1. суттантабха̄джанӣйам̣
уддесава̄раван̣н̣ана̄
225. ‘‘‘ким̣ва̄дӣ бханте самма̄самбуддхо’ти? ‘вибхаджджава̄дӣ маха̄ра̄джа̄’’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.татийасан̇гӣтикатха̄) моггалипуттатиссаттхерена вуттатта̄ самма̄самбуддхаса̄вака̄ вибхаджджава̄дино. те хи венайика̄дибха̄вам̣ вибхаджджа ваданти, чӣвара̄дӣнам̣ севитабба̄севитаббабха̄вам̣ ва̄ сассатуччхедава̄де ва̄ вибхаджджа ваданти ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’тиа̄дӣнам̣ т̣хапанӣйа̄нам̣ т̣хапанато ра̄га̄диккхайасса сассатасса ра̄га̄дика̄йадуччарита̄диуччхедасса ча вачанато, на пана екам̣сабйа̄каран̣ӣйа̄дайо тайо пан̃хе апанетва̄ вибхаджджабйа̄каран̣ӣйамева вадантӣти. вибхаджджава̄дӣнам̣ ман̣д̣алам̣ самӯхо вибхаджджава̄диман̣д̣алам̣, вибхаджджава̄дино ва̄ бхагавато париса̄ вибхаджджава̄диман̣д̣алантипи ваданти. а̄чарийехи вуттаавипарӣтаттхадӣпанена те анаббха̄чиккхантена. ‘‘авиджджа̄ пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ хетупаччайо хотӣ’’тиа̄дим̣ ваданто катха̄ваттхумхи пат̣иккхитте пуггалава̄да̄дике ча ваданто сакасамайам̣ воккамати на̄ма, татха̄ авоккамантена. парасамайам̣ доса̄ропанабйа̄па̄равирахена ана̄йӯхантена. ‘‘идампи йуттам̣ гахетабба’’нти парасамайам̣ асампин̣д̣ентена̄ти кечи ваданти.
‘‘татха̄хам̣ бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄ми, йатха̄ тадевидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄вати сам̣сарати анан̃н̃а’’нтиа̄дим̣ (ма. ни. 1.396) ваданто суттам̣ пат̣иба̄хати на̄ма, татха̄ аппат̣иба̄хантена. ‘‘татха̄хам̣ бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄ми, йатха̄ йеме антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄ бхагавата̄, те пат̣исевато на̄лам̣ антара̄йа̄йа̄’’ти (ма. ни. 1.234; па̄чи. 418, 429), ‘‘супинанте като вӣтиккамо а̄паттикаро хотӣ’’ти ча евама̄дим̣ ваданто винайам̣ пат̣иломети на̄ма, таббипарийа̄йена там̣ ануломентена. пат̣иломенто хи каммантарам̣ бхинданто дхамматан̃ча виломети. суттанте вутте чатта̄ро маха̄падесе, ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вутте суттасутта̄нуломаа̄чарийава̄дааттаноматимаха̄падесе олокентена. там̣олоканена хи сутте винайе ча сантит̣т̣хати на̄тидха̄вати. дхамманти пат̣иччасамуппа̄дапа̄л̣им̣. аттханти тадаттхам̣. хетухетупхала̄ни идха на̄дхиппета̄ни. ‘‘дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄’’ти вуттаматтхам̣ париваттитва̄ пуна ‘‘пуббанте ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣхи апарехипи парийа̄йехи ниддисантена. ‘‘сан̇кха̄ра̄ имина̄ парийа̄йена бхавоти вуччанти, тан̣ха̄ имина̄ парийа̄йена упа̄да̄на’’нтиа̄дина̄ ниддисантена̄ти ваданти.
саттоти саттасун̃н̃ата̄ти ваданти, саттасун̃н̃есу ва̄ сан̇кха̄ресу саттавоха̄ро. паччайа̄ка̄рамева ча̄ти паччайа̄ка̄ро ева ча, ма-ка̄ро падасандхикаро.
тасма̄ти вуттанайена аттхаван̣н̣ана̄йа ка̄таббатта̄ дуккаратта̄ ча.
патит̣т̣хам̣ на̄дхигаччха̄мӣти йаттха т̣хитасса ван̣н̣ана̄ сукара̄ хоти, там̣ найам̣ аттанойева н̃а̄н̣абалена на̄дхигаччха̄мӣти аттхо. ниссайам̣ пана а̄чиккханто а̄ха ‘‘са̄санам̣ панида’’нтиа̄ди. идха са̄сананти па̄л̣идхаммама̄ха, пат̣иччасамуппа̄дамева ва̄. со хи ануломапат̣илома̄дина̄на̄десана̄найаман̣д̣ито аббоччхинно аджджа̄пи паваттатӣти ниссайо хоти. тадат̣т̣хакатха̄сан̇кха̄то ча пубба̄чарийамагготи.
‘‘там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄’’ти а̄дараджанане ким̣ пайоджананти там̣ дассенто а̄ха ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди. ат̣т̣хим̣ катва̄ти аттхам̣ катва̄, йатха̄ ва̄ на нассати, евам̣ ат̣т̣хигатам̣ вийа каронто ат̣т̣хим̣ катва̄. пуббака̄лато апарака̄ле бхавам̣ пубба̄парийам̣. пат̣хама̄рамбха̄дито пабхути кхан̣е кхан̣е н̃а̄н̣ависесам̣ килесаккхайависесан̃ча лабхатӣти аттхо.
каммавипа̄какилесават̣т̣а̄нам̣ мӯлака̄ран̣атта̄ а̄дито вуттатта̄ ча авиджджа̄ пат̣иччасамуппа̄дасса мӯлам̣. таттха валлийа̄ мӯле дит̣т̣хе тато пабхути валлийа̄ харан̣ам̣ вийа пат̣иччасамуппа̄дасса мӯле дит̣т̣хе тато пабхути пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ти упама̄сам̣сандана̄ на ка̄табба̄. на хи бхагавато ‘‘идамева дит̣т̣хам̣, итарам̣ адит̣т̣ха’’нти вибхаджанӣйам̣ аттхи саббасса дит̣т̣хатта̄. мӯлато пабхути пана валлийа̄ харан̣ам̣ вийа мӯлато пабхути пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ ката̄ти идаметтха са̄ман̃н̃амадхиппетам̣, бодханеййаджджха̄сайавасена ва̄ бодхетаббабха̄вена мӯла̄дидассанаса̄ман̃н̃ан̃ча йоджетаббам̣.
тасса̄ти –
‘‘са кхо со, бхиккхаве, кума̄ро вуддхиманва̄йа индрийа̄нам̣ парипа̄каманва̄йа пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито…пе… раджанӣйехи, со чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ пийарӯпе рӯпе са̄раджджати, апийарӯпе рӯпе бйа̄паджджати, анупат̣т̣хитака̄йасатӣ ча вихарати париттачетасо. со тан̃ча четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄ти. йаттхасса те уппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ апарисеса̄ нируджджханти, со евам̣ ануродхавиродхам̣ сама̄панно йам̣ кин̃чи веданам̣ ведети сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ ва̄, со там̣ веданам̣ абхинандати абхивадати аджджхоса̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти (ма. ни. 1.408) –
евам̣ вуттасса. евам̣ сотадва̄ра̄дӣсупи. абхивадатоти ‘‘ахо сукхам̣, ахо сукха’’нти вачӣбхедакараппатта̄йа балаватан̣ха̄йа ‘‘ахам̣ мама̄’’ти абхивадато. тато балаватийа̄ мочетум̣ асаккун̣еййабха̄вена аджджхоса̄йа тит̣т̣хато. татопи балаватӣ упа̄да̄набхӯта̄ тан̣ха̄ нандӣ. еттха ча абхинандана̄дина̄ тан̣ха̄ вутта̄, нандӣвачанена таппаччайам̣ упа̄да̄нам̣ чатуббидхампи нандита̄тадавиппайогата̄хи тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинанданабха̄вехи ча̄ти ведитаббам̣. ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нтиа̄дикан̃ча таттхева маха̄тан̣ха̄сан̇кхайавимуттисутте (ма. ни. 1.402-403) вуттам̣.
випа̄кават̣т̣абхӯте пат̣исандхипаваттипхасса̄дайо каммасамут̣т̣ха̄нан̃ча оджам̣ сандха̄йа ‘‘чатта̄ро а̄ха̄ра̄ тан̣ха̄нида̄на̄’’тиа̄ди вуттам̣, ват̣т̣ӯпаттхамбхака̄ пана итарепи а̄ха̄ра̄ тан̣ха̄пабхаве тасмим̣ авиджджама̄не на виджджантӣти ‘‘тан̣ха̄нида̄на̄’’ти ваттум̣ ват̣т̣анти.
тато татоти чатуббидха̄су десана̄су тато тато десана̄то. н̃а̄йаппат̣иведха̄йа сам̣ваттатӣти н̃а̄йоти магго, сойева ва̄ пат̣иччасамуппа̄до ‘‘арийо часса н̃а̄йо пан̃н̃а̄йа судит̣т̣хо хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.41) вачанато. сайамева хи самантабхадракатта̄ татха̄ татха̄ пат̣ивиджджхитаббатта̄ та̄йа та̄йа десана̄йа аттано пат̣иведха̄йа сам̣ваттатӣти. самантабхадракаттам̣ десана̄вила̄саппатти ча чатуннампи десана̄нам̣ сама̄нам̣ ка̄ран̣анти висесака̄ран̣ам̣ ваттука̄мо а̄ха ‘‘висесато’’ти. асса бхагавато десана̄, асса ва̄ пат̣иччасамуппа̄дасса десана̄ти йоджетаббам̣. паваттика̄ран̣авибха̄го авиджджа̄дикова, ка̄ран̣анти ва̄ гахита̄нам̣ пакатиа̄дӣнам̣ авиджджа̄дӣнан̃ча ака̄ран̣ата̄ ка̄ран̣ата̄ ча. таттха саммӯл̣ха̄ кечи ака̄ран̣ам̣ ‘‘ка̄ран̣а’’нти ган̣ханти, кечи на кин̃чи ка̄ран̣ам̣ буджджхантӣти тесам̣ йатха̄сакехи анурӯпехи ка̄ран̣ехи сан̇кха̄ра̄дипаваттисандассанаттхам̣ ануломадесана̄ паватта̄, итара̄сам̣ тадаттхата̄самбхавепи на та̄сам̣ тадаттхамева паватти аттхантарасаббха̄вато. айам̣ пана тадаттха̄ ева̄ти етисса̄ тадаттхата̄ вутта̄. паваттиа̄дӣнавапат̣иччха̄дика̄ авиджджа̄ а̄ди, тато сан̇кха̄ра̄ уппаджджанти тато вин̃н̃а̄н̣анти евам̣ паваттийа̄ уппаттиккамасандассанаттхан̃ча.
анувилокайато йо самбодхито пуббабха̄ге там̣там̣пхалапат̣иведхо паватто, тадануса̄рена таданугамена джара̄маран̣а̄дикасса джа̄тиа̄дика̄ран̣ам̣ йам̣ адхигатам̣, тасса сандассанаттхам̣ асса пат̣иломадесана̄ паватта̄, анувилокайато пат̣иломадесана̄ паватта̄ти ва̄ самбандхо. десентопи хи бхагава̄ киччха̄паннам̣ локам̣ анувилокетва̄ пуббабха̄га…пе… сандассанаттхам̣ десетӣти. а̄ха̄ратан̣ха̄дайо паччуппаннаддха̄, сан̇кха̄ра̄виджджа̄ атӣтаддха̄ти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘йа̄ва атӣтам̣ аддха̄нам̣ атихаритва̄’’ти, а̄ха̄ра̄ ва̄ тан̣ха̄йа пабха̄ветабба̄ ана̄гато аддха̄, тан̣ха̄дайо паччуппанно, сан̇кха̄ра̄виджджа̄ атӣтоти. паччаккхам̣ пана пхалам̣ дассетва̄ там̣нида̄надассанавасена пхалака̄ран̣апарампара̄йа дассанам̣ йуджджатӣти а̄ха̄ра̄ пуриматан̣ха̄йа уппа̄дита̄ паччуппанно аддха̄, тан̣ха̄дайо атӣто, сан̇кха̄ра̄виджджа̄ татопи атӣтатаро сам̣са̄расса ана̄дибха̄вадассанаттхам̣ вуттоти йа̄ва атӣтам̣ аддха̄нанти йа̄ва атӣтатарам̣ аддха̄нанти аттхо йутто.
а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттиа̄ха̄рака̄ ва̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄ –
‘‘а̄ха̄ретӣти ахам̣ на вада̄ми, а̄ха̄ретӣти ча̄хам̣ вадеййум̣, татрасса калло пан̃хо ‘ко ну кхо, бханте, а̄ха̄ретӣ’ти. евам̣ ча̄хам̣ на вада̄ми, евам̣ пана авадантам̣ мам̣ йо евам̣ пуччхеййа ‘кисса ну кхо, бханте, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро’ти. еса калло пан̃хо, татра каллам̣ веййа̄каран̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттийа̄’’ти (сам̣. ни. 2.12) –
вачанато там̣сампайуттатта̄ пхассачетана̄нам̣ таппаваттихетутта̄ ча кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса. тена хи упаттхамбхитарӯпака̄йасса, тан̃ча иччхантасса каммавин̃н̃а̄н̣а̄йӯханам̣ хоти. бходжанан̃хи саддха̄дӣнам̣ ра̄га̄дӣнан̃ча упаниссайоти вуттанти. тасма̄ ‘‘те каммават̣т̣асан̇гахита̄ а̄ха̄ра̄ паччуппанно аддха̄’’ти имасмим̣ парийа̄йе пуримойеваттхо йутто. атӣтаддхуто пабхути ‘‘ити кхо, бхиккхаве, авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.3) атӣте тато паран̃ча хетупхалапат̣ипа̄т̣им̣ паччаккха̄нам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ нида̄надассанавасена а̄рохитва̄ ниваттанена вина̄ абуджджханта̄нам̣ там̣сандассанаттхам̣ са̄ айам̣ десана̄ паватта̄ти аттхо. ана̄гатаддхуно сандассанаттханти ана̄гатаддхуно дуппат̣ивиджджханта̄нам̣ апассанта̄нам̣ паччаккхам̣ паччуппаннам̣ хетум̣ дассетва̄ хетупхалапарампара̄йа тасса сандассанаттханти аттхо.
мӯлака̄ран̣асаддам̣ апеккхитва̄ ‘‘на ака̄ран̣а’’нти напум̣саканиддесо като. ака̄ран̣ам̣ йади сийа̄, суттам̣ пат̣иба̄хитам̣ сийа̄ти дассенто суттам̣ а̄харати. ват̣т̣акатха̄йа сӣсабха̄во ват̣т̣ахетуно каммассапи хетубха̄во. таттха бхаватан̣ха̄йапи хетубхӯта̄ авиджджа̄, та̄йа пат̣иччха̄дита̄дӣнаве бхаве тан̣хуппаттитоти авиджджа̄ висесена сӣсабхӯта̄ти ‘‘мӯлака̄ран̣а’’нти вутта̄. пурима̄йа кот̣ийа̄ апан̃н̃а̄йама̄на̄йа уппа̄давирахато ниччатам̣ ган̣хеййа̄ти а̄ха ‘‘еван̃четам̣, бхиккхаве, вуччатӣ’’тиа̄ди. тена ито пуббе уппаннапуббата̄ наттхӣти апан̃н̃а̄йанато пуримакот̣иапан̃н̃а̄йанам̣ вуттанти имаматтхам̣ дассети.
авиджджа̄тан̣ха̄хетуккамена пхалесу ваттаббесу ‘‘сугатидуггатига̄мино’’ти вачанам̣ саддалаккхан̣а̄виродханаттхам̣. дванде хи пӯджитасса пуббанипа̄тоти. савара̄ кира мам̣сасса ат̣т̣хина̄ алагганаттхам̣ пунаппунам̣ та̄петва̄ кот̣т̣етва̄ ун̣ходакам̣ па̄йетва̄ вириттам̣ сӯнам̣ ат̣т̣хито муттамам̣сам̣ га̄вим̣ ма̄ренти. тена̄ха ‘‘аггисанта̄пи’’чча̄ди. таттха йатха̄ ваджджха̄ га̄вӣ ча авиджджа̄бхибхӯтата̄йа йатха̄вуттам̣ ун̣ходакапа̄нам̣ а̄рабхати, евам̣ путхуджджано йатха̄вуттам̣ дуггатига̄микаммам̣. йатха̄ пана са̄ ун̣ходакапа̄не а̄дӣнавам̣ дисва̄ тан̣ха̄васена сӣтудакапа̄нам̣ а̄рабхати, евамайам̣ авиджджа̄йа мандатта̄ дуггатига̄микамме а̄дӣнавам̣ дисва̄ тан̣ха̄васена сугатига̄микаммам̣ а̄рабхати. дуккхе хи авиджджам̣ тан̣ха̄ ануваттати, сукхе тан̣хам̣ авиджджа̄ти.
еванти авиджджа̄йа нивутатта̄ тан̣ха̄йа сам̣йуттатта̄ ча. айам̣ ка̄йоти савин̃н̃а̄н̣акака̄йо кхандхапан̃чакам̣, ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти вачанато пхассака̄ран̣ан̃четам̣ вуччатӣти а̄йатаначхаккам̣ ва̄. самуда̄гатоти уппанно. бахиддха̄ ча на̄марӯпанти бахиддха̄ савин̃н̃а̄н̣акака̄йо кхандхапан̃чакам̣, сал̣а̄йатана̄ни ва̄. иттхетанти иттхам̣ етам̣. аттано ча паресан̃ча пан̃чаккхандха̄ два̄даса̄йатана̄ни ча два̄ра̄рамман̣абха̄вена ваваттхита̄ни двайана̄ма̄нӣти аттхо. ‘‘двайам̣ пат̣ичча пхассоти ан̃н̃аттха чаккхурӯпа̄дӣни двайа̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄, идха пана аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни. маха̄двайам̣ на̄ма кирета’’нти (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.19) вуттам̣. айаметтха адхиппа̄йо – ан̃н̃аттха ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.43) ‘‘чаккху чева рӯпа̄ ча…пе… мано чева дхамма̄ ча̄’’ти вутта̄ни двайа̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄, идха пана ‘‘айан̃чева ка̄йо’’ти чаккха̄диниссайе сесадхамме чаккха̄диниссите ева катва̄ вуттам̣, чаккха̄дика̄йам̣ екаттена ‘‘аджджхаттика̄йатана’’нти гахетва̄ ‘‘бахиддха̄ на̄марӯпа’’нти вуттам̣, рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ екаттенева ба̄хира̄йатананти та̄ни аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни пат̣ичча пхассо вутто, тасма̄ маха̄двайам̣ на̄метанти. еван̃ча катва̄ ‘‘аттано ча парасса ча пан̃чахи кхандхехи чхаха̄йатанехи ча̄пи айаматтхо дӣпетаббова̄’’ти (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.19) вуттам̣. ‘‘айам̣ ка̄йо’’ти хи вутта̄ни саниссайа̄ни чаккха̄дӣни аттано пан̃чаккхандха̄, ‘‘бахиддха̄ на̄марӯпа’’нти вутта̄ни рӯпа̄дӣни паресам̣. татха̄ айам̣ ка̄йо аттанова аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, бахиддха̄ на̄марӯпам̣ паресам̣ ба̄хира̄нӣти. ан̃н̃атха̄ аджджхаттика̄йатанаматте ева ‘‘айам̣ ка̄йо’’ти вутте на аджджхаттика̄йатана̄нева аттано пан̃чаккхандха̄ хонтӣти аттано ча паресан̃ча пан̃чаккхандхехи дӣпана̄ на самбхавеййа̄ти. сал̣ева̄йатана̄нӣти сал̣ева сампхассака̄ран̣а̄ни, йехи ка̄ран̣абхӯтехи а̄йатанехи уппаннена пхассена пхут̣т̣хо ба̄ло сукхадуккхам̣ пат̣исам̣ведети.
а̄ди-саддена ‘‘етесам̣ ва̄ ан̃н̃атарена авиджджа̄нӣваран̣асса, бхиккхаве, пан̣д̣итасса тан̣ха̄йа сам̣йуттасса̄’’тиа̄ди йоджетаббам̣. тасмин̃хи сутте сан̇кха̄ре авиджджа̄тан̣ха̄ниссите ева катва̄ ка̄йаггахан̣ена вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатана̄ни гахетва̄ етасмин̃ча ка̄йе сал̣а̄йатана̄нам̣ пхассам̣ там̣нисситамева катва̄ ведана̄йа висесапаччайабха̄вам̣ дассентена бхагавата̄ ба̄лапан̣д̣ита̄нам̣ атӣтаддха̄виджджа̄тан̣ха̄мӯлако ведана̄нто пат̣иччасамуппа̄до дассито. пуна ча ба̄лапан̣д̣ита̄нам̣ висесам̣ дассентена –
‘‘йа̄йа ча, бхиккхаве, авиджджа̄йа нивутасса ба̄ласса йа̄йа ча тан̣ха̄йа сам̣йуттасса айам̣ ка̄йо самуда̄гато, са̄ чева авиджджа̄ ба̄ласса аппахӣна̄, са̄ ча тан̣ха̄ апариккхӣн̣а̄. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, ба̄ло ачари брахмачарийам̣ самма̄ дуккхаккхайа̄йа, тасма̄ ба̄ло ка̄йасса бхеда̄ ка̄йӯпаго хоти, со ка̄йӯпаго сама̄но на паримуччати джа̄тийа̄…пе… дуккхасма̄ти вада̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 2.19) –
ведана̄пабхавам̣ са̄виджджам̣ тан̣хам̣ дассетва̄ упа̄да̄набхаве ча там̣ниссите катва̄ ‘‘ка̄йӯпаго хотӣ’’тиа̄дина̄ джа̄тиа̄дике дассентена паччуппаннахетусамут̣т̣ха̄нато пабхути убхайамӯлова пат̣иччасамуппа̄до вутто, таббипарийа̄йена ча пан̣д̣итасса паччуппаннахетупариккхайато пабхути убхайамӯлако пат̣иломапат̣иччасамуппа̄доти.
дуггатига̄микаммасса висесапаччайатта̄ авиджджа̄ ‘‘авиндийам̣ виндатӣ’’ти вутта̄, татха̄ висесапаччайо виндийасса на хотӣти ‘‘виндийам̣ на виндатӣ’ти ча. аттани ниссита̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паваттанам̣ уппа̄данам̣ а̄йатанам̣. саммохабха̄венева анабхисамайабхӯтатта̄ авидитам̣ ан̃н̃а̄там̣ кароти. антавирахите джава̄петӣти ча ван̣н̣а̄гамавипарийа̄йавика̄равина̄садха̄туаттхависесайогехи пан̃чавидхасса нируттилаккхан̣асса васена тӣсупи падесу а-ка̄ра ви-ка̄ра джа-ка̄ре гахетва̄ ан̃н̃есам̣ ван̣н̣а̄нам̣ лопам̣ катва̄ джа-ка̄расса ча дутийасса а̄гамам̣ катва̄ ‘‘авиджджа̄’’ти вутта̄. бйан̃джанаттхам̣ дассетва̄ сабха̄ваттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттха̄рамман̣а̄ни ‘‘идам̣ ваттху, идама̄рамман̣а’’нти авиджджа̄йа н̃а̄тум̣ на сакка̄ти авиджджа̄ таппат̣иччха̄дика̄ вутта̄. ваттха̄рамман̣асабха̄ваччха̄данато ева авиджджа̄дӣнам̣ пат̣иччасамуппа̄дабха̄васса, джара̄маран̣а̄дӣнам̣ пат̣иччасамуппаннабха̄васса ча чха̄данато пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппанначха̄данам̣ ведитаббам̣.
сан̇кха̄ра-саддаггахан̣ена а̄гата̄ сан̇кха̄ра̄ сан̇кха̄ра-саддена а̄гатасан̇кха̄ра̄. йадипи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄пи сан̇кха̄ра-саддена а̄гата̄, те пана имисса̄ десана̄йа падха̄на̄ти висум̣ вутта̄. тасма̄ ‘‘дувидха̄’’ти еттха абхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄рам̣ сан̇кха̄ра-саддена̄гатам̣ сандха̄йа таттха вуттампи ваджджетва̄ сан̇кха̄расаддена а̄гатасан̇кха̄ра̄ йоджетабба̄. ‘‘сан̇кха̄ра-саддена̄гатасан̇кха̄ра̄’’ти ва̄ самуда̄йо вутто, тадекадесо ча идха ван̣н̣итаббабха̄вена ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти, тасма̄ ван̣н̣итаббасаббасан̇гахан̣авасена дувидхата̄ вутта̄ти ведитабба̄. пат̣хамам̣ нируджджхати вачӣсан̇кха̄ротиа̄дина̄ витаккавича̄раасса̄сапасса̄сасан̃н̃а̄ведана̄вачӣсан̇кха̄ра̄дайо вутта̄, на авиджджа̄сан̇кха̄ресу вутта̄ ка̄йасан̃четана̄дайо.
паритассатӣти пипа̄сати. бхаватӣти упапаттибхавам̣ сандха̄йа вуттам̣, бха̄вайатӣти каммабхавам̣. чути кхандха̄нам̣ маран̣анти ‘‘маранти етена̄’’ти вуттам̣. ‘‘дуккха̄ ведана̄ уппа̄дадуккха̄ т̣хитидуккха̄’’ти (ма. ни. 1.465) вачанато дведха̄ кхан̣ати. а̄йа̄соти париссамо виса̄до. кевала-саддо асаммиссава̄чако хоти ‘‘кевала̄ са̄лайо’’ти, ниравасесава̄чако ча ‘‘кевала̄ ан̇гамагадха̄’’ти, тасма̄ дведха̄пи аттхам̣ вадати. таттха асаммиссасса̄ти сукхарахитасса. на хи еттха кин̃чи уппа̄давайарахитам̣ аттхӣти.
там̣сампайутте, пуггалам̣ ва̄ саммохайатӣти саммоханараса̄. а̄рамман̣асабха̄васса чха̄данам̣ хутва̄ гайхатӣти чха̄данапаччупат̣т̣ха̄на̄. ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103) вачанато а̄савападат̣т̣ха̄на̄. пат̣исандхиджананаттхам̣ а̄йӯханти бйа̄па̄рам̣ каронтӣти а̄йӯханараса̄, ра̄сикаран̣ам̣ ва̄ а̄йӯханам̣. на̄марӯпасса пуреча̄рикабха̄вена паваттатӣти пуббан̇гамарасам̣. пуримабхавена саддхим̣ гхат̣анам̣ хутва̄ гайхатӣти пат̣исандхипаччупат̣т̣ха̄нам̣. вин̃н̃а̄н̣ена саха сампайуджджатӣти сампайогарасам̣. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампайога̄бха̄вато рӯпам̣ викиратӣти викиран̣арасам̣. еван̃ча катва̄ писийама̄на̄ тан̣д̣ула̄дайо викиранти чун̣н̣ӣ бхавантӣти. на̄масса када̄чи кусала̄дибха̄во ча аттхӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘абйа̄катапаччупат̣т̣ха̄на’’нти а̄ха. ‘‘ачетана̄ абйа̄ката̄’’ти еттха вийа ана̄рамман̣ата̄ ва̄ абйа̄катата̄ дат̣т̣хабба̄. а̄йатаналаккхан̣анти гхат̣аналаккхан̣ам̣, а̄йа̄нам̣ тананалаккхан̣ам̣ ва̄. дассана̄дӣнам̣ ка̄ран̣абха̄во дассана̄дирасата̄. акусалавипа̄купеккха̄йа анит̣т̣хабха̄вато дуккхена итара̄йа ча ит̣т̣хабха̄вато сукхена сан̇гахитатта̄ ‘‘сукхадуккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти а̄ха. дуккхасамудайатта̄ хетулаккхан̣а̄ тан̣ха̄. ‘‘татрататра̄бхинандинӣ’’ти (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133, 460; вибха. 203) вачанато абхинанданараса̄. читтасса, пуггаласса ва̄ рӯпа̄дӣсу атиттабха̄во хутва̄ гайхатӣти атиттабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. тан̣ха̄дал̣хаттам̣ хутва̄ ка̄мупа̄да̄нам̣, сеса̄ни дит̣т̣хи хутва̄ упат̣т̣хахантӣти тан̣ха̄дал̣хаттадит̣т̣хипаччупат̣т̣ха̄на̄. каммупапаттибхававасена бхавасса лаккхан̣а̄дайо йоджетабба̄.
а̄ди-саддена анубодха̄дибха̄ваггахан̣ам̣. дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣ аппат̣ипатти, асубха̄дӣсу субха̄дивипалла̄са̄ миччха̄пат̣ипатти. дит̣т̣хивиппайутта̄ ва̄ аппат̣ипатти, дит̣т̣хисампайутта̄ миччха̄пат̣ипатти. на авиджджа̄йа ева чхадва̄риката̄ чхал̣а̄рамман̣ата̄ ча, атха кхо ан̃н̃есупи пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу арӯпадхамма̄нанти а̄ха ‘‘саббесупӣ’’ти. нобхайагочаранти мана̄йатанама̄ха. на хи арӯпадхамма̄нам̣ десавасена а̄санната̄ дӯрата̄ ча аттхи асан̣т̣ха̄натта̄, тасма̄ мана̄йатанасса гочаро на мана̄йатанам̣ сампатто асампатто ва̄ти вуччатӣти.
сока̄дӣнам̣ саббха̄ва̄ ан̇габахуттаппасан̇ге ‘‘два̄дасева̄’’ти ан̇га̄нам̣ ваваттха̄нам̣ ведитаббам̣. на хи сока̄дайо ан̇габха̄вена вутта̄, пхалена пана ка̄ран̣ам̣ авиджджам̣ мӯлан̇гам̣ дассетум̣ те вутта̄ти. джара̄маран̣аббха̄хатасса хи ба̄ласса те самбхавантӣти сока̄дӣнам̣ джара̄маран̣ака̄ран̣ата̄ вутта̄. ‘‘са̄рӣрика̄йа дуккха̄йа ведана̄йа пхут̣т̣хо’’ти (сам̣. ни. 4.252) ча сутте джара̄маран̣анимиттан̃ча дуккхам̣ сан̇гахитанти там̣там̣нимитта̄нам̣ са̄дхакабха̄вена вуттам̣. йасма̄ пана джара̄маран̣енева сока̄дӣнам̣ екасан̇кхепо като, тасма̄ тесам̣ джа̄типаччайата̄ йуджджати. джара̄маран̣апаччайабха̄ве хи авиджджа̄йа екасан̇кхепо ка̄таббо сийа̄, джа̄типаччайа̄ пана джара̄маран̣ам̣ сока̄дайо ча самбхавантӣти. таттха джара̄маран̣ам̣ екантикам̣ ан̇габха̄венева гахитам̣, сока̄дайо пана рӯпабхава̄дӣсу абха̄вато анекантика̄ кевалам̣ па̄кат̣ена пхалена авиджджа̄нидассанаттхам̣ гахита̄. тена ана̄гате джа̄тийа̄ сати тато пара̄йа пат̣исандхийа̄ хетухетубхӯта̄ авиджджа̄ дассита̄ти бхавачаккасса авиччхедо дассито хотӣти. суттан̃ча сока̄дӣнам̣ авиджджа̄ ка̄ран̣анти етассеваттхасса са̄дхакам̣ дат̣т̣хаббам̣, на сока̄дӣнам̣ ба̄ласса джара̄маран̣анимиттата̄маттасса. ‘‘ассутава̄ путхуджджано’’ти (сам̣. ни. 4.252) хи вачанена авиджджа̄ сока̄дӣнам̣ ка̄ран̣анти дассита̄, на ча джара̄маран̣анимиттамева дуккхам̣ дуккханти.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
авиджджа̄паданиддесаван̣н̣ана̄
226. ‘‘авиджджа̄паччайа̄ 92 сан̇кха̄ра̄’’ти хи вуттанти етена авиджджа̄йа висесанабха̄вена сан̇кха̄ра̄нан̃ча падха̄набха̄вена вуттатта̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ ниддиситаббабха̄васса ка̄ран̣ам̣ дассети. пита̄ катхӣйати ‘‘дӣгхо са̄мо, митто рассо, ода̄то датто’’ти.
раситаббо пат̣ивиджджхитаббо сабха̄во расо, аттано расо сарасо, йа̄тха̄во сарасо йа̄тха̄васарасо, со ева лаккхитаббатта̄ лаккхан̣анти йа̄тха̄васарасалаккхан̣ам̣. ‘‘катама̄ ча, бхиккхаве, авиджджа̄? дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.2; ма. ни. 1.103) сутте чатта̄рева вутта̄нӣти ‘‘суттантикапарийа̄йена̄’’ти а̄ха. никкхепакан̣д̣е пана̄тиа̄дина̄ идха чатӯсу т̣ха̄несу катхита̄йа ева авиджджа̄йа никкхепакан̣д̣е ат̣т̣хасу т̣ха̄несу киччаджа̄тито пан̃чавӣсатийа̄ падехи лаккхан̣ато ча катхитатта̄ тадаттхасам̣ван̣н̣ана̄васена вибха̄ванам̣ кароти. аха̄петва̄ вибхаджитаббавибхаджанан̃хи абхидхаммапарийа̄йо.
джа̄йати еттха̄ти джа̄ти, уппаттит̣т̣ха̄нам̣. йадипи ниродхамагге авиджджа̄ а̄рамман̣ам̣ на кароти, те пана джа̄нитука̄масса таппат̣иччха̄данавасена аниродхамаггесу ниродхамаггаггахан̣акаа̄ран̣авасена ча паваттама̄на̄ таттха уппаджджатӣти вуччатӣти тесампи авиджджа̄йа уппаттит̣т̣ха̄ната̄ хоти, итаресам̣ а̄рамман̣абха̄вена ча̄ти. сан̇гхикабаладевагон̣а̄дӣнам̣ сан̇гха̄т̣инан̇гала̄дӣни вийа ан̃н̃асета̄дӣнам̣ авиджджа̄йа дуккха̄дивисайа̄нам̣ андхаттакара̄нам̣ лобха̄дӣнам̣ ниваттако ан̃н̃а̄н̣а̄дисабха̄во лаккхан̣анти дат̣т̣хаббам̣.
аттхаттханти пхалапхалам̣. а̄мед̣итавачанан̃хи саббесам̣ аттха̄нам̣ висум̣ висум̣ па̄кат̣акаран̣абха̄ваппака̄санаттхам̣. аттхо ева ва̄ аттхо аттхаттхоти аттхасса авипарӣтата̄дассанаттхам̣ аттхеневаттхам̣ висесайати. на хи н̃а̄н̣ам̣ анаттхам̣ аттхоти ган̣ха̄тӣти. евам̣ ка̄ран̣ака̄ран̣анти еттха̄пи дат̣т̣хаббам̣. там̣ а̄ка̄ранти аттхаттха̄диа̄ка̄рам̣. гахетва̄ти читте павесетва̄, читтена пуггалена ва̄ гахитам̣ катва̄. пат̣ивиддхасса пуна авеккхан̣а̄ паччавеккхан̣а̄. дуччинтитачинтита̄дилаккхан̣асса ба̄ласса бха̄во ба̄лйам̣. паджа̄на̄тӣти пака̄рехи джа̄на̄ти. балавамоханам̣ памохо. самантато моханам̣ саммохо.
дуккха̄рамман̣ата̄ти дуккха̄рамман̣ата̄йа, йа̄йа ва̄ авиджджа̄йа чха̄дентийа̄ дуккха̄рамман̣а̄ там̣сампайуттадхамма̄, са̄ тесам̣ бха̄воти дуккха̄рамман̣ата̄, а̄рамман̣амева ва̄ а̄рамман̣ата̄, дуккхам̣ а̄рамман̣ата̄ етисса̄ти дуккха̄рамман̣ата̄.
дуддасатта̄ гамбхӣра̄ на сабха̄вато, тасма̄ тада̄рамман̣ата̄ авиджджа̄ уппаджджати, итаресам̣ сабха̄вато гамбхӣратта̄ тада̄рамман̣ата̄ нуппаджджатӣти адхиппа̄йо. апича кхо пана̄ти маггасса сан̇кхатасабха̄ватта̄ татопи ниродхасса гамбхӣратаратам̣ дассети.
авиджджа̄паданиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
сан̇кха̄рападаниддесаван̣н̣ана̄
пуна̄тӣти содхети апун̃н̃апхалато дуккхасам̣килесато ча, хитасукхаджджха̄сайена пун̃н̃ам̣ каротӣти там̣ниппха̄данена ка̄ракассаджджха̄сайам̣ пӯретӣти пун̃н̃о, пӯрако пуджджаниббаттако ча нируттилаккхан̣ена ‘‘пун̃н̃о’’ти ведитаббо. сама̄дхипаччанӣка̄нам̣ атидӯрата̄йа на ин̃джати на чалатӣти аттхо. ка̄йасса̄ти два̄расса са̄мибха̄вена ниддесо като.
пун̃н̃упаганти бхавасампаттупагам̣. таттха̄ти вибхан̇гасутте (сам̣. ни. 2.2). тан̃хи падха̄набха̄вена гахитанти. самма̄дит̣т̣хисутте (ма. ни. 1.102) пана ‘‘тайоме, а̄вусо, сан̇кха̄ра̄’’ти а̄гатанти. саббан̃н̃уджинабха̄сито пана айам̣, на паччекаджинабха̄сито, имассаттхасса дӣпанаттхам̣ етесам̣ сутта̄нам̣ васена те гахита̄. катхам̣ панетена гахан̣ена̄йаматтхо дӣпито хотӣти там̣дассанаттхама̄ха ‘‘абхидхаммепи хи суттепи екасадиса̄ва танти ниддит̣т̣ха̄’’ти. саббан̃н̃убха̄ситоти па̄кат̣ена суттантена садисатта̄ айампи саббан̃н̃убха̄ситоти н̃а̄йатӣти вуттам̣ хотӣти.
‘‘тераса̄пӣ’’ти вуттам̣, таттха н̃а̄н̣авиппайутта̄нам̣ на бха̄вана̄майата̄ па̄кат̣а̄ти ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. патхавӣ патхавӣтиа̄дибха̄вана̄ ча касин̣апарикаммакаран̣ам̣ ман̣д̣алакаран̣ан̃ча бха̄ванам̣ бхаджа̄пенти.
да̄навасена паватта̄ читтачетасика̄ дхамма̄ да̄нам̣. таттха бйа̄па̄рабхӯта̄ а̄йӯханачетана̄ да̄нам̣ а̄раббха да̄нам̣ адхикичча уппаджджатӣти вуччати, евам̣ итаресу. соманассачиттена̄ти анумодана̄паваттинидассанаматтаметам̣ дат̣т̣хаббам̣. упеккха̄сахагатенапи хи ануссарати ева̄ти.
асариккхакампи сариккхакена чатуттхаджджха̄навипа̄кена вехаппхала̄дӣсу вина̄пи асан̃н̃есу кат̣атта̄рӯпам̣. рӯпамева сапханданатта̄ ‘‘саин̃джана’’нти вуттам̣ ин̃джанакаранӣваран̣а̄дӣнам̣ авиккхамбханато, рӯпатан̣ха̄сан̇кха̄тасса ин̃джанакасса ка̄ран̣атта̄ ва̄. тенева рӯпа̄рамман̣ам̣ нимитта̄рамман̣ан̃ча саббампи чатуттхаджджха̄нам̣ ниппарийа̄йена ‘‘анин̃джана’’нти на вуччатӣти. маха̄тула̄йа дха̄райама̄но на̄л̣ийа̄ минама̄но ча самуда̄йамева дха̄рети минати ча, на екекам̣ гун̃джам̣, екекам̣ тан̣д̣улам̣ ва̄, евам̣ бхагава̄пи апарима̄н̣а̄ пат̣хамакусалачетана̄йо самуда̄йавасенева гахетва̄ екаджа̄тикатта̄ екамева катва̄ дассети. евам̣ дутийа̄дайопӣти.
‘‘ка̄йадва̄ре паватта̄’’ти аватва̄ ‘‘а̄да̄наггахан̣ачопанам̣ па̄пайама̄на̄ уппанна̄’’типи ваттум̣ ват̣т̣атӣти вачанависесаматтамева дассети. ка̄йадва̄ре паватти ева хи а̄да̄на̄дипа̄пана̄ти. пуримена ва̄ два̄расса упалаккхан̣абха̄во вутто, паччхимена четана̄йа савин̃н̃аттирӯпасамут̣т̣ха̄панам̣. таттха а̄кад̣д̣хитва̄ гахан̣ам̣ а̄да̄нам̣, сампайуттасса гахан̣ам̣ гахан̣ам̣, пханданам̣ чопанам̣.
еттха̄ти ка̄йавачӣсан̇кха̄раггахан̣е, ка̄йавачӣсан̃четана̄гахан̣е ва̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ абхин̃н̃а̄четана̄ на гахита̄ вин̃н̃а̄н̣асса паччайо на хотӣти. касма̄ пана на хоти, нану са̄пи кусала̄ випа̄кадхамма̄ ча̄ти? саччам̣, анупаччхиннатан̣ха̄виджджа̄ма̄не пана санта̄не сабйа̄па̄раппаваттийа̄ тасса̄ кусалата̄ випа̄кадхаммата̄ ча вутта̄, на випа̄куппа̄данена, са̄ пана випа̄кам̣ уппа̄дайантӣ рӯпа̄вачарамева уппа̄деййа. на хи ан̃н̃абхӯмикам̣ каммам̣ ан̃н̃абхӯмикам̣ випа̄кам̣ уппа̄детӣти. аттана̄ садиса̄рамман̣ан̃ча тит̣т̣ха̄никам̣ там̣ уппа̄деййа читтуппа̄дакан̣д̣е рӯпа̄вачаравипа̄касса каммасадиса̄рамман̣ассева вуттатта̄, на ча рӯпа̄вачаравипа̄ко паритта̄диа̄рамман̣о аттхи, абхин̃н̃а̄четана̄ ча паритта̄диа̄рамман̣а̄ва хоти, тасма̄ випа̄кам̣ на уппа̄детӣти вин̃н̃а̄йати. касин̣есу ча уппа̄дитасса чатуттхаджджха̄насама̄дхисса а̄нисам̣сабхӯта̄ абхин̃н̃а̄. йатха̄ха ‘‘со евам̣ сама̄хите читте’’тиа̄ди (дӣ. ни. 1.244-245; ма. ни. 1.384-386). тасма̄ сама̄дхипхаласадиса̄ са̄, на ча пхалам̣ детӣти да̄насӣла̄нисам̣со тасмим̣ бхаве паччайала̄бхо вийа са̄пи випа̄кам̣ на уппа̄дети. йатха̄ ча абхин̃н̃а̄четана̄, евам̣ уддхаччачетана̄пи на хотӣти идам̣ уддхаччасахагате дхамме висум̣ уддхаритва̄ ‘‘тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 725) вуттатта̄ вича̄ретаббам̣.
айам̣ панеттха аматаггапатха̄нугато виниччхайо – дассанабха̄вана̄нам̣ абха̄вепи йесам̣ путхуджджана̄нам̣ секкха̄нан̃ча дассанабха̄вана̄хи бхавитаббам̣, тесам̣ тадуппаттика̄ле техи паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ акусала̄ ‘‘дассанена паха̄табба̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄’’ти ча вуччанти, путхуджджана̄нам̣ пана бха̄вана̄йа абха̄ва̄ бха̄вана̄йа паха̄таббачинта̄ наттхи. тена тесам̣ паваттама̄на̄ те дассанена паха̄тум̣ асаккун̣еййа̄пи ‘‘бха̄вана̄йа паха̄табба̄’’ти на вуччанти. йади вуччеййум̣, дассанена паха̄табба̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄нам̣ кесан̃чи кечи када̄чи а̄рамман̣а̄рамман̣а̄дхипатиупаниссайапаччайехи паччайо бхавеййум̣, на ча пат̣т̣ха̄не ‘‘дассанена паха̄табба̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄нам̣ кесан̃чи кеначи паччайена паччайо’’ти вутта̄. секкха̄нам̣ пана виджджама̄на̄ бха̄вана̄йа паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄. тенева секкха̄нам̣ дассанена паха̄табба̄ чаттатта̄ вантатта̄ муттатта̄ пахӣнатта̄ пат̣иниссат̣т̣хатта̄ уккхет̣итатта̄ самуккхет̣итатта̄ асса̄дитабба̄ абхинандитабба̄ ча на хонти, пахӣната̄йа ева соманассахетубхӯта̄ авиккхепахетубхӯта̄ ча на доманассам̣ уддхаччан̃ча уппа̄дентӣти на те тесам̣ а̄рамман̣а̄рамман̣а̄дхипатибха̄вам̣ пакатӯпаниссайабха̄ван̃ча гаччханти. на хи пахӣне упанисса̄йа арийо ра̄га̄дикилесе уппа̄дети.
вуттан̃ча ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхати…пе… арахаттамаггена…пе… на пачча̄гаччхатӣ’’ти (маха̄ни. 80; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 27), на ча путхуджджана̄нам̣ дассанена паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ итаресам̣ на кеначи паччайена паччайо хонтӣти сакка̄ ваттум̣ ‘‘дит̣т̣хим̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджати, дит̣т̣хи вичикиччха̄ уддхаччам̣ уппаджджати. вичикиччхам̣ а̄раббха вичикиччха̄ дит̣т̣хи уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти дит̣т̣хивичикиччха̄нам̣ уддхачча̄рамман̣апаччайабха̄васса вуттатта̄. еттха хи уддхаччанти уддхаччасахагатам̣ читтуппа̄дам̣ сандха̄йа вуттам̣. еван̃ча катва̄ адхипатипаччайаниддесе ‘‘дит̣т̣хим̣ гарум̣ катва̄ асса̄дети абхинандати, там̣ гарум̣ катва̄ ра̄го уппаджджати, дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.409) еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти. тасма̄ дассанабха̄вана̄хи паха̄табба̄нам̣ атӣта̄дибха̄вена наваттаббаттепи йа̄диса̄нам̣ та̄хи ануппаттидхаммата̄ а̄па̄детабба̄, тесу путхуджджанесу ваттама̄на̄ дассанам̣ апеккхитва̄ тена паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ дассанена паха̄табба̄, секкхесу ваттама̄на̄ бха̄ванам̣ апеккхитва̄ та̄йа паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄. тесу бха̄вана̄йа паха̄табба̄ саха̄йавираха̄ випа̄кам̣ на джанайантӣти бха̄вана̄йа паха̄таббачетана̄йа на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во на вутто, апеккхитаббадассанабха̄вана̄рахита̄нам̣ пана путхуджджанесу уппаджджама̄на̄нам̣ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнам̣ уддхаччасахагатачиттуппа̄дасса ча сам̣йоджанаттайатадекат̣т̣хакилеса̄нам̣ анупаччхинната̄йа апариккхӣн̣асаха̄йа̄нам̣ випа̄куппа̄данам̣ на сакка̄ пат̣иккхипитунти уддхаччасахагатадхамма̄нам̣ випа̄ко вибхан̇ге вуттоти.
йади евам̣, апеккхитаббадассанабха̄вана̄рахита̄нам̣ акусала̄нам̣ невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄таббата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, аппаха̄табба̄нам̣ ‘‘нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄табба̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 8) вуттатта̄, аппаха̄таббавируддхасабха̄ватта̄ ча акусала̄нам̣. евампи тесам̣ имасмим̣ тике наваттаббата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати читтуппа̄дакан̣д̣е дассита̄нам̣ два̄дасаакусалачиттуппа̄да̄нам̣ двӣхи падехи сан̇гахитатта̄. йатха̄ хи дхаммавасена сан̇кхатадхамма̄ саббе сан̇гахита̄ти уппаннаттике ка̄лавасена асан̇гахита̄пи атӣта̄ наваттабба̄ти на вутта̄ читтуппа̄дарӯпабха̄вена гахитесу наваттаббасса абха̄ва̄, евамидха̄пи читтуппа̄дабха̄вена гахитесу наваттаббасса абха̄ва̄ наваттаббата̄ на вутта̄ти ведитабба̄. йаттха хи читтуппа̄до кочи нийогато наваттаббо аттхи, таттха тесам̣ чатуттхо кот̣т̣ха̄со аттхӣти йатха̄вуттападесу вийа таттха̄пи бхиндитва̄ бхаджа̄петаббе читтуппа̄де бхиндитва̄ бхаджа̄пети ‘‘сийа̄ наваттабба̄ паритта̄рамман̣а̄’’тиа̄дина̄. тадабха̄ва̄ уппаннаттике идха ча татха̄ на вутта̄.
атха ва̄ йатха̄ саппат̣игхехи сама̄насабха̄ватта̄ рӯпадха̄туйам̣ тайо маха̄бхӯта̄ ‘‘саппат̣игха̄’’ти вутта̄. йатха̄ха ‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣ анидассанам̣ саппат̣игхам̣ екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча две маха̄бхӯта̄, две маха̄бхӯте пат̣ичча екам̣ маха̄бхӯта’’нти (пат̣т̣ха̄. 2.22.9). евам̣ путхуджджана̄нам̣ паваттама̄на̄ бха̄вана̄йа паха̄таббасама̄насабха̄ва̄ ‘‘бха̄вана̄йа паха̄табба̄’’ти вуччеййунти наттхи наваттаббата̄пасан̇го. еван̃ча сати путхуджджана̄нам̣ паваттама̄на̄пи бха̄вана̄йа паха̄табба̄ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дайо парабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнам̣ упаниссайапаччайо, ра̄го ча ра̄гадит̣т̣хӣнам̣ адхипатипаччайоти айаматтхо ладдхо хоти. йатха̄ пана апхот̣т̣хаббатта̄ рӯпадха̄туйам̣ тайо маха̄бхӯта̄ на параматтхато саппат̣игха̄, евам̣ апеккхитаббабха̄вана̄рахита̄ путхуджджанесу паваттама̄на̄ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дайо на параматтхато бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти бха̄вана̄йа паха̄табба̄нам̣ на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайата̄ на вутта̄, на ча ‘‘дассанена паха̄табба̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄нам̣ кеначи паччайена паччайо’’ти вутта̄. йе хи дассанена паха̄таббапаччайа̄ килеса̄, на те дассанато уддхам̣ паваттанти, дассанена паха̄таббапаччайассапи пана уддхаччасахагатасса саха̄йавекалламаттамева дассанена катам̣, на тасса кочи бха̄во дассанена ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дитоти тасса екантабха̄вана̄йа паха̄таббата̄ вутта̄. тасма̄ тасса та̄дисассева сати саха̄йе випа̄куппа̄данавачанам̣, асати ча випа̄ка̄нуппа̄данавачанам̣ на вируджджхатӣти.
са̄пи вин̃н̃а̄н̣апаччайабха̄ве йади апанетабба̄, касма̄ ‘‘самавӣсати четана̄’’ти вуттанти тасса ка̄ран̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ пана сабба̄пета̄ хонтӣ’’ти. йади евам̣, абхин̃н̃а̄четана̄йа саха ‘‘екавӣсатӣ’’ти ваттаббанти? на, авачанасса вуттака̄ран̣атта̄, там̣ пана итара̄вачанассапи ка̄ран̣анти сама̄начетана̄вачанака̄ран̣авачанена йам̣ ка̄ран̣ам̣ апеккхитва̄ ека̄ вутта̄, тена ка̄ран̣ена итара̄йапи ваттаббатам̣, йан̃ча ка̄ран̣ам̣ апеккхитва̄ итара̄ на вутта̄, тена ка̄ран̣ена вутта̄йапи аваттаббатам̣ дассети. а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро читтасан̇кха̄ро ева̄ти бхеда̄бха̄ва̄ па̄кат̣оти на тасса сам̣його дассито.
сукхасан̃н̃а̄йа гахетва̄ти етена тан̣ха̄паваттим̣ дассети. тан̣ха̄париккха̄рети тан̣ха̄йа парива̄ре, тан̣ха̄йа ‘‘сукхам̣ субха’’нтиа̄дина̄ сан̇кхате ва̄ алан̇катети аттхо. тан̣ха̄ хи дуккхасса самудайоти аджа̄нанто ‘‘ахо вата̄хам̣ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ кхаттийамаха̄са̄ла̄нам̣ ва̄ сахабйатам̣ упападжджеййа’’нти сан̇кха̄ре париккхаротӣти. амаран̣аттха̄ти гахита̄ дуккаракирийа̄ амаратапо, девабха̄ваттхам̣ тапо ва̄, дуккхатта̄ ва̄ маро ма̄рако тапо амаратапо. дит̣т̣хе адит̣т̣ха-саддо вийа маресу амара-саддо дат̣т̣хаббо.
джа̄тиа̄дипапа̄тадуккхаджананато марупапа̄тасадисата̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расса вутта̄. раман̣ӣйабха̄вена ча асса̄дабха̄вена ча гайхама̄нам̣ пун̃н̃апхалам̣ дӣпасикха̄мадхулиттасаттхадха̄ра̄садисам̣, тадаттхо ча пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро там̣нипа̄талеханасадисо.
‘‘сукхо имисса̄ парибба̄джика̄йа тарун̣а̄йа мудука̄йа ломаса̄йа ба̄ха̄йа сампхассо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.469) сукхасан̃н̃а̄йа ба̄ло вийа гӯтхакӣл̣анам̣ килеса̄бхибхӯтата̄йа кодха̄ратиабхибхӯто асавасо маритука̄мо вийа висакха̄данам̣ каран̣апхалаккхан̣есу джигуччханӣйам̣ дуккхан̃ча апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ а̄рабхати. лобхасахагатасса ва̄ гӯтхакӣл̣анасадисата̄, досасахагатасса висакха̄данасадисата̄ йоджетабба̄. ка̄магун̣асамиддхийа̄ сабхайассапи писа̄чанагарасса сукхавипалла̄сахетубха̄во вийа арӯпавипа̄ка̄нам̣ нирантарата̄йа анупалаккхийама̄науппа̄давайа̄нам̣, дӣгхасанта̄ната̄йа агайхама̄навипарин̣а̄ма̄нам̣, сан̇кха̄равипарин̣а̄мадуккхабхӯта̄нампи ничча̄дивипалла̄сахетубха̄воти тесам̣ писа̄чанагарасадисата̄, тадабхимукхагаманасадисата̄ ча а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄расса йоджетабба̄.
та̄ва̄ти ваттаббантара̄пеккхо нипа̄то, тасма̄ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайоти идам̣ та̄ва сиддхам̣, идам̣ пана апарам̣ ваттаббанти аттхо. авиджджа̄паччайа̄ пана сабба̄пета̄ хонтӣти вуттанти абхин̃н̃а̄четана̄нам̣ паччайабха̄вам̣ дассети. четопарийапуббенива̄саана̄гатам̣сан̃а̄н̣ехи паресам̣ аттано ча самохачиттаджа̄нанака̄лети йоджетабба̄.
авиджджа̄саммӯл̣хатта̄ти бхава̄дӣнавапат̣иччха̄дика̄йа авиджджа̄йа саммӯл̣хатта̄. ра̄га̄дӣнанти ра̄гадит̣т̣хивичикиччхуддхаччадоманасса̄нам̣ авиджджа̄сампайуттара̄га̄диасса̄данака̄лесу авиджджам̣ а̄раббха уппатти ведитабба̄. гарум̣ катва̄ асса̄данам̣ ра̄гадит̣т̣хисампайутта̄йа ева авиджджа̄йа йоджетаббам̣, асса̄данан̃ча ра̄го, тадавиппайутта̄ ча дит̣т̣хӣти асса̄данавачаненева йатха̄вуттам̣ авиджджам̣ гарум̣ каронтӣ дит̣т̣хи ча вутта̄ти ведитабба̄. ра̄га̄дӣхи ча па̄л̣ийам̣ сарӯпена вуттехи там̣сампайуттасан̇кха̄расса авиджджа̄рамман̣а̄дитам̣ дассети. анавиджджа̄рамман̣асса пат̣хамаджаванасса а̄рамман̣а̄дхипатианантара̄дипаччайавачанесу авуттасса вуттасса ча саббасса сан̇ган̣ханаттхам̣ ‘‘йам̣ кин̃чӣ’’ти а̄ха. вуттанайена̄ти саматиккамабхавапаттхана̄васена вуттанайена.
екака̄ран̣ава̄до а̄паджджатӣти досаппасан̇го вутто. анит̣т̣хо хи екака̄ран̣ава̄до саббасса саббака̄ле самбхава̄паттито екасадисасабха̄ва̄паттито ча. йасма̄ тӣсу пака̄ресу авиджджама̄несу па̄рисесена чатуттхе ева ча виджджама̄не екахетупхаладӣпане аттхо аттхи, тасма̄ на нупападжджати.
йатха̄пхассам̣ ведана̄ваваттха̄натоти ‘‘сукхаведанӣйам̣, бхиккхаве, пхассам̣ пат̣ичча уппаджджати сукха̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.62), ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча…пе… тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.43) ча сукхаведанӣйа̄дичаккхусампхасса̄дианурӯпена сукхаведана̄дичаккхусампхассаджа̄ведана̄дӣнам̣ ваваттха̄нато, сама̄несу чаккхурӯпа̄дӣсу пхассавасена сукха̄дивипарийа̄йа̄бха̄вато, сама̄несу ча рӯпаманасика̄ра̄дӣсу чаккха̄дисан̇гхат̣т̣анавасена чаккхусампхассаджа̄дивипарийа̄йа̄бха̄вато, ан̃н̃апаччайаса̄ман̃н̃епи пхассавасена сукха̄дичаккхусампхассаджа̄дӣнам̣ ол̣а̄рикасукхума̄дисан̇кара̄бха̄вато ча̄ти аттхо. сукха̄дӣнам̣ йатха̄вуттасампхассасса авипарӣто паччайабха̄во ева йатха̄веданам̣ пхассававаттха̄нам̣, ка̄ран̣апхалависесена ва̄ пхалака̄ран̣ависесаниччхайо хотӣти убхайаттха̄пи ниччхайо ваваттха̄нанти вутто. камма̄дайоти камма̄ха̄раутуа̄дайо апа̄кат̣а̄ семхапат̣ика̄рена рогавӯпасамато.
‘‘асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти вачанатоти ‘‘сам̣йоджанӣйесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино вихарато тан̣ха̄ павад̣д̣хати, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ бхаво’’ти (сам̣. ни. 2.53-54) имина̄ суттена тан̣ха̄йа сан̇кха̄рака̄ран̣абха̄васса вуттатта̄ти аттхо. пуна тасса̄пи авиджджа̄ ка̄ран̣анти дассанаттхам̣ ‘‘авиджджа̄самудайа̄ а̄савасамудайоти вачанато’’ти а̄ха. тан̣ха̄ ва̄ чатурупа̄да̄набхӯта̄ ка̄мабхавадит̣т̣ха̄сава̄ ча сан̇кха̄расса ка̄ран̣анти па̄кат̣а̄ти суттадвайенапи авиджджа̄йа сан̇кха̄рака̄ран̣абха̄вамева дассети. асса̄да̄нупассиноти хи вачанена а̄дӣнавапат̣иччха̄данакичча̄ авиджджа̄ тан̣ха̄йа ка̄ран̣анти дассита̄ хотӣти. йасма̄ авидва̄, тасма̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дике абхисан̇кхаротӣти авиджджа̄йа сан̇кха̄рака̄ран̣абха̄васса па̄кат̣атта̄ авиддасубха̄во сан̇кха̄рака̄ран̣абха̄вена вутто кхӣн̣а̄савасса сан̇кха̄ра̄бха̄вато аса̄дха̄ран̣атта̄ ча. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣а̄ни ваттха̄рамман̣а̄дӣнӣти пун̃н̃абхава̄диа̄дӣнавапат̣иччха̄дика̄ авиджджа̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ ка̄ран̣анти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. т̣ха̄навируддхоти аттхита̄вируддхо. кечи пана ‘‘пат̣исандхиа̄дӣни т̣ха̄на̄нӣ’’ти ваданти, евам̣ сати пуримачиттам̣ паччхимачиттасса т̣ха̄навируддхо паччайоти на идам̣ екантикам̣ сийа̄. бхаван̇гампи хи бхаван̇гасса анантарапаччайо, джаванам̣ джаванасса̄ти, на ча сиппа̄дӣнам̣ пат̣исандхиа̄дит̣ха̄нам̣ аттхӣти на там̣ идха адхиппетам̣. каммам̣ рӯпасса наманаруппанавиродха̄ са̄рамман̣а̄на̄рамман̣авиродха̄ ча сабха̄вавируддхо паччайо, кхӣра̄дӣни дадхиа̄дӣнам̣ мадхурамбилараса̄дисабха̄вавиродха̄. авиджа̄нанакиччо а̄локо виджа̄нанакиччасса вин̃н̃а̄н̣асса, амаданакичча̄ ча гул̣а̄дайо маданакиччасса а̄савасса.
голома̄вилома̄ни дабба̄йа паччайо, дадхиа̄дӣни бхӯтин̣акасса. еттха ча авӣти ратта̄ ел̣ака̄ вуччанти. випа̄ка̄йева те ча на, тасма̄ дуккхавипа̄ка̄йапи авиджджа̄йа тадавипа̄ка̄нам̣ пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ паччайаттам̣ на на йуджджатӣти аттхо. тадавипа̄каттепи са̄ваджджата̄йа тадавируддха̄нам̣ там̣садиса̄нан̃ча апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄намева паччайо, на итаресанти етасса пасан̇гасса нива̄ран̣аттхам̣ ‘‘вируддхо ча̄вируддхо ча, садиса̄садисо татха̄. дхамма̄нам̣ паччайо сиддхо’’ти вуттам̣, тасма̄ таматтхам̣ па̄кат̣ам̣ каронто ‘‘ити айам̣ авиджджа̄’’тиа̄дима̄ха.
аччхеджджасутта̄вута̄бхеджджаман̣ӣнам̣ вийа пубба̄парийававаттха̄нам̣ нийати, нийатийа̄, нийати ева ва̄ сан̇гати сама̄гамо нийатисан̇гати, та̄йа бха̄весу парин̣ата̄ мануссадевавихан̇га̄дибха̄вам̣ патта̄ нийатисан̇гатибха̄вапарин̣ата̄. нийатийа̄ сан̇гатийа̄ бха̄вена ча парин̣ата̄ на̄наппака̄ратам̣ патта̄ нийатисан̇гатибха̄вапарин̣ата̄ти ча аттхам̣ ваданти. етехи ча викаппанехи авиджджа̄ акусалам̣ читтам̣ катва̄ пун̃н̃а̄дӣсу йаттха каттхачи паваттатӣти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘со евам̣ авиджджа̄йа̄’’тиа̄ди.
апарин̣а̄йако ба̄лоти арахаттамаггасампат̣ипа̄дакакалйа̄н̣амиттарахитоти аттхо. арахаттамагга̄васа̄нам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣ самависамам̣ дассетва̄ нибба̄нам̣ найатӣти парин̣а̄йаканти вуттам̣, тена рахито апарин̣а̄йако. дхаммам̣ н̃атва̄ти саппурисӯпаниссайена чатусаччаппака̄сакасутта̄дидхаммам̣ н̃атва̄, магган̃а̄н̣енева ва̄ саббадхаммапаварам̣ нибба̄нам̣ н̃атва̄, там̣джа̄нана̄йаттатта̄ пана сесасачча̄бхисамайасса сама̄нака̄лампи там̣ пуримака̄лам̣ вийа катва̄ вуттам̣.
сан̇кха̄рападаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
вин̃н̃а̄н̣ападаниддесаван̣н̣ана̄
227. йатха̄вуттасан̇кха̄рапаччайа̄ уппаджджама̄нам̣ там̣камманиббаттамева вин̃н̃а̄н̣ам̣ бхавитум̣ арахатӣти ‘‘ба̄ттим̣са локийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄ни сан̇гахита̄ни хонтӣ’’ти а̄ха. дха̄тукатха̄йам̣ (дха̄ту. 466) пана виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаниддесе –
‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ена йе дхамма̄…пе… сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассена, пхассапаччайа̄ ведана̄йа йе дхамма̄ виппайутта̄, те дхамма̄ катихи кхандхехи…пе… сан̇гахита̄? те дхамма̄ асан̇кхатам̣ кхандхато т̣хапетва̄ екена кхандхена ека̄дасаха̄йатанехи ека̄дасахи дха̄тӯхи сан̇гахита̄. катихи асан̇гахита̄? чатӯхи кхандхехи екена̄йатанена саттахи дха̄тӯхи асан̇гахита̄’’ти –
вачанато саббавин̃н̃а̄н̣апхассаведана̄париггахо като. йади хи еттха вин̃н̃а̄н̣апхассаведана̄ саппадеса̄ сийум̣, ‘‘випа̄ка̄ дхамма̄’’ти имасса вийа виссаджджанам̣ сийа̄, тасма̄ таттха абхидхаммабха̄джанӣйавасена сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дайо гахита̄ти ведитабба̄. авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ ча абхидхаммабха̄джанӣйе чатубхӯмакакусаласан̇кха̄ро акусаласан̇кха̄ро ча вуттоти со ева дха̄тукатха̄йам̣ гахитоти дат̣т̣хаббо. бхаво пана дха̄тукатха̄йам̣ каммупапаттибхавависесадассанаттхам̣ на абхидхаммабха̄джанӣйавасена гахито. еван̃ча катва̄ таттха ‘‘упа̄да̄напаччайа̄ бхаво’’ти ануддхаритва̄ ‘‘каммабхаво’’тиа̄дина̄ва найена бхаво уддхат̣о. випа̄кан̃хетанти вин̃н̃а̄н̣асса випа̄катта̄ сан̇кха̄рапаччайаттам̣ са̄дхети, тасса пана са̄дханаттхам̣ ‘‘упачитакамма̄бха̄ве випа̄ка̄бха̄вато’’ти вуттанти там̣ виваранто ‘‘випа̄кан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха.
йебхуййена лобхасампайуттаджавана̄васа̄нети джаванена тада̄рамман̣анийаме соманассасахагата̄нантарам̣ соманассасахагататада̄рамман̣асса вуттатта̄ соманассасахагата̄нева сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. йасма̄ пана тихетукаджавана̄васа̄не ча када̄чи ахетукам̣ тада̄рамман̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘йебхуййена̄’’ти а̄ха. саким̣ ва̄ти ‘‘дираттатиратта̄’’дӣсу вийа ведитаббам̣. двиккхаттумева пана уппаджджантӣти ваданти. ‘‘дираттатиратта’’нти еттха пана ва̄-саддасса абха̄ва̄ вачанасилит̣т̣хата̄маттена дираттаггахан̣ам̣ катанти йуджджати, ‘‘нирантаратираттадассанаттхам̣ ва̄’’ти. идха пана ва̄-саддо викаппанаттхо вуттоти саким̣ ева ча када̄чи паваттим̣ сандха̄йа ‘‘саким̣ ва̄’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тенева хи саким̣ тада̄рамман̣аппаваттийа̄ вича̄ретаббатам̣ дассенто ‘‘читтаппаваттиган̣ана̄йам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха читтаппаваттиган̣ана̄йанти випа̄какатха̄йам̣ балаварӯпа̄дике а̄рамман̣е вуттам̣ читтаппаваттиган̣анам̣ сандха̄йа̄ха. таттха хи двева тада̄рамман̣уппаттива̄ра̄ а̄гата̄. джаванависайа̄нубхаванан̃хи тада̄рамман̣ам̣ а̄саннабхеде тасмим̣ висайе екачиттаккхан̣а̄васит̣т̣ха̄йуке на уппаджджеййа̄ти адхиппа̄йо. анурӯпа̄йа пат̣исандхийа̄ти акусалавипа̄касса апа̄йапат̣исандхи, ка̄ма̄вачара̄дикусалавипа̄ка̄нам̣ ка̄марӯпа̄рӯпасугатипат̣исандхийо йатха̄каммам̣ анурӯпа̄.
пат̣исандхикатха̄ маха̄висайа̄ти катва̄ паваттимева та̄ва дассенто ‘‘паваттийам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. ахетукадвайа̄дӣнам̣ два̄ранийама̄нийама̄вачанам̣ бхаван̇габхӯта̄нам̣ сайамева два̄ратта̄ чутипат̣исандхибхӯта̄нан̃ча бхаван̇гасан̇кха̄тена ан̃н̃ена ча два̄рена ануппаттито нийатам̣ анийатам̣ ва̄ два̄рам̣ етесанти ваттум̣ асаккун̣еййатта̄. екасса саттасса паваттарӯпа̄вачаравипа̄ко патхавӣкасин̣а̄дӣсу йасмим̣ а̄рамман̣е паватто, тато ан̃н̃асмим̣ тасса паватти наттхӣти рӯпа̄вачара̄нам̣ нийата̄рамман̣ата̄ вутта̄. татрасса̄ти паваттийам̣ ба̄ттим̣савидхасса.
индрийаппаваттиа̄нубха̄вато ева чаккхусотадва̄рабхедена, тасса ча вин̃н̃а̄н̣авӣтхибхеда̄йаттатта̄ вӣтхибхедена ча бхавитаббам̣, тасмин̃ча сати ‘‘а̄ваджджана̄нантарам̣ дассанам̣ саванам̣ ва̄ таданантарам̣ сампат̣иччхана’’нтиа̄дина̄ читтанийамена бхавитаббам̣. татха̄ ча сати сампат̣иччханасантӣран̣а̄нампи бха̄во сиддхо хоти, на индрийаппаваттиа̄нубха̄вена дассанасаванаматтассева, на̄пи индрийа̄нам̣ ева дассанасаванакиччата̄ти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘два̄равӣтхибхеде читтанийамато ча̄’’ти. пат̣хамакусалена че тада̄рамман̣асса уппатти хоти, там̣ пат̣хамакусала̄нантарам̣ уппаджджама̄нам̣ джанакам̣ анубандхати на̄ма, дутийакусала̄дианантарам̣ уппаджджама̄нам̣ джанакасадисам̣ анубандхати на̄ма, акусала̄нантарам̣ уппаджджама̄нан̃ча ка̄ма̄вачарата̄йа джанакасадисанти.
ека̄даса тада̄рамман̣ачитта̄ни…пе… тада̄рамман̣ам̣ на ган̣хантӣти тада̄рамман̣абха̄вата̄йа ‘‘тада̄рамман̣а’’нти ладдхана̄ма̄ни тада̄рамман̣абха̄вам̣ на ган̣ханти, тада̄рамман̣абха̄вена наппаваттантӣти аттхо. атха ва̄ на̄маготтам̣ а̄раббха джаване джавите тада̄рамман̣ам̣ тасса джаванасса а̄рамман̣ам̣ на ган̣ханти, на̄ламбантӣти аттхо. рӯпа̄рӯпадхаммети рӯпа̄рӯпа̄вачаре дхамме. идам̣ пана ватва̄ ‘‘абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ам̣ а̄раббха̄’’ти висесанам̣ паритта̄диа̄рамман̣ата̄йа ка̄ма̄вачарасадисесу чева тада̄рамман̣а̄нуппаттидассанаттхам̣. миччхаттанийата̄ дхамма̄ магго вийа бха̄вана̄йа сиддха̄ маха̄бала̄ ча̄ти таттха джаванена паваттама̄нена са̄нубандханена на бхавитаббанти тесу тада̄рамман̣ам̣ пат̣иккхиттам̣. локуттарадхамме а̄раббха̄ти етенева сиддхе ‘‘самматтанийатадхаммесӯ’’ти висум̣ уддхаран̣ам̣ самматтамиччхаттанийатадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апат̣ипаккха̄ти балавабха̄вена тада̄рамман̣асса аваттхубха̄вадассанаттхам̣.
евам̣ паваттийам̣ вин̃н̃а̄н̣аппаваттим̣ дассетва̄ пат̣исандхийам̣ дассетум̣ ‘‘йам̣ пана вутта’’нтиа̄дима̄ха. кена каттха̄ти кена читтена касмим̣ бхаве. екӯнавӣсати пат̣исандхийо тена тена читтена паваттама̄на̄ пат̣исандхиккхан̣е рӯпа̄рӯпадхамма̄ти тена тена читтена са̄ са̄ таттха таттха пат̣исандхи хотӣти вутта̄. тасса̄ти читтасса.
а̄гантва̄ти а̄гатам̣ вийа хутва̄. гопакасӣвалӣти ран̃н̃о хита̄раккхе гопакакуле джа̄то сӣвалина̄мако. камма̄диануссаран̣абйа̄па̄рарахитатта̄ ‘‘саммӯл̣хака̄лакирийа̄’’ти вутта̄. абйа̄па̄ренева хи таттха камма̄диупат̣т̣ха̄нам̣ хотӣти. ‘‘писийама̄на̄йа маккхика̄йа пат̣хамам̣ ка̄йадва̄ра̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ на̄ват̣т̣ети аттана̄ чинтийама̄насса кассачи аттхита̄йа̄’’ти кечи ка̄ран̣ам̣ ваданти, тадетам̣ ака̄ран̣ам̣ бхаван̇гависайато ан̃н̃асса чинтийама̄насса абха̄ва̄ ан̃н̃ачиттаппаваттака̄ле ча бхаван̇га̄ват̣т̣анассева асамбхавато. идам̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ сийа̄ – ‘‘та̄нисса тамхи самайе оламбанти аджджхоламбанти абхиппаламбантӣ’’ти (ма. ни. 3.248) вачанато тӣсу джаванава̄ресу аппаваттесвева камма̄диупат̣т̣ха̄нена бхавитаббам̣. анекаджаванава̄раппаваттийа̄ хи аджджхоламбанам̣ абхиппаламбанан̃ча хотӣти. тасма̄ ка̄йадва̄ра̄ваджджанам̣ ана̄ват̣т̣етва̄ манодва̄ра̄ваджджанамева камма̄диа̄ламбан̣ам̣ пат̣хамам̣ бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣ети, тато пхот̣т̣хаббасса балаватта̄ дутийава̄ре ка̄йавин̃н̃а̄н̣авӣтхи паччуппанне пхот̣т̣хаббе паваттати, тато пуримаджаванава̄рагахитесвева камма̄дӣсу камена манодва̄раджаванам̣ джавитва̄ мӯлабхаван̇гасан̇кха̄там̣ а̄гантукабхаван̇гасан̇кха̄там̣ ва̄ тада̄рамман̣ам̣ бхаван̇гам̣ отарати, тада̄рамман̣а̄бха̄ве ва̄ бхаван̇гамева. етасмим̣ т̣ха̄не ка̄лам̣ каротӣти тада̄рамман̣а̄нантарена чутичиттена, тада̄рамман̣а̄бха̄ве ва̄ бхаван̇гасан̇кха̄тенева чутичиттена чаватӣти аттхо. бхаван̇гамева хи чутичиттам̣ хутва̄ паваттатӣти чутичиттам̣ идха ‘‘бхаван̇га’’нти вуттанти. манодва̄рависайо лахукоти лахукапаччупат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘арӯпадхамма̄нам̣…пе… лахуко’’ти. арӯпадхаммасса хи манодва̄расса висайо лахукапаччупат̣т̣ха̄ноти. балавати ча рӯпадхаммасса ка̄йадва̄расса висайе аппаваттитва̄ манодва̄рависайе камма̄димхи пат̣хамам̣ читтаппаваттидассанена арӯпадхамма̄нам̣ висайасса лахуката̄ дӣпита̄ти. рӯпа̄нам̣ висайа̄бха̄вепи ва̄ ‘‘арӯпадхамма̄на’’нти вачанам̣ йесам̣ висайо аттхи, там̣дассанаттхамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена лахукамма̄дӣсу читтаппаваттито лахугахан̣ӣйата̄ висайасса лахуката̄.
камма̄дӣнам̣ бхӯмичиттупа̄да̄дивасена виттха̄рато ананто пабхедоти ‘‘сан̇кхепато’’ти а̄ха.
авиджджа̄тан̣ха̄дикилесесу анупаччхиннесвева камма̄дино упат̣т̣ха̄нам̣, тан̃ча̄раббха читтасанта̄насса бхавантараниннапон̣апаббха̄рата̄ хотӣти а̄ха ‘‘анупаччхиннакилесабалавина̄мита’’нти. санта̄не хи вина̄мите тадекадесабхӯтам̣ пат̣исандхичиттан̃ча вина̄митамева хоти, на ча екадесавина̄митабха̄вена вина̄ санта̄навина̄митата̄ аттхӣти. саббаттха пана ‘‘дуггатипат̣исандхининна̄йа чутийа̄ пуримаджавана̄ни акусала̄ни, итара̄йа ча кусала̄нӣ’’ти ниччхинанти. ‘‘нимиттасса̄дагадхитам̣ ва̄, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тит̣т̣хати анубйан̃джанасса̄дагадхитам̣ ва̄. тасмим̣ че самайе ка̄лам̣ кароти, т̣ха̄наметам̣ виджджати, йам̣ двиннам̣ гатӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ гатим̣ упападжджеййа нирайам̣ ва̄ тираччха̄найоним̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 4.235) вуттам̣. тасма̄ а̄саннам̣ акусалам̣ дуггатийам̣, кусалан̃ча сугатийам̣ пат̣исандхийа̄ упаниссайо хотӣти.
ра̄га̄дихетубхӯтам̣ хӣнама̄рамман̣анти акусалавипа̄касса а̄рамман̣ам̣ бхавитум̣ йуттам̣ анит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ а̄ха. тампи хи сан̇каппавасена ра̄гассапи хету хотӣти. акусалавипа̄каджанакакаммасахаджа̄та̄нам̣ ва̄ там̣садиса̄санначутиджаваначетана̄сахаджа̄та̄нан̃ча ра̄га̄дӣнам̣ хетубха̄во ева хӣната̄. тан̃хи паччха̄нута̄паджанакакамма̄нама̄рамман̣ам̣ каммавасена анит̣т̣хам̣ акусалавипа̄касса а̄рамман̣ам̣ бхавеййа, ан̃н̃атха̄ ча ит̣т̣ха̄рамман̣е паваттасса акусалакаммасса випа̄ко камманимитта̄рамман̣о на бхавеййа. на хи акусалавипа̄ко ит̣т̣ха̄рамман̣о бхавитумарахатӣти. пан̃чадва̄ре ча а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ паччуппаннам̣ камманимиттам̣ а̄саннакатакамма̄рамман̣асантатийам̣ уппаннам̣ там̣садисан̃ча дат̣т̣хаббам̣, ан̃н̃атха̄ тадева пат̣исандхиа̄рамман̣ӯпат̣т̣ха̄пакам̣ тадева ча пат̣исандхиджанакам̣ бхавеййа, на ча пат̣исандхийа̄ упача̄рабхӯта̄ни вийа ‘‘етасмим̣ тайа̄ паваттитабба’’нти пат̣исандхийа̄ а̄рамман̣ам̣ анупа̄дента̄ни вийа ча паватта̄ни чутиа̄санна̄ни джавана̄ни пат̣исандхиджанака̄ни бхавеййум̣. ‘‘кататта̄ упачитатта̄’’ти (дха. са. 431) хи вуттам̣. тада̄ ча там̣сама̄навӣтхийам̣ вийа паваттама̄на̄ни катхам̣ катӯпачита̄ни сийум̣, на ча асса̄дита̄ни тада̄, на ча локийа̄ни локуттара̄ни вийа сама̄навӣтхипхала̄ни хонти.
‘‘пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хоти па̄пакаммам̣ дуккхаведанӣйам̣, паччха̄ ва̄сса там̣ катам̣ хоти па̄пакаммам̣ дуккхаведанӣйам̣, маран̣ака̄ле ва̄сса хоти миччха̄дит̣т̣хи саматта̄ сама̄динна̄, тена со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджатӣ’’ти (ма. ни. 3.303) –
а̄дина̄ сутте маран̣ака̄ле саматта̄йа сама̄динна̄йа миччха̄дит̣т̣хийа̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ ча сахаджа̄тачетана̄йа пат̣исандхида̄нам̣ вуттам̣, на ча дуббалехи пан̃чадва̄рикаджаванехи миччха̄дит̣т̣хи самма̄дит̣т̣хи ва̄ саматта̄ хоти сама̄динна̄. ваккхати ча –
‘‘саббампи хетам̣ кусала̄кусаладхаммапат̣ивиджа̄нана̄дичаванапарийоса̄нам̣ киччам̣ манодва̄рикачиттенева хоти, на пан̃чадва̄рикена̄ти саббассапетасса киччасса каран̣е сахаджаванака̄ни вӣтхичитта̄ни пат̣иккхитта̄нӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 766).
таттха хи ‘‘на кин̃чи дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄тӣти ‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’ти (дха. па. 1-2) евам̣ вуттам̣ екампи кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄ на пат̣ивиджа̄на̄тӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 766) ча вуттам̣. йесам̣ пат̣ивибха̄ванаппаваттийа̄ сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ анвети, тесам̣ са̄ паватти пан̃чадва̄ре пат̣иккхитта̄, кусала̄кусалакаммасама̄да̄нан̃ча та̄дисамева̄ти. тада̄рамман̣а̄нантарам̣ пана чаванам̣, таданантара̄ ча упапатти манодва̄рика̄ ева хоти, на сахаджаванакавӣтхичитте парийа̄панна̄ти имина̄ адхиппа̄йена идха пан̃чадва̄рикатада̄рамман̣а̄нантарам̣ чути, таданантарам̣ пат̣исандхи ча вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. таттха авасесапан̃чачиттаккхан̣а̄йуке рӯпа̄димхи уппаннам̣ пат̣исандхим̣ сандха̄йева ‘‘паччуппанна̄рамман̣ам̣ упапаттичиттам̣ паччуппанна̄рамман̣асса бхаван̇гасса анантарапаччайена паччайо’’ти, авасесекачиттаккхан̣а̄йуке ча уппаннам̣ сандха̄йа ‘‘паччуппанна̄рамман̣ам̣ упапаттичиттам̣ атӣта̄рамман̣асса бхаван̇гасса анантарапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.19.28) вуттанти ведитаббам̣.
суддха̄йа ва̄ти махаггатакамманимитта̄рамман̣а̄йа джаванавӣтхийа̄ тада̄рамман̣арахита̄йа̄ти аттхо. са̄ пана джаванавӣтхи махаггатавипа̄касса упача̄ро вийа дат̣т̣хабба̄. кечи пана там̣ вӣтхим̣ махаггата̄васа̄нам̣ ваданти. атӣта̄рамман̣а̄ ека̄дасавидха̄, наваттабба̄рамман̣а̄ саттавидха̄.
етена̄нуса̄рена а̄руппачутийа̄пи анантара̄ пат̣исандхи ведитабба̄ти идам̣ касма̄ вуттам̣, нану ‘‘патхавӣкасин̣аджджха̄на̄дивасена пат̣иладдхамахаггатасугатийам̣ т̣хитасса̄’’ти евама̄дике ева найе айампи пат̣исандхи аваруддха̄ти? на, таттха рӯпа̄вачарачутианантара̄йа ева пат̣исандхийа̄ вуттатта̄. таттха хи ‘‘патхавӣкасин̣а̄дикам̣ ва̄ нимиттам̣ махаггатачиттам̣ ва̄ манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхати. чаккхусота̄нам̣ ва̄’’тиа̄дикена рӯпа̄вачарачутийа̄ ева анантара̄ пат̣исандхи вутта̄ти вин̃н̃а̄йати. атха̄пи йатха̄самбхавайоджана̄йа айампи пат̣исандхи таттхева аваруддха̄, арӯпа̄вачарачутианантара̄ пана рӯпа̄вачарапат̣исандхи наттхи, арӯпа̄вачаре ча упарӯпаричутийа̄ хет̣т̣хима̄ хет̣т̣хима̄ пат̣исандхӣти чатуттха̄руппачутийа̄ наваттабба̄рамман̣а̄ пат̣исандхи наттхи. тена тато таттхева атӣта̄рамман̣а̄ ка̄ма̄вачаре ча атӣтапаччуппанна̄рамман̣а̄ пат̣исандхи итара̄хи ча йатха̄самбхавам̣ атӣтанаваттабба̄рамман̣а̄ а̄руппапат̣исандхи, атӣтапаччуппанна̄рамман̣а̄ ча ка̄ма̄вачарапат̣исандхи йоджетабба̄ти имасса висесасса дассанаттхам̣ висум̣ уддхаран̣ам̣ катам̣.
евам̣ а̄рамман̣авасена екавидха̄йа ка̄ма̄вачарасугатичутийа̄ дувидха̄ дуггатипат̣исандхи, дуггатичутийа̄ дувидха̄ сугатипат̣исандхи, ка̄ма̄вачарасугатичутийа̄ двиекадвиппака̄ра̄нам̣ ка̄марӯпа̄руппа̄нам̣ васена пан̃чавидха̄ сугатипат̣исандхи, рӯпа̄вачарачутийа̄ ча татхева пан̃чавидха̄, дувидха̄йа а̄руппачутийа̄ паччекам̣ двиннам̣ двиннам̣ ка̄ма̄руппа̄нам̣ васена ат̣т̣хавидха̄ ча пат̣исандхи дассита̄, дуггатичутийа̄ пана екавидха̄йа дуггатипат̣исандхи дувидха̄ на дассита̄, там̣ дассетум̣ ‘‘дуггатийам̣ т̣хитасса пана̄’’тиа̄дима̄ха. йатха̄вутта̄ пана –
двидвипан̃чаппака̄ра̄ ча, пан̃ча̄т̣т̣хадувидха̄пи ча;
чатувӣсати сабба̄пи, та̄ хонти пат̣исандхийо.
‘‘ка̄ма̄вачарасса кусаласса каммасса кататта̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 431, 455, 498) на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во дасситаппака̄роти упаниссайапаччайабха̄вамева дассенто ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄дима̄ха.
а̄дина̄ саха̄тиа̄дина̄ вимиссавин̃н̃а̄н̣ена саха. омато две ва̄ тайо ва̄ дасака̄ уппаджджантӣти габбхасеййака̄нам̣ васена вуттам̣. ан̃н̃аттха хи анеке кала̄па̄ саха уппаджджанти. брахматтабха̄вепи хи анекага̄вутаппама̄н̣е анеке кала̄па̄ сахуппаджджантӣти тим̣сато адхика̄нева рӯпа̄ни хонти гандхараса̄ха̄ра̄нам̣ пат̣иккхиттатта̄ чаккхусотаваттхусаттакаджӣвитачхаккабха̄вепи тесам̣ бахутта̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана таттхапи чаккхусотаваттхудасака̄нам̣ джӣвитанавакасса ча уппатти вутта̄, па̄л̣ийам̣ пана ‘‘рӯпадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е т̣хапетва̄ асан̃н̃асатта̄нам̣ дева̄нам̣ пан̃ча̄йатана̄ни па̄тубхаванти, пан̃ча дха̄туйо па̄тубхавантӣ’’ти вуттам̣, татха̄ ‘‘рӯпадха̄туйа̄ чха а̄йатана̄ни нава дха̄туйо’’ти саббасан̇гахавасена таттха виджджама̄на̄йатанадха̄туйо дассетум̣ вуттам̣. катха̄ваттхумхи ча гха̄на̄йатана̄дӣнам̣ вийа гандха̄йатана̄дӣнан̃ча таттха бха̄во пат̣иккхитто ‘‘аттхи таттха гха̄на̄йатананти? а̄манта̄, аттхи таттха гандха̄йатананти? на хевам̣ ваттаббе’’тиа̄дина̄ (катха̄. 519), на ча апхот̣т̣хабба̄йатана̄нам̣ патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ вийа агандхараса̄йатана̄нам̣ гандхараса̄нам̣ таттха бха̄во сакка̄ ваттум̣ пхуситум̣ асаккун̣еййата̄винимуттасса патхавӣа̄дисабха̄васса вийа гандхарасабха̄вавинимуттасса гандхарасасабха̄васса абха̄ва̄.
йади ча гха̄насампхасса̄дӣнам̣ ка̄ран̣абха̄во наттхӣти а̄йатана̄нӣти тена вуччеййум̣, дха̄ту-саддо пана ниссаттаниджджӣвава̄чакоти гандхадха̄турасадха̄тӯти авачане наттхи ка̄ран̣ам̣, дхаммабха̄во ча тесам̣ екантена иччхитаббо сабха̄вадха̄ран̣а̄дилаккхан̣ато ан̃н̃асса абха̄ва̄, дхамма̄нан̃ча а̄йатанабха̄во екантато йамаке (йама. 1. а̄йатанайамака.13) вутто ‘‘дхаммо а̄йатананти? а̄манта̄’’ти. тасма̄ тесам̣ гандхараса̄йатанабха̄ва̄бха̄вепи кочи а̄йатанасабха̄во ваттаббо. йади ча пхот̣т̣хаббабха̄вато ан̃н̃о патхавӣдха̄туа̄дибха̄во вийа гандхарасабха̄вато ан̃н̃о тесам̣ кочи сабха̄во сийа̄, тесам̣ дхамма̄йатане сан̇гахо. гандхарасабха̄ве пана а̄йатанабха̄ве ча сати гандхо ча со а̄йатанан̃ча гандха̄йатанам̣, расо ча со а̄йатанан̃ча раса̄йатананти идама̄паннамева̄ти гандхараса̄йатанабха̄во ча на сакка̄ нива̄ретум̣, ‘‘тайо а̄ха̄ра̄’’ти (вибха. 993) ча вачанато кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса таттха абха̄во вин̃н̃а̄йати. тасма̄ йатха̄ па̄л̣ийа̄ авиродхо хоти, татха̄ рӯпаган̣ана̄ ка̄табба̄. еван̃хи дхаммата̄ на виломита̄ хотӣти.
джа̄тиун̣н̣а̄йа̄ти габбхам̣ пха̄летва̄ гахитаун̣н̣а̄йа̄типи ваданти. самбхавабхедоти аттхита̄бхедо. ниджджха̄матан̣хика̄ кира ниччам̣ дуккха̄турата̄йа ка̄мам̣ севитва̄ габбхам̣ на ган̣ханти.
рӯпӣбрахмесу та̄ва опапа̄тикайоникесӯти опапа̄тикайоникехи рӯпӣбрахме ниддха̄рети. ‘‘сам̣седаджопапа̄тӣсу авакам̣сато тим̣са̄’’ти етам̣ виваранто а̄ха ‘‘авакам̣сато пана̄’’тиа̄ди, там̣ панетам̣ па̄л̣ийа̄ на самети. на хи па̄л̣ийам̣ ка̄ма̄вачара̄нам̣ сам̣седаджопапа̄тика̄нам̣ агха̄нака̄нам̣ упапатти вутта̄. дхаммахадайавибхан̇ге (вибха. 1007) хи –
‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ека̄даса̄йатана̄ни па̄тубхаванти, кассачи даса̄йатана̄ни, кассачи апара̄ни даса̄йатана̄ни, кассачи нава̄йатана̄ни, кассачи сатта̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти –
вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘ат̣т̣ха̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти. татха̄ ‘‘даса̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти тиккхаттум̣ ваттаббам̣ сийа̄, агха̄накаупапаттийа̄ виджджама̄на̄йа тиккхаттун̃ча ‘‘нава̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти, на ча там̣ вуттам̣. евам̣ дха̄тупа̄тубха̄ва̄дипан̃хесу йамакепи гха̄надживха̄ка̄йа̄нам̣ сахача̄рита̄ вутта̄ти.
чутипат̣исандхӣнам̣ кхандха̄дӣхи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сама̄ната̄ абхедо, асама̄ната̄ бхедо. найамукхаматтам̣ дассетва̄ вуттам̣ авуттан̃ча саббам̣ сан̇ган̣хитва̄ а̄ха ‘‘айам̣ та̄ва арӯпабхӯмӣсуйева найо’’ти. рӯпа̄рӯпа̄вачара̄нам̣ упача̄расса балавата̄йа тато чавитва̄ дуггатийам̣ упапатти наттхӣти ‘‘екаччасугатичутийа̄’’ти а̄ха. екаччадуггатипат̣исандхӣти еттха екаччаггахан̣асса пайоджанам̣ маггитаббам̣. айам̣ панеттха̄дхиппа̄йо сийа̄ – на̄наттака̄йана̄наттасан̃н̃ӣсу вутта̄ екачче винипа̄тика̄ тихетука̄дипат̣исандхика̄, тесам̣ там̣ пат̣исандхим̣ винипа̄табха̄вена дуггатипат̣исандхӣти гахетва̄ саббасугатичутийа̄ва са̄ пат̣исандхи хоти, на екаччасугатичутийа̄ ева̄ти там̣ниваттанаттхам̣ екаччадуггатиггахан̣ам̣ катам̣. апа̄йапат̣исандхи ева хи екаччасугатичутийа̄ хоти, на саббасугатичутийа̄. атха ва̄ дуггатипат̣исандхи дувидха̄ екаччасугатичутийа̄ анантара̄ дуггатичутийа̄ ча̄ти. таттха паччхимам̣ ваджджетва̄ пуримам̣ ева ган̣хитум̣ а̄ха ‘‘екаччадуггатипат̣исандхӣ’’ти. ахетукачутийа̄ сахетукапат̣исандхӣти духетука̄ тихетука̄ ча йоджетабба̄. ман̣д̣ӯкадевапутта̄дӣнам̣ вийа хи ахетукачутийа̄ тихетукапат̣исандхипи хотӣти.
тасса тасса випарӣтато ча йатха̄йогам̣ йоджетаббанти ‘‘екаччасугатичутийа̄ екаччадуггатипат̣исандхӣ’’тиа̄дӣсу бхедависесесу ‘‘екаччадуггатичутийа̄ екаччасугатипат̣исандхӣ’’тиа̄дина̄ йам̣ йам̣ йуджджати, там̣ там̣ йоджетаббанти аттхо. йуджджама̄наматта̄пеккханавасена напум̣саканиддесо като, йоджетаббанти ва̄ бха̄ваттхо дат̣т̣хаббо. амахаггатабахиддха̄рамман̣а̄йа махаггатааджджхатта̄рамман̣а̄тиа̄дӣсу пана випарӣтайоджана̄ на ка̄табба̄. на хи махаггатааджджхатта̄рамман̣а̄йа чутийа̄ арӯпабхӯмӣсу амахаггатабахиддха̄рамман̣а̄ пат̣исандхи аттхи. чатуккхандха̄йа арӯпачутийа̄ пан̃чаккхандха̄ ка̄ма̄вачарапат̣исандхӣти етасса випарийа̄йо сайамева йоджито. атӣта̄рамман̣ачутийа̄ паччуппанна̄рамман̣а̄ пат̣исандхӣти етасса ча випарийа̄йо наттхи ева̄ти. бхедависесо ева ча евам̣ виттха̄рена дассито, абхедависесо пана екекасмим̣ бхеде таттха таттхева чутипат̣исандхийоджана̄васена йоджетаббо ‘‘пан̃чаккхандха̄йа ка̄ма̄вачара̄йа пан̃чаккхандха̄ ка̄ма̄вачара̄…пе… авитаккаавича̄ра̄йа авитаккаавича̄ра̄’’ти, чатуккхандха̄йа пана чатуккхандха̄ сайамева йоджита̄. етенева найена сакка̄ н̃а̄тунти пан̃чаккхандха̄дӣсу абхедависесо на дасситоти. тато хетум̣ вина̄ти таттха хетум̣ вина̄.
ан̇гапаччан̇гасандхӣнам̣ бандхана̄ни ан̇гапаччан̇гасандхибандхана̄ни, тесам̣ чхедака̄нам̣. нируддхесу чаккха̄дӣсӯти атимандабха̄вӯпагаманам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нантарампи хи пуббе чути дассита̄. йамаке ча (йама. 1.а̄йатанайамака.120) –
‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхати, тасса мана̄йатанам̣ нируджджхатӣти? а̄манта̄. йасса ва̄ пана мана̄йатанам̣ нируджджхати, тасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхатӣти? сачиттака̄нам̣ ачаккхука̄нам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ мана̄йатанам̣ нируджджхати, но ча тесам̣ чаккха̄йатанам̣ нируджджхати. сачаккхука̄нам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ мана̄йатанан̃ча нируджджхати, чаккха̄йатанан̃ча нируджджхатӣ’’ти –
а̄дина̄ чаккха̄йатана̄дӣнам̣ чутичиттена саха ниродхо вуттоти. ладдхо авасесо авиджджа̄дико вин̃н̃а̄н̣асса паччайо етена̄ти ладдха̄васесапаччайо, сан̇кха̄ро. авиджджа̄пат̣иччха̄дита̄дӣнаве тасмим̣ камма̄дивисайе пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣абха̄вена уппаттит̣т̣ха̄набхӯте тан̣ха̄йа аппахӣнатта̄ ева пуримуппанна̄йа ча сантатийа̄ парин̣ататта̄ пат̣исандхит̣т̣ха̄на̄бхимукхам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ниннапон̣апаббха̄рам̣ хутва̄ паваттатӣти а̄ха ‘‘тан̣ха̄ на̄метӣ’’ти. сахаджа̄тасан̇кха̄ра̄ти чутиа̄саннаджаванавин̃н̃а̄н̣асахаджа̄тачетана̄, саббепи ва̄ пхасса̄дайо. тасмим̣ пат̣исандхит̣т̣ха̄не камма̄дивисайе вин̃н̃а̄н̣ам̣ кхипанти, кхипанта̄ вийа тасмим̣ висайе пат̣исандхивасена вин̃н̃а̄н̣апатит̣т̣ха̄насса хетубха̄вена паваттантӣти аттхо.
танти там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, чутипат̣исандхитада̄саннавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сантативасена вин̃н̃а̄н̣анти упанӣтекаттам̣. тан̣ха̄йа на̄мийама̄нам̣…пе… паваттатӣти наманакхипанапуриманиссайаджахана̄параниссайасса̄дананиссайарахитапаваттана̄ни сантативасена тассевекасса вин̃н̃а̄н̣асса хонти, на ан̃н̃асса̄ти дассети. сантативасена̄ти ча ваданто ‘‘тадевидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄вати сам̣сарати анан̃н̃а’’нти (ма. ни. 1.396) идан̃ча миччха̄га̄хам̣ пат̣иккхипати. сати хи на̄наттанайе сантативасена екаттанайо хотӣти. ориматӣраруккхавинибаддхараджджу вийа пуримабхаваттабха̄вавинибандхам̣ камма̄диа̄рамман̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, пурисо вийа вин̃н̃а̄н̣ам̣, тасса ма̄тика̄тиккаманиччха̄ вийа тан̣ха̄, атиккаманапайого вийа кхипанакасан̇кха̄ра̄. йатха̄ ча со пурисо паратӣре патит̣т̣хахама̄но паратӣраруккхавинибаддхам̣ кин̃чи асса̄дайама̄но анасса̄дайама̄но ва̄ кевалам̣ патхавийам̣ сабалапайогехева патит̣т̣ха̄ти, евамидампи бхавантараттабха̄вавинибаддхам̣ хадайаваттхуниссайам̣ пан̃чавока̄рабхаве асса̄дайама̄нам̣ чатувока̄рабхаве анасса̄дайама̄нам̣ ва̄ кевалам̣ а̄рамман̣асампайуттакаммехева паваттати. таттха асса̄дайама̄нанти па̄пун̣антам̣, пат̣илабхама̄нанти аттхо.
бхавантара̄дипат̣исандха̄натоти бхавантарасса а̄дисамбандханато, бхавантара̄дайо ва̄ бхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сантара̄, тесам̣ пат̣исандха̄натоти аттхо. камманти пат̣исандхиджанакам̣ каммам̣. сан̇кха̄ра̄ти чутиа̄саннаджаванавин̃н̃а̄н̣асахагата̄ кхипанакасан̇кха̄ра̄.
садда̄дихетука̄ти еттха пат̣игхосо саддахетуко, падӣпо падӣпантара̄дихетуко, мудда̄ лан̃чханахетука̄, чха̄йа̄ а̄да̄са̄дигатамукха̄дихетука̄. ан̃н̃атра агантва̄ хонтӣти садда̄дипаччайадесам̣ агантва̄ садда̄дихетука̄ хонти тато пуббе абха̄ва̄, евамидампи пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ на хетудесам̣ гантва̄ там̣хетукам̣ хоти тато пуббе абха̄ва̄, тасма̄ на идам̣ хетудесато пуримабхавато а̄гатам̣ пат̣игхоса̄дайо вийа садда̄дидесато, на̄пи таттха хетуна̄ вина̄ уппаннам̣ садда̄дӣхи вина̄ пат̣игхоса̄дайо вийа̄ти аттхо. атха ва̄ ан̃н̃атра агантва̄ хонтӣти пуббе паччайадесе саннихита̄ хутва̄ тато ан̃н̃атра гантва̄ таппаччайа̄ на хонти уппаттито пуббе абха̄ва̄, на̄пи садда̄дипаччайа̄ на хонти, евамидампӣти вуттанайена йоджетаббам̣. еса найоти бӣджан̇кура̄дӣсу саббахетухетусамуппаннесу йатха̄самбхавам̣ йоджана̄ ка̄табба̄ти дассети. идха̄пи хи хетухетусамуппаннавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ екантамекатте сати на мануссагатико девагатибхӯто сийа̄, екантана̄натте на каммавато пхалам̣ сийа̄. тато ‘‘раттасса бӣджам̣, раттасса пхала’’нтиа̄дикасса вийа ‘‘бхӯтапубба̄хам̣, бханте, рохитассо на̄ма исӣ’’тиа̄дикасса (сам̣. ни. 1.107) воха̄расса лопо сийа̄, тасма̄ еттха санта̄набандхе сати хетухетусамуппаннесу на екантамева еката̄ ва̄ на̄ната̄ ва̄ упагантабба̄. еттха ча екантаеката̄пат̣иседхена ‘‘сайам̣катам̣ сукхам̣ дуккха’’нти имам̣ дит̣т̣хим̣ нива̄рети, екантана̄ната̄пат̣иседхена ‘‘парам̣катам̣ сукхам̣ дуккха’’нти, хетухетусамуппаннабха̄вавачанена ‘‘адхиччасамуппанна’’нти. еттха̄ти екасанта̄не.
чатумадхураалаттакараса̄дибха̄вана̄ амбама̄тулун̇га̄дибӣджа̄нам̣ абхисан̇кха̄ро. еттха бӣджам̣ вийа каммава̄ сатто, абхисан̇кха̄ро вийа каммам̣, бӣджасса ан̇кура̄диппабандхо вийа саттасса пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣а̄диппабандхо, таттхуппаннасса мадхурасса раттакесарасса ва̄ пхаласса ва̄ тассева бӣджасса, тато ева ча абхисан̇кха̄рато бха̄во вийа каммака̄ракассева саттасса, там̣каммато ева ча пхаласса бха̄во ведитаббо. ба̄ласарӣре катам̣ виджджа̄парийа̄пун̣анам̣ сиппасиккханам̣ осадхаппайого ча на вуд̣д̣хасарӣрам̣ гаччханти. атха ча там̣нимиттам̣ виджджа̄па̄т̣авам̣ сиппаджа̄нанам̣ ана̄майата̄ ча вуд̣д̣хасарӣре хоти, на ча там̣ ан̃н̃асса хоти там̣сантатипарийа̄панне ева вуд̣д̣хасарӣре уппаджджанато, на ча йатха̄пайуттена виджджа̄парийа̄пун̣ана̄дина̄ вина̄ ан̃н̃ато хоти тадабха̄ве абха̄вато. евамидха̄пи санта̄не йам̣ пхалам̣, етам̣ на̄н̃н̃асса, на ча ан̃н̃атоти йоджетаббам̣. на ан̃н̃атоти етена ча сан̇кха̄ра̄бха̄ве пхала̄бха̄вамева дассети, на̄н̃н̃апаччайанива̄ран̣ам̣ кароти.
йампи вуттам̣, таттха вада̄ма̄ти вачанасесо. таттха ва̄ упабхун̃джаке асати сиддха̄ бхун̃джакасаммутӣти самбандхо. пхалатӣти саммути пхалатисаммути.
евам̣ сантепӣти асан̇кантипа̄тубха̄ве, таттха ча йатха̄вуттадосапарихаран̣е сати сиддхети аттхо. паваттито пуббети камма̄йӯханаккхан̣ато пуббе. паччха̄ ча̄ти випаччанапаваттито паччха̄ ча. авипаккавипа̄ка̄ кататта̄ че паччайа̄, випаккавипа̄ка̄нампи кататтам̣ сама̄нанти тесампи пхала̄вахата̄ сийа̄ти а̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ а̄ха ‘‘на ча ниччам̣ пхала̄ваха̄’’ти. на виджджама̄натта̄ ва̄ авиджджама̄натта̄ ва̄ти етена виджджама̄наттам̣ авиджджама̄наттан̃ча нисса̄йа вуттадосева парихарати.
тасса̄ па̄т̣ибхогакирийа̄йа, бхан̣д̣акӣн̣анакирийа̄йа, ин̣агахан̣а̄дикирийа̄йа ва̄ каран̣аматтам̣ там̣кирийа̄каран̣аматтам̣. тадева тадаттханиййа̄тане пат̣ибхан̣д̣ада̄не ин̣ада̄не ча паччайо хоти, апхалитаниййа̄тана̄дипхаланти аттхо.
ависесена̄ти ‘‘тихетуко тихетукасса̄’’тиа̄дикам̣ бхедам̣ акатва̄ва са̄ман̃н̃ато, пин̣д̣авасена̄ти аттхо. саббаттха упаниссайапаччайо балавакаммасса васена йоджетаббо. ‘‘дуббалан̃хи упаниссайапаччайо на хотӣ’’ти ваккхама̄намеветам̣ пат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йанти. ависесена̄ти саббапун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ саха сан̇ган̣ха̄ти. два̄даса̄кусалачетана̄бхедоти еттха уддхаччасахагата̄ касма̄ гахита̄ти вича̄ретаббаметам̣. екасса вин̃н̃а̄н̣асса татхева паччайо пат̣исандхийам̣, но паваттети екассева паччайабха̄ванийамо пат̣исандхийам̣, но паватте. паватте хи саттаннампи паччайоти адхиппа̄йо. ‘‘татха̄ ка̄ма̄вачарадевалокепи анит̣т̣ха̄ рӯпа̄дайо наттхӣ’’ти вуттам̣, дева̄нам̣ пана пуббанимиттапа̄тубха̄вака̄ле мила̄тама̄ла̄дӣнам̣ анит̣т̣хата̄ катхам̣ на сийа̄.
свева двӣсу бхавесӯти еттха екӯнатим̣сачетана̄бхедампи читтасан̇кха̄рам̣ читтасан̇кха̄рабха̄вена екаттам̣ упанетва̄ ‘‘свева̄’’ти вуттам̣. тадекадесо пана ка̄ма̄вачарачиттасан̇кха̄рова терасаннам̣ наваннан̃ча паччайо дат̣т̣хаббо. екадесапаччайабха̄вена хи самуда̄йо вуттоти.
йаттха ча виттха̄раппака̄санам̣ катам̣, тато бхавато пат̣т̣ха̄йа мукхаматтаппака̄санам̣ ка̄тука̄мо а̄ха ‘‘а̄дито пат̣т̣ха̄йа̄’’ти. тена ‘‘двӣсу бхавесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. татийаджджха̄набхӯмивасена̄ти етена екаттака̄йаекаттасан̃н̃ӣса̄ман̃н̃ена чатуттхаджджха̄набхӯми ча асан̃н̃а̄руппаваджджа̄ гахита̄ти ведитабба̄. йатха̄самбхаванти екавӣсатийа̄ ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачаракусалавипа̄кесу чуддасаннам̣ пат̣исандхийам̣ паватте ча, саттаннам̣ паватте ева. айам̣ йатха̄самбхаво.
чатуннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нанти бхава̄дайо апеккхитва̄ вуттам̣, чатӯсу антогадха̄нам̣ пана тин̣н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тӣсу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу ча паччайабха̄во йоджетаббо, авин̃н̃а̄н̣аке сатта̄ва̄се сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣е авиджджама̄непи тасса сан̇кха̄рахетукаттам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. етасмин̃ча мукхаматтаппака̄сане пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ дуггатиа̄дӣсу паваттийам̣ кусалавипа̄ка̄дивин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ паччайабха̄во бхавесу вуттанайенева вин̃н̃а̄йатӣти на вуттоти ведитаббо.
вин̃н̃а̄н̣ападаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
на̄марӯпападаниддесаван̣н̣ана̄
228. суттанта̄бхидхаммесу на̄марӯпадесана̄висесо десана̄бхедо. тайо кхандха̄ти етам̣ йадипи па̄л̣ийам̣ наттхи, аттхато пана вуттамева хотӣти катва̄ вуттанти ведитаббам̣.
ан̣д̣аджа̄нан̃ча абха̄вака̄нанти йоджетаббам̣. сантатисӣса̄нӣти кала̄пасанта̄намӯла̄ни. йадипи вика̄рарӯпа̄ни пат̣исандхиккхан̣е на санти, лаккхан̣апариччхедарӯпа̄ни пана сантӣти та̄ни апариниппханна̄ни параматтхато вивадждженто а̄ха ‘‘рӯпарӯпато’’ти.
ка̄мабхаве пана йасма̄ сесаопапа̄тика̄нанти еттха кин̃ча̄пи ка̄мабхаве ‘‘опапа̄тика̄’’ти вутта̄ на санти, йена сесаггахан̣ам̣ са̄ттхакам̣ бхавеййа, ан̣д̣аджагаббхасеййакехи пана опапа̄тикасам̣седаджа̄ сеса̄ хонтӣти сесаггахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣. атха ва̄ брахмака̄йика̄дикехи опапа̄тикехи вуттехи сесе сандха̄йа ‘‘сесаопапа̄тика̄на’’нти а̄ха. те пана арӯпинопи сантӣти ‘‘ка̄мабхаве’’ти вуттам̣, апарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ пана на̄марӯпам̣ йатха̄самбхавам̣ рӯпамиссакавин̃н̃а̄н̣аниддесе вуттанайена сакка̄ дхаммаган̣ана̄то вин̃н̃а̄тунти на вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
авакам̣сато две ат̣т̣хака̄нева утучиттасамут̣т̣ха̄на̄ни хонтӣти сасаддака̄лам̣ сандха̄йа ‘‘уккам̣сато двиннам̣ навака̄на’’нти вуттам̣. пуббети кхандхавибхан̇гети ваданти. таттха хи ‘‘екекачиттаккхан̣е тиккхаттум̣ уппаджджама̄на’’нти вуттам̣. идхева ва̄ вуттам̣ сантатидвайа̄дикам̣ саттакапарийоса̄нам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пуббе вуттам̣ каммасамут̣т̣ха̄нам̣ саттативидха’’нти, там̣ пануппаджджама̄нам̣ екекачиттаккхан̣е тиккхаттум̣ уппаджджатӣти имина̄дхиппа̄йена вуттам̣ ‘‘екекачиттаккхан̣е тиккхаттум̣ уппаджджама̄на’’нти. чатуддиса̄ ваваттха̄пита̄ти ан̃н̃аман̃н̃асам̣сат̣т̣хасӣса̄ мӯлена чатӯсу диса̄су ваваттха̄пита̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄лин̇гетва̄ т̣хита̄ бхиннава̄ханика̄ вийа.
пан̃чавока̄рабхаве ча паваттийанти рӯпа̄джанакакаммаджам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣аппаваттика̄лам̣ сахаджа̄тавин̃н̃а̄н̣апаччайан̃ча сандха̄йа̄ха. тада̄ хи тато на̄мамева хотӣти, каммавин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ пана сада̄пи убхайам̣ хотӣти сакка̄ ваттум̣, паччха̄джа̄тавин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ ча рӯпам̣ упаттхаддхам̣ хотӣти. асан̃н̃есӯтиа̄ди каммавин̃н̃а̄н̣апаччайам̣ сандха̄йа вуттам̣, пан̃чавока̄рабхаве ча паваттийанти бхаван̇га̄диджанакакаммато ан̃н̃ена рӯпуппаттика̄лам̣ ниродхасама̄паттика̄лам̣ бхаван̇га̄диуппаттика̄лато ан̃н̃ака̄лан̃ча сандха̄йа вуттанти йуттам̣. бхаван̇га̄диуппаттика̄ле хи там̣джанакенева каммуна̄ уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣, со ча випа̄ко каммавин̃н̃а̄н̣апаччайо хотӣти сакка̄ ваттум̣. сахаджа̄тавин̃н̃а̄н̣апаччайа̄напеккхампи хи паваттийам̣ каммена паваттама̄нам̣ рӯпам̣ на̄ман̃ча на каммавин̃н̃а̄н̣а̄напеккхам̣ хотӣти. саббаттха̄ти пат̣исандхийам̣ паватте ча. сахаджа̄тавин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, каммавин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ ча на̄марӯпан̃ча йатха̄самбхавам̣ йоджетаббам̣. на̄ман̃ча рӯпан̃ча на̄марӯпан̃ча на̄марӯпанти еттха на̄марӯпа-саддо аттано екадесена на̄ма-саддена на̄ма-саддасса сарӯпо, рӯпа-саддена ча рӯпа-саддасса, тасма̄ ‘‘сарӯпа̄нам̣ екасесо’’ти на̄марӯпа-саддасса т̣ха̄нам̣ итаресан̃ча на̄марӯпа-садда̄нам̣ адассанам̣ дат̣т̣хаббам̣.
випа̄като ан̃н̃ам̣ авипа̄кам̣. йато двидха̄ матам̣, тато йуттамева иданти йоджетаббам̣. кусала̄дичиттаккхан̣ети а̄ди-саддена акусалакирийачиттаккхан̣е вийа випа̄качиттаккхан̣епи випа̄ка̄джанакакаммасамут̣т̣ха̄нам̣ сан̇гахитанти ведитаббам̣. випа̄качиттаккхан̣е пана абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ пуббе вуттанайена убхайан̃ча упалаббхатӣти та̄дисавипа̄качиттаккхан̣аваджджанаттхам̣ ‘‘кусала̄дичиттаккхан̣е’’ти вуттам̣.
суттантикапарийа̄йена̄ти пат̣т̣ха̄не рӯпа̄нам̣ упаниссайапаччайасса авуттатта̄ вуттам̣, суттанте пана ‘‘йасмим̣ сати йам̣ хоти, асати ча на хоти, со тасса упаниссайо нида̄нам̣ хету пабхаво’’ти катва̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣ӯпанисам̣ на̄марӯпа’’нти рӯпасса ча вин̃н̃а̄н̣ӯпаниссайата̄ вутта̄. ванапаттхапарийа̄йе ча ванасан̣д̣ага̄манигаманагараджанападапуггалӯпаниссайо ирийа̄патхавиха̄ро, тато ча чӣвара̄дӣнам̣ джӣвитапариккха̄ра̄нам̣ касирена ча аппакасирена ча самуда̄гаманам̣ вуттам̣, на ча ванасан̣д̣а̄дайо а̄рамман̣ӯпаниссайа̄дибха̄вам̣ ирийа̄патха̄нам̣ чӣвара̄дисамуда̄гаманасса ча бхаджанти, тасма̄ вина̄ абха̄во ева ча суттантапарийа̄йато упаниссайабха̄во дат̣т̣хаббо. на̄масса абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣ камма̄рамман̣апат̣исандхиа̄дика̄ле а̄рамман̣апаччайова хотӣти ваттаббамева наттхӣти рӯпассева суттантикапарийа̄йато екадха̄ паччайабха̄во вутто. сасам̣сайасса хи рӯпасса там̣паччайо хотӣти вутте на̄масса хотӣти ваттаббамева наттхӣти.
паваттасса па̄кат̣атта̄ апа̄кат̣ам̣ пат̣исандхим̣ гахетва̄ пуччхати ‘‘катхам̣ панета’’нтиа̄дина̄. суттато на̄мам̣, йуттито рӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ хотӣти джа̄нитаббам̣. йуттито са̄дхетва̄ суттена там̣ дал̣хам̣ каронто ‘‘каммасамут̣т̣ха̄нассапи хӣ’’тиа̄дима̄ха. читтасамут̣т̣ха̄нассева̄ти читтасамут̣т̣ха̄насса вийа. йасма̄ на̄марӯпамева паваттама̄нам̣ диссати, тасма̄ тадева вадантена ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣. сун̃н̃ата̄пака̄санан̃хи дхаммачаккаппаваттананти адхиппа̄йо. на̄марӯпаматтата̄вачаненева ва̄ паваттийа̄ дуккхасаччаматтата̄ вутта̄, дуккхасаччаппака̄санена ча тасса самудайо, тасса ча ниродхо, ниродхага̄мӣ ча магго пака̄сито ева хоти. ахетукасса дуккхасса хетуниродха̄, анируджджханакасса ча абха̄ва̄, ниродхасса ча упа̄йена вина̄ анадхигантаббатта̄ти чатусаччаппака̄санам̣ дхаммачаккаппаваттанам̣ йоджетаббам̣.
на̄марӯпападаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
сал̣а̄йатанападаниддесаван̣н̣ана̄
229. нийаматоти ча идам̣ чатуннам̣ бхӯта̄нам̣, чханнам̣ ваттхӯнам̣, джӣвитасса ча йатха̄самбхавам̣ сахаджа̄таниссайапуреджа̄таиндрийа̄дина̄ екантена сал̣а̄йатанасса паваттама̄насса паччайабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. рӯпа̄йатана̄дӣнам̣ пана сахаджа̄таниссайа̄нупа̄ланабха̄во наттхӣти аггахан̣ам̣ ведитаббам̣. а̄рамман̣а̄рамман̣апуреджа̄та̄дибха̄во ча тесам̣ на сантатипарийа̄панна̄намева, на ча чаккха̄дӣнам̣ вийа екаппака̄ренева̄ти анийамато паччайабха̄во. нийамато…пе… джӣвитиндрийанти еванти еттха евам̣-саддена ва̄ рӯпа̄йатана̄дӣнампи сан̇гахо ведитаббо. чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча сал̣а̄йатанан̃ча сал̣а̄йатананти еттха йадипи чхат̣т̣ха̄йатанасал̣а̄йатана-садда̄нам̣ саддато сарӯпата̄ наттхи, аттхато пана сал̣а̄йатанекадесова чхат̣т̣ха̄йатананти екадесасарӯпата̄ аттхӣти екадесасарӯпекасесо катоти ведитаббо. аттхатопи хи сарӯпа̄нам̣ екадесасарӯпекасесам̣ иччханти ‘‘ван̇ко ча кут̣ило ча кут̣ила̄’’ти, тасма̄ аттхато екадесасарӯпа̄нан̃ча екасесена бхавитаббанти.
атха ва̄ чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча мана̄йатанан̃ча чхат̣т̣ха̄йатананти ва̄, мана̄йатананти ва̄, чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча чхат̣т̣ха̄йатананти ва̄, мана̄йатанан̃ча мана̄йатанан̃ча мана̄йатананти ва̄ екасесам̣ катва̄ чаккха̄дӣхи саха ‘‘сал̣а̄йатана’’нти вуттанти тамева екасесам̣ на̄маматтапаччайасса, на̄марӯпапаччайасса ча мана̄йатанасса васена катам̣ аттхато дассенто а̄ха ‘‘чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча сал̣а̄йатанан̃ча сал̣а̄йатананти евам̣ катекасесасса̄’’ти. йатха̄вуттопи хи екасесо аттхато чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча сал̣а̄йатанан̃ча̄ти евам̣ като на̄ма хотӣти. саббаттха ча екасесе кате екавачананиддесо катекасеса̄нам̣ сал̣а̄йатана̄дисаддавачанӣйата̄са̄ман̃н̃авасена катоти дат̣т̣хаббо. абйа̄катава̄ре ваккхатӣти кин̃ча̄пи акусалава̄ре кусалава̄ре ча ‘‘на̄мапаччайа̄ чхат̣т̣ха̄йатана’’нти вуттам̣, суттантабха̄джанӣйе пана випа̄качхат̣т̣ха̄йатанамева гахитанти адхиппа̄йена абйа̄катава̄рамева са̄дхакабха̄вена уда̄хат̣анти дат̣т̣хаббам̣. паччайанайе пана ‘‘чхат̣т̣ха̄ хоти там̣ авакам̣сато’’тиа̄дина̄ авипа̄кассапи паччайо уддхат̣о, со ниравасесам̣ ваттука̄мата̄йа уддхат̣оти ведитаббо. идха сан̇гахитанти идха екасесанайена сан̇гахитам̣, таттха абйа̄катава̄ре локийавипа̄кабха̄джанӣйе вибхаттанти ведитаббанти адхиппа̄йо.
неййанти н̃еййам̣. уккам̣са̄вакам̣соти еттха саттадха̄ паччайабха̄вато уккам̣со ат̣т̣хадха̄ паччайабха̄во, тато пана навадха̄ тато ва̄ дасадха̄ти айам̣ уккам̣со, авакам̣со пана дасадха̄ паччайабха̄вато навадха̄ паччайабха̄во, тато ат̣т̣хадха̄, тато саттадха̄ти евам̣ ведитаббо, на пана саттадха̄ паччайабха̄вато ева двепи уккам̣са̄вакам̣са̄ йоджетабба̄ тато авакам̣са̄бха̄ватоти.
хадайаваттхуно саха̄йам̣ хутва̄ти етена арӯпе вийа асаха̄йам̣ на̄мам̣ на хоти, хадайаваттху ча на̄мена саха чхат̣т̣ха̄йатанасса паччайо хотӣти еттакамева дассети, на пана йатха̄ хадайаваттху паччайо хоти, татха̄ на̄мампӣти айаматтхо адхиппето. ваттху хи виппайуттапаччайо хоти, на на̄мам̣, на̄ман̃ча випа̄кахета̄дипаччайо хоти, на ваттхӯти. паватте арӯпадхамма̄ каммаджарӯпасса т̣хитиппаттассева паччайа̄ хонти, на уппаджджама̄насса̄ти виппайуттааттхиавигата̄ ча паччха̄джа̄тавиппайутта̄дайо ева чаккха̄дӣнам̣ йоджетабба̄.
авасесамана̄йатанасса̄ти еттха ‘‘пан̃чаккхандхабхаве пана̄’’ти етасса ануваттама̄натта̄ пан̃чавока̄рабхаве ева паваттама̄нам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣ехи авасесамана̄йатанам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на̄марӯпасса сахаджа̄та̄диса̄дха̄ран̣апаччайабха̄во сампайутта̄диаса̄дха̄ран̣апаччайабха̄во ча йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо.
сал̣а̄йатанападаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пхассападаниддесаван̣н̣ана̄
230. ‘‘чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти абхидхаммабха̄джанӣйапа̄л̣и а̄руппам̣ сандха̄йа вутта̄ти ‘‘чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄ пхассоти па̄л̣иануса̄рато’’ти а̄ха. аджджхаттанти сасантатипарийа̄паннамева ган̣ха̄ти. тан̃хи сасантатипарийа̄паннакамманиббаттам̣ та̄дисасса пхассасса паччайо хоти, рӯпа̄дӣни пана бахиддха̄ анупа̄динна̄ни ча пхассасса а̄рамман̣ам̣ хонти, на та̄ни чаккха̄дӣни вийа сасантатипарийа̄паннакаммакилесанимиттапаваттибха̄вена пхассасса паччайоти пат̣хама̄чарийава̄де на гахита̄ни, дутийа̄чарийава̄де пана йатха̄ татха̄ ва̄ паччайабха̄ве сати на сакка̄ ваджджетунти гахита̄нӣти.
йади сабба̄йатанехи еко пхассо самбхавеййа, ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти екасса вачанам̣ йуджджеййа. атха̄пи екамха̄ а̄йатана̄ саббе пхасса̄ самбхавеййум̣, татха̄пи сабба̄йатанехи саббапхассасамбхавато а̄йатанабхедена пхассабхедо наттхӣти тадабхедавасена екасса вачанам̣ йуджджеййа, татха̄ пана асамбхавато на йуттанти чодети ‘‘на сабба̄йатанехӣ’’тиа̄дина̄. ан̃н̃ассапи ва̄ асамбхавантасса видха̄насса бодханаттхамева ‘‘на̄пи екамха̄ а̄йатана̄ саббе пхасса̄’’ти вуттам̣, ‘‘на сабба̄йатанехи еко пхассо самбхотӣ’’ти идамева пана екапхассавачанасса айуттадӣпакам̣ ка̄ран̣анти ведитаббам̣. нидассанавасена ва̄ етам̣ вуттам̣, на̄пи екамха̄ а̄йатана̄ саббе пхасса̄ самбхонти, евам̣ на сабба̄йатанехи еко пхассо самбхоти, тасма̄ екасса вачанам̣ айуттанти. париха̄рам̣ пана анека̄йатанехи екапхассасса самбхаватоти дассенто ‘‘татридам̣ виссаджджана’’нтиа̄дима̄ха. екопи анека̄йатанаппабхаво екопанека̄йатанаппабхаво. чхадха̄паччайатте пан̃чавибха̄вайети евам̣ сесесупи йоджана̄. татха̄ ча̄ти паччуппанна̄ни рӯпа̄дӣни паччуппаннан̃ча дхамма̄йатанапарийа̄паннам̣ рӯпарӯпам̣ сандха̄йа вуттам̣. а̄рамман̣апаччайаматтена̄ти там̣ саббам̣ апаччуппаннам̣ ан̃н̃ан̃ча дхамма̄йатанам̣ сандха̄йа вуттам̣.
пхассападаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ведана̄паданиддесаван̣н̣ана̄
231. ‘‘сеса̄на’’нти еттха сампат̣иччханасса чаккхусампхасса̄дайо пан̃ча йадипи анантара̄дӣхипи паччайа̄ хонти, анантара̄дӣнам̣ пана упаниссайе антогадхатта̄ сантӣран̣атада̄рамман̣а̄нан̃ча са̄дха̄ран̣асса тасса васена ‘‘екадха̄’’ти вуттам̣.
тебхӯмакавипа̄каведана̄нампи сахаджа̄таманосампхассасан̇кха̄то со пхассо ат̣т̣хадха̄ паччайо хотӣти йоджетаббам̣. паччайам̣ анупа̄диннампи кечи иччхантӣти ‘‘йа̄ пана̄’’тиа̄дина̄ манодва̄ра̄ваджджанапхассасса паччайабха̄во вутто, тан̃ча мукхаматтадассанаттхам̣ дат̣т̣хаббам̣. етена найена саббасса анантарасса ана̄нантарасса ча пхассасса тасса̄ тасса̄ випа̄каведана̄йа упаниссайата̄ йоджетабба̄ти.
ведана̄паданиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
тан̣ха̄паданиддесаван̣н̣ана̄
232. маматтена̄ти сампийа̄йама̄нена, асса̄данатан̣ха̄йа̄ти вуттам̣ хоти. таттха путто вийа ведана̄ дат̣т̣хабба̄, кхӣра̄дайо вийа ведана̄йа паччайабхӯта̄ рӯпа̄дайо, кхӣра̄дида̄йика̄ дха̄ти вийа рӯпа̄дичхал̣а̄рамман̣ада̄йака̄ читтака̄ра̄дайо чха. таттха веджджо раса̄йаноджа̄васена тадупаттхамбхитаджӣвитавасена ча дхамма̄рамман̣асса да̄йакоти дат̣т̣хаббо. а̄рамман̣апаччайо уппаджджама̄насса а̄рамман̣аматтамева хоти, на упаниссайо вийа уппа̄дакоти уппа̄дакасса упаниссайассева васена ‘‘екадха̄ва̄’’ти вуттам̣. упаниссайена ва̄ а̄рамман̣ӯпаниссайо сан̇гахито, тена ча а̄рамман̣абха̄вена там̣сабха̄во ан̃н̃опи а̄рамман̣абха̄во дӣпито хотӣти упаниссайавасенева паччайабха̄во вуттоти ведитаббо.
йасма̄ ва̄тиа̄дина̄ на кевалам̣ випа̄касукхаведана̄ ева, тиссопи пана ведана̄ випа̄ка̄ висесена тан̣ха̄йа упаниссайапаччайо, ависесена итара̄ ча̄ти дассети. упеккха̄ пана сантатта̄, сукхамиччева бха̄сита̄ти тасма̄ са̄пи бхиййо иччханавасена тан̣ха̄йа упаниссайоти адхиппа̄йо. упеккха̄ пана акусалавипа̄кабхӯта̄ анит̣т̣хатта̄ дуккхе авародхетабба̄, итара̄ ит̣т̣хатта̄ сукхети са̄ дуккхам̣ вийа сукхам̣ вийа ча упаниссайо хотӣти сакка̄ ваттунти. ‘‘ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄’’ти вачанена саббасса ведана̄вато паччайасса аттхита̄йа тан̣хуппаттиппасан̇ге там̣нива̄ран̣аттхама̄ха ‘‘ведана̄паччайа̄ ча̄пӣ’’тиа̄ди.
нану ‘‘анусайасаха̄йа̄ ведана̄ тан̣ха̄йа паччайо хотӣ’’ти вачанасса абха̄ва̄ атиппасан̇ганиваттанам̣ на сакка̄ ка̄тунти? на, ват̣т̣акатха̄йа паваттатта̄. ват̣т̣асса хи анусайавирахе абха̄вато анусайасахита̄йева паччайоти аттхато вуттаметам̣ хотӣти. атха ва̄ ‘‘авиджджа̄паччайа̄’’ти ануваттама̄натта̄ анусайасахита̄ва паччайоти вин̃н̃а̄йати. ‘‘ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄’’ти ча еттха ведана̄паччайа̄ ева тан̣ха̄, на ведана̄йа вина̄ти айам̣ нийамо вин̃н̃а̄йати, на ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄ хоти ева̄ти, тасма̄ атиппасан̇го наттхи ева̄ти.
вусӣматоти вуситавато, вуситабрахмачарийава̄сасса̄ти аттхо. вуссатӣти ва̄ ‘‘вусӣ’’ти магго вуччати, со етасса вуттхо аттхӣти вусӣма̄. аггапхалам̣ ва̄ паринит̣т̣хитава̄сатта̄ ‘‘вусӣ’’ти вуччати, там̣ етасса аттхӣти вусӣма̄.
тан̣ха̄паданиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
упа̄да̄нападаниддесаван̣н̣ана̄
233. сассато атта̄ти идам̣ пуримадит̣т̣хим̣ упа̄дийама̄нам̣ уттарадит̣т̣хим̣ нидассетум̣ вуттам̣. йатха̄ хи еса̄ дит̣т̣хи дал̣хӣкаран̣авасена пуримам̣ уттара̄ упа̄дийати, евам̣ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дика̄пӣти. аттаггахан̣ам̣ пана аттава̄дупа̄да̄нанти на идам̣ дит̣т̣хупа̄да̄надассананти дат̣т̣хаббам̣. локо ча̄ти ва̄ аттаггахан̣авинимуттам̣ гахан̣ам̣ дит̣т̣хупа̄да̄набхӯтам̣ идха пуримадит̣т̣хиуттарадит̣т̣хивачанехи вуттанти ведитаббам̣. ‘‘дхаммасан̇кхепавиттха̄ре пана сан̇кхепато тан̣ха̄дал̣хаттам̣, сан̇кхепато дит̣т̣химаттамева, виттха̄рато пана̄’’ти евам̣ дхаммасан̇кхепавиттха̄рато сан̇кхепам̣ виттха̄ран̃ча ниддха̄ретӣти. дхаммасан̇кхепавиттха̄рети ниддха̄ран̣е бхуммам̣ дат̣т̣хаббам̣.
пакатиан̣уа̄дӣнам̣ сассатага̄хапуббан̇гамо, сарӣрасса уччхедагга̄хапуббан̇гамо ча тесам̣ са̄мибхӯто кочи сассато уччхиджджама̄но ва̄ атта̄ аттхӣти аттагга̄хо када̄чи хотӣти ‘‘йебхуййена̄’’ти вуттам̣. йебхуййена пат̣хамам̣ аттава̄дупа̄да̄нантиа̄дина̄ ва̄ самбандхо.
йадипи бхавара̄гаджаванавӣтхи саббапат̣хамам̣ паваттати гахитаппат̣исандхикасса бхаваникантийа̄ паваттитаббатта̄, со пана бхавара̄го тан̣ха̄дал̣хаттам̣ на хотӣти ман̃н̃ама̄но на ка̄мупа̄да̄насса пат̣хамуппаттима̄ха. тан̣ха̄ ка̄мупа̄да̄нанти пана вибха̄гасса акаран̣е сабба̄пи тан̣ха̄ ка̄мупа̄да̄нанти, каран̣епи ка̄мара̄гато ан̃н̃а̄пи тан̣ха̄ дал̣хабха̄вам̣ патта̄ ка̄мупа̄да̄нанти тасса арахаттамаггаваджджхата̄ вутта̄.
уппаттит̣т̣ха̄набхӯта̄ читтуппа̄да̄ висайо. пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ а̄лайо, таттха раматӣти а̄лайара̄ма̄, паджа̄. тенева са̄ а̄лайара̄мата̄ ча сакасанта̄не парасанта̄не ча па̄кат̣а̄ хотӣти. упаниссайавачанена а̄рамман̣а̄нантарапакатӯпаниссайа̄ вутта̄ти анантарапаччайа̄дӣнампи сан̇гахо като хоти.
упа̄да̄нападаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
бхавападаниддесаван̣н̣ана̄
234. пхалавоха̄рена каммабхаво бхавоти вуттоти упапаттибхаваниббачанамева двайассапи са̄дха̄ран̣ам̣ катва̄ ваданто а̄ха ‘‘бхаватӣти бхаво’’ти. бхавам̣ гаччхатӣти ниппха̄данапхалавасена аттано паваттика̄ле бхава̄бхимукхам̣ хутва̄ паваттатӣти аттхо, ниббаттанамева ва̄ еттха гаманам̣ адхиппетам̣.
сан̃н̃а̄ватам̣ бхаво сан̃н̃а̄бхавоти еттха ванту-саддасса лопо дат̣т̣хаббо, тасса ва̄ аттхе ака̄рам̣ катва̄ ‘‘сан̃н̃абхаво’’типи па̄т̣хо. вокирӣйати паса̄рӣйати виттха̄рӣйатӣти вока̄ро, вокиран̣ам̣ ва̄ вока̄ро, со екасмим̣ паваттатта̄ еко вока̄роти вутто, падесапасат̣уппаттӣти аттхо.