4. саччавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйам̣
уддесаван̣н̣ана̄
189. са̄санаккамоти арийасачча̄ни вуччанти арийасаччадесана̄ ва̄. сакалан̃хи са̄санам̣ бхагавато вачанам̣ саччавинимуттам̣ наттхӣти саччесу камати, сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ ва̄ са̄санам̣ етесу камати, тасма̄ камати еттха̄ти камо, ким̣ камати? са̄санам̣, са̄санасса камо са̄санаккамоти сачча̄ни са̄санапаваттит̣т̣ха̄на̄ни вуччанти, там̣десана̄ ча таббоха̄рена̄ти.
татха̄ти там̣сабха̄ва̄ва. авитатха̄ти амуса̄сабха̄ва̄. анан̃н̃атха̄ти ан̃н̃а̄ка̄рарахита̄. дуккхадуккхата̄там̣нимиттата̄хи анит̣т̣хата̄ пӣл̣анат̣т̣хо, двидха̄пи паридаханам̣, килесада̄хасама̄його ва̄ санта̄пат̣т̣хоти айаметесам̣ висесо. пуггалахим̣санам̣ ва̄ пӣл̣анам̣, аттано ева тикхин̣абха̄во санта̄панам̣ санта̄поти. еттха ча пӣл̣анат̣т̣хо дуккхасса сарасенева а̄вибхавана̄ка̄ро, итаре йатха̄ккамам̣ самудайамагганиродхадассанехи а̄вибхавана̄ка̄ра̄ти айам̣ чатуннампи висесо. татрататра̄бхинанданавасена бйа̄петва̄ ӯханам̣ ра̄сикаран̣ам̣ дуккханиббаттанам̣ а̄йӯханам̣, самудайато а̄гаччхатӣти ва̄ а̄йам̣, дуккхам̣. тасса ӯханам̣ паваттанам̣ а̄йӯханам̣, сараса̄вибха̄вана̄ка̄ро есо. нидада̄ти дуккханти нида̄нам̣, ‘‘идам̣ там̣ дуккха’’нти сампат̣иччха̄пентам̣ вийа самут̣т̣ха̄петӣти аттхо. дуккхадассанена ча̄йам̣ нида̄нат̣т̣хо а̄ви бхавати. сам̣йогапалибодхат̣т̣ха̄ ниродхамаггадассанехи, те ча сам̣са̄расам̣йоджанамагганива̄ран̣а̄ка̄ра̄ дат̣т̣хабба̄.
ниссаранти еттха сатта̄, сайамева ва̄ ниссат̣ам̣ висам̣йуттам̣ саббасан̇кхатехи саббупадхипат̣иниссаггабха̄ватоти ниссаран̣ам̣. айамасса сабха̄вена а̄вибхавана̄ка̄ро. вивека̄сан̇кхата̄матат̣т̣ха̄ самудайамаггадуккхадассана̄вибхавана̄ка̄ра̄, самудайаккхайааппаччайаавина̄сита̄ ва̄. сам̣са̄рато ниггаманам̣ ниййа̄нам̣. айамасса сарасена пака̄сана̄ка̄ро, итаре самудайаниродхадуккхадассанехи. таттха палибодхупаччхедавасена нибба̄на̄дхигамова нибба̄нанимиттата̄ хетват̣т̣хо. пан̃н̃а̄падха̄натта̄ маггасса нибба̄надассанам̣, чатусаччадассанам̣ ва̄ дассанат̣т̣хо. чатусаччадассане килесадуккхасанта̄павӯпасамане ча а̄дхипаччам̣ каронти магган̇гадхамма̄ сампайуттадхаммесӯти со маггасса адхипатеййат̣т̣хоти. висесато ва̄ а̄рамман̣а̄дхипатибхӯта̄ магган̇гадхамма̄ хонти ‘‘магга̄дхипатино дхамма̄’’ти вачанатоти со тесам̣ а̄ка̄ро адхипатеййат̣т̣хо. евама̄ди а̄ха̄ти самбандхо. таттха абхисамайат̣т̣хоти абхисаметаббат̣т̣хо, абхисамайасса ва̄ висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хо, абхисамайассева ва̄ паваттиа̄ка̄ро абхисамайат̣т̣хо, со четтха абхисаметаббена пӣл̣ана̄дина̄ дасситоти дат̣т̣хаббо.
куччхитам̣ кхам̣ дуккхам̣. ‘‘сама̄гамо самета’’нтиа̄дӣсу кеваласса а̄гама-саддасса ета-саддасса ча пайоге сам̣йогаттхасса анупалаббханато сам̣-саддасса ча пайоге упалаббханато ‘‘сам̣йогам̣ дӣпетӣ’’ти а̄ха, евам̣ ‘‘уппаннам̣ удита’’нти еттха̄пи. айа-саддо гатиаттхасиддхо хету-саддо вийа ка̄ран̣ам̣ дӣпети аттано пхаланиппха̄данена айати паваттати, ети ва̄ етасма̄ пхаланти айоти, сам̣йоге уппаттика̄ран̣ам̣ самудайоти еттха висум̣ пайуджджама̄на̄пи упасагга-садда̄ садха̄тукам̣ сам̣йогаттхам̣ уппа̄даттхан̃ча дӣпенти кирийа̄висесакатта̄ти ведитабба̄.
абха̄во еттха родхасса̄ти ниродхоти етена нибба̄насса дуккхавивекабха̄вам̣ дассети. самадхигате тасмим̣ тададхигамавато пуггаласса родха̄бха̄во паваттисан̇кха̄тасса родхасса пат̣ипаккхабхӯта̄йа ниваттийа̄ адхигататта̄ти етасмин̃чаттхе абха̄во етасмим̣ родхасса̄ти ниродхоиччева падасама̄со. дуккха̄бха̄во панеттха пуггаласса, на нибба̄нассева. ануппа̄до ева ниродхо ануппа̄даниродхо. а̄йатибхава̄дӣсу аппаватти, на пана бхан̇готи бхан̇гава̄чакам̣ ниродха-саддам̣ ниваттетва̄ ануппа̄дава̄чакам̣ ган̣ха̄ти. етасмим̣ аттхе ка̄ран̣е пхалопача̄рам̣ катва̄ ниродхапаччайо ниродхоти вутто. пат̣ипада̄ ча хоти пуггаласса дуккханиродхаппаттийа̄. нану са̄ ева дуккханиродхаппаттӣти тасса̄ ева са̄ пат̣ипада̄ти на йуджджатӣти? на, пуггала̄дхигамасса йехи со адхигаччхати, тесам̣ ка̄ран̣абхӯтадхамма̄нан̃ча паттибха̄вена пат̣ипада̄бха̄вена ча вуттатта̄. саччхикирийа̄саччхикаран̣адхамма̄нам̣ ан̃н̃атта̄бха̄вепи хи пуггаласаччхикирийадхаммабха̄вехи на̄наттам̣ катва̄ ниддесо като. атха ва̄ дуккханиродхаппаттийа̄ нит̣т̣ха̄нам̣ пхаланти тасса̄ дуккханиродхаппаттийа̄ пат̣ипадата̄ дат̣т̣хабба̄.
буддха̄дайо арийа̄ пат̣ивиджджхантӣти еттха пат̣ивиддхака̄ле паваттам̣ буддха̄дивоха̄рам̣ ‘‘агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо’’тиа̄дӣсу (су. ни. 410) вийа пуримака̄лепи а̄ропетва̄ ‘‘буддха̄дайо’’ти вуттам̣. те хи буддха̄дайо чатӯхи маггехи пат̣ивиджджхантӣти. арийапат̣ивиджджхитабба̄ни сачча̄ни арийасачча̄нӣти четтха пуримападе уттарападалопо дат̣т̣хаббо. арийа̄ иманти пат̣ивиджджхитаббат̣т̣хена екаттам̣ упанетва̄ ‘‘има’’нти вуттам̣. тасма̄ти татха̄гатасса арийатта̄ тасса сачча̄нӣти арийасачча̄нӣти вуччантӣти аттхо. татха̄гатена хи сайам̣ адхигататта̄, тенева пака̄ситатта̄, тато ева ча ан̃н̃ехи адхигаманӣйатта̄ та̄ни тасса хонтӣти. арийабха̄васиддхитопӣти еттха арийаса̄дхака̄ни сачча̄ни арийасачча̄нӣти пуббе вийа уттарападалопо дат̣т̣хаббо. арийа̄ни сачча̄нӣтипӣти еттха авитатхабха̄вена аран̣ӣйатта̄ адхигантаббатта̄ арийа̄ни, арийавоха̄ро ва̄ айам̣ ависам̣ва̄дако авитатхарӯпо дат̣т̣хаббо.
ба̄дханалаккхан̣анти еттха дуккхадуккхатаннимиттабха̄во ба̄дхана̄, удайаббайапӣл̣итата̄ ва̄. бхава̄дӣсу джа̄тиа̄дивасена чаккхурога̄дивасена ча анекадха̄ дуккхасса паваттанамева пуггаласса санта̄панам̣, тадасса киччам̣ расо. паваттиниваттӣсу сам̣са̄рамоккхесу паватти хутва̄ гайхатӣти паваттипаччупат̣т̣ха̄нам̣. пабхавати етасма̄ дуккхам̣ пат̣исандхийам̣ ниббаттати пуримабхавена паччхимабхаво гхат̣ито сам̣йутто хутва̄ паваттатӣти пабхаво. ‘‘евампи тан̣ха̄нусайе анӯхате ниббаттатӣ дуккхамидам̣ пунаппуна’’нти (дха. па. 338) евам̣ пунаппунам̣ уппа̄данам̣ анупаччхедакаран̣ам̣. бхаваниссаран̣анива̄ран̣ам̣ палибодхо. ра̄гаккхайа̄дибха̄вена саббадуккхасантата̄ санти. аччутирасанти аччутисампаттикам̣. чаванам̣ ва̄ киччанти тадабха̄вам̣ киччамива вохаритва̄ аччутикиччанти аттхо. ачаванан̃ча сабха̄васса̄париччаджанам̣ авика̄рата̄ дат̣т̣хабба̄. пан̃чаккхандханимиттасун̃н̃ата̄йа авиггахам̣ хутва̄ гайхатӣти анимиттапаччупат̣т̣ха̄нам̣. анусайупаччхеданавасена сам̣са̄рача̄ракато ниггаманӯпа̄йабха̄во ниййа̄нам̣. нимиттато паваттато ча читтасса вут̣т̣ха̄нам̣ хутва̄ гайхатӣти вут̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣.
асуван̣н̣а̄ди суван̣н̣а̄ди вийа диссама̄нам̣ ма̄йа̄ти ваттхусаббха̄ва̄ тасса̄ випарӣтата̄ вутта̄. удакам̣ вийа диссама̄на̄ пана марӣчи упагата̄нам̣ туччха̄ хоти, ваттхуматтампи тасса̄ на диссатӣти висам̣ва̄дика̄ вутта̄. марӣчима̄йа̄атта̄нам̣ випаккхо бха̄во таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во. арийан̃а̄н̣асса̄ти авитатхага̄хакасса н̃а̄н̣асса, тена пат̣иведхапаччавеккхан̣а̄ни гайханти, тесан̃ча гочарабха̄во пат̣ивиджджхитаббата̄а̄рамман̣абха̄во ча дат̣т̣хаббо. аггилаккхан̣ам̣ ун̣хаттам̣. тан̃хи каттхачи кат̣т̣ха̄диупа̄да̄набхедепи висам̣ва̄дакам̣ випарӣтам̣ абхӯтам̣ ва̄ када̄чи на хоти. ‘‘бйа̄дхидхамма̄ джара̄дхамма̄, атхо маран̣адхаммино’’ти (а. ни. 3.39; 5.57) еттха вутта̄ джа̄тиа̄дика̄ локапакати. манусса̄нам̣ уддхам̣ дӣгхата̄, екачча̄нам̣ тираччха̄на̄нам̣ тирийам̣ дӣгхата̄, вуддхинит̣т̣хам̣ патта̄нам̣ пуна авад̣д̣ханам̣ евама̄дика̄ ча̄ти ваданти. таччха̄випарӣтабхӯтабха̄весу паччхимо татхата̄, пат̣хамо авитатхата̄, маджджхимо анан̃н̃атхата̄ти айаметесам̣ висесо.
дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхаканти касма̄ вуттам̣, нану тан̣ха̄пи джа̄ти вийа дуккханимиттата̄йа ба̄дхика̄ти? на, ба̄дхакапабхавабха̄вена висум̣ гахитатта̄. джа̄тиа̄дӣнам̣ вийа ва̄ дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄во дуккхадуккхата̄ ча ба̄дхаката̄, на дуккхасса пабхаваката̄ти наттхи тан̣ха̄йа пабхавакабха̄вена гахита̄йа ба̄дхакаттаппасан̇го. тена̄ха ‘‘дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхака’’нти. ба̄дхакаттанийа̄мена̄ти дуккхам̣ ба̄дхакамева, дуккхамева ба̄дхаканти евам̣ двидха̄пи ба̄дхакатта̄вадха̄ран̣ена̄ти аттхо. там̣ вина̄ на̄н̃н̃атоти сатипи авасесакилесаавасеса̄кусаласа̄савакусаламӯла̄васесаса̄савакусаладхамма̄нам̣ дуккхахетубха̄ве на тан̣ха̄йа вина̄ тесам̣ дуккхахетубха̄во аттхи, техи пана вина̄пи тан̣ха̄йа дуккхахетубха̄во аттхи кусалехи вина̄ акусалехи, рӯпа̄вачара̄дӣхи вина̄ ка̄ма̄вачара̄дӣхи ча тан̣ха̄йа дуккханиббаттакатта̄. таччханиййа̄набха̄ватта̄ти двидха̄пи нийамена таччхо ниййа̄набха̄во етасса, на миччха̄маггасса вийа випарӣтата̄йа, локийамаггасса вийа ва̄ анекантиката̄йа атаччхоти таччханиййа̄набха̄во, магго. тасса бха̄во таччханиййа̄набха̄ваттам̣, тасма̄ таччханиййа̄набха̄ватта̄. саббаттха двидха̄пи нийамена таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во вуттоти а̄ха ‘‘ити таччха̄випалла̄са̄’’тиа̄ди.
сачча-саддасса самбхаванта̄нам̣ аттха̄нам̣ уддхаран̣ам̣, самбхаванте ва̄ аттхе ватва̄ адхиппетаттхасса уддхаран̣ам̣ аттхуддха̄ро. виратисаччети муса̄ва̄давиратийам̣. на хи ан̃н̃авиратӣсу сачча-саддо нирул̣хоти. ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти гахита̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хисаччам̣. ‘‘амосадхаммам̣ нибба̄нам̣, тадарийа̄ саччато видӯ’’ти (су. ни. 763) амосадхамматта̄ нибба̄нам̣ параматтхасаччам̣ вуттам̣. тасса пана там̣сампа̄пакасса ча маггасса паджа̄нана̄ пат̣иведхо авива̄дака̄ран̣анти двайампи ‘‘екан̃хи саччам̣ на дутийаматтхи, йасмим̣ паджа̄ но виваде паджа̄на’’нти (су. ни. 890; маха̄ни. 119) мисса̄ га̄тха̄йа саччанти вуттам̣.
нетам̣ дуккхам̣ арийасаччанти а̄гаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти етена джа̄тиа̄дӣнам̣ дуккхаарийасаччабха̄ве авипарӣтатам̣ дассети, ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччанти а̄гаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти имина̄ дуккхаарийасаччабха̄васса джа̄тиа̄дӣсу нийататам̣. сачепи катхан̃чи кочи евам̣читто а̄гаччхеййа, пан̃н̃а̄пане пана сахадхаммена пан̃н̃а̄пане аттано ва̄дасса ча пан̃н̃а̄пане саматтхо наттхӣти дассетум̣ ‘‘ахаметам̣…пе… пан̃н̃а̄песса̄мӣти а̄гаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти вуттам̣. джа̄тиа̄дӣнам̣ анан̃н̃атхата̄ ан̃н̃асса ча татха̄бхӯтасса абха̄войеветтха т̣ха̄на̄бха̄во. сачепи кочи а̄гаччхеййа, а̄гаччхату, т̣ха̄нам̣ пана наттхӣти айаметтха суттаттхо. еса найо дутийасуттепи. таттха пана сампаттата̄ паччаккхата̄ ча пат̣хамата̄, там̣нимиттата̄ дутийата̄, тадупасамата̄ татийата̄, там̣сампа̄паката̄ чатуттхата̄ти дат̣т̣хабба̄.
ниббутика̄мена париджа̄нана̄дӣхи ан̃н̃ам̣ кин̃чи киччам̣ ка̄таббам̣ наттхи, дхамман̃а̄н̣акиччам̣ ва̄ ито ан̃н̃ам̣ наттхи, парин̃н̃еййа̄дӣни ча етаппарама̄нева̄ти чатта̄рева вутта̄ни. тан̣ха̄йа а̄дӣнавадасса̄вӣнам̣ васена ‘‘тан̣ха̄ваттхуа̄дӣнам̣ етам̣парамата̄йа̄’’ти вуттам̣. татха̄ а̄лайе пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄те, сакалаваттхука̄масан̇кха̄те, бхаваттайасан̇кха̄те ва̄ дуккхе досадасса̄вӣнам̣ васена ‘‘а̄лайа̄дӣнам̣ етам̣парамата̄йа̄’’ти вуттам̣.
сахетукена дуккхена̄ти етена дуккхасса аббоччхинната̄дассанена атисам̣вегаваттхутам̣ дассети.
на пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ вийа сакидева буджджхати, атха кхо ану ану буджджханато анубодхо, ануссава̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантианугато ва̄ бодхо анубодхо. на хи со паччаккхато буджджхати, ануссава̄дивасена пана каппетва̄ ган̣ха̄тӣти. киччатоти париджа̄нана̄дито. там̣киччакаран̣енева хи та̄ни тасса па̄кат̣а̄ни. виват̣т̣а̄нупассана̄йа хи сан̇кха̄рехи патилӣйама̄нама̄насасса уппаджджама̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣ висан̇кха̄рам̣ дуккханиссаран̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ дуккхам̣ париччхиндати, дуккхагатан̃ча тан̣хам̣ паджахати, ниродхан̃ча пхусати а̄диччо вийа пабха̄йа, самма̄сан̇каппа̄дӣхи саха уппаннам̣ там̣ маггам̣ бха̄вети, на ча сан̇кха̄ре амун̃читва̄ паваттама̄нена н̃а̄н̣ена етам̣ саббам̣ сакка̄ ка̄тум̣ нимиттапаваттехи авут̣т̣хитатта̄, тасма̄ ета̄ни кичча̄ни каронтам̣ там̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккха̄дӣни вибха̄вети таттха саммоханиваттанена̄ти ‘‘чатта̄рипи сачча̄ни пассатӣ’’ти вуттам̣.
дуккхасамудайампи со пассатӣти ка̄лантарадассанам̣ сандха̄йа вуттанти че? на, ‘‘йо ну кхо, а̄вусо, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.1100) екадассино ан̃н̃аттайадассита̄вича̄ран̣а̄йа тасса̄ са̄дханаттхам̣ гавам̣патиттхерена имасса суттасса а̄харитатта̄ паччекан̃ча саччесу диссама̄несу ан̃н̃аттайадассанасса йоджитатта̄. ан̃н̃атха̄ анупубба̄бхисамайе пуримадит̣т̣хасса паччха̄ адассанато самудайа̄дидассино дуккха̄дидассаната̄ на йоджетабба̄ сийа̄ти. суддхасан̇кха̄рапун̃джаматтадассанато сакка̄йадит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄нам̣ нива̄рети. ‘‘локасамудайам̣ кхо, качча̄на, йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато йа̄ локе наттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти вачанато самудайадассанам̣ хетупхалаппабандха̄виччхедадассанавасена уччхедадит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄нам̣ ниваттети. ‘‘локаниродхам̣ кхо…пе… пассато йа̄ локе аттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.15) вачанато ниродхадассанам̣ хетуниродха̄ пхаланиродхадассанавасена сассатадит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄нам̣ нива̄рети. аттака̄расса паччаккхадассанато маггадассанена ‘‘наттхи аттака̄ре, наттхи парака̄ре, наттхи пурисака̄ре’’тиа̄дикам̣ (дӣ. ни. 1.168) акирийадит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄нам̣ паджахати. ‘‘наттхи хету, наттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа, ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ сам̣килиссанти. наттхи хету…пе… висуддхийа̄, ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ висуджджхантӣ’’тиа̄дика̄ ахетукадит̣т̣хи ча идха акирийадит̣т̣хиггахан̣ена гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. са̄пи хи висуддхимаггадассанена пахӣйатӣти.
дуккхан̃а̄н̣ам̣ самудайапхаласса дуккхасса адхува̄дибха̄вам̣ пассатӣти пхале виппат̣ипаттим̣ ниваттети. ‘‘иссаро локам̣ паваттети ниваттети ча̄’’ти иссарака̄ран̣ино ваданти, падха̄нато а̄ви бхавати, таттхева ча патилӣйатӣти падха̄нака̄ран̣ино. ‘‘ка̄лавасенева паваттати ниваттати ча̄’’ти ка̄лава̄дино. ‘‘сабха̄венева самбхоти вибхоти ча̄’’ти сабха̄вава̄дино. а̄ди-саддена ан̣ӯхи локо паваттати, саббам̣ пуббекатахетӯти евама̄ди ака̄ран̣апариггахо дат̣т̣хаббо. ра̄мудака̄л̣а̄ра̄дӣнам̣ вийа арӯпалоке, ниган̣т̣ха̄дӣнам̣ вийа локатхупика̄йа апавагго моккхоти гахан̣ам̣. а̄ди-саддена падха̄насса аппаватти, гун̣авийуттасса аттано сакаттани ават̣т̣ха̄нам̣, брахмуна̄ салоката̄, дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти евама̄диггахан̣ан̃ча дат̣т̣хаббам̣. еттха гун̣авийуттасса̄ти буддхисукхадуккхаиччха̄досапайаттадхамма̄дхаммасан̇кха̄рехи навахи аттагун̣ехи виппайуттасса̄ти кан̣а̄дабхаккхава̄до. индрийатаппанапуттамукхадассана̄дӣхи вина̄ апавагго наттхӣти гахетва̄ татха̄паваттанам̣ ка̄масукхаллика̄нуйого.
аджджхаттикаба̄хиресу два̄дасасу а̄йатанесу ка̄мабхававибхаватан̣ха̄васена два̄даса тика̄ чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни. кхуддакаваттхувибхан̇ге ва̄ а̄гатанайена ка̄лавибха̄гам̣ ана̄маситва̄ вутта̄ни. вӣмам̣сиддхипа̄да̄дайо бодхипаккхийа̄ киччана̄наттена вутта̄, аттхато екатта̄ самма̄дит̣т̣химукхена таттха антогадха̄. тайо неккхаммавитакка̄дайоти локийаккхан̣е алобхаметта̄карун̣а̄сампайогавасена бхинна̄ маггаккхан̣е лобхабйа̄па̄давихим̣са̄самуччхедавасена тайоти екопи вутто. еса найо самма̄ва̄ча̄дӣсу. аппиччхата̄сантут̣т̣хита̄нам̣ пана бха̄ве самма̄а̄джӣвасамбхавато тена тесам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. бхавантарепи джӣвитахетупи арийехи авӣтиккаманӣйатта̄ арийаканта̄нам̣ самма̄ва̄ча̄дисӣла̄нам̣ гахан̣ена йена саддха̄хаттхена та̄ни париггахетабба̄ни, со саддха̄хаттхо гахитойева хотӣти тато анан̃н̃а̄ни саддхиндрийасаддха̄бала̄ни таттха антогадха̄ни хонти. тесам̣ аттхита̄йа̄ти саддхиндрийасаддха̄балачхандиддхипа̄да̄нам̣ аттхита̄йа сӣласса аттхибха̄вато тивидхенапи сӣлена те тайопи гахита̄ти таттха антогадха̄. читтасама̄дхӣти читтиддхипа̄дам̣ вадати. ‘‘читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нти (сам̣. ни. 1.23, 192) хи читтамукхена сама̄дхи вуттоти сама̄дхимукхена читтампи ваттаббатам̣ арахати. читтиддхипа̄дабха̄вана̄йа пана сама̄дхипи адхиматто хотӣти вӣмам̣сиддхипа̄да̄дивачанам̣ вийа читтиддхипа̄давачанам̣ аватва̄ идха ‘‘читтасама̄дхӣ’’ти вуттам̣. ‘‘пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.359; сам̣. ни. 5.376; а. ни. 3.96; 11.12) вачанато сама̄дхиупака̄ра̄ пӣтипассаддхийо, тасма̄ сама̄дхиггахан̣ена гахита̄, упеккха̄ пана сама̄дхиупака̄ракато там̣садисакиччато ча, тасма̄ самма̄сама̄дхивасена етесам̣ антогадхата̄ дат̣т̣хабба̄.
бха̄ро вийа вигха̄такатта̄. дуббхиккхамива ба̄дхакатта̄. ‘‘нибба̄напарамам̣ сукха’’нти (ма. ни. 2.215, 217; дха. па. 203, 204) сукхабха̄вато субхиккхамива. анит̣т̣хабха̄вато са̄сан̇касаппат̣ибхайато ча дуккхам̣ верӣвисаруккхабхайаориматӣрӯпамам̣.
татхаттхена̄ти татхасабха̄вена, парин̃н̃еййабха̄вена̄ти аттхо. етена арийасаччадвайам̣ сийа̄ дуккхам̣, на арийасаччам̣, сийа̄ арийасаччам̣, на дуккханти имаматтхам̣ дассети. арийасачча-саддапара̄ хи дуккха̄дисадда̄ парин̃н̃еййа̄дибха̄вам̣ ваданти. тенева арийасачча-садда̄напеккхам̣ дуккха-саддам̣ сандха̄йа маггасампайуттаса̄ман̃н̃апхаладхамма̄нам̣ а̄дипадасан̇гахо вутто, тадапеккхам̣ сандха̄йа чатуттхападасан̇гахо. самудайа̄дӣсу авасесакилеса̄дайо самудайо, на арийасаччам̣, сан̇кха̄раниродхо ниродхасама̄патти ча ниродхо, на арийасаччам̣, арийамаггато ан̃н̃а̄ни магган̇га̄ни магго, на арийасаччанти имина̄ найена йоджана̄ ка̄табба̄. дуккхам̣ веданӣйампи сантам̣ ведакарахитам̣, кевалам̣ пана тасмим̣ аттано паччайехи паваттама̄не дуккхам̣ ведетӣти воха̄раматтам̣ хоти. евам̣ итаресупи.
кирийа̄ва виджджатӣти самудайамева вадати, тасса ва̄ дуккхапаччайабха̄вам̣. магго аттхӣти ваттаббе ‘‘маггаматтхӣ’’ти ока̄расса абха̄во катоти дат̣т̣хаббо. гамакоти ганта̄. са̄савата̄ асубхата̄ти катва̄ ниродхамагга̄ субха̄ ева. дуккха̄дӣнам̣ парийа̄йена самудайа̄дибха̄во ча аттхи, на пана ниродхабха̄во, ниродхасса ва̄ дуккха̄дибха̄воти на ан̃н̃аман̃н̃асаман̇гита̄ти а̄ха ‘‘ниродхасун̃н̃а̄ни ва̄’’тиа̄ди. самудайе дуккхасса̄бха̄ватоти поноббхавика̄йа тан̣ха̄йа пунаббхавасса абха̄вато. йатха̄ ва̄ пакатива̄дӣнам̣ вика̄ра̄вибха̄вато пуббе пат̣иппалӣна̄ ча пакатибха̄венева тит̣т̣ханти, на евам̣ самудайасампайуттампи дуккхам̣ самудайабха̄вена тит̣т̣хатӣти а̄ха ‘‘самудайе дуккхасса̄бха̄вато’’ти. йатха̄ авибхаттехи вика̄рехи маханта̄ висесиндрийабхӯтависесехи пакатибха̄венева т̣хитехи пакати сагаббха̄ пакатива̄дӣнам̣, евам̣ на пхалена сагаббхо хетӯти аттхо. дуккхасамудайа̄нам̣ ниродхамагга̄нан̃ча асамава̄йа̄ти етам̣ виваранто а̄ха ‘‘на хетусамаветам̣ хетупхала’’нтиа̄ди. таттха идха тантӯсу пат̣о, капа̄лесу гхат̣о, биран̣есу кат̣о, двӣсу ан̣ӯсу двиан̣укантиа̄дина̄ идха буддхивоха̄раджанако ависум̣ сиддха̄нам̣ самбандхо самава̄йо, тена самава̄йена ка̄ран̣есу двӣсу ан̣ӯсу двиан̣укам̣ пхалам̣ самаветам̣ екӣбхӯтамива самбандхам̣, тӣсу ан̣ӯсу тиан̣уканти евам̣ маха̄патхавимаха̄удакамаха̄аггимаха̄ва̄таккхандхапарийантам̣ пхалам̣ аттано ка̄ран̣есу самаветанти самава̄йава̄дино ваданти. евам̣ пана вадантехи апарима̄н̣есу ка̄ран̣есу маха̄парима̄н̣ам̣ екам̣ пхалам̣ самаветам̣ аттано антогадхехи ка̄ран̣ехи сагаббхам̣ асун̃н̃анти вуттам̣ хоти, евамидха самава̄йа̄бха̄ва̄ пхале хету наттхӣти хетусун̃н̃ам̣ пхаланти аттхо.
паваттибха̄ватоти сам̣са̄расса паваттибха̄вато. чатуа̄ха̄рабхедатоти имина̄ чатта̄ро а̄ха̄рабхеде техи бхинне таппаччайадхаммабхеде ча сан̇ган̣ха̄ти. рӯпа̄бхинандана̄дибхедо рӯпа̄дикхандхавасена, а̄рамман̣авасена ва̄. упа̄да̄нехи упа̄дӣйатӣти упа̄ди, упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣. нибба̄нан̃ча там̣ниссаран̣абхӯтам̣ тасса вӯпасамо там̣сантӣти катва̄ тасса йа̄ва паччхимам̣ читтам̣, та̄ва сесатам̣, тато паран̃ча анавасесатам̣ упа̄да̄йа ‘‘саупа̄дисесанибба̄надха̄ту анупа̄дисесанибба̄надха̄тӯ’’ти двидха̄ вохарӣйатӣти. ‘‘самма̄дит̣т̣хи самма̄сан̇каппо випассана̄, итаре саматхо’’ти ваданти. сӣлампи хи саматхасса упака̄ракатта̄ саматхаггахан̣ена гайхатӣти тесам̣ адхиппа̄йо. атха ва̄ йа̄надвайавасена ладдхо магго саматхо випассана̄ти а̄гаманавасена вуттоти дат̣т̣хаббо. саппадесатта̄ти сӣлаккхандха̄дӣнам̣ екадесатта̄ти аттхо. сӣлаккхандха̄дайо хи саббалокийалокуттарасӣла̄дисан̇га̄хака̄, арийамагго локуттаройева̄ти тадекадесо хоти.
онатасаха̄йо вийа ва̄йа̄мо паггахакиччаса̄ман̃н̃ато. ам̣сакӯт̣ам̣ датва̄ т̣хитасаха̄йо вийа сати апила̄панавасена ниччалабха̄вакаран̣аса̄ман̃н̃ато. саджа̄титоти савитаккасавича̄ра̄дибхедесу сама̄на̄йа сама̄дхиджа̄тийа̄ти аттхо. кирийатоти сама̄дхианурӯпакирийато. тато ева хи ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ сама̄дхинимитта̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄ сама̄дхипариккха̄ра̄’’ти (ма. ни. 1.462) сатива̄йа̄ма̄нам̣ сама̄дхисса нимиттапариккха̄рабха̄во вуттоти.
а̄кот̣ентена вийа̄ти ‘‘аниччам̣ аничча’’нтиа̄дина̄ пан̃н̃а̄садисена киччена самантато а̄кот̣ентена вийа ‘‘аниччам̣ кхайат̣т̣хена, дуккхам̣ бхайат̣т̣хена̄’’тиа̄дина̄ париваттантена вийа ча а̄да̄йа ӯхитва̄ диннамева пан̃н̃а̄ пат̣ивиджджхати. двиннам̣ сама̄нака̄латтепи паччайабха̄вена сан̇каппасса пуримака̄ласса вийа ниддесо като. саджа̄титоти ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу сама̄на̄йа пан̃н̃а̄джа̄тийа̄. кирийатоти еттха пан̃н̃а̄садисакиччам̣ кирийа̄ти вуттам̣, пуббе пана сама̄дхиупака̄ракам̣ таданурӯпам̣ киччанти айаметтха висесо. ‘‘саббам̣, бхиккхаве, абхин̃н̃еййа’’нти (сам̣. ни. 4.46) вачанато чатта̄рипи абхимукхам̣ паччаккхато н̃а̄табба̄ни, абхивисит̣т̣хена ва̄ н̃а̄н̣ена н̃а̄табба̄нӣти абхин̃н̃еййа̄ни.
дурабхисамбхаватаранти абхисамбхавитум̣ са̄дхетум̣ асаккун̣еййатарам̣, саттивигха̄тена дурадхигаманти аттхо. ба̄дхакапабхавасантиниййа̄налаккхан̣ехи ваваттха̄нам̣ салаккхан̣ававаттха̄нам̣. дуравага̄хаттхена гамбхӣратта̄ти ол̣а̄рика̄ дуккхасамудайа̄. тираччха̄нагата̄нампи хи дуккхам̣ а̄ха̄ра̄дӣсу ча абхила̄со па̄кат̣о, пӣл̣ана̄диа̄йӯхана̄дивасена пана ‘‘идам̣ дуккхам̣, идамасса ка̄ран̣а’’нти йа̄тха̄вато ога̄хитум̣ асаккун̣еййатта̄ гамбхӣра̄, сан̣хасукхумадхамматта̄ ниродхамагга̄ сабха̄вато ева гамбхӣратта̄ дуравага̄ха̄, тенева уппанне магге наттхи ниродхамагга̄нам̣ йа̄тха̄вато анавага̄хоти. нибба̄нампи маггена адхигантаббатта̄ тасса пхаланти ападиссатӣти а̄ха ‘‘пхала̄падесато’’ти. вуттан̃хи ‘‘дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719). маггопи ниродхасса сампа̄пакабха̄вато хетӯти ападиссатӣти а̄ха ‘‘хетуападесато’’ти. вуттампи четам̣ ‘‘дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719). ити виджан̃н̃а̄ти ити-саддена виджа̄нанаккамам̣ дассети. евам̣ пака̄рехӣти евам̣-саддена виджа̄нанака̄ран̣абхӯте найе.
уддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. дуккхасаччаниддесо
джа̄тиниддесаван̣н̣ана̄
190. таттха …пе… айам̣ ма̄тика̄ти ниддесава̄раа̄димхи вутте джа̄тиа̄диниддесе тесам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ ниддесавасена дуккхасса арийасаччасса катханаттха̄йа, тесу ва̄ джа̄тиа̄дӣсу тесан̃ча дуккхат̣т̣хе ведитаббе джа̄тиа̄дӣнам̣ ниддесавасена дуккхасса арийасаччасса катханаттха̄йа дуккхадуккхантиа̄дика̄ дуккхама̄тика̄ ведитабба̄ти аттхо. атха ва̄ таттха̄ти тасмим̣ ниддесава̄ре. ‘‘джа̄типи дуккха̄…пе… сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти айам̣ дуккхасса арийасаччасса катханаттха̄йа ма̄тика̄ти йатха̄дасситасса джа̄тиа̄диниддесасса ма̄тика̄бха̄вам̣ дӣпети. там̣ дӣпетва̄ пуна йасмим̣ пададвайе т̣хатва̄ дуккхам̣ арийасаччам̣ катхетаббам̣, тасса ниддха̄ран̣аттхам̣ саббам̣ дуккхам̣ сан̇кад̣д̣хенто а̄ха ‘‘идан̃хи дуккхам̣ на̄ма̄’’тиа̄ди.
сабха̄ватоти дуккхаведайитасабха̄вато. на̄матоти тенева сабха̄вена ладдхана̄мато. тена на ан̃н̃ена парийа̄йена идам̣ дуккхам̣ на̄ма, атха кхо дуккхатта̄йева̄ти сабха̄вена на̄мам̣ висесети. атха ва̄ на̄матоти удайаббайавантата̄йа ладдхана̄мато. йатха̄ ан̃н̃е удайаббайаванто дхамма̄ на сабха̄вато дуккха̄, на евам̣ идам̣, атха кхо сабха̄вато дуккха̄, бхӯтамеведам̣ дуккханти пуримена дуккха-саддена паччхимам̣ висесети. випарин̣а̄мавантата̄йа сукхам̣ анит̣т̣хамева хотӣти дуккхам̣ на̄ма джа̄там̣. тенева̄ха ‘‘дуккхуппаттихетуто’’ти. кан̣н̣асӯла̄дӣхи абхибхӯтасса ниттхунана̄дӣхи дуккха̄бхибхӯтата̄йа вин̃н̃а̄йама̄на̄йапи ким̣ тава руджджатӣти пуччхитва̄ва кан̣н̣асӯла̄дидуккхам̣ джа̄нитаббам̣ хотӣти пат̣иччханнадуккхата̄ тасса вутта̄. упаккамасса ча па̄кат̣абха̄ватоти ка̄ран̣а̄васена дуккхависесасса па̄кат̣абха̄вам̣ дассети.
сабха̄вам̣ мун̃читва̄ пака̄рантарена дуккханти вуччама̄нам̣ парийа̄йадуккхам̣. катхетаббатта̄ пат̣ин̃н̃а̄там̣ йатха̄ катхетаббам̣, там̣пака̄радассанаттхам̣ ‘‘арийасаччан̃ча на̄мета’’нтиа̄дима̄ха. сан̇кхепо са̄ман̃н̃ам̣, са̄ман̃н̃ан̃ча висесе антокаритва̄ паваттатӣти таттха убхайатха̄пи катхетум̣ ват̣т̣ати. виттха̄ро пана висесо джа̄тиа̄дико, висесо ча висесантараниваттакоти джа̄тиа̄дӣсу джара̄дӣнам̣ сан̇кхипанам̣ на сакка̄ ка̄тунти таттха виттха̄ренева катхетаббам̣.
191. ‘‘апарасса апарасса̄’’ти дӣпанам̣ апараттхадӣпанам̣. са̄миаттхепи хи апараттха-саддо сиджджхатӣти. тесам̣ тесанти ва̄ са̄мивасена вуттам̣ аттхам̣ бхуммавасена ваттука̄мата̄йа а̄ха ‘‘апараттхадӣпана’’нти, апарасмим̣ апарасмим̣ дӣпананти аттхо. апарасса апарасса ва̄ джа̄тисан̇кха̄тасса аттхасса дӣпанам̣ апараттхадӣпанам̣. пан̃чагативасена екека̄йапи гатийа̄ кхаттийа̄дибхуммадева̄дихаттхиа̄диджа̄тивасена ча̄ти гатиджа̄тивасена.
тин̣а̄ка̄ро тин̣аджа̄ти, со ча упа̄да̄пан̃н̃аттӣти ‘‘пан̃н̃аттийа’’нти а̄ха. тадупа̄да̄йа̄ти там̣ пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ упа̄да̄йа айам̣ джа̄ти, на̄сса куточи ниггаманам̣ упа̄да̄йа. йасма̄ ча евам̣, тасма̄ са̄васса джа̄ти пат̣хамавин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ти аттхо. атха ва̄ тадупа̄да̄йа саджа̄тоти вуччатӣти са̄васса джа̄ти пат̣хамавин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ти аттхо. вин̃н̃а̄н̣амукхена ча пан̃чапи кхандха̄ вутта̄ хонтӣти ‘‘пат̣исандхийа’’нти а̄ха. арийабха̄вакаран̣атта̄ арийасӣланти па̄тимоккхасам̣варо вуччати. джа̄тиа̄дӣнипи лаккхан̣а̄ни дхамма̄нам̣ а̄ка̄равика̄ра̄ти катва̄ сахуппа̄дака̄ сахавика̄рака̄ти вутта̄. джа̄йанат̣т̣хена̄тиа̄ди а̄йатанавасена йонивасена ча двӣхи двӣхи падехи саббасатте парийа̄дийитва̄ джа̄тим̣ дассетум̣ вуттам̣. пуриманайе пана екекенева падена саббасатте парийа̄дийитва̄ джа̄ти дассита̄ти айам̣ висесо. кечи пана ‘‘пуриманайе каттуниддесо, паччхиманайе бха̄ваниддесо като’’ти ваданти, ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ джа̄тӣ’’ти пана каттари са̄миниддесасса кататта̄ убхайаттха̄пи бха̄ваниддесова йутто. сампун̣н̣а̄ джа̄ти сан̃джа̄ти. па̄кат̣а̄ ниббатти абхиниббатти. ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣…пе… абхиниббаттӣ’’ти саттавасена паваттатта̄ саммутикатха̄.
татра татра̄ти екачатувока̄рабхавесу двиннам̣ двиннам̣, сесе рӯпадха̄туйам̣ пат̣исандхиккхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ пан̃чаннам̣, ка̄мадха̄туйам̣ викала̄викалиндрийа̄нам̣ васена саттаннам̣ наваннам̣ дасаннам̣ пуна дасаннам̣ ека̄дасаннан̃ча а̄йатана̄нам̣ васена сан̇гахо ведитаббо. екабхавапарийа̄паннасса кхандхасанта̄насса пат̣хама̄бхиниббаттибхӯта̄ пат̣исандхиккхандха̄ти а̄ха ‘‘пат̣хама̄бхиниббаттилаккхан̣а̄’’ти. тамева санта̄нам̣ ниййа̄тентам̣ вийа ‘‘ханда ган̣хатха̄’’ти пат̣иччха̄пентам̣ вийа паваттатӣти ниййа̄танараса̄. сантатийа̄ ева уммуджджанам̣ хутва̄ гайхатӣти уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄на̄. дуккхара̄сисса вичиттата̄ дуккхавичиттата̄, дуккхависеса̄ ва̄ тадавайава̄, там̣ паччупат̣т̣ха̄пети пхалатӣти дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄.
парийа̄йаниппарийа̄йадуккхесу йам̣ дуккхам̣ джа̄ти хоти, там̣ дуккхабха̄войева тасса̄ дуккхат̣т̣хо. йади аккха̄нена па̄пун̣итаббам̣ сийа̄, бхагава̄ а̄чиккхеййа. бхагавата̄пи –
‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, катамо ну кхо махантатаро? йо ча̄йам̣ майа̄ паритто па̄н̣иматто па̄са̄н̣о гахито, йо ча химава̄ паббатара̄джа̄ти. аппама…пе… гахито, химавантам̣ паббатара̄джа̄нам̣ упанидха̄йа сан̇кхампи на упети, калабха̄гампи на упети, упанидхампи на упети. евамева кхо, бхиккхаве, йам̣ со пурисо тӣхи саттисатехи хан̃н̃ама̄но татонида̄нам̣ дуккхам̣ доманассам̣ пат̣исам̣ведети, там̣ нерайикасса дуккхасса упанидха̄йа сан̇кхампи…пе… упанидхампи на упетӣ’’ти (ма. ни. 3.250) –
упама̄васена пака̄ситам̣ а̄па̄йикадуккхам̣. сукхуппаттика̄ран̣а̄ни сучӣни уппала̄дӣнӣти катва̄ таттха ниббаттинива̄ран̣ена джа̄тийа̄ дуккхаваттхубха̄вам̣ дассети ‘‘атха кхо’’тиа̄дина̄. дуккхуппаттика̄ран̣е ниббаттанена габбхапарихаран̣ӯпаккамена вина̄ ма̄тукуччхисамбхавамева дуккхам̣ габбхоккантимӯлакам̣ ан̃н̃а̄напеккхатта̄, упаккаманиббаттам̣ пана парихаран̣амӯлакам̣ оккантиматта̄напеккхатта̄. айаметесам̣ висесо.
аттано абхимукхам̣ кад̣д̣ханам̣ а̄кад̣д̣ханам̣, парито саббатобха̄гена кад̣д̣ханам̣ парикад̣д̣ханам̣. адхо дхунанам̣ одхунанам̣, тирийам̣, саббато ва̄ дхунанам̣ нидхунанам̣. таччхетва̄ кха̄рапаккхипанам̣ кха̄ра̄пат̣иччхакам̣.
сакаласарӣранха̄панам̣ нха̄панам̣, екадесадхованам̣ дхованам̣, сӯрийа̄бхимукхапаваттанена а̄та̄панам̣, пан̃чаггита̄пена парита̄панам̣ дат̣т̣хаббам̣. саббойева ва̄ та̄по двидха̄пи вутто.
кухим̣ ну патит̣т̣хам̣ лабхетха, джа̄тийа̄ вина̄ на тасса дуккхасса патит̣т̣ха̄нам̣ аттхӣти аттхо, джа̄тийа̄ ва̄ вина̄ со сатто кухим̣ ну патит̣т̣хам̣, каттха ну патит̣т̣ханто там̣ дуккхам̣ лабхетха̄ти аттхо. таттха тираччха̄несу катхам̣ дуккхам̣ бхавеййа тахим̣ тираччха̄несу джа̄тим̣ вина̄. на часса̄ти на че асса. нану неваттхӣти самбандхо ка̄таббо, нану а̄ха̄ти ва̄. йадатоти йасма̄ неваттхи, тасма̄ а̄ха̄ти аттхо.
джара̄ниддесаван̣н̣ана̄
192. джӣран̣амева джӣран̣ата̄, джӣран̣асса ва̄ а̄ка̄ро та̄-саддена вутто.
йатха̄пуре асаллаккхентети га̄равакаран̣аупат̣т̣ха̄на̄дӣни асаллаккхенте там̣нимиттам̣ доманассам̣ уппаджджатӣти аттхо.
сата̄дӣнанти сатисутавӣрийапан̃н̃а̄дӣнам̣ виппава̄санимиттам̣ аттана̄ апаса̄детаббехипи аттано путтада̄рехи апаса̄данӣйато. авасаваттан̇гапаччан̇гата̄йа сучиасучиа̄дивича̄ран̣авирахена ча ба̄лакума̄ракака̄ло вийа джин̣н̣ака̄ло хотӣти а̄ха ‘‘бхиййо ба̄латтаппаттийа̄’’ти.
маран̣аниддесаван̣н̣ана̄
193. ‘‘ка̄ласса антакасса кирийа̄’’ти йа̄ локе вуччати, са̄ чути, маран̣анти аттхо. чаванака̄лойева ва̄ анатиккаманӣйатта̄ висесена ка̄лоти вутто, тасса кирийа̄ чутиккхандха̄нам̣ бхедаппаттийева. маччу маран̣анти еттха̄пи сама̄сам̣ акатва̄ йо маччу вуччати бхедо, йан̃ча маран̣ам̣ па̄н̣ача̄го, идам̣ вуччати маран̣анти висум̣ самбандхо на на йуджджати.
йасса кхандхабхедасса паваттатта̄ ‘‘тиссо мато, пхуссо мато’’ти воха̄ро хоти, со кхандхаппабандхасса анупаччхинната̄йа ‘‘саммутимаран̣а’’нти вутто, пабандхасамуччхедо ча ‘‘самуччхедамаран̣а’’нти. маран̣ампи дуккханти имасмим̣ панаттхе дуккхасаччакатха̄ ват̣т̣акатха̄ти катва̄ ‘‘саммутимаран̣ам̣ адхиппета’’нти а̄ха. тассева на̄манти таббха̄вато тадекадесабха̄вато ча маран̣а-саддабахутте асаммохаттхам̣ вуттам̣. чутилаккхан̣анти ‘‘чаваната̄’’ти нидасситачаваналаккхан̣амева вадати. сампаттибхавакхандхехи вийоджетӣти вийогарасам̣, вийогакирийа̄бхӯтата̄йа ва̄ ‘‘вийогараса’’нти вуттам̣. саттасса пуримабхавато виппава̄со хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти виппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣.
маран̣антика̄ти маран̣асса а̄санна̄. йади маран̣ам̣ на бхависсати, йатха̄вуттам̣ ка̄йикам̣ четасикан̃ча дуккхам̣ на бхависсатӣти а̄ха ‘‘двиннампи дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вена̄’’ти.
па̄пакамма̄динимиттанти па̄пакамманимиттам̣ па̄пагатинимиттан̃ча̄ти аттхо, каммампи ва̄ еттха ‘‘нимитта’’нти вуттам̣ упапаттинимиттабха̄вена упат̣т̣ха̄нато. тадупат̣т̣ха̄непи хи ‘‘акатам̣ вата ме калйа̄н̣а’’нтиа̄дина̄ анаппакам̣ доманассам̣ уппаджджатӣти. бхаддасса̄ти калйа̄н̣акаммасса̄ти аттхо. ависесатоти ‘‘саббеса’’нти етена йоджетаббам̣. саббесанти ча йесам̣ ка̄йикам̣ дуккхам̣ уппаджджати, тейева саббе гахита̄ ‘‘витуджджама̄намамма̄на’’нти висеситатта̄. сандхӣнам̣ бандхана̄ни сандхибандхана̄ни, тесам̣ чхеданена ниббаттам̣ дуккхам̣ ‘‘сандхибандханаччхедана’’нти вуттам̣. а̄ди-саддо ва̄ ка̄ран̣аттхо, сандхибандханаччхеданамӯлаканти аттхо.
анайабйасана̄па̄данам̣ вийа̄ти анайабйасана̄патти вийа̄ти аттхо. ва̄л̣а̄дӣхи кате хи анайабйасана̄па̄дане антогадха̄ анайабйасана̄патти еттха нидассананти.
соканиддесаван̣н̣ана̄
194. сукхака̄ран̣ам̣ хитам̣, тасса пхалам̣ сукхам̣. н̃а̄тиккхайоти бхога̄дӣхи н̃а̄тӣнам̣ париха̄ни маран̣ан̃ча. айам̣ пана висесоти бхогабйасана̄дипадаттхависесам̣ рогабйасана̄дӣсу сама̄сависесан̃ча сандха̄йа̄ха. н̃а̄тибхога̄ пан̃н̃аттиматта̄ таббина̄са̄ва̄ти имина̄ адхиппа̄йена апариниппханнатам̣ сандха̄йа ‘‘аниппханна̄нӣ’’ти а̄ха. апариниппханнатам̣йева хи сандха̄йа висуддхимагге (висуддхи. 2.447 а̄дайо) ча ‘‘даса рӯпа̄ни аниппханна̄нӣ’’ти вуттам̣. рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йан̃хи (дха. са. ат̣т̣ха. 975 пакин̣н̣акакатха̄) ни ‘‘апариниппханна̄нӣ’’ти вутта̄ни. кхандхавибхан̇ге ча ниппха̄детаббасса ниродхасама̄паттиа̄дикасса ниппханната̄ вутта̄ти асабха̄вадхаммасса ча ниппханната̄, нибба̄нассева аниппханната̄ти.
дхамма-саддо хетуаттхоти а̄ха ‘‘дуккхасса уппаттихетуна̄’’ти. джха̄манти дад̣д̣хам̣. пуббе вутталаккхан̣а̄дика̄ доманассаведана̄ сокоти тасса пуна лаккхан̣а̄дайо на ваттабба̄ сийум̣, татха̄пи доманассависесатта̄ сокасса ча висит̣т̣ха̄ лаккхан̣а̄дайо ваттабба̄ти ‘‘кин̃ча̄пӣ’’тиа̄дима̄ха. виса̄рарахитам̣ анто ева сан̇кучитам̣ чинтанам̣, суккханам̣ ва̄ антониджджха̄нам̣. париниджджха̄йанам̣ даханам̣. н̃а̄тибйасана̄дианурӯпам̣ сочанам̣ анусочанам̣, там̣ там̣ ва̄ гун̣ам̣ досан̃ча анугантва̄ сочанам̣ таппанам̣ анусочанам̣.
джаванаккхан̣ети манодва̄раджаванаккхан̣е. татха̄ хи там̣ дассенто ‘‘еттака̄ ме’’тиа̄дима̄ха. ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхийампи пана джаванаккхан̣е доманассасса паччайо хоти ева. тенева ‘‘джаванаккхан̣е ча̄’’ти а̄ха. ан̃н̃атха̄ ка̄йикачетасикадуккха̄нам̣ ка̄йаваттхукаманодва̄раппаватта̄намева паччайоти ган̣хеййа таттха висесена ка̄йикачетасикасаддаппаваттито.
туджджатӣти ‘‘тудатӣ’’ти ваттаббе бйаттайавасена вуттанти ведитаббам̣.
паридеваниддесаван̣н̣ана̄
195. а̄деванти етена̄ти а̄девоти а̄девана-саддам̣ катва̄ ассувимочана̄дивика̄рам̣ а̄паджджанта̄нам̣ таббика̄ра̄паттийа̄ со саддо каран̣абха̄вена вуттоти. вӣхипала̄па̄дайо вийа туччхам̣ вачанам̣ пала̄по. гун̣адосе киттети бодхетӣти гун̣адосакиттанарасо ла̄лаппа-саддо. аттха̄наттхе хирийитаббаджане ча авича̄ретва̄ пуггаласса самбхамабха̄во хутва̄ паридевана-саддо упат̣т̣ха̄тӣти ‘‘самбхамапаччупат̣т̣ха̄но’’ти вутто, сокаваттхуавигха̄тена ва̄ самбхамо, на утта̄сасамбхамо, со ча паридевана-саддена па̄кат̣о хотӣти паридево ‘‘самбхамапаччупат̣т̣ха̄но’’ти вутто.
сока̄бхибхӯто паридевананимиттам̣ мут̣т̣хипотхана̄дӣни кароти, паридевананимиттамева ча н̃а̄тиаббхаттхан̇гамана̄дӣни чинтетӣти паридевасса дуккхадоманасса̄нам̣ ваттхубха̄во вутто.
бхиййоти йена вина̄ на хоти, тато паридевасамут̣т̣ха̄пакадоманассато, пуббе вуттадуккхато ва̄ бхиййо, кан̣т̣хот̣т̣хата̄луа̄дисосаджатопи ва̄ бхиййоти ан̃н̃ан̃ча ка̄йикам̣ четасикам̣ там̣нида̄надуккхам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
дуккхадоманассаниддесаван̣н̣ана̄
196-7. ка̄йикам̣ дуккхам̣ ка̄йикасса дуккхасса упаниссайапаччайоти ‘‘дуккхитасса дуккхам̣ уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. етена дуккхена абхибхӯтатта̄ наккхаттам̣ кӣл̣итум̣ на лабха̄мӣти балавадоманассам̣ уппаджджатӣти дуккхасса доманассаваттхута̄ хоти.
аттано паваттиккхан̣ам̣ сандха̄йа ‘‘пӣл̣етӣ’’ти вуттам̣ ка̄йикадуккхам̣, тадупаниссайато ва̄.
а̄ват̣т̣антӣти париват̣т̣анти. виват̣т̣антӣти паббха̄ре кхиттаттхамбхо вийа лудханти. мӯлаччхиннаруккхо вийа чхиннапапа̄там̣ папатанти, паридайхама̄начитта̄ пуримадоманассупаниссайавасена чинтенти, вигате доманассе татха̄чинтанам̣ наттхӣти.
упа̄йа̄саниддесаван̣н̣ана̄
198. саббависайаппат̣ипаттинива̄ран̣авасена самантато сӣданам̣ сам̣сӣданам̣, ут̣т̣хетумпи асаккун̣еййата̄каран̣авасена атибалавам̣, вирӯпам̣ ва̄ сӣданам̣ висӣданам̣. ан̃н̃ам̣ висайам̣ агантва̄ н̃а̄тибйасана̄дӣсу вирӯпо а̄сан̇го таттхева авабандхата̄ бйа̄сатти. ниттхунанакаран̣ато ниттхунанарасо. висӣданам̣ виса̄до.
сайам̣ на дуккхо досатта̄ сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннадхаммантаратта̄ ва̄. йе пана доманассамева упа̄йа̄соти вадеййум̣, те ‘‘упа̄йа̄со тӣхи кхандхехи екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ сампайутто, екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутто’’ти (дха̄ту. 249) има̄йа па̄л̣ийа̄ пат̣иккхипитабба̄. виса̄даппаттийа̄ сукхадуккхака̄ран̣ам̣ аган̣айитва̄ дуккхат̣т̣ха̄на̄дӣни каронта̄нам̣ упа̄йа̄со ка̄йикадуккхасса ваттху хоти, виса̄данавасенева н̃а̄тивина̄са̄дӣни чинтента̄нам̣ доманассасса. аттано паваттиккхан̣ейева упа̄йа̄со доманассасампайогато читтам̣ паридахати, авиппха̄риката̄каран̣авасена ка̄йам̣ виса̄дети, тадубхайакаран̣енева тато парам̣ там̣нимиттам̣ ка̄йикам̣ четасикан̃ча адхиматтам̣ дуккхам̣ джанайатӣти дуккхо вутто.
аппийасампайоганиддесаван̣н̣ана̄
199. на аппийантӣти на гамийанти, на павесӣйантӣти аттхо. анаттханти бйасанам̣, дуккхам̣ ва̄. ахитанти тасса хетум̣. дутийе аттхавикаппе аттхам̣ на ка̄ментӣти анаттхака̄ма̄тиа̄ди асаматтхасама̄сопи йоджито. ‘‘асӯрийапасса̄ни мукха̄нӣ’’тиа̄дӣсу вийа хи йена сама̄со, на тасса̄йам̣ пат̣иседхако а-ка̄роти. йасмим̣ кисмин̃чи ниббхайе йогаккхема-саддо нирул̣хо дуккхайогато кхематта̄.
сан̇гатиа̄дӣсу сан̇кха̄равасена йам̣ лаббхати, там̣ гахетаббам̣. на хи сан̇кха̄ра̄нам̣ т̣ха̄нанисаджджа̄дайо бходжана̄дикиччесу ва̄ сахакаран̣ам̣ виджджатӣти паччхимадвайам̣ тадаттхавасена лаббхатӣти на сакка̄ ваттунти. йам̣ лаббхатӣти ва̄ йам̣ аттхаджа̄там̣ лаббхатӣти аттхо. тена йатха̄ лаббхати сан̇гатиа̄дӣсу аттхо, татха̄ йоджетаббо. пуггаласса хи сан̇гати гантва̄ сан̇кха̄рехи сам̣його хоти, а̄гатехи ча техи, пуггаласса ча аттано т̣ха̄на̄дӣсу сан̇кха̄рехи сахабха̄во хоти, саббакирийа̄су ча миссӣбха̄воти. анаттхабха̄во упаддавабха̄во.
анит̣т̣ха̄нам̣ а̄па̄тхагаманаматтам̣ там̣гахан̣аматтан̃ча аппийасампайого, на пана патхавипхасса̄дайо вийа аппийасампайого на̄ма еко дхаммо аттхӣти а̄ха ‘‘со аттхато еко дхаммо на̄ма наттхӣ’’ти. анит̣т̣ха̄ни кан̣т̣ака̄дӣни амитта̄ ча усуа̄дӣхи виджджхана̄дидуккхам̣ уппа̄денти.
идха̄ти имасмим̣ локе дуккхам̣ хотӣти ва̄ идха имасмим̣ дуккхасаччаниддесе дуккхо вуттоти ва̄ йоджетаббам̣.
пийавиппайоганиддесаван̣н̣ана̄
200. минантӣти на̄л̣ийа̄дӣсу дхан̃н̃ам̣ вийа анто паккхипанти, на бахи каронтӣти аттхо. ама̄-саддо сахабха̄вадӣпако. н̃а̄йанти ва̄ аджджхаттика̄иччева. н̃а̄тибйасана̄дико хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти бйасанапаччупат̣т̣ха̄но. сокуппа̄даненева сарӣрам̣ сосенти, кисам̣ каронти, акисампи нироджата̄каран̣ена мила̄пенти, тато ча ка̄йикам̣ дуккхам̣ уппаджджатӣти тадуппа̄даката̄ вутта̄.
сокасарасамаппита̄ти етена четасикадуккхам̣ дассети, витуджджантӣти етена ка̄йикам̣ дуккхам̣.
иччха̄ниддесаван̣н̣ана̄
201. йасмим̣ ка̄ле джа̄тийа̄ на а̄гантаббам̣, там̣ ка̄лам̣ гахетва̄ а̄ха ‘‘париниббутесу ча виджджама̄нам̣ джа̄тийа̄ ана̄гамана’’нти. йампӣти йенапӣти аттхо вутто. йада̄пи пана йам̣-саддо ‘‘иччха’’нти етам̣ апеккхати, тада̄пи ала̄бхависит̣т̣ха̄ иччха̄ вутта̄ хоти. йада̄ ‘‘на лабхатӣ’’ти етам̣ апеккхати, тада̄ иччха̄висит̣т̣хо ала̄бхо вутто хоти. со панаттхато ан̃н̃о дхаммо наттхи, татха̄пи алаббханеййаиччха̄ва вутта̄ хоти. апа̄пун̣итаббесу паваттатта̄ ева ‘‘аппаттипаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти вутта̄. йаттха хи са̄ иччха̄ паватта̄, там̣ ваттхум̣ апа̄пун̣антӣ хутва̄ гайхатӣти.
чхиннабхиннаган̣ена̄ти нилладжджена дхуттаган̣ена, каппат̣икаган̣ена ва̄.
вигха̄тамайанти читтавигха̄тамайам̣ доманассам̣ читтавигха̄тато ева уппаннам̣ уббандханаджара̄тиса̄ра̄дика̄йикам̣ дуккхан̃ча. иччхита̄ла̄бханти алаббханеййаиччхамева вадати.
упа̄да̄наккхандханиддесаван̣н̣ана̄
202. виттхин̣н̣асса дуккхасса еттаканти дассанам̣ дуккхасса сан̇кхепо, там̣ ка̄тум̣ на сакка̄ виттха̄расса анантатта̄. дуккхавиттха̄рагатам̣ пана десана̄виттха̄рам̣ паха̄йа йаттха саббо дуккхавиттха̄ро самодха̄нам̣ гаччхати, таттха десана̄йа ваваттха̄нам̣ сан̇кхепо, там̣ ка̄тум̣ сакка̄ та̄дисасса ваттхуно саббха̄ва̄.
десам̣ джа̄нанто маггаккха̄йикапурисо десако. бхагава̄пи дуккхасса десако. ‘‘дуккхантадесакена̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, дуккхантаккха̄йикоти аттхо.
па̄вака̄дайо йатха̄ индхана̄дӣни ба̄дхенти, евам̣ ба̄дхайама̄на̄. ма̄ран̣антикадуккха̄бхигха̄тена̄ти имина̄ атипа̄кат̣ена джа̄тиджара̄дуккхавигха̄таджасока̄дайо дассети. татоти паридевато уддхам̣. кан̣т̣ха соса̄ди сандхи бандхаччхедана̄ди джанака дха̄туккхобха сама̄йогато ка̄йасса а̄ба̄дханадуккхам̣ дуккхам̣. йесу кесучӣти тиссасса ва̄ пхуссасса ва̄ упа̄да̄наккхандхесу саббампи чаккхурога̄дидуккхам̣ саббасаттагатам̣ евам̣пака̄рамева̄ти сан̇кхипитва̄ дассентоти аттхо.
дуккхасаччаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. самудайасаччаниддесаван̣н̣ана̄
203. уттарападалопам̣ катва̄ ‘‘пунаббхавакаран̣ам̣ пуноббхаво’’тиа̄ха. ‘‘маносампхассо’’ти еттха мано вийа ча пуримападасса ока̄рантата̄ дат̣т̣хабба̄. атха ва̄ сӣлат̣т̣хена ика-саддена гамийаттхатта̄ кирийа̄ва̄чакасса саддасса адассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ йатха̄ ‘‘апӯпабхаккханасӣло а̄пӯпико’’ти. ‘‘таддхита̄’’ити бахувачананиддеса̄ вичиттатта̄ ва̄ таддхита̄нам̣ абхидха̄налаккхан̣атта̄ ва̄ ‘‘пунаббхавам̣ детӣ’’тиа̄дӣсу аттхесу поноббхавикасаддасиддхи дат̣т̣хабба̄. таттха каммасахаджа̄та̄ пунаббхавам̣ дети, каммасаха̄йабхӯта̄ тадасахаджа̄та̄ пунаббхава̄йа сам̣ваттати, дувидха̄пи пунаппунам̣ бхаве ниббаттети. тенева̄ха ‘‘пунаббхавасса да̄йика̄пӣ’’тиа̄ди. поноббхавика̄йева̄ти на̄мам̣ лабхатӣти пунаббхавам̣ да̄йика̄пи ада̄йика̄пи пунаббхавам̣ детиччева поноббхавика̄ти сама̄навипа̄ка̄ти на̄мам̣ лабхати сама̄насабха̄ватта̄ тада̄нубха̄ватта̄ ча. евам̣ итаресу дат̣т̣хаббам̣. таттха упадхимхи йатха̄ниббатте аттабха̄ве випаччанакаммам̣ етисса̄ти упадхивепакка̄. нанданат̣т̣хена нандӣ, ран̃джанат̣т̣хена ра̄го. йо ча нандира̄го, йа̄ ча тан̣ха̄, убхайаметам̣ екаттхам̣, бйан̃джанамева на̄нанти тан̣ха̄ ‘‘нандира̄гена саддхим̣ аттхато екаттам̣ гата̄’’ти вутта̄. ра̄гасамбандхена ‘‘уппаннасса̄’’ти вуттам̣. рӯпа̄рӯпабхавара̄го висум̣ ваккхатӣти ка̄мабхаве ева бхавапаттхана̄уппатти вутта̄ти ведитабба̄.
тасмим̣ тасмим̣ пийарӯпе пат̣хамуппаттивасена ‘‘уппаджджатӣ’’ти вутта̄, пунаппунам̣ паваттивасена ‘‘нивисатӣ’’ти, парийут̣т̣ха̄на̄нусайавасена ва̄ уппаттинивеса̄ йоджетабба̄. сампаттийанти мануссасобхагге деватте ча. аттано чаккхунти саваттхукам̣ чаккхума̄ха, сапаса̄дам̣ ва̄ мам̣сапин̣д̣ам̣. виппасаннапан̃чапаса̄данти парисуддханӣлапӣталохитакан̣хаода̄таван̣н̣апаса̄дам̣. раджатапана̄л̣икам̣ вийа чхиддам̣ аббхантаре ода̄татта̄. па̄ман̇гасуттам̣ вийа ламбакан̣н̣абаддхам̣. тун̇га̄ учча̄ дӣгха̄ на̄сика̄ тун̇гана̄сика̄, евам̣ ладдхавоха̄рам̣ аттано гха̄нам̣. ‘‘ладдхавоха̄ра̄’’ти ва̄ па̄т̣хо. тасмим̣ сати тун̇га̄ на̄сика̄ йесам̣, те тун̇гана̄сика̄. евам̣ ладдхавоха̄ра̄ сатта̄ аттано гха̄нанти йоджана̄ ка̄табба̄. дживхам̣…пе… ман̃н̃анти ван̣н̣а̄ сан̣т̣ха̄нато киччато ча. манам̣…пе… ул̣а̄рам̣ ман̃н̃анти атӣта̄диаттхавичинанасаматтхам̣. аттана̄ пат̣иладдха̄нӣти аджджхаттан̃ча сарӣрагандха̄дӣни бахиддха̄ ча вилепанагандха̄дӣни. уппаджджама̄на̄ уппаджджатӣти йада̄ уппаджджама̄на̄ хоти, тада̄ еттха уппаджджатӣти са̄ман̃н̃ена гахита̄ уппа̄дакирийа̄ лаккхан̣абха̄вена вутта̄, висайависит̣т̣ха̄ лаккхитаббабха̄вена. на хи са̄ман̃н̃ависесехи на̄наттавоха̄ро на хотӣти. уппаджджама̄на̄ти ва̄ аниччхито уппа̄до хетубха̄вена вутто. уппаджджатӣти ниччхито пхалабха̄вена ‘‘йади уппаджджама̄на̄ хоти, еттха уппаджджатӣ’’ти. со хи тена упайоджито вийа хоти.
самудайасаччаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. ниродхасаччаниддесаван̣н̣ана̄
204. анӯхатети ануддхате, аппахӣнети аттхо.
сӣхо ведхаке пат̣ипаджджати, на усумхи, сува̄но лед̣д̣умхи пат̣ипаджджати, на паха̄раке. кхайагаманавасена вираджджати, аппаваттигаманавасена нируджджхати. анапеккхата̄йа чаджанавасена ха̄нивасена ча чаджӣйати, пуна йатха̄ на паваттати, татха̄ дӯракхипанавасена пат̣иниссаджджӣйати, бандханабхӯта̄йа мочанавасена муччати, асам̣килесавасена на аллӣйати. а̄йӯханам̣ самудайо, таппат̣ипаккхавасена ана̄йӯханам̣.
апан̃н̃аттинти апан̃н̃а̄панам̣, ‘‘титтаала̄бу аттхӣ’’ти воха̄ра̄бха̄вам̣ ва̄. титтаала̄буваллийа̄ аппаваттим̣ иччханто пурисо вийа магго дат̣т̣хаббо, тасса тасса̄ аппаваттининначиттасса мӯлаччхеданам̣ вийа маггасса нибба̄на̄рамман̣асса тан̣ха̄паха̄нам̣. тада̄ппаватти вийа тан̣ха̄йа аппаваттибхӯтам̣ нибба̄нам̣ дат̣т̣хаббам̣. дутийӯпама̄йа даккхин̣адва̄рам̣ вийа нибба̄нам̣, чорагха̄така̄ вийа магго дат̣т̣хаббо, пурима̄ ва̄ упама̄ маггена нируддха̄йа пийарӯпаса̄тарӯпесу нируддха̄ти ваттаббата̄дассанаттхам̣ вутта̄, паччхима̄ нибба̄нам̣ а̄гамма нируддха̄йапи.
ниродхасаччаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. маггасаччаниддесаван̣н̣ана̄
205. ан̃н̃амаггапат̣иккхепанаттханти титтхийехи каппитасса маггасса дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄бха̄вам̣ пат̣иккхепетунти аттхо, ан̃н̃асса ва̄ маггабха̄вапат̣иккхепо ан̃н̃амаггапат̣иккхепо. пуггаласса арийабха̄вакаратта̄ арийам̣ каротӣти арийо, арийапхалапат̣ила̄бхакаратта̄ арийам̣ лабха̄пети джанетӣти арийо. аттано киччавасена пхалавасена ча арийана̄мала̄бхо ева вуттоти дат̣т̣хаббо. ат̣т̣ха ан̇га̄ни асса̄ти ан̃н̃ападаттхасама̄сам̣ акатва̄ ‘‘ат̣т̣хан̇га̄ни асса сантӣти ат̣т̣хан̇гико’’ти падасиддхи дат̣т̣хабба̄.
чатуран̇гасаманна̄гата̄ ва̄ча̄ джанам̣ сан̇ган̣ха̄тӣти таббипаккхавиратисабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄ бхедакарамиччха̄ва̄ча̄паха̄нена джане сампайутте ча паригган̣ханакиччаватӣ хотӣти ‘‘париггахалаккхан̣а̄’’ти вутта̄. йатха̄ чӣваракамма̄дико камманто екам̣ ка̄таббам̣ самут̣т̣ха̄пети ниппха̄дети, там̣там̣кирийа̄ниппха̄дако ва̄ четана̄сан̇кха̄то камманто хаттхапа̄дачалана̄дикам̣ кирийам̣ самут̣т̣ха̄пети, евам̣ са̄ваджджакаттаббакирийа̄самут̣т̣ха̄пакамиччха̄каммантаппаха̄нена самма̄камманто нираваджджасамут̣т̣ха̄панакиччава̄ хоти, сампайуттадхамме ча самут̣т̣ха̄пенто ева паваттатӣти ‘‘самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о’’ти вутто. ка̄йава̄ча̄нам̣ кхандхасанта̄насса ча сам̣килесабхӯтамиччха̄а̄джӣваппаха̄нена самма̄а̄джӣво ‘‘вода̄паналаккхан̣о’’ти вутто.
аттано паччанӣкакилеса̄ дит̣т̣хекат̣т̣ха̄ авиджджа̄дайо. пассатӣти пака̄сетӣти аттхо. тенева хи ан̇гена таттха паччавеккхан̣а̄ паваттатӣти. татхева̄ти аттано паччанӣкакилесехи саддхинти аттхо.
киччатоти пуббабха̄гехи дуккха̄дин̃а̄н̣ехи каттаббакиччасса идха ниппхаттито, имассева ва̄ н̃а̄н̣асса дуккха̄диппака̄санакиччато. тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати ка̄масан̇каппа̄диппаха̄накиччаниппхаттито. сиккха̄падавибхан̇ге (вибха. 703 а̄дайо) ‘‘виратичетана̄ саббе сампайуттадхамма̄ ча сиккха̄пада̄нӣ’’ти вутта̄ти таттха падха̄на̄нам̣ виратичетана̄нам̣ васена ‘‘виратийопи хонти четана̄йопӣ’’ти а̄ха. муса̄ва̄да̄дӣхи вираман̣ака̄ле ва̄ виратийо субха̄сита̄дива̄ча̄бха̄сана̄дика̄ле ча четана̄йо йоджетабба̄, маггаккхан̣е виратийова четана̄нам̣ амагган̇гатта̄ екасса н̃а̄н̣асса дуккха̄дин̃а̄н̣ата̄ вийа ека̄йа виратийа̄ муса̄ва̄да̄дивиратибха̄во вийа ча ека̄йа четана̄йа самма̄ва̄ча̄дикиччаттайаса̄дханасабха̄ва̄бха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄дибха̄ва̄сиддхито, там̣сиддхийан̃ча ан̇гаттайатта̄сиддхито ча.
пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи самма̄сама̄дхи ева̄ти йадипи сама̄дхиупака̄рака̄нам̣ абхиниропана̄нумаджджанасампийа̄йанабрӯханасантасукха̄нам̣ витакка̄дӣнам̣ васена чатӯхи джха̄нехи самма̄сама̄дхи вибхатто, татха̄пи ва̄йа̄мо вийа ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дичатува̄йа̄макиччам̣, сати вийа ча асубха̄сукха̄ничча̄наттесу ка̄йа̄дӣсу субха̄дисан̃н̃а̄паха̄начатусатикиччам̣, еко сама̄дхи чатуккаджджха̄насама̄дхикиччам̣ на са̄дхетӣти пуббабха̄гепи пат̣хамаджджха̄насама̄дхичитте джха̄насама̄дхи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епи, татха̄ пуббабха̄гепи чатуттхаджджха̄насама̄дхичитте джха̄насама̄дхи чатуттхаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епӣти аттхо.
вачӣбхедасса упака̄рако витакко са̄ваджджа̄наваджджавачӣбхеданиваттанапаваттанакара̄йа самма̄ва̄ча̄йапи упака̄рако ева̄ти ‘‘сва̄йа’’нтиа̄дима̄ха. вачӣбхеданийа̄мика̄ ва̄ча̄ ка̄йикакирийа̄нийа̄макасса самма̄каммантасса упака̄рика̄. идам̣ вӣрийанти чатусаммаппадха̄навӣрийам̣. гатийоти ниппхаттийо, кичча̄дисабха̄ве ва̄. саманвеситва̄ти упадха̄ретва̄.
пурима̄ни две сачча̄ни угган̣хитва̄ти самбандхо. ит̣т̣хам̣ кантанти ниродхамаггесу ниннабха̄вам̣ дассети, на абхинанданам̣, танниннабха̄войева ча таттха каммакаран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
киччатоти парин̃н̃а̄дито. а̄рамман̣апат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхама̄ха. саббампи пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттаранти касма̄ вуттам̣, нану уггаха̄дипат̣иведхо ча пат̣иведхова, на ча со локуттароти? на, кевалена пат̣иведха-саддена уггаха̄дипат̣иведха̄нам̣ авачанӣйатта̄, пат̣иведханимиттатта̄ ва̄ уггаха̄дивасена паваттам̣ дуккха̄дӣсу пуббабха̄ге н̃а̄н̣ам̣ ‘‘пат̣иведхо’’ти вуттам̣, на пат̣иведхатта̄, пат̣иведхабхӯтамева пана н̃а̄н̣ам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘саббампи пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттара’’нти. уггахапарипуччха̄н̃а̄н̣а̄нипи саванан̃а̄н̣е ева авародхам̣ гаччхантӣти ‘‘саванадха̄ран̣асаммасанан̃а̄н̣ам̣ локийа’’нти тивидхамева н̃а̄н̣ама̄ха. уггаха̄дӣхи саччапаригган̣ханам̣ париггахо.
пайоготи кирийа̄, ва̄йа̄мо ва̄. тасса махантатарасса иччхитаббатам̣ дуккаратаратан̃ча упама̄хи дассети ‘‘бхаваггагахан̣аттха’’нтиа̄дина̄.
падагха̄танти еттха гатамагго ‘‘пада’’нти вуччати. йена чупа̄йена ка̄ран̣ена ка̄мавитакко уппаджджати, со тасса гатамагготи тасса гха̄то падагха̄то. уссукка̄петва̄ти уддхам̣ уддхам̣ сантивисесайуттам̣ катва̄, вад̣д̣хетва̄ти аттхо.
па̄л̣ийам̣ вибхаттесӯти катарапа̄л̣ийам̣? дхаммасан̇гахе та̄ва ат̣т̣ха касин̣а̄ни даса асубха̄ чатта̄ро брахмавиха̄ра̄ чатта̄ри а̄руппа̄ни вибхатта̄ни, а̄гамесу даса ануссатийо а̄ха̄ре пат̣икӯласан̃н̃а̄ чатудха̄туваваттха̄нанти има̄ни ча̄ти таттха таттха вибхаттам̣. имесу тӣсӯти ка̄ма̄дӣсу тӣсу т̣ха̄несу.
миччха̄ва̄ча̄сан̇кха̄та̄йа̄ти етена ека̄йа четана̄йа паха̄таббаекаттам̣ дассети. идха арийаса̄вако сакалйа̄н̣апутхуджджанако секкхо. ка̄йадва̄равӣтиккама̄ти а̄джӣвахетукато па̄н̣а̄типа̄та̄дито висум̣ висум̣ вираман̣ам̣ йоджетаббам̣.
айам̣ панасса̄ти маггабха̄вена чатуббидхампи екаттена гахетва̄ асса маггасса айам̣ джха̄навасена саббасадисасабба̄садисаекаччасадисата̄ висесо. па̄дакаджджха̄нанийа̄мена хотӣти идха па̄дакаджджха̄нанийа̄мам̣ дхурам̣ катва̄ а̄ха, ат̣т̣хаса̄линийам̣ пана випассана̄нийа̄мам̣ таттха саббава̄да̄виродхато, идха пана саммаситаджджха̄напуггаладжджха̄сайава̄даниваттанато па̄дакаджджха̄нанийа̄мам̣. випассана̄нийа̄мо пана са̄дха̄ран̣атта̄ идха̄пи на пат̣иккхиттоти дат̣т̣хаббо. ан̃н̃е ча̄чарийава̄да̄ ваккхама̄на̄ вибхаджитабба̄ти йатха̄вуттамева та̄ва па̄дакаджджха̄нанийа̄мам̣ вибхаджанто а̄ха ‘‘па̄дакаджджха̄нанийа̄мена та̄ва̄’’ти.
а̄руппе чатуккапан̃чака…пе… вуттам̣ ат̣т̣хаса̄линийанти адхиппа̄йо. нану таттха ‘‘а̄руппе тикачатуккаджджха̄нам̣ уппаджджатӣ’’ти вуттам̣, на ‘‘чатуккапан̃чакаджджха̄на’’нти? саччам̣, йесу пана сам̣сайо аттхи, тесам̣ уппаттидассанена, тенаттхато чатуккапан̃чакаджджха̄нам̣ уппаджджатӣти вуттамева хотӣти евама̄ха̄ти ведитаббам̣. самуда̄йан̃ча апеккхитва̄ ‘‘тан̃ча локуттарам̣, на локийа’’нти а̄ха. чатуттхаджджха̄намева хи локийам̣ таттха уппаджджати, на чатуккам̣ пан̃чакан̃ча̄ти. еттха катханти па̄дакаджджха̄насса абха̄ва̄ катхам̣ дат̣т̣хаббанти аттхо. там̣джха̄ника̄ва тасса таттха тайо магга̄ уппаджджанти таджджха̄никам̣ пат̣хамапхала̄дим̣ па̄дакам̣ катва̄ упаримаггабха̄вана̄йа̄ти адхиппа̄йо, тикачатуккаджджха̄никам̣ пана маггам̣ бха̄ветва̄ таттхуппаннасса арӯпаджджха̄нам̣ таджджха̄никам̣ пхалан̃ча па̄дакам̣ катва̄ упаримаггабха̄вана̄йа ан̃н̃аджха̄ника̄пи уппаджджантӣти джха̄нан̇га̄динийа̄мика̄ пубба̄бхисан̇кха̄расама̄патти па̄дакам̣, на саммаситабба̄ти пхалассапи па̄даката̄ дат̣т̣хабба̄.
дуккхан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ рӯпа̄дичхал̣а̄рамман̣атта̄ неккхаммасан̇каппа̄дӣнам̣ касин̣а̄дитам̣там̣кусала̄рамман̣а̄рамман̣атта̄ самма̄ва̄ча̄дӣнам̣ ан̇га̄нам̣ там̣там̣вирамитабба̄диа̄рамман̣атта̄ ‘‘йатха̄нурӯпа’’нти а̄ха. таданурӯпоти авиппат̣иса̄ракарасӣлам̣ ва̄йа̄масса висесапаччайоти сӣла̄нурӯпата̄ ва̄йа̄масса вутта̄ сампайуттассапи, сампайуттассева ча вачанато ‘‘сӣлабхӯмийам̣ патит̣т̣хитасса̄’’ти аватва̄ ‘‘патит̣т̣хама̄насса̄’’ти вуттам̣. четасо асаммосоти ‘‘ека̄раккхо’’ти еттха вуттена сата̄раккхена четасо раккхитата̄. тена̄ха ‘‘ити…пе… сувихитачитта̄раккхасса̄’’ти.
а̄саваккхайан̃а̄н̣асса виджджа̄бха̄во вуттоти а̄саваккхайасан̇кха̄те магге тӣхи кхандхехи сан̇гахите пан̃н̃а̄ккхандхо виджджа̄, сӣласса чатуннан̃ча джха̄на̄нам̣ чаран̣абха̄во вуттоти итаре две кхандха̄ чаран̣ам̣. йанти етена нибба̄нам̣ гаччхантӣти йа̄нам̣, випассана̄ва йа̄нам̣ випассана̄йа̄нам̣. сӣлам̣ сама̄дхисса висесапаччайо, сама̄дхи випассана̄йа̄ти саматхасса упака̄ратта̄ сӣлаккхандхо ча саматхайа̄нена сан̇гахито. випассана̄йа̄нена ка̄месу а̄дӣнавам̣ вибха̄венто саматхайа̄нена нира̄мисам̣ джха̄насукхам̣ апариччаджанто антадвайакуммаггам̣ виваджджети. пан̃н̃а̄ вийа мохасса, сӣласама̄дхайо ча досалобха̄нам̣ уджувипаччанӣка̄ адоса̄лобхехи са̄дхетаббатта̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄йогато а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣ам̣. сӣла̄дӣни хи са̄санасса а̄димаджджхапарийоса̄нанти. йасмим̣ т̣хито маггат̣т̣хо пхалат̣т̣хо ча арийо хоти, там̣ маггапхаласан̇кха̄там̣ кхандхаттайасан̇гахитам̣ са̄санам̣ арийабхӯми.
маггасаччаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
206-214. арийасачча-саддо самудайе ваттама̄но парин̃н̃еййабха̄варахите екантапаха̄таббе тан̣ха̄сан̇кха̄те самудайе паваттати, на паха̄таббапарин̃н̃еййесу авасесакилеса̄васеса̄кусалесу аппаха̄таббесу ча са̄савакусаламӯла̄васесаса̄савакусалесӯти саппадесо таттха самудайо хоти, кевалам̣ саччасадде ниппадесоти а̄ха ‘‘ниппадесато самудайам̣ дассету’’нти. дуккханиродха̄ пана арийасаччадесана̄йам̣ дхаммато ниппадеса̄ ева. на хи тато ан̃н̃о дхаммо аттхи, йо саччадесана̄йам̣ дуккхам̣ ниродхоти ча ваттаббо сийа̄, маггопи ат̣т̣хан̇гикапан̃чан̇гикава̄ресу апуббо наттхи, тасма̄ самудайамева ‘‘ниппадесато дассету’’нти вадати тасса саббаттха тӣсупи ва̄ресу апуббасса дасситатта̄. апуббасамудайадассанаттха̄йапи хи саччадесана̄йам̣ ‘‘таттха катамо дуккхасамудайо? тан̣ха̄’’ти вачанам̣ кевала̄йа тан̣ха̄йа сачча-саддасса паваттидассанаттханти. десана̄васена пана там̣ там̣ самудайам̣ т̣хапетва̄ дуккхам̣ тасса тасса паха̄навасена ниродхо ат̣т̣хан̇гикапан̃чан̇гикасаббалокуттаракусалавасена магго ча арийасаччадесана̄йам̣ на вуттоти дуккха̄дӣни ча таттха саппадеса̄ни дассита̄ни хонтӣти та̄ни ча ниппадеса̄ни дассетум̣ саччадесана̄ вутта̄ти ваттум̣ ват̣т̣ати. паччайасан̇кха̄танти каммакилесавасена джа̄тиа̄дидуккхасса мӯлабхӯтанти аттхо.
ниродхасаччам̣…пе… пан̃чаха̄ка̄рехи ниддит̣т̣ханти арийасаччадесанато саччадесана̄йа висесам̣ дассети. таттха ‘‘тин̣н̣аннан̃ча кусаламӯла̄нам̣ авасеса̄нан̃ча са̄савакусала̄нам̣ паха̄на’’нти идам̣ тесам̣ паччайа̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄упа̄да̄на̄нам̣ паха̄навасена, авиджджа̄дӣсу ва̄ пахӣнесу тесам̣ аппаваттивасена вуттанти ведитаббам̣. на хи кусала̄ паха̄табба̄ти. паха̄нанти ча маггакиччавасена тададхигаманӣйам̣ ниродхам̣ дассети, ниродхассева ва̄ тан̣ха̄дӣнам̣ аппаваттибха̄во паха̄нанти дат̣т̣хаббам̣.
йадипи ‘‘пуббева кхо панасса ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ а̄джӣво супарисуддхо хоти, евамасса̄йам̣ арийо ат̣т̣хан̇гико магго бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхатӣ’’ти (ма. ни. 3.431) локуттарамаггаккхан̣е ат̣т̣хан̇гикамаггапа̄рипӯрийа̄ упаниссайадассанаттхам̣ идам̣ вуттам̣, татха̄пи ‘‘пуббева кхо пана̄’’ти вачанам̣ ка̄йакамма̄дисуддхийа̄ дӯратарупаниссайатам̣, чаккха̄дӣсу аса̄раджджантасса асам̣йуттасса асаммӯл̣хасса а̄дӣнава̄нупассино вихарато та̄йева вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ випассана̄йа а̄йатим̣ пан̃чупа̄да̄наккхандхесу апачайам̣ гаччхантесу саббасан̇кха̄ресу виват̣т̣анавасена, поноббхавикатан̣ха̄йа пахӣйама̄на̄йа килесадӯрӣбха̄вена, ка̄йикачетасикадаратхасанта̄папарил̣а̄хесу пахӣйама̄несу пассаддхака̄йачиттавасена ка̄йикачетасикасукхе пат̣исам̣ведийама̄не ‘‘йа̄ татха̄бхӯтасса дит̣т̣хи, са̄сса хоти самма̄дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.431) вутта̄нам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ккхан̣е паватта̄нам̣ пан̃чаннам̣ самма̄дит̣т̣ха̄дӣнам̣ ан̇га̄нам̣ а̄саннатарупаниссайатан̃ча дассетӣти а̄саннатарупаниссайавасена пан̃чан̇гикам̣ маггам̣ сукхам̣ буджджханта̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена пан̃чан̇гикамаггадесана̄йа паваттатам̣ дӣпети. тена̄ха ‘‘пуббева кхо…пе… супарисуддхо хотӣти вачанато’’тиа̄ди. евамидам̣ вачанатоти ниссаккавачанам̣ десанупа̄йасса н̃а̄паканидассанам̣ хоти, вачанатоти ва̄ аттано вачана̄нурӯпам̣ пан̃чан̇гикопи магго пат̣ипада̄ ева̄ти бхагавата̄ деситоти аттхо. каттха̄ти? девапуре, тасма̄ там̣ деситанайам̣ дассетум̣ пан̃чан̇гикава̄ропи ниддит̣т̣хо дхаммасан̇га̄хакехи. атха ва̄ ‘‘пуббева кхо панасса̄’’ти вачаненева аджджха̄сайависесака̄ран̣анидассакена пуггаладжджха̄сайавасена пан̃чан̇гико маггопи пат̣ипада̄ ева̄ти десито хотӣти а̄ха ‘‘пуббева кхо пана…пе… вачанато пана…пе… десито’’ти, тасма̄ там̣ суттанте деситанайам̣ дассетум̣ пан̃чан̇гикава̄ропи ниддит̣т̣хо бхагавата̄ девапурети аттхо.
джха̄нехи десана̄павесо, бха̄вана̄павесо ва̄ джха̄на̄бхинивесо. екекасмим̣ кот̣т̣ха̄се чатуннам̣ чатуннам̣ найасахасса̄нам̣ дассанам̣ ган̣ана̄сукхаттханти ведитаббам̣. йатха̄ пана па̄л̣и т̣хита̄, татха̄ екекисса̄ пат̣ипада̄йа сун̃н̃ата̄дӣсу ча пан̃ча пан̃ча кот̣т̣ха̄се йоджетва̄ па̄л̣игаманам̣ катанти вин̃н̃а̄йати. таттха ат̣т̣хан̇гикава̄ре дутийаджджха̄на̄дӣсу тасмим̣ самайе саттан̇гико магго хотӣти йоджана̄ ка̄табба̄, саббасан̇га̄хикава̄ре ча йатха̄ виджджама̄надхаммавасена̄ти.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
215. евам̣ пуримесупи двӣсӯти касма̄ вуттам̣, нану суттантабха̄джанӣйе дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄ниддесе локийалокуттарамиссако магго вутто. тасса хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 205) ‘‘чатӯсу саччесу уггаха̄дивасена пуббабха̄ган̃а̄н̣уппаттим̣ сандха̄йа идам̣ ‘дуккхе н̃а̄н̣а’нтиа̄ди вуттам̣, пат̣иведхаккхан̣е пана екамева н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти самма̄дит̣т̣хийа̄, татха̄ самма̄сан̇каппа̄дӣнан̃ча локийалокуттарамиссаката̄ дассита̄ ‘‘апичеса̄ самма̄дит̣т̣хи на̄ма пуббабха̄ге на̄на̄ккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄ хоти, маггаккхан̣е екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄’’тиа̄дина̄ ча̄ти? саччаметам̣, евам̣ пана а̄гаманавасена таттха̄пи чатусаччакаммат̣т̣ха̄надассана̄димукхена арийова ат̣т̣хан̇гико магго дассито. еван̃ча катва̄ ‘‘пат̣иведхаккхан̣е пана екамева н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти магган̃а̄н̣асса екассева дуккхан̃а̄н̣а̄дита̄, ‘‘маггаккхан̣е пана…пе… екова кусаласан̇каппо уппаджджати, айам̣ самма̄сан̇каппо на̄ма̄’’тиа̄дина̄ маггасан̇каппа̄дӣнам̣ самма̄сан̇каппа̄дита̄ ча ниддха̄рита̄, па̄л̣ийан̃ча ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ уддиситва̄ тамева ниддиситум̣ ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди вуттам̣. тена суттантабха̄джанӣйепи двиннам̣ локийата̄, двиннам̣ локуттарата̄ вутта̄ ‘‘евам̣ пуримесупи двӣсӯти етена̄ти.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саччавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.