5. индрийавибхан̇го
1. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
219. чаккхудва̄ре индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти чаккхудва̄рабха̄ве там̣два̄рикехи аттано индабха̄вам̣ парамиссарабха̄вам̣ ка̄райатӣти аттхо. тан̃хи те рӯпаггахан̣е атта̄нам̣ ануваттети, те ча там̣ ануваттантӣти. еса найо итаресупи. йена там̣саман̇гӣпуггало там̣сампайуттадхамма̄ ва̄ ан̃н̃а̄та̄вино хонти, со ан̃н̃а̄та̄вибха̄во паринит̣т̣хитакиччаджа̄нанам̣.
каттхачи двети ‘‘двиннам̣ кхо, бхиккхаве, индрийа̄нам̣ бха̄витатта̄ бахулӣкататта̄ кхӣн̣а̄саво бхиккху ан̃н̃ам̣ бйа̄кароти…пе… арийа̄йа ча пан̃н̃а̄йа арийа̄йа ча вимуттийа̄. йа̄ хисса, бхиккхаве, арийа̄ пан̃н̃а̄, тадасса пан̃н̃индрийам̣. йа̄ хисса арийа̄ вимутти, тадасса сама̄дхиндрийа’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.516) две, ‘‘тин̣н̣ам̣ кхо, бхиккхаве, индрийа̄нам̣ бха̄витатта̄ бахулӣкататта̄ пин̣д̣олабха̄радва̄джена бхиккхуна̄ ан̃н̃а̄ бйа̄ката̄…пе… сатиндрийасса сама̄дхиндрийасса пан̃н̃индрийасса̄’’ти (сам̣. ни. 5.519), ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, индрийа̄ни. катама̄ни тӣн̣и? анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ ан̃н̃индрийам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийа’’нти (сам̣. ни. 5.493), ‘‘тӣн̣има̄ни…пе… иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ джӣвитиндрийа’’нти (сам̣. ни. 5.492) ча евама̄дӣсу тӣн̣и, ‘‘пан̃чима̄ни, бра̄хман̣а, индрийа̄ни на̄на̄висайа̄ни…пе… чаккхундрийам̣…пе… ка̄йиндрийа’’нти (сам̣. ни. 5.512), ‘‘пан̃чи…пе… сукхиндрийам̣…пе… упеккхиндрийа’’нти (сам̣. ни. 5.501 а̄дайо), ‘‘пан̃чи…пе… саддхиндрийам̣…пе… пан̃н̃индрийа’’нти (сам̣. ни. 5.486 а̄дайо) ча евама̄дӣсу пан̃ча. таттха суттанте дука̄дивачанам̣ ниссаран̣упа̄йа̄дибха̄вато дука̄дӣнам̣. сабба̄ни пана индрийа̄ни абхин̃н̃еййа̄ни, абхин̃н̃еййадхаммадесана̄ ча абхидхаммоти идха сабба̄ни екато вутта̄ни.
кхӣн̣а̄савасса бха̄вабхӯто хутва̄ уппаттито ‘‘кхӣн̣а̄савассева уппаджджанато’’ти вуттам̣.
лин̇гети гамети н̃а̄петӣти лин̇гам̣, лин̇гӣйати ва̄ етена̄ти лин̇гам̣, ким̣ лин̇гети, кин̃ча ва̄ лин̇гӣйатӣти? индам̣ индо ва̄, индасса лин̇гам̣ индалин̇гам̣, индалин̇гасса аттхо там̣сабха̄во индалин̇гат̣т̣хо, индалин̇гамева ва̄ индрийа-саддасса аттхо индалин̇гат̣т̣хо. саджджитам̣ уппа̄дитанти сит̣т̣хам̣, индена сит̣т̣хам̣ индасит̣т̣хам̣. джут̣т̣хам̣ севитам̣. каммасан̇кха̄тасса индасса лин̇га̄ни, тена ча сит̣т̣ха̄нӣти каммаджа̄нева йоджетабба̄ни, на ан̃н̃а̄ни. те ча две аттха̄ камме ева йоджетабба̄, итаре ча бхагавати ева̄ти ‘‘йатха̄йога’’нти а̄ха. тена̄ти бхагавато каммасса ча индатта̄. еттха̄ти етесу индрийесу. уллин̇генти пака̄сенти пхаласампаттивипаттӣхи ка̄ран̣асампаттивипаттиавабодхато. ‘‘со там̣ нимиттам̣ а̄севатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 9.35) гочаракаран̣ампи а̄севана̄ти вутта̄ти а̄ха ‘‘ка̄ничи гочара̄севана̄йа̄’’ти. таттха саббесам̣ гочарӣка̄таббаттепи ‘‘ка̄ничӣ’’ти вачанам̣ авипасситабба̄нам̣ бахулӣманасикаран̣ена ана̄севанӣйатта̄. паччавеккхан̣а̄маттамева хи тесу хотӣти. ‘‘тасса там̣ маггам̣ а̄севато’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.170) бха̄вана̄ ‘‘а̄севана̄’’ти вутта̄ти бха̄ветабба̄ни саддха̄дӣни сандха̄йа̄ха ‘‘ка̄ничи бха̄вана̄севана̄йа̄’’ти. а̄дхипаччам̣ индрийапаччайабха̄во, асати ча индрийапаччайабха̄ве иттхипурисиндрийа̄нам̣ аттано паччайавасена паваттама̄нехи там̣сахитасанта̄не ан̃н̃а̄ка̄рена ануппаджджама̄нехи лин̇га̄дӣхи ануваттанӣйабха̄во, имасмин̃чаттхе инданти парамиссарийам̣ каронтиччева индрийа̄ни. чаккха̄дӣсу дасситена найена ан̃н̃есан̃ча тадануваттӣсу а̄дхипаччам̣ йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣.
хет̣т̣ха̄ти ат̣т̣хаса̄линийам̣. амохо ева, на висум̣ чатта̄ро дхамма̄, тасма̄ амохасса пан̃н̃индрийападе вибха̄вита̄ни лаккхан̣а̄дӣни тесан̃ча ведитабба̄нӣти адхиппа̄йо. сеса̄ни ат̣т̣хаса̄линийам̣ лаккхан̣а̄дӣхи сарӯпенева а̄гата̄ни. нану ча сукхиндрийадуккхиндрийа̄нам̣ таттха лаккхан̣а̄дӣни на вутта̄нӣти? кин̃ча̄пи на вутта̄ни, соманассадоманассиндрийа̄нам̣ пана вутталаккхан̣а̄дивасена вин̃н̃еййато етесампи вутта̄нева хонти. катхам̣? ит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нубхаваналаккхан̣ам̣ сукхиндрийам̣, ит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасам̣, ка̄йикасса̄дапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йиндрийападат̣т̣ха̄нам̣. анит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нубхаваналаккхан̣ам̣ дуккхиндрийам̣, анит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасам̣, ка̄йика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йиндрийападат̣т̣ха̄нанти. еттха ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄ка̄ра̄намева а̄рамман̣а̄нам̣ самбхогарасата̄ ведитабба̄, на випарӣтепи ит̣т̣ха̄ка̄рена анит̣т̣ха̄ка̄рена ча самбхогарасата̄ти.
сатта̄нам̣ арийабхӯмипат̣ила̄бхо бхагавато десана̄йа са̄дха̄ран̣ам̣ падха̄нан̃ча пайоджананти а̄ха ‘‘аджджхаттадхаммам̣ парин̃н̃а̄йа̄’’тиа̄ди. ат̣т̣хакатха̄йам̣ иттхипурисиндрийа̄нантарам̣ джӣвитиндрийадесанаккамо вутто, со индрийайамакадесана̄йа самети. идха пана индрийавибхан̇ге маниндрийа̄нантарам̣ джӣвитиндрийам̣ вуттам̣, там̣ пуримапаччхима̄нам̣ аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ анупа̄лакаттена тесам̣ маджджхе вуттанти ведитаббам̣. йан̃ча кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккхам̣. йа̄ва ча дувидхаттабха̄ва̄нупа̄лакасса джӣвитиндрийасса паватти, та̄ва дуккхабхӯта̄нам̣ етесам̣ ведайита̄нам̣ аниваттӣти н̃а̄панаттхам̣. тена ча чаккха̄дӣнам̣ дуккха̄нубандхата̄йа парин̃н̃еййатам̣ н̃а̄пети. тато анантарам̣ бха̄ветаббатта̄ти бха̄вана̄маггасампайуттам̣ ан̃н̃индрийам̣ сандха̄йа вуттам̣. дассана̄нантара̄ хи бха̄вана̄ти.
сатипи пуреджа̄та̄дипаччайабха̄ве индрийапаччайабха̄вена са̄дхетаббамева киччам̣ ‘‘кичча’’нти а̄ха тасса анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ индрийакатха̄йа ча паваттатта̄. пуббан̇гамабха̄вена маниндрийасса васаватта̄панам̣ хоти, на̄н̃н̃есам̣. там̣сампайутта̄нипи хи индрийа̄ни са̄дхетаббабхӯта̄нева аттано аттано индрийакиччам̣ са̄дхенти четасикатта̄ти. ‘‘саббаттха ча индрийапаччайабха̄вена са̄дхетабба’’нти айам̣ адхика̄ро ануваттатӣти дат̣т̣хаббо. ануппа̄дане анупаттхамбхе ча таппаччайа̄нам̣ таппаваттане нимиттабха̄во анувидха̄нам̣. чха̄детва̄ пхаритва̄ уппаджджама̄на̄ сукхадуккхаведана̄ сахаджа̄те абхибхавитва̄ сайамева па̄кат̣а̄ хоти, сахаджа̄та̄ ча таббасена сукхадуккхабха̄ваппатта̄ вийа̄ти а̄ха ‘‘йатха̄сакам̣ ол̣а̄рика̄ка̄ра̄нупа̄пана’’нти. асантасса апан̣ӣтассапи акусалатаббипа̄ка̄дисампайуттасса маджджхатта̄ка̄ра̄нупа̄панам̣ йоджетаббам̣, сама̄наджа̄тийам̣ ва̄ сукхадуккхехи сантапан̣ӣта̄ка̄ра̄нупа̄панан̃ча. пасаннапаггахитаупат̣т̣хитасама̄хитадассана̄ка̄ра̄нупа̄панам̣ йатха̄ккамам̣ саддха̄дӣнам̣. а̄ди-саддена уддхамбха̄гийасам̣йоджана̄ни гахита̄ни, маггасампайуттассева ча индрийасса киччам̣ дасситам̣, тенева пхаласампайуттасса там̣там̣сам̣йоджана̄нам̣йева пат̣иппассаддхипаха̄накиччата̄ дассита̄ хотӣти. саббакатакиччам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ ан̃н̃асса ка̄таббасса абха̄ва̄ амата̄бхимукхамева таббха̄вапаччайо ча хоти, на итара̄ни вийа киччантарапасутан̃ча. тена̄ха ‘‘амата̄бхимукхабха̄вапаччайата̄ ча̄’’ти.
220. евам̣ сантепӣти сатипи саббасан̇га̄хакатте вӣрийиндрийапада̄дӣхи сан̇гахетабба̄ни кусала̄кусалавӣрийа̄дӣни, чаккхундрийапада̄дӣхи сан̇гахетабба̄ни ка̄лапуггалапаччайа̄дибхедена бхинна̄ни чаккха̄дӣни сан̇ган̣хантиччева саббасан̇га̄хака̄ни, на йасса̄ бхӯмийа̄ йа̄ни на виджджанти, тесам̣ сан̇га̄хакатта̄ти аттхо. тена ча ависеситатта̄ саббесам̣ саббабхӯмикаттагахан̣аппасан̇ге там̣ниваттанена саббасан̇га̄хакавачанам̣ авиджджама̄насса сан̇га̄хакаттадӣпакам̣ на хотӣти дассети.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
223. идха ана̄бхат̣т̣ханти еканта̄на̄рамман̣аттена бха̄ситам̣. ‘‘рӯпамиссакатта̄ ана̄рамман̣есу рӯпадхаммесу сан̇гахита’’нти касма̄ вуттам̣, нану миссакатта̄ ева джӣвитиндрийам̣ ана̄рамман̣есу асан̇гахитам̣. на хи ат̣т̣хиндрийа̄ ана̄рамман̣а̄ти вутта̄ти? саччаметам̣, джӣвитиндрийаекадесасса пана ана̄рамман̣есу рӯпадхаммесу сан̇гахитатам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣, арӯпакот̣т̣ха̄сена паритта̄рамман̣а̄дита̄ аттхӣти сийа̄паккхе сан̇гахитанти адхиппа̄йо. арӯпакот̣т̣ха̄сена пана паритта̄рамман̣а̄дита̄, рӯпакот̣т̣ха̄сена ча наваттаббата̄ аттхӣти миссакасса самуда̄йассева васена сийа̄паккхе сан̇гахитам̣, на екадесавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи ана̄рамман̣ам̣ паритта̄рамман̣а̄дибха̄вена наваттаббам̣ на хотӣти. ‘‘рӯпан̃ча нибба̄нан̃ча ана̄рамман̣а̄, саттиндрийа̄ ана̄рамман̣а̄’’тиа̄дивачанан̃ча авиджджама̄на̄рамман̣а̄на̄рамман̣есу наваттаббесу ана̄рамман̣атта̄ наваттаббатам̣ дассети, на са̄рамман̣ассева наваттаббатам̣, наваттаббасса ва̄ са̄рамман̣атам̣. на хи наваттабба-саддо са̄рамман̣е нирул̣хо. йадипи сийа̄, ‘‘тиссо ча ведана̄ рӯпан̃ча нибба̄нан̃ча име дхамма̄ наваттабба̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’тиа̄ди на вуччеййа, атха̄пи паритта̄рамман̣а̄дисамбандхо наваттабба-саддо са̄рамман̣есвева ваттати, ‘‘два̄йатана̄ сийа̄ паритта̄рамман̣а̄’’тиа̄дим̣ аватва̄ ‘‘мана̄йатанам̣ сийа̄ паритта̄рамман̣ам̣…пе… аппама̄н̣а̄рамман̣а’’нтипи, ‘‘дхамма̄йатанам̣ сийа̄ паритта̄рамман̣ам̣…пе… аппама̄н̣а̄рамман̣а’’нтипи, ‘‘сийа̄ ана̄рамман̣а’’нтипи ваттаббам̣ сийа̄. на хи пан̃хапуччхаке са̄васеса̄ десана̄ аттхӣти. ‘‘ат̣т̣хиндрийа̄ сийа̄ аджджхатта̄рамман̣а̄’’ти еттха ча джӣвитиндрийасса а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанака̄ле арӯпасса рӯпасса ча ана̄рамман̣атта̄ наваттаббата̄ ведитабба̄.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
индрийавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.