3. амбат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄
аддха̄нагаманаван̣н̣ана̄
254. апуббападаван̣н̣ана̄ти аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена хет̣т̣ха̄ аггахитата̄йа апуббасса падасса ван̣н̣ана̄ аттхавибхаджана̄. ‘‘хитва̄ пунаппуна̄гатаматтха’’нти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄) хи вуттам̣. джанападиноти джанападаванто, джанападасса ва̄ иссара̄ ра̄джакума̄ра̄ готтавасена косала̄ на̄ма. йади еко джанападо, катхам̣ бахувачананти а̄ха ‘‘рӯл̣хисаддена̄’’ти. аккхарачинтака̄ хи ӣдисесу т̣ха̄несу йутте вийа ӣдисалин̇гавачана̄ни иччханти, айаметтха рӯл̣хи йатха̄ ан̃н̃аттхапи ‘‘курӯсу вихарати, ан̇гесу вихаратӣ’’ти ча. таббисесанепи джанапада-садде джа̄ти-садде екавачанамева. пора̄н̣а̄ пана̄ти пана-саддо висесаттхаджотано, тена путхуаттхависайата̄йа еван̃четам̣ путхувачананти ваккхама̄нависесам̣ джотети. бахуппабхедо хи со падесо тийоджанасатапарима̄н̣ата̄йа. нан̇гала̄нипи чхад̣д̣етва̄ти каммаппаха̄навасена нан̇гала̄нипи паха̄йа, нидассанаматтан̃четам̣. на кевалам̣ кассака̄ ева, атха кхо ан̃н̃епи манусса̄ аттано аттано киччам̣ паха̄йа таттха саннипатим̣су. ‘‘со падесо’’ти падесаса̄ман̃н̃ато вуттам̣, вачанавипалла̄сена ва̄, те падеса̄ти аттхо. косала̄ти вуччати кусала̄ ева косала̄ти катва̄.
ча̄риканти чаран̣ам̣, чаран̣ам̣ ва̄ ча̄ро, со ева ча̄рика̄. тайидам̣ маггагаманам̣ идха̄дхиппетам̣, на чун̣н̣икагаманаматтанти а̄ха ‘‘аддха̄нагаманам̣ гаччханто’’ти. там̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘ча̄рика̄ ча на̄меса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дӯрепӣти на̄тидӯрепи. сахаса̄ гамананти сӣгхагаманам̣. маха̄кассапапаччуггамана̄дим̣ екадесена ватва̄ ванава̄сӣтиссаса̄ман̣ерасса ваттхум̣ виттха̄ретва̄ джанападача̄рикам̣ катхетум̣ ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. а̄ка̄сага̄мӣхи ева саддхим̣ гантука̄мо ‘‘чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ а̄рочехӣ’’ти а̄ха.
сан̇гхакаммавасена сиджджхама̄на̄пи упасампада̄ саттху а̄н̣а̄васенева сиджджханато ‘‘буддхада̄йаджджам̣ те дасса̄мӣ’’ти вуттанти ваданти. апаре пана апарипун̣н̣авӣсативассассева тасса упасампадам̣ ануджа̄нанто ‘‘дасса̄мӣ’’ти авоча̄ти ваданти. упасампа̄детва̄ти дхаммасена̄патина̄ упаджджха̄йена упасампа̄детва̄.
навайоджанасатикампи т̣ха̄нам̣ маджджхимадесапарийа̄паннамева, тато парам̣ на̄дхиппетам̣ туритача̄рика̄васена агаманато. саманта̄ти гатагатат̣т̣ха̄насса чатӯсу пассесу самантато. ан̃н̃енапи ка̄ран̣ена̄ти бхиккхӯнам̣ саматхавипассана̄тарун̣абха̄вато ан̃н̃енапи маджджхимаман̣д̣але венеййа̄нам̣ н̃а̄н̣апарипа̄ка̄дика̄ран̣ена маджджхимаман̣д̣алам̣ осарати.‘‘саттахи ва̄’’тиа̄ди ‘‘екама̄сам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ вутта̄нуккамена йоджетаббам̣.
сарӣрапха̄сукаттха̄йа̄ти екасмим̣йева т̣ха̄не нибаддхава̄савасена уссаннадха̄тукасса сарӣрасса вичаран̣ена пха̄сукаттха̄йа. ат̣т̣хуппаттика̄ла̄бхикан̇кханаттха̄йа̄ти аггиккхандхопамасутта (а. ни. 7.72) магхадеваджа̄така̄ди (джа̄. 1.1.9) десана̄нам̣ вийа дхаммадесана̄йа ат̣т̣хуппаттика̄лам̣ а̄кан̇кхама̄нена. сура̄па̄насиккха̄падапан̃н̃а̄пане (па̄чи. 328) вийа сиккха̄падапан̃н̃а̄панаттха̄йа. бодханеййасатте ан̇гулима̄ла̄дике (ма. ни. 2.347) бодханаттха̄йа. кан̃чи, катипайе ва̄ пуггале уддисса ча̄рика̄ нибаддхача̄рика̄. тадан̃н̃а̄ анибаддхача̄рика̄.
дасасахасси локадха̄туйа̄ти джа̄тикхеттабхӯте дасасахассачаккава̄л̣е. таттха хи сатте парипаккиндрийе пасситум̣ буддхан̃а̄н̣ам̣ абхинӣхаритва̄ т̣хито бхагава̄ н̃а̄н̣аджа̄лам̣ паттхаратӣти вуччати. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аджа̄ласса анто павит̣т̣хоти тасса н̃а̄н̣асса гочарабха̄вам̣ упагато. бхагава̄ кира маха̄карун̣а̄сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣ха̄йа ‘‘йе сатта̄ бхабба̄ парипа̄кан̃а̄н̣а̄ аджджа майа̄ винетабба̄, те майхам̣ н̃а̄н̣асса упат̣т̣хахантӯ’’ти читтам̣ адхит̣т̣ха̄йа саманна̄харати. тасса саха саманна̄ха̄ра̄ еко ва̄ две ва̄ бахӯ ва̄ тада̄ винайӯпага̄ венеййа̄ н̃а̄н̣асса а̄па̄тхама̄гаччханти айаметтха буддха̄нубха̄во. евампи а̄па̄тхама̄гата̄нам̣ пана несам̣ упаниссайам̣ пуббачарийам̣ пуббахетум̣ сампати ваттама̄нан̃ча пат̣ипаттим̣ олокети, тена̄ха ‘‘атха бхагава̄’’тиа̄ди. ва̄дапат̣ива̄дам̣ катва̄ти ‘‘евам̣ ну те амбат̣т̣ха̄’’тиа̄дина̄ майа̄ вуттавачанасса ‘‘йе ча кхо те бхо готама мун̣д̣ака̄ саман̣ака̄’’тиа̄дина̄ пат̣ивачанам̣ катва̄ тиккхаттум̣ иббхава̄данипа̄танавасена на̄наппака̄рам̣ асамбхива̄кйам̣ са̄дхусабха̄ва̄йа ва̄ча̄йа ваттум̣ айуттавачанам̣ ваккхати. ниббисевананти вигататуданам̣, ма̄надаббавасена апагатапариппхандананти аттхо.
авасаритаббанти упагантаббам̣. иччха̄нан̇галети идам̣ тада̄ бхагавато гочарага̄манидассанам̣ самӣпаттхе бхумманти катва̄. ‘‘иччха̄нан̇галаванасан̣д̣е’’ти нива̄санат̣т̣ха̄надассанам̣ адхикаран̣е бхумманти. тадубхайам̣ виваранто ‘‘иччха̄нан̇галам̣ упанисса̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. дхаммара̄джасса бхагавато саббасо адхамманигган̣ханапара̄ пат̣ипатти, са̄ ча сӣласама̄дхипан̃н̃а̄васена̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘сӣлакхандха̄ва̄ра’’нтиа̄ди вуттам̣. йатха̄бхиручитена̄ти диббавиха̄ра̄дӣсу йена йена аттано абхиручитена виха̄рена.
поккхараса̄тиваттхуван̣н̣ана̄
255. мантети ируббеда̄димантасаттхе. поккхаре камале сайама̄но нисӣдӣти поккхараса̄тӣ. са̄ти вуччати самасан̣т̣ха̄нам̣, поккхаре сан̣т̣ха̄на̄вайаве джа̄тоти ‘‘поккхараса̄тӣ’’типи вуччати. сетапоккхарасадисоти сетападумаван̣н̣о. суват̣т̣ита̄ти ват̣т̣абха̄васса йуттат̣т̣ха̄не сут̣т̣ху ват̣т̣ула̄. ка̄л̣аван̇гатилака̄дӣнам̣ абха̄вена супарисуддха̄.
имасса бра̄хман̣асса кӣдисо пуббайого, йена нам̣ бхагава̄ анугган̣хитум̣ там̣ т̣ха̄нам̣ упагатоти а̄ха ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄ди. падумагаббхе ниббатти тена̄йам̣ сам̣седаджо джа̄то. на пуппхатӣти на викасати. раджатабимбаканти рӯпийамайам̣ рӯпакам̣.
аджджха̄васатӣти еттха адхи-саддо иссарийаттхадӣпано, а̄саддо марийа̄даттхоти дассенто ‘‘абхибхавитва̄’’тиа̄дима̄ха. техи йуттатта̄ хи уккат̣т̣ханти упайогавачанам̣, тена̄ха ‘‘упасаггавасена̄’’тиа̄ди. йа̄йа марийа̄да̄йа̄ти йа̄йа аваттха̄йа.нагарасса ваттхунти ‘‘айам̣ кхан̣о, сумухуттам̣ ма̄ атиккамӣ’’ти раттивибха̄йанам̣ анураккханта̄ раттийам̣ укка̄ т̣хапетва̄ укка̄су джалама̄на̄су нагарасса ваттхум̣ аггахесум̣, тасма̄ укка̄су т̣хита̄ти уккат̣т̣ха̄, укка̄су виджджотайантӣсу т̣хита̄ патит̣т̣хита̄ти мӯлавибхуджа̄дипаккхепена саддасиддхи ведитабба̄, нируттинайена ва̄ укка̄су т̣хита̄су т̣хита̄ а̄сӣти уккат̣т̣ха̄. апаре пана бхан̣анти ‘‘бхӯмибха̄гасампаттийа̄, упакаран̣асампаттийа̄, мануссасампаттийа̄ ча там̣ нагарам̣ уккат̣т̣хагун̣айогато уккат̣т̣ха̄ти на̄мам̣ лабхӣ’’ти. тасса̄ти ‘‘уккат̣т̣ха’’нти упайогавасена вуттападасса. анупайогатта̄ти висесанабха̄вена анупайуттатта̄. сесападесӯти ‘‘саттуссада’’нтиа̄дипадесу. йатха̄видхи хи анупайого пуримасмим̣. таттха̄ти ‘‘упасаггавасена̄’’тиа̄дина̄ вуттавидха̄не. ‘‘саддасаттхато парийеситабба’’нти етена саддалаккхан̣а̄нугато ва̄йам̣ саддаппайоготи дассети. упаануадхиа̄итиевам̣пуббаке васанакирийа̄т̣ха̄не упайогавачанамева па̄пун̣а̄тӣти саддавидӯ иччханти.
уссадата̄ на̄меттха бахулата̄ти, там̣ бахулатам̣ дассетум̣ ‘‘бахуджана’’нтиа̄ди вуттам̣. гахетва̄ посетаббам̣ поса̄ванийам̣. а̄виджджхитва̄ти париккхипитва̄.
ран̃н̃а̄ вийа бхун̃джитаббанти ва̄ ра̄джабхоггам̣. ран̃н̃о да̄йабхӯтанти кулапарампара̄йа йогйабха̄вена ра̄джато ладдхада̄йабхӯтам̣. тена̄ха ‘‘да̄йаджджанти аттхо’’ти. ра̄джанӣха̄рена парибхун̃джитаббато уддхам̣ парибхогала̄бхасса сет̣т̣хадеййата̄ на̄ма наттхӣти а̄ха ‘‘чхаттам̣ усса̄петва̄ ра̄джасан̇кхепена бхун̃джитабба’’нти. ‘‘саббам̣ чхеджджабхеджджа’’нти сарӣрадан̣д̣адханадан̣д̣а̄ди бхедам̣ саббам̣ дан̣д̣ама̄ха. надӣтиттхапаббата̄дӣсӯти надӣтиттхапаббатапа̄дага̄мадва̄раат̣авимукха̄дӣсу. ‘‘ра̄джада̄йа’’нти имина̄ва ран̃н̃о диннабха̄ве сиддхе ‘‘ран̃н̃а̄ пасенадина̄ косалена динна’’нти вачанам̣ киматтхийанти а̄ха ‘‘да̄йакара̄джадӣпанаттха’’нтиа̄ди. ниссат̣т̣хапариччаттанти муттача̄гавасена париччаттам̣ катва̄. еван̃хи там̣ сет̣т̣хадеййам̣ уттамадеййам̣ джа̄там̣.
упалабхӣти саванавасена упалабхӣти имаматтхам̣ дассенто ‘‘сотадва̄ра…пе… ан̃н̃а̄сӣ’’ти а̄ха. авадха̄ран̣апхалатта̄ саббампи ва̄кйам̣ антогадха̄вадха̄ран̣анти а̄ха ‘‘падапӯран̣аматте нипа̄то’’ти. ‘‘авадха̄ран̣аттхе’’ти пана имина̄ ит̣т̣хатовадха̄ран̣аттхам̣ кхо-саддаггахан̣анти дассети. ‘‘ассосӣ’’ти падам̣ кхо-садде гахите тена пхуллитаман̣д̣итам̣ вийа хонтам̣ пӯритам̣ на̄ма хоти, тена ча пуримапаччхимапада̄ни силит̣т̣ха̄ни хонти, на тасмим̣ аггахитети а̄ха ‘‘падапӯран̣ена бйан̃джанасилит̣т̣хата̄маттамева̄’’ти. матта-саддо висесаниваттиаттхо, тенасса анаттхантарадӣпаната̄ дассита̄ хоти, ева-саддена пана бйан̃джанасилит̣т̣хата̄йа екантиката̄.
самитапа̄патта̄ти аччантам̣ анавасесато сава̄санам̣ самитапа̄патта̄. еван̃хи ба̄хиракавира̄гасеккха̄секкхапа̄пасаманато бхагавато па̄пасаманам̣ висеситам̣ хоти, тена̄ха вуттан̃хетантиа̄ди. анекаттхатта̄ нипа̄та̄нам̣ идха ануссаваттхо адхиппетоти а̄ха ‘‘кхалӯти ануссаваттхе нипа̄то’’ти. а̄лапанаматтанти пийа̄ла̄павачанаматтам̣. пийасамуда̄ха̄ро хете ‘‘бхо’’ти ва̄ ‘‘а̄вусо’’ти ва̄ ‘‘дева̄нам̣ пийа̄’’ти ва̄. готтавасена̄ти еттха гам̣ та̄йатӣти готтам̣. готамоти хи паваттама̄нам̣ вачанам̣, буддхин̃ча та̄йати екам̣сикависайата̄йа раккхатӣти готтам̣. йатха̄ хи буддхи а̄рамман̣абхӯтена аттхена вина̄ на ваттати, евам̣ абхидха̄нам̣ абхидхеййабхӯтена, тасма̄ со готтасан̇кха̄то аттхо та̄ни та̄йати раккхатӣти вуччати. ко пана соти? ан̃н̃акулапарампара̄са̄дха̄ран̣ам̣ тасса куласса а̄дипурисасамуда̄гатам̣ там̣кулапарийа̄паннаса̄дха̄ран̣ам̣ са̄ман̃н̃арӯпанти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча ‘‘саман̣о’’ти имина̄ сариккхакаджанехи бхагавато бахуматабха̄во дассито самитапа̄пата̄киттанато. ‘‘готамо’’ти имина̄ локийаджанехи ул̣а̄ракуласамбхӯтата̄дӣпанато.
учча̄кулапаридӣпанам̣ удитодитавипулакхаттийакулавибха̄ванато. саббакхаттийа̄нан̃хи а̄дибхӯтамаха̄самматамаха̄ра̄джато пат̣т̣ха̄йа асамбхиннам̣ ул̣а̄ратамам̣ сакйара̄джакулам̣. кеначи па̄риджун̃н̃ена̄ти н̃а̄типа̄риджун̃н̃абхогапа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначи па̄риджун̃н̃ена па̄риха̄нийа̄. анабхибхӯто анаджджхоттхато. татха̄ хи тасса куласса на кин̃чи па̄риджун̃н̃ам̣ локана̄тхасса абхиджа̄тийам̣, атха кхо вад̣д̣хийева. абхиниккхамане ча татопи самиддхатамабха̄во локе па̄кат̣о пан̃н̃а̄то. ити ‘‘сакйакула̄ паббаджито’’ти идам̣ вачанам̣ бхагавато саддха̄паббаджитабха̄вадӣпанам̣ вуттам̣ махантам̣ н̃а̄типариват̣т̣ам̣, махантан̃ча бхогаккхандхам̣ паха̄йа паббаджитабха̄васиддхито. сундаранти бхаддакам̣. бхаддаката̄ ча пассантасса хитасукха̄вахабха̄вена ведитабба̄ти а̄ха аттха̄вахам̣ сукха̄ваханти. таттха аттха̄ваханти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхасам̣хитахита̄вахам̣. сукха̄ваханти йатха̄вуттативидхасукха̄вахам̣. татха̄рӯпа̄нанти та̄диса̄нам̣. йа̄дисехи пана гун̣ехи бхагава̄ саманна̄гато, техи чатуппама̄н̣икасса локасса саббатха̄пи аччанта̄йа саддха̄йа паса̄данӣйо тесам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ватта̄ти дассенто йатха̄рӯпотиа̄дима̄ха. таттха йатха̄бхӯтам̣…пе… арахатанти имина̄ дхаммаппама̄н̣а̄нам̣, лӯкхаппама̄н̣а̄нан̃ча сатта̄нам̣ бхагавато паса̄да̄вахатам̣ дассети. там̣ дассаненева ча итаресампи аттхато паса̄да̄вахата̄ дассита̄ хотӣти дат̣т̣хаббам̣ тадавина̄бха̄вато. дассанаматтампи са̄дху хотӣти еттха косийасакун̣аваттхум̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.144; кху. па̄. ат̣т̣ха. 10) катхетаббам̣.
амбат̣т̣хама̄н̣авакатха̄ван̣н̣ана̄
256. манте париваттетӣти веде саджджха̄йати, парийа̄пун̣а̄тӣти аттхо. манте дха̄ретӣти йатха̄адхӣте манте асаммут̣т̣хе катва̄ хадайе т̣хапети от̣т̣хапахатакаран̣авасена, на аттхавибха̄ванавасена.
санигхан̣д̣укет̣убха̄нанти еттха вачанӣйава̄чакабха̄вена аттхам̣ саддан̃ча никхад̣ати бхиндати вибхаджджа дассетӣти никхан̣д̣у, са̄ ева идха кха-ка̄расса гха-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘нигхан̣д̣ӯ’’ти вутто. кит̣айати гамети н̃а̄пети кирийа̄дивибха̄гам̣, там̣ ва̄ анавасесапарийа̄да̄нато гаменто пӯретӣти кет̣убхам̣. вевачанаппака̄саканти парийа̄йасаддадӣпакам̣, екекасса аттхасса анекапарийа̄йавачанавибха̄ваканти аттхо. нидассанаматтан̃четам̣ анекесампи аттха̄нам̣ екасаддавачанӣйата̄вибха̄ванавасенапи тасса гантхасса паваттатта̄. вачӣбхеда̄дилаккхан̣а̄ кирийа̄ каппӣйати етена̄ти кирийа̄каппо, со пана ван̣н̣ападасамбандхападаттха̄дивибха̄гато бахувикаппоти а̄ха ‘‘кирийа̄каппавикаппо’’ти. идан̃ча мӯлакирийа̄каппагантхам̣ сандха̄йа вуттам̣. со хи сатасахассапарима̄н̣о найачарийа̄дипакаран̣ам̣. т̣ха̄накаран̣а̄дивибха̄гато, ниббачанавибха̄гато ча аккхара̄ пабхедӣйанти етехӣти аккхараппабхеда̄, сиккха̄нируттийо. етесанти веда̄нам̣.
те ева веде падасо ка̄йатӣти падако. там̣ там̣ саддам̣ тадаттхан̃ча бйа̄кароти бйа̄чиккхати етена̄ти бйа̄каран̣ам̣, саддасаттхам̣. а̄йатим̣ хитам̣ тена локо на йатати на ӣхатӣти лока̄йатам̣. тан̃хи гантхам̣ нисса̄йа сатта̄ пун̃н̃акирийа̄йа читтампи на уппа̄денти.
вайатӣти вайо, а̄димаджджхапарийоса̄несу каттхачи апарикиламанто авиттха̄йанто те гантхе сандха̄рети пӯретӣти аттхо. две пат̣иседха̄ пакатим̣ гаментӣти дассенто ‘‘авайо на хотӣ’’ти ватва̄ таттха авайам̣ дассетум̣ ‘‘авайо на̄ма…пе… на саккотӣ’’ти вуттам̣. ‘‘анун̃н̃а̄то’’ти падасса каммаса̄дханавасена, ‘‘пат̣ин̃н̃а̄то’’ти пана падасса каттуса̄дханавасена аттхо ведитабботи дассенто ‘‘а̄чарийена̄’’тиа̄дима̄ха. а̄чарийапарампара̄бхатам̣ а̄чарийакам̣. гарӯти бха̄рийам̣ атта̄нам̣ тато мочетва̄ гаманам̣ дуккарам̣ хоти. анаттхопи уппаджджати нинда̄бйа̄росаупа̄рамбха̄ди.
257. ‘‘аббхуггато’’ти еттха абхисаддайогена иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхавасенева упайогавачанам̣.
258. лаккхан̣а̄нӣти лаккхан̣адӣпана̄ни мантапада̄ни. антарадха̄йантӣти на кевалам̣ лаккхан̣аманта̄нийева, атха кхо ан̃н̃а̄нипи бра̄хман̣а̄нам̣ н̃а̄н̣абала̄бха̄вена ануккамена антарадха̄йанти. татха̄ хи ваданти ‘‘екасатам̣ аддхарийам̣ са̄кха̄ сахассаваттако са̄ма̄’’тиа̄ди. пан̣идхи …пе… махатоти еттха пан̣идхимахато сама̄да̄намахатоти а̄дина̄ паччекам̣ маханта-саддо йоджетаббо. пан̣идхимахантата̄ди часса буддхавам̣сачарийа̄пит̣акаван̣н̣ана̄дивасена ведитаббо. нит̣т̣ха̄ти ниппхаттийо. бхавабхедети бхавависесе. ито ча етто ча бйа̄петва̄ т̣хитата̄ висат̣абха̄во.
джа̄тиса̄ман̃н̃атоти лаккхан̣аджа̄тийа̄ лаккхан̣абха̄ваматтена сама̄набха̄вато. йатха̄ хи буддха̄нам̣ лаккхан̣а̄ни сувисада̄ни, супарибйатта̄ни, парипун̣н̣а̄ни ча хонти, на евам̣ чаккаваттӣнам̣, тена̄ха ‘‘на техева буддхо хотӣ’’ти. абхирӯпата̄, дӣгха̄йуката̄, аппа̄тан̇ката̄, бра̄хман̣а̄дӣнам̣ пийамана̄пата̄ти имехи чатӯхи аччхарийасабха̄вехи. да̄нам̣, пийавачанам̣, аттхачарийа̄, сама̄наттата̄ти имехи чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи. ран̃джанатоти пӣтиджананато. чаккам̣ чаккаратанам̣ ваттети паваттетӣти чаккаваттӣ. сампаттичаккехи сайам̣ ваттати, техи ча парам̣ саттаника̄йам̣ ваттети паваттетӣти чаккаваттӣ. парахита̄вахо ирийа̄патхачакка̄нам̣ ватто ваттанам̣ етасса, еттха̄ти ва̄ чаккаваттӣ. аппат̣ихатам̣ ва̄ а̄н̣а̄сан̇кха̄там̣ чаккам̣ ваттетӣти чаккаваттӣ. кхаттийаман̣д̣ала̄дисан̃н̃итам̣ чаккам̣ самӯхам̣ аттано васе ваттетӣти чаккаваттӣ чаккаваттиваттасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ чарати, чаккаваттиваттасан̇кха̄то дхаммо етасмим̣ аттхӣти ва̄ дхаммико. дхаммато анапетатта̄ дхаммо ран̃джанат̣т̣хена ра̄джа̄ти дхаммара̄джа̄. ‘‘ра̄джа̄ хоти чаккаваттӣ’’ти вуттатта̄ ‘‘ча̄туранто’’ти падам̣ чатудӣписсаратам̣ вибха̄ветӣти а̄ха ‘‘чатусамуддаанта̄йа̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘чатуддӣпавибхӯсита̄йа̄’’ти аватва̄ ‘‘чатуббидха̄’’ти видхаггахан̣ам̣ там̣там̣париттадӣпа̄нампи сан̇гахаттханти дат̣т̣хаббам̣. копа̄дӣти а̄ди-саддена ка̄мамохама̄намада̄дике сан̇ган̣ха̄ти. виджита̄вӣти виджитава̄. кеначи акампийат̣т̣хена джанападе тха̄варийаппатто, дал̣хабхаттибха̄вато ва̄, джанападо тха̄варийам̣ патто еттха̄ти джанападаттха̄варийаппатто.
читтӣкатабха̄ва̄дина̄пи (кху. па̄. ат̣т̣ха. 3; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50) чаккасса ратанат̣т̣хо ведитаббо. еса найо сесесупи. ратинимиттата̄йа ва̄ читтӣката̄дибха̄васса ратиджананат̣т̣хена екасан̇гахата̄йа висум̣ аггахан̣ам̣. имехи пана ратанехи ра̄джа̄ чаккаваттӣ йам̣ йаматтхам̣ паччанубхоти, там̣ там̣ дассетум̣ ‘‘имесу пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. аджитам̣ джина̄ти махесаккхата̄сам̣ваттанийакамманиссандабха̄вато. виджите йатха̄сукхам̣ анувичарати хаттхиратанам̣ ассаратанан̃ча абхирухитва̄ тесам̣ а̄нубха̄вена антопа̄тара̄сейева самуддапарийантам̣ патхавим̣ анусам̣йа̄йитва̄ ра̄джадха̄нимева пачча̄гаманато. парин̣а̄йакаратанена виджитаманураккхати тена таттха таттха ка̄таббакиччасса сам̣видха̄нато. авасесехӣти ман̣иратанаиттхиратанагахапатиратанехи. таттха ман̣иратанена йоджанаппама̄н̣е падесе андхака̄рам̣ видхамитва̄ а̄локадассана̄дина̄ сукхаманубхавати, иттхиратанена атиккантама̄нусакарӯпасампаттидассана̄дивасена, гахапатиратанена иччхитиччхитаман̣иканакараджата̄дидханапат̣ила̄бхавасена.
усса̄хасаттийого тена кеначи аппат̣ихата̄н̣а̄чаккабха̄васиддхито паччхимена̄ти парин̣а̄йакаратанена. тан̃хи саббара̄джакиччесу кусалам̣ авираджджханайогам̣, тена̄ха ‘‘мантасаттийого’’ти. хаттхиассаратана̄нам̣ маха̄нубха̄вата̄йа косасампаттийа̄пи пабха̄васампаттисиддхито ‘‘хаттхи…пе… його’’ти вуттам̣. (косо хи на̄ма сати усса̄хасампаттийам̣ дуггам̣ теджам̣ кусуморам̣ параккамам̣ паббатомукхам̣ амосапахаран̣ам̣) тивидхасаттийогапхалам̣ парипун̣н̣ам̣ хотӣти самбандхо. сесехӣти сесехи пан̃чахи ратанехи.
адосакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена̄ти адосасан̇кха̄тена кусаламӯлена сахаджа̄та̄дипаччайавасена уппа̄дитакаммасса а̄нубха̄вена сампаджджанти сомматараратанаджа̄тикатта̄. маджджхима̄ни ман̣ииттхигахапатиратана̄ни. алобха…пе… камма̄нубха̄вена сампаджджанти ул̣а̄расса дханасса, ул̣а̄радханапат̣ила̄бхака̄ран̣асса ча паричча̄гасампада̄хетукатта̄. паччхиманти парин̣а̄йакаратанам̣. тан̃хи амоха…пе… камма̄нубха̄вена сампаджджати маха̄пан̃н̃енева чаккаваттира̄джакиччасса парин̣етаббатта̄. упадесо на̄ма сависесам̣ саттаннам̣ ратана̄нам̣ вича̄ран̣авасена паватто катха̄бандхо.
саран̣ато пат̣ипаккхавидхаманато сӯра̄, тена̄ха ‘‘абхӣрукаджа̄тика̄’’ти. асуре виджинитва̄ т̣хитатта̄ вӣро, сакко дева̄нам̣ индо. тасса ан̇гам̣ девапутто сенан̇габха̄ватоти вуттам̣ ‘‘вӣран̇гарӯпа̄ти девапуттасадисака̄йа̄’’ти. ‘‘еке’’ти са̄расама̄са̄чарийама̄ха. сабха̄воти сабха̄вабхӯто аттхо. вӣрака̄ран̣анти вӣрабха̄вака̄ран̣ам̣. вӣрийамайасарӣра̄ вийа̄ти савиггахавӣрийасадиса̄, савиггахам̣ че вӣрийам̣ сийа̄ там̣садиса̄ти аттхо. нану ран̃н̃о чаккаваттисса пат̣исена̄ на̄ма наттхи, йа’масса путта̄ памаддеййум̣, атха касма̄ парасенаппамаддана̄ти вуттанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха сачетиа̄ди, тена парасена̄ хоту ва̄ ма̄ ва̄ те пана евам̣ маха̄нубха̄ва̄ти дассети. дхаммена̄ти катупачитена аттано пун̃н̃адхаммена. тена хи сан̃чодита̄ патхавийам̣ саббара̄джа̄но паччуггантва̄ ‘‘сва̄гатам̣ те маха̄ра̄джа̄’’ти а̄дим̣ ватва̄ аттано раджджам̣ ран̃н̃о чаккаваттисса ниййа̄тенти, тена вуттам̣ ‘‘со имам̣…пе… аджджха̄васатӣ’’ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана тасса йатха̄вуттасса дхаммасса чиратарам̣ випаччитум̣ паччайабхӯтам̣ чаккаваттиваттасамуда̄гатам̣ пайогасампаттисан̇кха̄там̣ дхаммам̣ дассетум̣ ‘‘па̄н̣о на хантабботиа̄дина̄ пан̃часӣладхаммена̄’’ти вуттам̣. еван̃хи ‘‘адан̣д̣ена асаттхена̄’’ти идам̣ вачанам̣ сут̣т̣хутарам̣ саматтхитам̣ хотӣти. йасма̄ ра̄га̄дайо па̄падхамма̄ уппаджджама̄на̄ саттасанта̄нам̣ чха̄детва̄ парийонандхитва̄ тит̣т̣ханти кусалаппаваттим̣ нива̄ренти, тасма̄ те ‘‘чхадана̄, чхада̄’’ти ча вутта̄. виват̣етва̄ти вигаметва̄. пӯджа̄рахата̄ вутта̄ ‘‘арахатӣти араха’’нти. тасса̄ пӯджа̄рахата̄йа. йасма̄ самма̄самбуддхо, тасма̄ араханти. буддхаттахетубхӯта̄ виват̣т̣аччхадата̄ вутта̄ сава̄санасаббакилесаппаха̄напуббакатта̄ буддхабха̄васса.
арахам̣ ват̣т̣а̄бха̄вена̄ти пхалена хетуанума̄надассанам̣. самма̄самбуддхо чхадана̄бха̄вена̄ти хетуна̄ пхала̄нума̄надассанам̣. хетудвайам̣ вуттам̣ ‘‘виват̣т̣о виччхадо ча̄’’ти. дутийена веса̄раджджена̄ти ‘‘кхӣн̣а̄савасса те пат̣иджа̄нато’’тиа̄дина̄ вуттена веса̄раджджена. пуримасиддхӣти пуримасса падасса аттхасиддхӣти аттхо. пат̣хамена̄ти ‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.150; а. ни. 4.8) вуттена веса̄раджджена. дутийасиддхӣти дутийасса падасса аттхасиддхи, буддхаттхасиддхӣти аттхо. татийачатуттхехӣти ‘‘йе кхо пана те антара̄йика̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄, (ма. ни. 1.150; а. ни. 4.8) ‘‘йасса кхо пана те аттха̄йа̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.150; а. ни. 4.8) ча вуттехи татийачатуттхехи веса̄раджджехи. татийасиддхӣти виват̣т̣аччхаданата̄сиддхи йа̄тха̄вато антара̄йиканиййа̄никадхамма̄падесена хи саттху виват̣т̣аччхаданабха̄во локе па̄кат̣о ахоси. пуримам̣ дхаммачаккхунти пуримападам̣ бхагавато дхаммачаккхум̣ са̄дхети килеса̄рӣнам̣, сам̣са̄рачаккасса ча ара̄нам̣ хатабха̄вадӣпанато. дутийам̣ падам̣ буддхачаккхум̣ са̄дхети самма̄самбуддхассева там̣саббха̄вато. татийам̣ падам̣ самантачаккхум̣ са̄дхети сава̄санасаббакилесаппаха̄надӣпанато. ‘‘самма̄самбуддхо’’ти хи ватва̄ ‘‘виват̣т̣аччхадо’’ти вачанам̣ буддхабха̄ва̄вахамева саббакилесаппаха̄нам̣ вибха̄вети. ‘‘сӯрабха̄ва’’нти лаккхан̣авибха̄ване висадан̃а̄н̣атам̣.
259. евам̣ бхоти еттха еванти вачанасампат̣иччхане нипа̄то. вачанасампат̣иччханан̃четтха ‘‘татха̄ майам̣ там̣ бхавантам̣ готамам̣ ведисса̄ма, твам̣ манта̄нам̣ пат̣иггахета̄’’ти ча евам̣ паваттасса поккхараса̄тино вачанасса сампат̣иггахоти а̄ха. ‘‘сопи та̄йа̄’’тиа̄ди. таттха та̄йа̄ти та̄йа йатха̄вутта̄йа самуттеджана̄йа. айа̄набхӯминти йа̄насса абхӯмим̣. дива̄падха̄ника̄ти дива̄падха̄на̄нуйун̃джанака̄.
260. йадипи пуббе амбат̣т̣хакулам̣ аппан̃н̃а̄там̣, тада̄ пана пан̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тада̄ кира̄’’тиа̄ди. атуритоти авега̄йанто.
261. йатха̄ кхаманӣйа̄дӣни пуччхантоти йатха̄ бхагава̄ ‘‘каччи во ма̄н̣ава̄ кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйа’’нтиа̄дина̄ кхаманӣйа̄дӣни пуччханто техи ма̄н̣авехи саддхим̣ пат̣хамам̣ паваттамодо ахоси пуббабха̄сита̄йа таданукаран̣ена евам̣ тепи ма̄н̣ава̄ бхагавата̄ саддхим̣ самаппаваттамода̄ ахесунти йоджана̄. там̣ пана самаппаваттамодатам̣ упама̄йа дассетум̣ ‘‘сӣтодакам̣ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саммодитанти сам̣сандитам̣. екӣбха̄ванти саммоданакирийа̄йа сама̄натам̣. кхаманӣйанти ‘‘идам̣ чатучаккам̣ навадва̄рам̣ сарӣрайантам̣ дуккхабахулата̄йа сабха̄вато дуссахам̣ каччи кхамитум̣ саккун̣еййа’’нти пуччханти, йа̄панӣйанти а̄ха̄ра̄дипаччайапат̣ибаддхавуттикам̣ чираппабандхасан̇кха̄та̄йа йа̄пана̄йа каччи йа̄петум̣ саккун̣еййам̣. сӣсарога̄диа̄ба̄дха̄бха̄вена каччи аппа̄ба̄дхам̣, дуккхаджӣвика̄бха̄вена каччи аппа̄тан̇кам̣, там̣там̣киччакаран̣е ут̣т̣ха̄насукхата̄йа каччи лахут̣т̣ха̄нам̣, таданурӯпабалайогато каччи балам̣, сукхавиха̄расаббха̄вена каччи пха̄сувиха̄ро аттхӣти саббаттха каччи-саддам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо. балаппатта̄ пӣти пӣтийева. тарун̣апӣти па̄моджджам̣. саммоданам̣ джанети каротӣти саммоданикам̣ тадева саммоданӣйам̣. саммодитаббато саммоданӣйанти идам̣ пана аттхам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘саммодитум̣ йуттабха̄вато’’ти. саритаббабха̄вато ануссаритаббабха̄вато ‘‘саран̣ӣйа’’нти ваттаббе ‘‘са̄ран̣ӣйа’’нти дӣгхам̣ катва̄ вуттам̣. ‘‘суййама̄насукхато’’ти а̄па̄тхамадхуратама̄ха, ‘‘ануссарийама̄насукхато’’ти вимаддараман̣ӣйатам̣. ‘‘бйан̃джанапарисуддхата̄йа̄’’ти сабха̄ванируттибха̄вена тасса̄ катха̄йа вачанача̄турийама̄ха, ‘‘аттхапарисуддхата̄йа̄’’ти аттхасса нирупаккилесатам̣. анекехи парийа̄йехӣти анекехи ка̄ран̣ехи.
апаса̄десса̄мӣти ман̇кум̣ карисса̄ми. кан̣т̣хе оламбетва̄ти убхосу кхандхесу са̄т̣акам̣ а̄саджджетва̄ кан̣т̣хе оламбитва̄. дуссакан̣н̣ам̣ гахетва̄ти ниваттхаса̄т̣акасса даса̄кот̣им̣ екена хаттхена гахетва̄. чан̇камам̣ абхирухитва̄ти чан̇камитум̣ а̄рабхитва̄. дха̄тусамата̄ти раса̄дидха̄тӯнам̣ сама̄ваттхата̄, арогата̄ти аттхо. ана̄ча̄рабха̄васа̄ран̣ӣйанти ана̄ча̄рабха̄вена саран̣ӣйам̣. ‘‘ана̄ча̄ро вата̄йа’’нти саритаббакам̣.
262. ‘‘бхаваггам̣ гахетука̄мо вийа̄’’тиа̄ди асаккун̣еййатта̄ дуккарам̣ киччам̣ а̄рабхатӣти дассетум̣ вуттам̣. асаккун̣еййан̃хетам̣ садевакена̄пи локена, йадидам̣ бхагавато апаса̄данам̣, тена̄ха ‘‘ат̣т̣ха̄не ва̄йаматӣ’’ти. айам̣ ба̄ло ‘‘майи кин̃чи акатхенте майа̄ саддхим̣ катхетумпи на висахатӣ’’ти ма̄намева пагган̣хиссати, катхенте пана катха̄пасан̇генасса джа̄тиготте вибха̄вите ма̄наниггахо бхависсатӣти бхагава̄ ‘‘евам̣ ну те’’тиа̄дима̄ха. тена вуттам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄’’тиа̄ди. а̄ча̄расама̄ча̄расиккха̄панена а̄чарийа̄, тесам̣ пана а̄чарийа̄нам̣ пакат̣т̣ха̄ а̄чарийа̄ти па̄чарийа̄ йатха̄ папита̄махоти, тена̄ха ‘‘а̄чарийехи ча тесам̣ па̄чарийехи ча̄’’ти.
пат̣хамаиббхава̄даван̣н̣ана̄
263. тӣсу ирийа̄патхесӯти т̣ха̄нагамананисаджджа̄су. катха̄пал̣а̄санти катха̄васена йугагга̄хам̣. сайа̄нена а̄чарийена саддхим̣ сайа̄насса катха̄ на̄ма а̄ча̄ро на хоти, там̣ итарехи садисам̣ катва̄ катханам̣ идха катха̄пал̣а̄со.
тасса пана йам̣ ана̄ча̄рабха̄вавибха̄ванам̣ саттха̄ра̄ амбат̣т̣хена саддхим̣ катхентена катам̣, там̣ сан̇гӣтиана̄рул̣хам̣ парампара̄бхатанти упари па̄л̣ийа̄ самбандхабха̄вена дассенто ‘‘тато кира̄’’тиа̄дима̄ха. мун̣д̣ака̄ саман̣ака̄ти ча гараха̄йам̣ ка-саддо, тена̄ха ‘‘хӣл̣енто’’ти. ибхасса пайого ибхо уттарападалопена, там̣ ибхам̣ арахантӣти иббха̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ ибхо хаттхива̄ханабхӯто парасса васена ваттати, на аттано, евам̣ етепи бра̄хман̣а̄нам̣ суссусака̄ судда̄ парасса васена ваттанти, на аттано, тасма̄ ибхасадисапайогата̄йа иббха̄ти. те пана кут̣умбиката̄йа гхарава̄сино гхарасса̄мика̄ хонтӣти а̄ха ‘‘гахапатика̄’’ти. кан̣ха̄ти кан̣хаджа̄тика̄. диджа̄ ева хи суддхаджа̄тика̄, на итарети тасса адхиппа̄йо, тена̄ха ‘‘ка̄л̣ака̄’’ти. мукхато никкханта̄ти бра̄хман̣а̄нам̣ пуббапуриса̄ брахмуно мукхато никкханта̄, айам̣ тесам̣ пат̣хамуппаттӣти адхиппа̄йо. сесападесупи есева найо. ‘‘саман̣а̄ пит̣т̣хипа̄дато’’ти идам̣ панасса ‘‘мукхато никкханта̄’’тиа̄дивачанатопи ативийа асамавеккхитавачанам̣ чатуван̣н̣апарийа̄паннассева саман̣абха̄васамбхавато. анийаметва̄ти ависесетва̄, ануддесикабха̄вена̄ти аттхо.
ма̄нуссайавасена катхетӣти ма̄нуссайам̣ авасса̄йа атта̄нам̣ уккам̣сенто, паре ча вамбхенто ‘‘мун̣д̣ака̄’’ти а̄дим̣ катхети. джа̄на̄пемӣти джа̄тиготтасса пама̄н̣ам̣ йа̄тха̄вато вибха̄ванена пама̄н̣ам̣ джа̄на̄пемӣти. аттхо етасса аттхӣти аттхикам̣ дан̣д̣икан̃а̄йена.
‘‘йа̄йева кхо панаттха̄йа̄’’ти иттхилин̇гавасена вуттанти ваданти, там̣ парато ‘‘пурисалин̇гавасенева̄’’ти ваккхама̄натта̄ йуттам̣. йа̄йа аттха̄йа̄ти ва̄ пуллин̇гавасенева тадаттхе сампада̄навачанам̣, йасса аттхасса аттха̄йа̄ти аттхо. асса̄ти амбат̣т̣хасса дассетва̄ти самбандхо. ан̃н̃есанти ан̃н̃есам̣ са̄дхурӯпа̄нам̣. сантикам̣ а̄гата̄нанти гурут̣т̣ха̄нийа̄нам̣ сантикам̣ упагата̄нам̣. ваттанти техи чаритаббаа̄ча̄рам̣. асиккхитоти а̄ча̄рам̣ асиккхито. тато ева аппассуто. ба̄хусаччан̃хи на̄ма йа̄вадева упасаматтхам̣ иччхитаббам̣, тадабха̄вато амбат̣т̣хо аппассуто асиккхито ‘‘авусито’’ти вин̃н̃а̄йати, тена̄ха ‘‘етасса хӣ’’тиа̄ди.
264. кодхавасачиттата̄йа асакамано. ма̄наниммаданаттханти ма̄насса ниммаданаттхам̣. уггилетва̄ти синехапа̄нена килиннам̣ уббаманам̣ катва̄. готтена готтанти тена вуттена пура̄танаготтена ида̄ни там̣ там̣ анаваджджасан̃н̃итам̣ готтам̣ са̄ваджджато ут̣т̣ха̄петва̄ уддхаритва̄. сесападесупи есева найо. таттха готтам̣ а̄дипурисавасена, кула̄падосо, таданвайе уппаннаабхин̃н̃а̄тапурисавасена ведитаббо йатха̄ ‘‘а̄диччо, магхадево’’ти. готтамӯласса га̄райхата̄йа ама̄наваттхубха̄вапаведанато ‘‘ма̄наддхаджам̣ мӯле чхетва̄’’ти вуттам̣. гхат̣т̣ентоти омасанто.
йасмим̣ ма̄нуссайакодхуссайа̄ ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхаддха̄, со ‘‘чан̣д̣о’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘чан̣д̣а̄ти ма̄нанисситакодхайутта̄’’ти. кхара̄ти читтена, ва̄ча̄йа ча каккхал̣а̄. лахука̄ти тарун̣а̄. бхасса̄ти ‘‘са̄хасика̄’’ти кечи ваданти, ‘‘са̄рамбхака̄’’ти апаре. сама̄на̄ти хонта̄, бхавама̄на̄ти аттхоти а̄ха ‘‘санта̄ти пуримападассева вевачана’’нти. на саккаронтӣти сакка̄рам̣ на каронти. апачитикамманти пан̣ипа̄такамма на̄нуломанти аттано джа̄тийа̄ на ануччхавиканти аттхо.
дутийаиббхава̄даван̣н̣ана̄
265. ка̄мам̣ сакйара̄джакуле йо саббесам̣ буддхатаро саматтхо ча, со ева абхисекам̣ лабхати, екаччо пана абхиситто сама̄но ‘‘идам̣ раджджам̣ на̄ма бахукиччам̣ бахубйа̄па̄ра’’нти тато ниббиджджа раджджам̣ вайаса̄ анантарасса ниййа̄тети, када̄чи сопи ан̃н̃асса̄ти та̄дисе сандха̄йа̄ха ‘‘сакйа̄ти абхиситтара̄джа̄но’’ти. кулавам̣сам̣ джа̄нантӣти кан̣ха̄йанато пат̣т̣ха̄йа парампара̄гатам̣ ануссававасена джа̄нанти. кула̄бхима̄нино хи йебхуййена паресам̣ учча̄вачам̣ кулам̣ татха̄ татха̄ уда̄харанти, аттано ча кулавам̣сам̣ джа̄нанти, евам̣ амбат̣т̣хопи. татха̄ хи со парато бхагавата̄ пуччхито ваджирапа̄н̣ибхайена йа̄тха̄вато катхеси.
татийаиббхава̄даван̣н̣ана̄
266. кхетталед̣д̣ӯнанти кхетте касанавасена нан̇галена ут̣т̣ха̄питалед̣д̣ӯнам̣. ‘‘лат̣укика̄’’ иччева пан̃н̃а̄та̄ кхуддакасакун̣ика̄ лат̣укикопамаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘ча̄такасакун̣ика̄’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.150) вутта̄. кодхавасена лаггитунти упанайхитум̣, а̄гха̄там̣ бандхитунти аттхо. ‘‘амхе хам̣сакон̃чаморасаме каротӣ’’ти имина̄ ‘‘на там̣ кочи хам̣со ва̄’’тиа̄дивачанам̣ сан̇гӣтим̣ ана̄рул̣хам̣ тада̄ бхагавата̄ вуттамева̄ти дассети. ‘‘евам̣ ну те’’тиа̄дивачанам̣, ‘‘авуситава̄йева̄’’тиа̄дивачанан̃ча ма̄навасена саман̣ена готамена вуттанти ман̃н̃атӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘нимма̄но да̄ни джа̄тоти ман̃н̃ама̄но’’ти.
да̄сипуттава̄даван̣н̣ана̄
267. нимма̄детӣти а-ка̄расса а̄-ка̄рам̣ катва̄ ниддесоти а̄ха ‘‘ниммадетӣ’’ти. ка̄мам̣ готтам̣ на̄метам̣ питито ладдхаббам̣, на ма̄тито на хи бра̄хман̣а̄нам̣ саготта̄йа а̄ва̄хавива̄хо иччхито, готтана̄мам̣ пана йасма̄ джа̄тисиддхам̣, на киттимам̣, джа̄ти ча убхайасамбандхинӣ, тасма̄ ‘‘ма̄та̄петтиканти ма̄та̄питӯнам̣ сантака’’нти вуттам̣. на̄маготтанти готтана̄мам̣, на киттимана̄мам̣, на гун̣ана̄мам̣ ва̄. таттха ‘‘кан̣ха̄йано’’ти нирул̣ха̄ йа̄ на̄мапан̣н̣атти, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пан̣н̣аттивасена на̄манти. там̣ пана кан̣хаисито пат̣т̣ха̄йа тасмим̣ кулапарампара̄васена а̄гатам̣, на етасмим̣йева нирул̣хам̣, тена вуттам̣ ‘‘павен̣ӣвасена готта’’нти. готта-падасса пана аттхо хет̣т̣ха̄ вуттойева. ануссаратоти еттха на кевалам̣ ануссаран̣ам̣ адхиппетам̣, атха кхо куласуддхивӣмам̣санавасена̄ти а̄ха ‘‘кулакот̣им̣ содхентасса̄’’ти. аййапутта̄ти аййикапутта̄ти а̄ха ‘‘са̄мино путта̄’’ти. диса̄ окка̄каран̃н̃о антоджа̄та̄ да̄сӣти а̄ха ‘‘гхарада̄сийа̄ путто’’ти. еттха ча йасма̄ амбат̣т̣хо джа̄тим̣ нисса̄йа ма̄наттхаддхо, на часса йа̄тха̄вато джа̄тийа̄ авибха̄вита̄йа ма̄наниггахо хоти, ма̄наниггахе ча кате апарабха̄ге ратанаттайе пасӣдиссати, на ‘‘да̄сӣ’’ти ва̄ча̄ пхарусава̄ча̄ на̄ма хоти читтасса сан̣хабха̄вато. абхайасуттан̃четтха (ма. ни. 2.83; а. ни. 4.184) нидассанам̣. кечи ча сатта̄ аггина̄ вийа лоха̄дайо каккхал̣а̄йа ва̄ча̄йа мудубха̄вам̣ гаччханти, тасма̄ бхагава̄ амбат̣т̣хам̣ ниббисеванам̣ ка̄тука̄мо ‘‘аййапутта̄ сакйа̄ бхаванти, да̄сипутто твамаси сакйа̄на’’нти авоча.
т̣хапентӣти пан̃н̃апенти, тена̄ха ‘‘окка̄ко’’тиа̄ди. пабха̄ ниччхарати данта̄нам̣ ативийа пабхассарабха̄вато.
пат̣хамакаппика̄нанти пат̣хамакаппасса а̄дика̄ле ниббатта̄нам̣. кира-саддо ануссаваттхе, тена йо вуччама̄на̄йа ра̄джапарампара̄йа кесан̃чи матибхедо, там̣ уллин̇гети. маха̄самматасса̄ти ‘‘айам̣ но ра̄джа̄’’ти маха̄джанена самманнитва̄ т̣хапитатта̄ ‘‘маха̄саммато’’ти евам̣ самматасса. йам̣ сандха̄йа ваданти –
‘‘а̄диччакуласамбхӯто, сувисуддхагун̣а̄каро;
маха̄нубха̄во ра̄джа̄си, маха̄самматана̄мако.
йо чаккхубхӯто локасса, гун̣арам̣сисамуджджало;
тамонудо вирочиттха, дутийо вийа бха̄н̣ума̄.
т̣хапита̄ йена марийа̄да̄, локе локахитесина̄;
ваваттхита̄ саккун̣анти, на вилан̇гхайитум̣ джана̄.
йасассинам̣ теджассинам̣, локасӣма̄нураккхакам̣;
а̄дибхӯтам̣ маха̄вӣрам̣, катхайанти ‘манӯ’ти йа’’нти.
тасса ча путтапапуттапарампарам̣ сандха̄йа –
‘‘тасса путто маха̄теджо, роджо на̄ма махӣпати;
тасса путто варароджо, паваро ра̄джаман̣д̣але.
тасса̄си калйа̄н̣агун̣о, калйа̄н̣о на̄ма атраджо;
ра̄джа̄ тасса̄си танайо, варакалйа̄н̣ана̄мако.
тасса путто маха̄вӣро, мандха̄та̄ ка̄мабхогинам̣;
аггабхӯто махиндена, ад̣д̣хараджджена пӯджито.
тасса сӯну маха̄теджо, варамандха̄туна̄мако;
‘упосатхо’ти на̄мена, тасса путто маха̄йасо.
варо на̄ма маха̄теджо, тасса путто маха̄варо;
тасса̄си упавароти, путто ра̄джа̄ маха̄бало.
тасса путто магхадево, деватулйо махӣпати;
чатура̄сӣтисахасса̄ни, тасса путтапарампара̄.
тесам̣ паччхимако ра̄джа̄, ‘окка̄ко’ ити виссуто;
маха̄йасо маха̄теджо, акхуддо ра̄джаман̣д̣але’’ти.
а̄ди тесам̣ паччхатоти тесам̣ магхадева парампарабхӯта̄нам̣ кал̣а̄раджанакапарийоса̄на̄нам̣ анекасатасахасса̄нам̣ ра̄джӯнам̣ апарабха̄ге окка̄ко на̄ма ра̄джа̄ ахоси, тасса парампара̄бхӯта̄нам̣ анекасатасахасса̄нам̣ ра̄джӯнам̣ апарабха̄ге апаро окка̄ко на̄ма ра̄джа̄ ахоси, тасса парампарабхӯта̄нам̣ анекасатасахасса̄нам̣ ра̄джӯнам̣ апарабха̄ге пуна̄паро окка̄ко на̄ма ра̄джа̄ ахоси, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тайо окка̄кавам̣са̄ ахесум̣. тесу татийаокка̄касса̄’’тиа̄ди.
сахаса̄ варам̣ ада̄синти путтадассанена соманассаппатто сахаса̄ авӣмам̣ситва̄ тут̣т̣хийа̄ васена варам̣ ада̄сим̣, ‘‘йам̣ иччхаси, там̣ ган̣ха̄’’ти. раджджам̣ парин̣а̄метум̣ иччхатӣти са̄ джантукума̄расса ма̄та̄ мама там̣ варада̄нам̣ антарам̣ катва̄ имам̣ раджджам̣ парин̣а̄метум̣ иччхатӣти.
наппасахеййа̄ти на парийатто бхавеййа.
никкхамма̄ти гхара̄ва̄сато, ка̄мехи ча никкхамитва̄. хет̣т̣ха̄ ча̄ти ча-саддена ‘‘асӣтихаттхе’’ти идам̣ анукад̣д̣хати. техӣти мигасӯкарехи, ман̣д̣ӯкамӯсикехи ча. тети сӣхабйаггха̄дайо, саппабил̣а̄ра̄ ча.
авасеса̄хи аттано аттано канит̣т̣ха̄хи.
вад̣д̣хама̄на̄нанти ана̄даре са̄мивачанам̣. кут̣т̣харого на̄ма са̄самасӯрӣрога̄ вийа йебхуййена сан̇каманасабха̄воти вуттам̣ ‘‘айам̣ рого сан̇каматӣти чинтетва̄’’ти.
мигасӯкара̄дӣнанти а̄ди-саддена ваначарасон̣а̄дике сан̇ган̣ха̄ти.
тасмим̣ нисиннети самбандхо. кхаттийама̄йа̄рочанена аттано кхаттийабха̄вам̣ джа̄на̄петва̄.
нагарам̣ ма̄пехӣти са̄ха̄рам̣ нагарам̣ ма̄пехӣти адхиппа̄йо.
кесаггахан̣анти кесавен̣ибандханам̣. дуссаггахан̣анти ваттхасса нива̄сана̄ка̄ро.
268. аттано упа̄рамбхамочанаттха̄йа̄ти а̄чарийена амбат̣т̣хена ча аттано аттано упари па̄петаббаупава̄дасса апанайанаттхам̣. асмим̣ вачанети ‘‘чатта̄роме бхо готама ван̣н̣а̄’’тиа̄дина̄ аттана̄ вутте, бхота̄ ча готамена вутте ‘‘джа̄тива̄де’’ти имасмим̣ йатха̄дхикате вачане. таттха пана йасма̄ веде вуттавидхина̄ва тена пат̣имантетаббам̣ хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ведаттайавачане’’ти, ‘‘етасмим̣ ва̄ да̄сипуттавачане’’ти ча.
270. дхаммо на̄ма ка̄ран̣ам̣ ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 718) вийа, саха дхаммена̄ти сахадхаммо, сахадхаммо ева сахадхаммикоти а̄ха ‘‘сахетуко’’ти.
271. тасма̄ тада̄ пат̣ин̃н̃а̄татта̄. та̄сетва̄ пан̃хам̣ виссаджджа̄песса̄мӣти а̄гато йатха̄ там̣ саччакасама̄гаме. ‘‘бхагава̄ чева пассати амбат̣т̣хо ча̄’’ти еттха итаресам̣ адассане ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘йади хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. а̄ва̄хетва̄ти мантабалена а̄нетва̄. тасса̄ти амбат̣т̣хасса. ва̄дасан̇гхат̣т̣ети ва̄ча̄сан̇гхат̣т̣е.
272. та̄н̣анти гавесама̄ноти, ‘‘айамева саман̣о готамо ито бхайато мама та̄йако’’ти бхагавантам̣йева ‘‘та̄н̣а’’нти парийесанто упагаччханто. сесапададвайепи есева найо. та̄йатӣти йатха̄упат̣т̣хитабхайато па̄лети, тена̄ха ‘‘раккхатӣ’’ти, етена та̄н̣а-саддасса каттуса̄дханатама̄ха. йатхупат̣т̣хитена бхайена упаддуто нилӣйати еттха̄ти лен̣ам̣, упалайанам̣, етена лен̣а-саддасса адхикаран̣аса̄дханатама̄ха. ‘‘саратӣ’’ти етена саран̣а-саддасса каттуса̄дханатама̄ха.
амбат̣т̣хавам̣сакатха̄ван̣н̣ана̄
274. ган̇га̄йа даккхин̣атоти ган̇га̄йа надийа̄ даккхин̣адиса̄йа. а̄вудхам̣ на париваттатӣти сарам̣ ва̄саттиа̄дим̣ ва̄ парасса упари кхипитука̄масса хаттхам̣ на париваттати, хаттхе пана апариваттенте куто а̄вудхапариваттананти а̄ха ‘‘а̄вудхам̣ на париваттатӣ’’ти. со кира ‘‘катхам̣ на̄ма̄хам̣ диса̄йа да̄сийа̄ куччхимхи ниббатто’’ти там̣ хӣнам̣ джа̄тим̣ джигуччханто ‘‘ханда̄хам̣ йатха̄ татха̄ имам̣ джа̄тим̣ содхесса̄мӣ’’ти ниггато, тена̄ха ‘‘ида̄ни ме маноратхам̣ пӯресса̄мӣ’’тиа̄ди. виджджа̄балена ра̄джа̄нам̣ та̄сетва̄ тасса дхӣтуйа̄ ладдхака̄лато пат̣т̣ха̄йа мйа̄йам̣ джа̄тисодхита̄ бхависсатӣти тасса адхиппа̄йо. амбат̣т̣хам̣ на̄ма виджджанти сатта̄нам̣ сарӣре аббхан̇гам̣ т̣хапетӣти амбат̣т̣ха̄ти евам̣ ладдхана̄мам̣ виджджам̣, мантанти аттхо. йато амбат̣т̣ха̄ етасмим̣ аттхӣти амбат̣т̣хоти кан̣хо иси пан̃н̃а̄йиттха, там̣бам̣саджа̄тата̄йа айам̣ ма̄н̣аво ‘‘амбат̣т̣хо’’ти вохарӣйати.
сет̣т̣хаманте ведамантети адхиппа̄йо. манта̄нубха̄вена ран̃н̃о ба̄хуккхамбхаматтам̣ джа̄там̣ тена панасса ба̄хуккхамбхена ра̄джа̄, ‘‘ко джа̄на̄ти, ким̣ бхависсатӣ’’ти бхӣто уссан̇кӣ утра̄со ахоси, тена̄ха ‘‘бхайена ведхама̄но ат̣т̣ха̄сӣ’’ти. соттхи бхаддантети а̄дивачанам̣ авочум̣. ‘‘айам̣ маха̄нубха̄во исӣ’’ти ман̃н̃ама̄на̄.
ундрийиссатӣти виппакирийиссати, тена̄ха ‘‘бхиджджиссатӣ’’ти. манте париваттитети ба̄хуккхамбхакамантасса пат̣иппассамбхакавиджджа̄сан̇кха̄те манте ‘‘саро отаратӯ’’ти париваттите. еварӯпа̄нан̃хи манта̄нам̣ екам̣сенева пат̣иппассамбхакавиджджа̄ хонтийева йатха̄ там̣ кусума̄ракавиджджа̄нам̣. аттано дхӣту апава̄дамочанаттхам̣ тасса бхуджиссакаран̣ам̣. тасса̄нурӯпе иссарийе т̣хапанаттхам̣ ул̣а̄ре ча нам̣ т̣ха̄не т̣хапеси.
кхаттийасет̣т̣хабха̄ваван̣н̣ана̄
275. самасса̄санаттхама̄ха карун̣а̄йанто, на кулӣнабха̄вадассанаттхам̣, тена̄ха ‘‘атха кхо бхагава̄’’тиа̄ди. бра̄хман̣есӯти бра̄хман̣а̄нам̣ самӣпе, тато бра̄хман̣ехи ладдхаббам̣ а̄сана̄дим̣ сандха̄йа ‘‘бра̄хман̣а̄нам̣ антаре’’ти вуттам̣. кевалам̣ саддха̄йа ка̄таббам̣ саддхам̣, паралокагате сандха̄йа на тато кин̃чи апаттхентена ка̄таббанти аттхо, тена̄ха ‘‘матаке уддисса катабхатте’’ти. ман̇гала̄дибхаттети а̄ди-саддена уссавадевата̄ра̄дхана̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. йан̃н̃абхаттети па̄пасан̃н̃ама̄дивасена катабхатте. па̄хунака̄нанти атитхӣнам̣. кхаттийабха̄вам̣ аппатто убхато суджа̄тата̄бха̄вато, тена̄ха ‘‘апарисуддхоти аттхо’’ти.
276. иттхим̣ каритва̄ти еттха каран̣ам̣ кирийа̄са̄ман̃н̃ависайанти а̄ха ‘‘иттхим̣ парийеситва̄’’ти. бра̄хман̣акан̃н̃ам̣ иттхим̣ кхаттийакума̄расса бхарийа̄бхӯтам̣ гахетва̄пи кхаттийа̄ва сет̣т̣ха̄, хӣна̄ бра̄хман̣а̄ти йоджана̄. пурисена ва̄ пурисам̣ каритва̄ти еттха̄пи есева найо. пакаран̣ети ра̄га̄дивасена падут̣т̣хе паккхалите ка̄ран̣е, тена̄ха ‘‘досе’’ти. бхассати нираттхакабха̄вена кхипӣйатӣти бхассам̣, чха̄рика̄.
277. джанитасминти каммакилесехи ниббатте. джане етасминти ва̄ джанетасмим̣, мануссесӯти аттхо, тена̄ха ‘‘готтапат̣иса̄рино’’ти. сам̣сандитва̄ти гхат̣етва̄, авируддхам̣ катва̄ти аттхо.
пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
виджджа̄чаран̣акатха̄ван̣н̣ана̄
278. идам̣ ват̣т̣атӣти идам̣ аджджхена̄ди каттум̣ лаббхати. джа̄тива̄давинибаддха̄ти джа̄тисаннисситава̄де винибаддха̄. бра̄хман̣ассева аджджхенаджджха̄панайаджанайа̄джана̄дайоти евам̣ йе аттуккам̣санапаравамбханавасена паватта̄, тато ева те ма̄нава̄дапат̣ибаддха̄ ча хонти. йе пана а̄ва̄хавива̄хавинибаддха̄, те ева самбандхаттайавасена ‘‘арахаси ва̄ мам̣ твам̣, на ва̄ мам̣ твам̣ арахасӣ’’ти евам̣ паваттанака̄.
йаттха̄ти йассам̣ виджджа̄чаран̣асампаттийам̣. лаггисса̄ма̄ти олагга̄ антогадха̄ бхависса̄ма̄ти чинтайимха. параматтхато авиджджа̄чаран̣а̄нийева ‘‘виджджа̄чаран̣а̄нӣ’’ти гахетва̄ т̣хито параматтхато виджджа̄чаран̣есу вибхаджийама̄несу со тато дӯрато апанӣто на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘дӯрамева аваккхипӣ’’ти. самуда̄гамато пабхутӣтиа̄дисамут̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа.
279. тивидхам̣ сӣланти кхуддака̄дибхедам̣ тивидхам̣ сӣлам̣. сӣлавасенева̄ти сӣлапарийа̄йенева. кин̃чи кин̃чӣти ахим̣сана̄дийаманийамалаккхан̣ам̣ кин̃чи кин̃чи сӣлам̣ аттхи. таттха таттхева лаггеййа̄ти тасмим̣ тасмим̣йева бра̄хман̣асамайасиддхе сӣламатте ‘‘чаран̣а’’нти лаггеййа. ат̣т̣хапи сама̄паттийо чаран̣анти ниййа̄тита̄ хонти рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄наниддесенева арӯпаджджха̄на̄нампи ниддит̣т̣хабха̄ва̄паттито ниййа̄тита̄ нидассита̄.
чатуапа̄йамукхакатха̄ван̣н̣ана̄
280. асампа̄пун̣антоти а̄рабхитва̄ сампаттум̣ асакконто. ависахама̄ноти а̄рабхитумева асакконто. кха̄ринти париккха̄рам̣. там̣ пана вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘аран̣ӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аран̣ӣти аггидхаманакам̣ аран̣ӣдвайам̣. суджа̄ти дабби. а̄ди-саддена тидан̣д̣атигхат̣ика̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти кха̄рибхаританти кха̄рӣхи пун̣н̣ам̣. нану упасампаннасса бхиккхуно са̄саникопи йо кочи анупасампанно аттхато парича̄ракова, ким̣ ан̇гам̣ пана ба̄хиракапаббаджитети таттха висесам̣ дассетум̣ ‘‘ка̄ман̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. вуттанайена̄ти ‘‘каппийакаран̣а…пе… ваттакаран̣авасена̄’’ти евам̣ вуттена найена. парича̄рако хоти упасампаннабха̄васса висит̣т̣хабха̄вато. ‘‘навакот̣исахасса̄нӣ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.20; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 37) вуттаппабхеда̄нам̣ анекасахасса̄нам̣ сам̣варавинайа̄нам̣ сама̄дийитва̄ ваттанена упарибхӯта̄ аггабхӯта̄ сампада̄ти хи ‘‘упасампада̄’’ти вуччатӣти. гун̣а̄дхикопӣти гун̣ехи уккат̣т̣хопи. айам̣ пана̄ти вутталаккхан̣о та̄пасо.
та̄паса̄ на̄ма каммава̄дикирийа̄ва̄дино, на са̄санасса пат̣а̄н̣ӣбхӯта̄, йато несам̣ паббаджитум̣ а̄гата̄нам̣ титтхийапарива̄сена вина̄ва паббаджджа̄ анун̃н̃а̄та̄ти катва̄ ‘‘касма̄ пана̄’’ти чоданам̣ самут̣т̣хапети чодако. а̄чарийо ‘‘йасма̄’’тиа̄дина̄ чоданам̣ парихарати. ‘‘осаккиссатӣ’’ти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘имасмин̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кхурадха̄рӯпаманти кхурадха̄ра̄нам̣ маттхакенева аккамитва̄ гаманӯпамам̣. ан̃н̃ети ан̃н̃е бхиккхӯ. аггиса̄ланти аггихуттаса̄лам̣. на̄на̄да̄рӯхӣти пала̄садан̣д̣а̄дина̄на̄видхасамидха̄да̄рӯхи.
иданти ‘‘чатудва̄рам̣ а̄га̄рам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣. асса̄ти асса чатуттхасса пуггаласса. пат̣ипаттимукханти кохан̃н̃апат̣ипаттийа̄ мукхаматтам̣. со хи на̄на̄видхена кохан̃н̃ена локам̣ вимха̄пенто таттха аччхати, тена̄ха ‘‘имина̄ хи мукхена со евам̣ пат̣ипаджджатӣ’’ти.
кхала̄дӣсу манусса̄нам̣ сантике упатит̣т̣хитва̄ вӣхимуггатилама̄са̄дӣни бхиккха̄чарийа̄нийа̄мена сан̇кад̣д̣хитва̄ ун̃чханам̣ ун̃чха̄, са̄ ева чарийа̄ вутти етесанти ун̃чха̄чарийа̄. аггипаккена джӣвантӣти аггипаккика̄, на аггипаккика̄ анаггипаккика̄. ун̃чха̄чарийа̄ хи кхалесу гантва̄ кхалаггам̣ на̄ма мануссехи диййама̄нам̣ дхан̃н̃ам̣ ган̣ханти, там̣ име на ган̣хантӣти анаггипаккика̄ на̄ма джа̄та̄. аса̄мапа̄ка̄ти асайам̣па̄чака̄. асмамут̣т̣хина̄ мут̣т̣хипа̄са̄н̣ена ваттантӣти асмамут̣т̣хика̄. дантена уппа̄т̣итам̣ ваккалам̣ руккхаттачо дантаваккалам̣, тена ваттантӣти дантаваккалика̄. паваттам̣ руккха̄дито па̄титам̣ пхалам̣ бхун̃джантӣти паваттапхалабходжино. джин̣н̣апакката̄йа пан̣д̣убхӯтам̣ пала̄сам̣, там̣садисан̃ча пан̣д̣упала̄сам̣, тена ваттантӣти пан̣д̣упала̄сика̄, сайам̣патитапуппхапхалапаттабходжино.
ида̄ни те ат̣т̣хавидхепи сарӯпато дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. сан̇кад̣д̣хитва̄ти бхиккха̄чарийа̄васена ладдхадхан̃н̃ам̣ екаджджхам̣ катва̄.
парийет̣т̣хи на̄ма дуккха̄ти паресам̣ гехато гехам̣ гантва̄ парийет̣т̣хи на̄ма дӣнавуттибха̄вена дуккха̄. па̄са̄н̣асса париггахо дуккхо паббаджитасса̄ти ва̄ дантехева уппа̄т̣етва̄ кха̄данти.
има̄хи чатӯхийева̄ти ‘‘кха̄ривидхам̣ а̄да̄йа̄’’тиа̄дина̄ вутта̄хи чатӯхи ева та̄пасапаббаджджа̄хӣти.
282. апа̄йе вина̄се нийутто а̄па̄йико. таббха̄вам̣ парипӯретум̣ асакконто тена апарипун̣н̣о апарипӯрама̄но, каран̣е четам̣ паччаттавачанам̣, тена̄ха ‘‘а̄па̄йикена̄пи апарипӯрама̄нена̄’’ти.
пуббакаисибха̄ва̄нуйогаван̣н̣ана̄
283. дӣйатӣти датти, даттийева даттиканти а̄ха ‘‘диннака’’нти. йади бра̄хман̣асса саммукхӣбха̄во ран̃н̃о на да̄таббо, касма̄сса упасан̇каманам̣ на пат̣иккхиттанти а̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. кхеттавиджджа̄йа̄ти нӣтисаттхе. пайа̄танти саддхам̣, сассатикам̣ ва̄, тена̄ха ‘‘абхихаритва̄ динна’’нти. касма̄ бхагава̄ ‘‘ран̃н̃о пасенадисса косаласса даттикам̣ бхун̃джатӣ’’тиа̄дина̄ бра̄хман̣асса маммавачанам̣ авоча̄ти таттха ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘идам̣ пана ка̄ран̣а’’нтиа̄ди вуттам̣.
284. ратхӯпаттхарети ратхасса упари аттхаритападесе. па̄кат̣амантананти пака̄сабхӯтам̣ мантанам̣. тан̃хи судда̄дӣхи н̃а̄йатӣти на рахассамантанам̣. бхан̣атӣти апи ну бхан̣ати.
285. паватта̄роти па̄вачанабха̄вена ватта̄ро, йасма̄ те тесам̣ манта̄нам̣ паваттака̄, тасма̄ а̄ха ‘‘паваттайита̄ро’’ти. судде бахи катва̄ рахо бха̄ситаббат̣т̣хена манта̄ ева, там̣там̣аттхапат̣ипаттихетута̄йа паданти мантападам̣, анупанӣта̄са̄дха̄ран̣ата̄йа ва̄ рахассабха̄вена ваттаббам̣ хитакирийа̄йа адхигамупа̄йам̣. саджджха̄йитанти га̄йанавасена саджджха̄йитам̣, там̣ пана удатта̄нудатта̄дӣнам̣ сара̄нам̣ сампа̄данавасенева иччхитанти а̄ха ‘‘сарасампаттивасена̄’’ти. ан̃н̃есам̣ вуттанти па̄вачанабха̄вена ан̃н̃есам̣ вуттам̣. самупабйӯл̣ханти сан̇гахетва̄ упарӯпари сан̃н̃ӯл̣хам̣. ра̄сикатанти ируведайаджуведаса̄маведа̄дивасена, таттха̄пи паччекам̣ мантабрахма̄дивасена, аджджха̄йа̄нува̄ка̄дивасена ча ра̄сикатам̣.
тесанти манта̄нам̣ каттӯнам̣. диббена чаккхуна̄ олокетва̄ти диббачаккхупарибхан̣д̣ена йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣ена сатта̄нам̣ каммассаката̄дим̣ паччаккхато дассанат̣т̣хена диббачаккхусадисена пуббенива̄сан̃а̄н̣ена атӣтакаппе бра̄хман̣а̄нам̣ мантаджджхенавидхин̃ча олокетва̄. па̄вачанена саха сам̣сандитва̄ти кассапасамма̄самбуддхасса йам̣ вачанам̣ ват̣т̣асаннисситам̣, тена саха авируддхам̣ катва̄. на хи тесам̣ виват̣т̣асанниссито аттхо паччаккхо хоти. апара̄паре пана̄ти ат̣т̣хака̄дӣхи апара̄ паре паччхима̄ окка̄кара̄джака̄ла̄дӣсу уппанна̄. паккхипитва̄ти ат̣т̣хака̄дӣхи гантхитамантападесу килесасаннисситапада̄нам̣ таттха таттха паде паккхипанам̣ катва̄. вируддхе акам̣сӯти бра̄хман̣адхаммикасутта̄дӣсу а̄гатанайена сам̣килесикаттхадӣпанато паччанӣкабхӯте акам̣су. идха̄ти ‘‘тйа̄хам̣ манте адхӣйа̄мӣ’’ти етасмим̣ т̣ха̄не. пат̣ин̃н̃ам̣ аггахетва̄ти ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃асӣ’’ти евам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ аггахетва̄ва.
286. нира̄магандха̄ти килеса̄сучивасена виссагандхарахита̄. аниттхигандха̄ти иттхӣнам̣ гандхаматтассапи ависаханена иттхигандхарахита̄. еттха ча ‘‘нира̄магандха̄’’ти етена тесам̣ пора̄н̣а̄нам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ виккхамбхитакилесатам̣ дассети, ‘‘аниттхигандха̄ брахмача̄рино’’ти етена екавиха̄ритам̣, ‘‘раджоджалладхара̄’’ти етена ман̣д̣анавибхӯсана̄нуйога̄бха̄вам̣, ‘‘аран̃н̃а̄йатане паббатапа̄десу васим̣сӯ’’ти етена мануссӯпача̄рам̣ паха̄йа вивиттава̄сам̣, ‘‘ванамӯлапхала̄ха̄ра̄ васим̣сӯ’’ти етена са̄лимам̣содана̄дипан̣ӣта̄ха̄рапат̣иккхепам̣, ‘‘йада̄’’тиа̄дина̄ йа̄нава̄ханапат̣иккхепам̣, ‘‘саббадиса̄сӯ’’тиа̄дина̄ раккха̄варан̣апат̣иккхепам̣, еван̃ча ваданто миччха̄пат̣ипада̄паккхикам̣ са̄чарийасса амбат̣т̣хасса вуттим̣ упа̄да̄йа самма̄пат̣ипада̄паккхика̄пи тесам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ вутти арийавинайе самма̄пат̣ипаттим̣ упа̄да̄йа миччха̄пат̣ипада̄йева. кутасса саллекхапат̣ипаттийуттата̄ти. ‘‘евам̣ суте’’тиа̄дина̄ бхагава̄ амбат̣т̣хам̣ сантадждженто нигган̣ха̄тӣти дассети.
вет̣хакехӣти вет̣хакапат̣т̣ака̄хи. саманта̄нагаранти нагарасса самантато. катасудха̄каммам̣ па̄ка̄расса адхобха̄ге т̣ха̄нам̣ вуччатӣти адхиппа̄йо.
двелаккхан̣адассанаван̣н̣ана̄
287. на саккотисан̇кучите ирийа̄патхе анавасесато тесам̣ дуббибха̄ванато. гавесӣти н̃а̄н̣ена парийесанамака̄си. сама̄найӣти н̃а̄н̣ена сан̇каленто самма̄ а̄найи сама̄хари. ‘‘кан̇кхатӣ’’ти падасса а̄кан̇кхатӣти айаматтхоти а̄ха ‘‘ахо вата пассеййанти паттханам̣ уппа̄детӣ’’ти. киччхатӣти киламати. ‘‘кан̇кхатӣ’’ти падасса пуббе а̄сисанаттхатам̣ ватва̄ ида̄нисса сам̣сайаттхатамева викаппантаравасена дассенто ‘‘кан̇кха̄йа ва̄ дуббала̄ вимати вутта̄’’ти а̄ха. тӣхи дхаммехӣти типпака̄рехи сам̣сайадхаммехи. ка̄лусийабха̄воти аппасанната̄йа хетубхӯто а̄вилабха̄во.
йасма̄ бхагавато косохитам̣ саббабуддха̄нам̣ а̄вен̣икам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ ваттхагуйхам̣ сувисуддхакан̃чанаман̣д̣аласанника̄сам̣, аттано сан̣т̣ха̄насаннивесасундарата̄йа а̄джа̄неййагандхахаттхино варан̇гапарамача̄рубха̄вам̣, викасама̄натапанийа̄равиндасамуджджалакесара̄ваттавила̄сам̣, сан̃джха̄пабха̄нуран̃джитаджалаванантара̄бхилаккхитасампун̣н̣ачандаман̣д̣аласобхан̃ча аттано сирийа̄ абхибхуййа вира̄джати, йам̣ ба̄хираббхантарамалехи анупаккилит̣т̣хата̄йа, чирака̄лам̣ супаричитабрахмачарийа̄дхика̄рата̄йа, сусан̣т̣хитасан̣т̣ха̄насампаттийа̄ ча, копӣнампи сантам̣ акопӣнамева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бхагавато хӣ’’тиа̄ди. пахӯтабха̄ванти путхулабха̄вам̣. еттхева хи тасса сам̣сайо, танумудусукума̄рата̄дӣсу панасса гун̣есу вича̄ран̣а̄ ева на̄хоси.
288. хирикаран̣ока̄санти хирийитаббат̣т̣ха̄нам̣. чха̄йанти пат̣ибимбам̣. катхам̣ кӣдисанти а̄ха ‘‘иддхийа̄’’тиа̄ди. чха̄йа̄рӯпакаматтанти бхагавато пат̣ибимбарӯпам̣. тан̃ча кхо буддхасанта̄нато винимуттатта̄ рӯпакаматтам̣ бхагавато сарӣраван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄вайавам̣ иддхимайам̣ бимбакаматтам̣. там̣ пана рӯпакаматтам̣ дассенто бхагава̄ йатха̄ аттано буддхарӯпам̣ на диссати, татха̄ катва̄ дассети. ниннетва̄ти нӣхаритва̄. каллосӣти пуччха̄виссаджджане кусало чхеко аси. татха̄каран̣ена̄ти катхинасӯчим̣ вийа каран̣ена. еттха̄ти пахӯтадживха̄йа. мудубха̄во пака̄сито амудуно гханасукхумабха̄ва̄па̄данаттхам̣ асаккун̣еййатта̄ дӣгхабха̄во, танубха̄во ча̄ти дат̣т̣хаббам̣.
291. ‘‘аттхачаракена̄’’ти имина̄ бйатирекамукхена анаттхачаракатам̣йева вибха̄вети. на ан̃н̃атра̄ти на ан̃н̃асмим̣ сугатийанти аттхо. упанетва̄ упанетва̄ти там̣ там̣ досам̣ упанетва̄ упанетва̄, тена̄ха ‘‘сут̣т̣худа̄са̄дибха̄вам̣ а̄ропетва̄’’ти. па̄тесӣти пават̣т̣анавасена па̄теси.
поккхараса̄тибуддхӯпасан̇каманаван̣н̣ана̄
293-6. а̄гама̄ нӯти а̄гато ну. кхоти нипа̄таматтам̣. идха̄ти еттха, тумха̄кам̣ сантиканти аттхо. адхива̄сетӯти са̄дийату, там̣ пана са̄дийанам̣ манаса̄ сампат̣иггахо хотӣти а̄ха ‘‘сампат̣иччхатӯ’’ти.
297. йа̄вадаттханти йа̄ва аттхо, та̄ва бходжанена тада̄ катанти аттхо. он̣иттанти а̄миса̄панайанена сучикатам̣, тена̄ха ‘‘хаттхе ча паттан̃ча дховитва̄’’ти.
298. анупуббим̣ катханти анупуббам̣ катхетаббакатхам̣, тена̄ха ‘‘анупат̣ипа̄т̣икатха’’нти. ка̄ пана са̄? да̄на̄дикатха̄ти а̄ха ‘‘да̄на̄нантарам̣ сӣла’’нтиа̄ди. тена да̄накатха̄ та̄ва пачураджанесупи паваттийа̄ саббаса̄дха̄ран̣атта̄, сукаратта̄, сӣле патит̣т̣ха̄насса упа̄йабха̄вато ча а̄дито катхетабба̄. паричча̄гасӣло хи пуггало париггахитаваттхӯсу ниссан̇габха̄вато сукхенева сӣла̄ни сама̄дийати, таттха ча суппатит̣т̣хито хоти. сӣлена да̄йакапат̣игга̄хакасуддхито пара̄нуггахам̣ ватва̄ парапӣл̣а̄ниваттивачанато, кирийадхаммам̣ ватва̄ акирийадхаммавачанато, бхогасампаттихетум̣ ватва̄ бхавасампаттихетувачанато ча да̄накатха̄нантарам̣ сӣлакатха̄ катхетабба̄, тан̃че да̄насӣлам̣ ват̣т̣анисситам̣, айам̣ бхавасампатти тасса пхаланти дассанаттхам̣ имехи ча да̄насӣламайехи пан̣ӣтапан̣ӣтатара̄дибхедабхиннехи пун̃н̃акирийаваттхӯхи ета̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣсу пан̣ӣтапан̣ӣтатара̄дибхедабхинна̄ апаримеййа̄ диббабхогасампаттийо ладдхабба̄ти дассанаттхам̣ таданантарам̣ саггакатха̄. сва̄йам̣ сагго ра̄га̄дӣхи упаккилит̣т̣хо, саббатха̄нупаккилит̣т̣хо арийамагготи дассанаттхам̣ сагга̄нантарам̣ магго катхетаббо. магган̃ча катхентена тададхигамупа̄йасандассанаттхам̣ саггапарийа̄панна̄пи, пагева итаре саббепи ка̄ма̄ на̄ма бахва̄дӣнава̄ аничча̄ аддхува̄ випарин̣а̄мадхамма̄ти ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнаво, хӣна̄ гамма̄ потхуджджаника̄ анарийа̄ анаттхасан̃хита̄ти тесам̣ ока̄ро ла̄макабха̄во, саббепи бхава̄ килеса̄нам̣ ваттхубхӯта̄ти таттха сам̣килесо, саббасам̣килесавиппамуттам̣ нибба̄нанти неккхамме а̄нисам̣со ча катхетабботи айаматтхо бодхитоти ведитаббо. магготи четтха ити-саддена а̄диаттхадӣпанато ‘‘ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнаво’’ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахоти евамайам̣ аттхаван̣н̣ана̄ ката̄ти ведитабба̄. ‘‘тасса уппаттиа̄ка̄радассанаттха’’нти касма̄ вуттам̣, нану магган̃а̄н̣ам̣ асан̇кхатадхамма̄рамман̣ам̣, на сан̇кхатадхамма̄рамман̣анти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄ди. таттха пат̣ивиджджхантанти асаммохапат̣иведхавасена пат̣ивиджджхантам̣, тена̄ха ‘‘киччавасена̄’’ти.
поккхараса̄тиупа̄сакаттапат̣иведана̄катха̄ван̣н̣ана̄
299. еттха ча ‘‘дит̣т̣хадхаммо’’тиа̄ди па̄л̣ийам̣ дассанам̣ на̄ма н̃а̄н̣адассанато ан̃н̃ампи аттхи, танниваттанаттхам̣ ‘‘паттадхаммо’’ти вуттам̣. патти ча н̃а̄н̣асампаттито ан̃н̃ампи виджджатӣти тато висесадассанаттхам̣ ‘‘видитадхаммо’’ти вуттам̣. са̄ панеса̄ видитадхаммата̄ екадесатопи хотӣти ниппадесато видитабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘парийога̄л̣хадхаммо’’ти вуттам̣. тенасса сачча̄бхисамбодхам̣йева дӣпети. магган̃а̄н̣ан̃хи ека̄бхисамайавасена парин̃н̃а̄дикиччам̣ са̄дхентам̣ ниппадесена чатусаччадхаммам̣ самантато ога̄л̣хам̣ на̄ма хоти, тена̄ха ‘‘дит̣т̣хо арийасаччадхаммо етена̄ти дит̣т̣хадхаммо’’ти. тин̣н̣а̄ вичикиччха̄ти саппат̣ибхайаканта̄расадиса̄ сол̣асаваттхука̄, ат̣т̣хаваттхука̄ ча тин̣н̣а̄ витин̣н̣а̄ вичикиччха̄. вигата̄ катхан̇катха̄ти паваттиа̄дӣсу. ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо’’ти евам̣ паваттика̄ вигата̄ самуччхинна̄ катхан̇катха̄. веса̄раджджаппаттоти са̄раджджакара̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ пахӣнатта̄, таппат̣ипаккхесу ча сӣла̄дигун̣есу суппатит̣т̣хитатта̄ веса̄раджджам̣ виса̄радабха̄вам̣ веййаттийам̣ патто адхигато. са̄йам̣ веса̄раджджаппатти суппатит̣т̣хитабха̄воти катва̄ а̄ха ‘‘саттхуса̄сане’’ти. аттана̄ паччаккхато дит̣т̣хатта̄ адхигататта̄ на парам̣ паччети, на тасса паро паччетаббо аттхӣти апараппаччайо. йам̣ панеттха ваттаббам̣ авуттам̣, там̣ парато а̄гамиссати. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
амбат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.