха дхамма-саддо хетум̣ хетупхалан̃ча саббам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сабха̄вава̄чако хеса, на парийаттихетубха̄вава̄чако, тасма̄ йатха̄дхамманти йо йо авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дидхаммо, тасмим̣ тасминти аттхо. дхамма̄нурӯпам̣ ва̄ йатха̄дхаммам̣. десана̄пи хи пат̣иведхо вийа авипарӣтасависайавибха̄ванато дхамма̄нурӯпам̣ паваттати, йато ‘авипарӣта̄бхила̄по’ти вуччати. дхамма̄бхила̄поти аттхабйан̃джанако авипарӣта̄бхила̄по, етена ‘‘татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718) еттха вуттам̣ сабха̄вадхамманируттим̣ дассети, саддасабха̄ватта̄ десана̄йа. татха̄ хи нируттипат̣исамбхида̄йа паритта̄рамман̣а̄дибха̄во пат̣исамбхида̄вибхан̇гапа̄л̣ийам̣ (вибха. 749) вутто. ат̣т̣хакатха̄йан̃ча ‘‘там̣ сабха̄ванируттим̣ саддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ (вибха. ат̣т̣ха. 642) садда̄рамман̣ата̄ дассита̄. ‘‘имасса аттхасса айам̣ саддо ва̄чако’’ти вачанавачанӣйе ваваттхапетва̄ там̣там̣вачанӣйа вибха̄ванавасена паваттито хи саддо десана̄ти. ‘‘анулома̄дивасена ва̄ катхана’’нти етена тасса̄ дхамманируттийа̄ абхила̄пам̣ катханам̣ тасса вачанасса паваттанам̣ дассети. ‘‘адхиппа̄йо’’ти етена ‘‘десана̄ти пан̃н̃аттӣ’’ти етам̣ вачанам̣ дхамманирутта̄бхила̄пам̣ сандха̄йа вуттам̣, на таббинимуттам̣ пан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ти дассети.
нану ча ‘‘дхаммо тантӣ’’ти имасмим̣ паккхе дхаммасса саддасабха̄ватта̄ дхаммадесана̄нам̣ висесо на сийа̄ти? на, тесам̣ тесам̣ аттха̄нам̣ бодхакабха̄вена н̃а̄то, уггахан̣а̄дивасена ча пуббе ваваттха̄пито саддаппабандхо дхаммо, паччха̄ паресам̣ авабодханаттхам̣ паваттито тадаттхаппака̄сако саддо десана̄ти. атха ва̄ йатха̄вуттасаддасамут̣т̣ха̄пако читтуппа̄до десана̄, муса̄ва̄да̄дайо вийа. ‘‘вачанасса паваттана’’нти ча йатха̄вуттачиттуппа̄давасена йуджджати. со хи вачанам̣ паваттети, тан̃ча тена паваттӣйати десӣйати. ‘‘со ча локийалокуттаро’’ти евам̣ вуттам̣ абхисамайам̣ йена пака̄рена абхисамети, йам̣ абхисамети, йо ча тасса сабха̄во, техи па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘висайато асаммохато ча аттха̄нурӯпам̣ дхаммесӯ’’тиа̄дима̄ха. таттха хи висайато аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо авиджджа̄дидхаммасан̇кха̄ра̄диаттхатадубхайапан̃н̃а̄пана̄рамман̣о локийо абхисамайо, асаммохато аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо нибба̄на̄рамман̣о маггасампайутто йатха̄вуттадхамматтхапан̃н̃аттӣсу саммохавиддхам̣сано локуттаро абхисамайоти. абхисамайато ан̃н̃ампи пат̣иведхаттхам̣ дассетум̣ ‘‘тесам̣ тесам̣ ва̄’’тиа̄дима̄ха. ‘пат̣иведханам̣ пат̣иведхо’ти имина̄ хи вачанаттхена абхисамайо, ‘пат̣ивиджджхӣйатӣти пат̣иведхо’ти имина̄ там̣там̣рӯпа̄дидхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄во ча ‘‘пат̣иведхо’’ти вуччатӣти.
йатха̄вуттехи дхамма̄дӣхи пит̣ака̄нам̣ гамбхӣрабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘ида̄ни йасма̄ етесу пит̣акесӯ’’тиа̄дима̄ха. йо четтха̄ти етесу там̣там̣пит̣акагатесу дхамма̄дӣсу йо пат̣иведхо, етесу ча пит̣акесу тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ йо авипарӣтасабха̄воти йоджетаббам̣. дуккхога̄хата̄ ча авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ дхамматтха̄нам̣ дуппат̣ивиджджхата̄йа, тесам̣ пан̃н̃а̄панасса дуккарабха̄вато там̣десана̄йа, пат̣иведханасан̇кха̄тасса пат̣иведхасса уппа̄данависайикаран̣а̄нам̣ асаккун̣еййатта̄, авипарӣтасабха̄васан̇кха̄тасса пат̣иведхасса дувин̃н̃еййата̄йа ева ведитабба̄.
йанти йам̣ парийаттидуггахан̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣. аттханти бха̄ситаттхам̣, пайоджанаттхан̃ча. на упапариккхантӣти на вича̄ренти. на ниджджха̄нам̣ кхамантӣти ниджджха̄напан̃н̃ам̣ наккхаманти, ниджджха̄йитва̄ пан̃н̃а̄йа дисва̄ рочетва̄ гахетабба̄ на хонтӣти адхиппа̄йо. итӣти евам̣ ета̄йа парийаттийа̄. ва̄даппамоккха̄нисам̣са̄ аттано упари парехи а̄ропитава̄дасса ниггахасса памоккхаппайоджана̄ хутва̄ дхаммам̣ парийа̄пун̣анти, ва̄даппамоккха̄ ва̄ нинда̄памоккха̄. йасса чаттха̄йа̄ти йасса ча сӣла̄дипӯран̣асса анупа̄да̄вимоккхасса ва̄ аттха̄йа дхаммам̣ парийа̄пун̣анти н̃а̄йена парийа̄пун̣антӣти адхиппа̄йо. асса̄ти асса дхаммасса. на̄нубхонтӣти на винданти. тесам̣ те дхамма̄ дуггахитатта̄ упа̄рамбхама̄надаббамаккхапала̄са̄дихетубха̄вена дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти. бхан̣д̣а̄га̄ре нийутто бхан̣д̣а̄га̄рико, бхан̣д̣а̄га̄рико вийа бхан̣д̣а̄га̄рико, дхаммаратана̄нупа̄лако. ан̃н̃аттхам̣ анапеккхитва̄ бхан̣д̣а̄га̄рикассева сато парийатти бхан̣д̣а̄га̄рикапарийатти.
‘‘та̄сам̣йева̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ па̄пун̣итабба̄нам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄чатуппат̣исамбхида̄дӣнам̣ винайе пабхедавачана̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. веран̃джакан̣д̣е (па̄ра̄. 12) хи тиссо виджджа̄ва вибхатта̄. дутийе пана ‘‘та̄сам̣йева̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ чатассо пат̣исамбхида̄ апеккхитва̄ катам̣, на тиссо виджджа̄. та̄ хи чхасу абхин̃н̃а̄су антогадха̄ти сутте вибхатта̄ йева̄ти.
дуггахитам̣ ган̣ха̄ти, ‘‘татха̄хам̣ бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄ми, йатха̄ тадевидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄вати сам̣сарати анан̃н̃а’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.396). дхаммачинтанти дхаммасабха̄вавича̄ран̣ам̣, ‘‘читтуппа̄даматтенева да̄нам̣ хоти, сайамева читтам̣ аттано а̄рамман̣ам̣ хоти, саббам̣ читтам̣ асабха̄вадхамма̄рамман̣а’’нти ча евама̄ди. тесанти тесам̣ пит̣ака̄нам̣.
етанти етам̣ буддхавачанам̣. аттха̄нуломато ануломико. ануломикатам̣йева вибха̄ветум̣ ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. еканика̄йампӣти екасамӯхампи. пон̣ика̄ чиккхаллика̄ ча кхаттийа̄, тесам̣ нива̄со пон̣иканика̄йо чиккхалликаника̄йо ча.
наваппабхеданти еттха катхам̣ наваппабхедам̣? сага̄тхакан̃хи суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакан̃ча суттам̣ веййа̄каран̣ам̣, тадубхайавинимуттан̃ча суттам̣ уда̄на̄дивисесасан̃н̃а̄рахитам̣ наттхи, йам̣ суттан̇гам̣ сийа̄, ман̇галасутта̄дӣнан̃ча (кху. па̄. 5.2; су. ни. 225) суттан̇гасан̇гахо на сийа̄, га̄тха̄бха̄вато, дхаммапада̄дӣнам̣ вийа, геййан̇гасан̇гахо ва̄ сийа̄, сага̄тхакатта̄, сага̄тхаваггасса вийа, татха̄ убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нанти? вуччате –
‘‘суттанти са̄ман̃н̃авидхи, висесавидхайо паре;
санимитта̄ нирул̣хатта̄ сахата̄н̃н̃ена на̄н̃н̃ато’’. (са̄раттха. т̣ӣ. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄);
саббасса̄пи хи буддхавачанасса суттанти айам̣ са̄ман̃н̃авидхи. тенева̄ха а̄йасма̄ маха̄качча̄но неттийам̣ – ‘‘нававидхасуттантапарийет̣т̣хӣ’’ти (нетти. сан̇гахава̄ра). ‘‘еттакам̣ тасса бхагавато сутта̄гатам̣ суттапарийа̄паннам̣ (па̄чи. 255, 1242), сакава̄де пан̃часуттасата̄нӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; катха̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) евама̄ди ча етасса аттхасса са̄дхакам̣.
висесавидхайо паре санимитта̄ тадекадесесу геййа̄дайо висесавидхайо тена тена нимиттена патит̣т̣хита̄. татха̄ хи геййасса сага̄тхакаттам̣ таббха̄ванимиттам̣. локепи хи сасилокам̣ сага̄тхакам̣ (нетти. ат̣т̣ха. 13) чун̣н̣ийагантхам̣ ‘геййа’нти ваданти. га̄тха̄вирахе пана сати пуччхам̣ катва̄ виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса таббха̄ванимиттам̣. пуччха̄виссаджджанан̃хи ‘бйа̄каран̣а’нти вуччати, бйа̄каран̣амева веййа̄каран̣ам̣. евам̣ санте сага̄тхака̄дӣнампи пуччхам̣ катва̄ виссаджджанавасена паватта̄нам̣ веййа̄каран̣абха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати, геййа̄дисан̃н̃а̄нам̣ анока̄сабха̄вато, ‘га̄тха̄вирахе сатӣ’ти висеситатта̄ ча. татха̄ хи дхаммапада̄дӣсу кевалам̣ га̄тха̄бандхесу, сага̄тхакаттепи соманассан̃а̄н̣амайикага̄тха̄йуттесу, ‘вуттан̃хета’нтиа̄дивачанасамбандхесу, аббхутадхаммапат̣исам̣йуттесу ча суттависесесу йатха̄ккамам̣ га̄тха̄уда̄наитивуттакааббхутадхаммасан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄, татха̄ сатипи га̄тха̄бандхабха̄ве бхагавато атӣта̄су джа̄тӣсу чарийа̄нубха̄ваппака̄сакесу джа̄такасан̃н̃а̄, сатипи пан̃ха̄виссаджджанабха̄ве, сага̄тхакатте ча кесучи суттантесу ведасса лабха̄панато ведалласан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти евам̣ тена тена сага̄тхакатта̄дина̄ нимиттена тесу тесу суттависесесу геййа̄дисан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти висесавидхайо суттан̇гато паре геййа̄дайо. йам̣ панеттха геййан̇га̄динимиттарахитам̣, там̣ суттан̇гам̣ висесасан̃н̃а̄париха̄рена са̄ман̃н̃асан̃н̃а̄йа паваттанатоти. нану ча сага̄тхакам̣ суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣анти суттан̇гам̣ на самбхаватӣти чодана̄ тадаваттха̄ ва̄ти? на тадаваттха̄, содхитатта̄. содхитан̃хи пуббе га̄тха̄вирахе сати пуччха̄виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса таббха̄ванимиттанти.
йан̃ча вуттам̣ – ‘‘га̄тха̄бха̄вато ман̇галасутта̄дӣнам̣ (кху. па̄. 5.1, 2, 3) суттан̇гасан̇гахо на сийа̄’’ти, там̣ на, нирул̣хатта̄. нирул̣хо хи ман̇галасутта̄дӣнам̣ суттабха̄во. на хи та̄ни дхаммападабуддхавам̣са̄дайо вийа га̄тха̄бха̄вена пан̃н̃а̄та̄ни, атха кхо суттабха̄вена. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘суттана̄мака’’нти на̄маггахан̣ам̣ катам̣. йан̃ча пана вуттам̣ – ‘‘сага̄тхакатта̄ геййан̇гасан̇гахо сийа̄’’ти, тадапи наттхи, йасма̄ сахата̄н̃н̃ена. саха га̄тха̄хӣти хи сага̄тхакам̣. сахабха̄во на̄ма аттхато ан̃н̃ена хоти, на ча ман̇галасутта̄дӣсу катха̄винимутто кочи суттападесо аттхи, йо ‘саха га̄тха̄хӣ’ти вуччеййа, на ча самуда̄йо на̄ма кочи аттхи, йадапи вуттам̣ – ‘‘убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нам̣ геййан̇гасан̇гахо сийа̄’’ти тадапи на, ан̃н̃ато. ан̃н̃а̄ ева хи та̄ га̄тха̄ джа̄така̄дипарийа̄паннатта̄. ато на та̄хи убхатовибхан̇га̄дӣнам̣ геййан̇габха̄воти. евам̣ сутта̄дӣнам̣ ан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇кара̄бха̄во ведитаббо.
‘‘айам̣ дхаммо…пе… айам̣ винайо, има̄ни чатура̄сӣти дхаммаккхандхасахасса̄нӣ’’ти буддхавачанам̣ дхаммавинайа̄дибхедена ваваттхапетва̄ сан̇га̄йантена маха̄кассапаппамукхена васиган̣ена анекаччхарийапа̄тубха̄вапат̣иман̣д̣ита̄йа сан̇гӣтийа̄ имасса дӣгха̄гамасса пат̣хамамаджджхимабуддхавачана̄дибха̄во ваваттха̄питоти дассети, ‘‘еваметам̣ абхедато’’тиа̄дина̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. брахмаджа̄ласуттаван̣н̣ана̄
парибба̄джакакатха̄ван̣н̣ана̄
евам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтим̣ дассетва̄ йадаттхам̣ са̄ идха дассита̄, ида̄ни там̣ нигаманавасена дассетум̣ ‘‘имисса̄’’тиа̄дима̄ха.
1. етта̄вата̄ ча брахмаджа̄ласса са̄дха̄ран̣ато ба̄хиранида̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни аббхантаранида̄нам̣ сам̣ван̣н̣етум̣ ‘‘таттха ева’’нтиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ чхахи а̄ка̄рехи сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄ самбандхато падато падавибха̄гато падаттхато ануйогато париха̄рато ча̄ти. таттха самбандхо на̄ма десана̄самбандхо. йам̣ локийа̄ ‘‘уммуггха̄то’’ти ваданти. со пана па̄л̣ийа̄ нида̄напа̄л̣ивасена, нида̄напа̄л̣ийа̄ пана сан̇гӣтивасена ведитабботи пат̣хамамаха̄сан̇гӣтим̣ дассентена нида̄напа̄л̣ийа̄ самбандхасса дасситатта̄ пада̄дивасена сам̣ван̣н̣анам̣ каронто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нтиа̄дима̄ха. ‘‘метиа̄дӣнӣ’’ти еттха антара̄-садда-ча-садда̄нам̣ нипа̄тападабха̄во, ваттаббо, на ва̄ ваттаббо тесам̣ найаггахан̣ена гахитатта̄, тадавасит̣т̣ха̄нам̣ а̄пат̣и-садда̄нам̣ а̄ди-саддена сан̇ган̣ханато. ‘‘падавибха̄го’’ти пада̄нам̣ висесо, на пана падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го, падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄пи падавибха̄га саддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘бхиккхӯнам̣ сан̇гхо’’тиа̄дибхедесу падесу дат̣т̣хаббо.
аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣-саддасса дассенто ‘‘евам̣саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни, евам̣видхо, евама̄ка̄ро’’тиа̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-садда̄ ча. татха̄ хи видхайуттагата-садде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо, ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо’’ти, ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассу, а̄муттама̄ла̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти, сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти? но хидам̣ бхо готама̄’’ти ча а̄дӣсу пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣ лахупариваттам̣, евам̣ а̄йупарийанто’’ти ча а̄дӣсу парима̄н̣е. нану ча ‘‘евам̣ ну кхо, евам̣ су те, евам̣ а̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддо ти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хеттха а̄ка̄раттхоти адхиппето, йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄кхотиа̄дӣсу пана на а̄ка̄рависесава̄чако еван̃ча катва̄ ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни упама̄дӣсу уда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄пи…пе… баху’’нти? еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссупапаттисаппурисӯпаниссайасаддхаммасаванайонисоманасика̄рабхогасампаттиа̄дида̄на̄дипун̃н̃акирийа̄хетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гун̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джодитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣а̄ва упама̄, тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхоти ваттум̣ йуттам̣. со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти.
татха̄ евам̣ имина̄ а̄ка̄рена ‘‘абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесойева̄ти вуттам̣ ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄ти еттха ча бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣, йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣. евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣. со ча гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄ди кхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄натоти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча вадехӣти ‘‘йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣ’’ти вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо евам̣-саддена нидассӣйатӣти нидассанаттхо вутто. евам̣ ноти еттха̄пи тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматиггахан̣авасена ‘‘сам̣ваттанти, но ва̄, катхам̣ ва̄ еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати, со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха ‘‘евам̣ но еттха хотӣти а̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти. евам̣ бхантети пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре саннийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо вачанасампат̣иччханаттхо вутто, тена евам̣ бханте, са̄дху бханте, сут̣т̣ху бхантети вуттам̣ хоти.
на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ват̣т̣а типуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄, найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килебха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссата̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена т̣хапана̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄, техи нипун̣ам̣ сан̣хасукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена, таттха ча аппараджаккхата̄дивасена анека̄, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато, сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.
вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти. бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти, йе харитабба̄. путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена, дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. ‘‘пат̣ӣ’’ти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу вийа, тасма̄ сама̄хите читте, вигатӯпаккилесе ча катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣. иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена, катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти. пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣. пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санӣсамуда̄йе бхавам̣ екекам̣ ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йа лаббхама̄натта̄ а̄ха ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.
на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ хоти. дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄ра̄вираджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннампи аттха̄нам̣ екависайатта̄, итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.
‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийам̣ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄набхедам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.
кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сута-саддо ева там̣ таматтхам̣ анувадатӣти анупасаггасса сута-саддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго ча анупасагго ча̄’’ти а̄ха. асса̄ти сута-саддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сута-садде самбхавантӣти вуттам̣ ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ месаддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.
сутасаддасаннидха̄не пайуттена евам̣саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинихат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ евака̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутам̣ ева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти, етена авадха̄ран̣ена нира̄катам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутам̣ ева̄ти нийаметаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ ‘‘саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣ’’ти сутанти асутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти, имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти. идам̣ вуттам̣ хоти. на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча кхо саммадева̄ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айам̣ аттхайоджана̄ карӣйатӣти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. тенева а̄ха ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. саванасаддо четтха камматтхо ведитаббо суййатӣти.
евам̣ саванахетусун̣антапуггаласаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехипи там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттитум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄на̄на̄ка̄рена, етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхибха̄ваппака̄санам̣. ‘‘сутанти дхаммаппака̄сана’’нти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сутасаддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айан̃хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣. майа̄ти каттхуаттхе.
‘‘еванти ниддиситаббаппака̄сана’’нти нидассанаттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса ниддиситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато, тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сута-саддасса кирийа̄саддатта̄, саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхапат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.
‘‘йасса читтасанта̄насса̄’’тиа̄дипи а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄ аттхайоджанам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти упа̄да̄пан̃н̃атти ева, дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рупа̄да̄навасена татха̄ вутта̄. ‘‘сутанти висайаниддесо’’ти сотаббабхӯто дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нанти катва̄ вуттам̣. читтасанта̄навинимуттасса параматтхато кассачи катту абха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃ам̣ вийа там̣саман̇гим̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гино’’ти. саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато, саванавасена читтаппаваттийа̄ ева ва̄ саванакирийа̄бха̄вато там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘там̣саман̇гино катту висайе’’ти. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ниччхитабха̄вато а̄ха ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти, етена ва̄ авадха̄ран̣аттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ айам̣ аттхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.
пуббе сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄диупадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммаппабандхабйа̄па̄рата̄йа вуттам̣ ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо’’ти. саванакирийа̄ пана пуггалава̄динопи вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхӣти висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄роти а̄ха ‘‘сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. мети саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄, вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча таттхева самодахитаббато ‘‘мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. авиджджама̄напан̃н̃аттивиджджама̄напан̃н̃аттисабха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ евам̣-садда сута-садда̄нам̣ аттха̄ти те татха̄рӯпапан̃н̃аттиупа̄да̄набйа̄па̄рабха̄вена дассенто а̄ха ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. еттха ча каран̣акирийа̄каттукаммависесаппака̄санавасена пуггалабйа̄па̄висайапуггалабйа̄па̄ранидассанавасена гахан̣а̄ка̄рага̄хакатаббисайависесаниддесавасена каттукаран̣а бйа̄па̄ракаттуниддесавасена ча дутийа̄дайо чатассо аттхайоджана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
саббасса̄пи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄, саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ тесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто а̄ха ‘‘еванти ча мети ча̄’’тиа̄ди. таттха еванти ча мети ча вуччама̄насса аттхасса а̄ка̄ра̄дино, дхамма̄нан̃ча асаллаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. таттха саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти бхӯтаттхауттаматтхавасена. идам̣ вуттам̣ хотийо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо ‘‘саччикат̣т̣хо, параматтха ча̄’’ти вуччати, на татха̄ евам̣ мети пада̄наматтхоти, етамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘кин̃хеттха та’’нтиа̄ди вуттам̣. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. тенева хи ‘‘йан̃хи таметтха сотена упаладдха’’нти вуттам̣, ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена упаладдха’’нти пана вутте аттхабйан̃джана̄дисаббам̣ лаббхати. там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббатоти сотапатхам̣ а̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дино пачча̄масанавасена ‘‘ева’’нти, сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа ‘‘ме’’ти ваттаббатта̄ти аттхо. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ паваттоти а̄ха ‘‘дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато’’ти. асутам̣ на хотӣти хи ‘‘сута’’нти пака̄сито йаматтхоти.
аттана̄ пат̣ивиддха̄ суттасса пака̄рависеса̄ ‘‘ева’’нти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. ‘‘на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хотӣ’’ти етена ваккхама̄насса суттасса на̄наппака̄ратам̣ дуппат̣ивиджджхатан̃ча дассети. ‘‘сутасса асаммосам̣ дӣпетӣ’’ти сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ вуттам̣. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена, пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарака̄лапан̃н̃а̄сиддхи, евам̣ асаммосена̄ти еттха̄пи ваттаббам̣. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄ти катва̄. пуббан̇гамата̄ четтха падха̄набха̄во ‘‘манопуббан̇гама̄’’тиа̄дӣсу вийа, пуббан̇гамата̄йа ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дӣнам̣ вийа аппадха̄натте пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ етисса̄ти айампи аттхо йуджджати, евам̣ ‘‘сатипуббан̇гама̄йа̄’’ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена йатха̄самбхаваматтхо ведитаббо. аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣асса, сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатасса̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.
йонисоманасика̄рам̣ дӣпетӣти евам̣-саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘авиккхепам̣ дӣпетӣ’’ти ‘‘брахмаджа̄лам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄ди пуччха̄васена пакаран̣аппаттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. ‘‘виккхиттачиттасса̄’’тиа̄ди тассеваттхасса саматтханавасена вуттам̣. саббасампаттийа̄ти аттхабйан̃джанадесакапайоджана̄дисампаттийа̄. авипарӣтасаддхаммависайехи вийа а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттхехи йонисоманасика̄расса, саддхаммассаванена вийа ча авиккхепасса йатха̄ йонисоманасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато, евам̣ авиккхепена пхалабхӯтена ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ сиддхи дассетабба̄ сийа̄ ассутавато, саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато.
‘‘на хи виккхиттачитто’’тиа̄дина̄ саматтханавачанена пана авиккхепена ка̄ран̣абхӯтена саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхи дассита̄. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хиран̇гатта̄, авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣анти. евампи авиккхепена саппурисӯпаниссайасиддхиджотана̄ на саматтхита̄ва, но на саматтхита̄ виккхиттачитта̄нам̣ саппурисапайирупа̄сана̄бха̄васса аттхасиддхатта̄. еттха ча пуримам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса, дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ екантена вассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хиппаваттийа̄.
бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанапабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампаттиога̄хана̄ка̄ро ниравасесапарахитапа̄рипӯрика̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘евам̣ бхаддако а̄ка̄ро’’ти. йасма̄ на хотӣти самбандхо. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄там̣ гун̣адвайам̣. апара̄парам̣ вуттийа̄ четтха чаккабха̄во, чаранти етехи сатта̄ сампаттибхавесӯти ва̄. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄рима̄ни бхиккхаве чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди. пуримапаччхимабха̄во четтха десана̄ккамавасена дат̣т̣хаббо. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса аттхита̄йа. самма̄пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти тадасуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄ватоти а̄ха ‘‘а̄сайасуддхи сиддха̄ хотӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти, ‘‘катапун̃н̃оси твам̣ а̄нанда, падха̄нам̣ ануйун̃джа кхиппам̣ хохиси ана̄савоти ча. тенева̄ха ‘‘а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти. пайогасуддхийа̄ти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванапайогасса висадабха̄вена. татха̄ ча̄ха ‘‘а̄гамабйаттисиддхӣ’’ти. саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена. парисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хотӣти.
‘‘на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄’’тиа̄дина̄ аттхабйан̃джанесу тхерасса евам̣-садда сута-садда̄нам̣ асаммоха̄саммосадӣпанато чатупат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассети. таттха ‘‘сотаббаппабхедапат̣иведхадӣпакена̄’’ти етена айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дассети. манодит̣т̣хикаран̣а̄парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄рапат̣ибаддха̄ти те вуттанайена йонисоманасика̄радӣпакена евам̣-саддена йоджетва̄, саванадха̄ран̣авачӣпаричайа̄ парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄напат̣ибаддха̄ти те авиккхепадӣпакена сута-саддена йоджетва̄ дассенто са̄санасампаттийа̄ дхаммассаване усса̄хам̣ джанети. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄нупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ анупеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккхантибхӯта̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄.
‘‘сакалена вачанена̄’’ти пуббе тӣхи падехи висум̣ висум̣ йоджитатта̄ вуттам̣. асаппурисабхӯминти акатан̃н̃утам̣ ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти евам̣ вуттам̣ анарийавоха̄ра̄ваттхам̣. са̄ ева анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘мамедам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯмисаматиккама̄дивачанам̣ нираттхакам̣ ти? найидам̣ евам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо вибха̄витоти дассанато. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачананти едисӣ чодана̄ анавака̄са̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира кхан̣е екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘татха̄гато ча париниббуто, айан̃ча а̄йасма̄ десана̄кусало, ида̄ни дхаммам̣ десети, сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто, ким̣ ну кхо сайам̣ саччхиката дхаммам̣ десети, уда̄ху бхагаватойева вачанам̣ йатха̄сута’’нти. евам̣ тада̄сан̇китаппака̄рато асаппурисабхӯмисамоккама̄дито атиккама̄ди вибха̄витанти. аттано адахантоти ‘‘мамета’’нти аттани ат̣т̣хапенто. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммойева нетти дхамманетти.
дал̣хатаранивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄. на̄тисам̣саппанам̣ матибхедаматтам̣ вимати. ассаддхийам̣ вина̄сети бхагавато деситатта̄, саммукха̄ часса пат̣иггахитатта̄, кхалитадурутта̄диггахан̣адоса̄бха̄вато ча. еттха ча пат̣хама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ тиссо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄. паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣ нидассанаттхам̣ авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
ека-саддо ан̃н̃асет̣т̣ха̄саха̄йасан̇кхйадӣсу диссати. татха̄хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу ан̃н̃аттхе диссати, ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу сет̣т̣хаттхе, ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу асаха̄йе, ‘‘екова кхо бхиккхаве кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу сан̇кхйайам̣, идха̄пи сан̇кхйайанти дассенто а̄ха ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти. ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо ‘‘кхан̣о’’ти ча ‘‘самайо’’ти ча вуччати, со еко ва̄ти хи аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄падапӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ павадантӣти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхоти абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана а̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯтабха̄во абхисамайат̣т̣хоти та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣ саман̇гӣно хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄подуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридахан̣ам̣.
таттха сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ санниджджха самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати маггабрахмачарийаметтха тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. самети еттха, етенава сам̣гаччхати сатто, сабха̄вадхаммо ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи, уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣, каран̣ам̣ вийа ча каппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо, йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхоти. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сан̇гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самасса йа̄нам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамоти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена етаббо абхисаметабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайа-саддасса паватти ведитабба̄. самайа-саддасса аттхуддха̄ре абхисамайа-саддасса уда̄харан̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. асса̄ти самайа-саддасса. ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато десадесакапариса̄нам̣ вийа суттасса нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.
касма̄ панеттха анийа̄митавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо, на утусам̣ваччхара̄дивасена нийаметва̄ти а̄ха ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайа-саддасса вачане айампи гун̣о ладдхо хотӣти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти. таттха дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо девасикам̣ джха̄насама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло, висесато саттасатта̄ха̄ни. пака̄са̄ти дасасахассилокадха̄туйа̄ пакампанаобха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. йатха̄вуттаппабхедесуйева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи н̃а̄н̣акиччасамайо аттахитапат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайо. арийатун̣хибха̄васамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо. карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммикатха̄самайо десана̄самайева.
каран̣авачанена ниддесо като йатха̄ти самбандхо. таттха̄ти абхидхаммавинайесу. татха̄ти бхуммакаран̣ехи. адхикаран̣аттха а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. таттха йатха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то, са̄йанхе гаччхатӣ’’ти, ча а̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евам̣ идха̄пӣти дассенто а̄ха ‘‘адхикаран̣ан̃хи…пе… дхамма̄на’’нти. йасмим̣ ка̄ле, дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева ка̄ле, дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо. йатха̄ ча га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гатоти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайе’’ти ча вутте сатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти падаттхасса сатта̄вираха̄бхаватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄, пхасса̄дӣнам̣ бхаванакирийа̄ ча лаккхӣйати. йасмим̣ самайети йасмим̣ наваме кхан̣е, йонисоманасика̄ра̄дихетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е, хетумхи, паччайасамава̄йе ча сати пхасса̄дайопи хонтӣти убхайаттха самайа-садде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти дассенто а̄ха ‘‘кхан̣а…пе… лаккхӣйатӣ’’ти.
хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати ‘‘аннена васати, аджджхенена васати, пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккаман̃хи сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄, вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхум̣ отин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто бхагава̄ вихарати сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа̄ти.
аччантамева а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣ парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхаджотанаттхам̣. упайогавачананиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ аджджхетӣ’’ти.