1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
152. висесатоти а̄йатана-саддаттхо вийа аса̄дха̄ран̣ато чаккха̄дисаддаттхатоти аттхо. асса̄детӣти чаккхати-саддо ‘‘мадхум̣ чаккхати бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’ти расаса̄йанаттхо аттхӣти тасса васена аттхам̣ вадати. ‘‘чаккхум̣ кхо, ма̄ган̣д̣ийа, рӯпа̄ра̄мам̣ рӯпаратам̣ рӯпасаммудита’’нти (ма. ни. 2.209) вачанато чаккху рӯпам̣ асса̄дети. сатипи сота̄дӣнам̣ садда̄рамман̣а̄диратибха̄ве нирул̣хатта̄ чаккхумхийева чаккху-саддо паваттати падума̄дӣсу пан̇каджа̄дисадда̄ вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣. вибха̄вети ча̄ти саддалаккхан̣асиддхасса чаккхати-саддасса васена аттхам̣ вадати. чаккхатӣти хи а̄чиккхати, абхибйаттам̣ вадатӣти аттхо. найанасса ча вадантасса вийа самависамавибха̄ванамева а̄чиккхананти катва̄ а̄ха ‘‘вибха̄вети ча̄ти аттхо’’ти. анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ вибха̄ванаттхата̄ чаккху-саддасса дат̣т̣хабба̄. раттадут̣т̣ха̄дика̄лесу какан̣т̣акарӯпам̣ вийа уддарӯпам̣ вийа ча ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ рӯпам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ рӯпайати рӯпамива пака̄сам̣ кароти, савиггахамива катва̄ дассетӣти аттхо. виттха̄ран̣ам̣ ва̄ рӯпа-саддасса аттхо, виттха̄ран̣ан̃ча пака̄санамева̄ти а̄ха ‘‘пака̄сетӣ’’ти. анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ пака̄санаттхойева рӯпа-саддо дат̣т̣хаббо, ван̣н̣ава̄чакасса рӯпа-саддасса рӯпайатӣти ниббачанам̣, рӯпава̄чакасса руппатӣти айам̣ висесо.
уда̄харӣйатӣти вуччатӣти-аттхе вачанамева гахитам̣ сийа̄, на ча вачана-саддойева еттха саддо, атха кхо саббопи сотавин̃н̃еййоти саппатӣти сакехи паччайехи саппӣйати сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ гамӣйатӣти аттхо. сӯчайатӣти аттано ваттхум̣ гандхавасена апа̄кат̣ам̣ ‘‘идам̣ сугандхам̣ дуггандха’’нти пака̄сети, пат̣иччханнам̣ ва̄ пуппха̄диваттхум̣ ‘‘еттха пуппхам̣ аттхи чампака̄ди, пхаламаттхи амба̄дӣ’’ти песун̃н̃ам̣ каронтам̣ вийа хотӣти аттхо. расаггахан̣амӯлакатта̄ а̄ха̄раджджхохаран̣асса джӣвитахетумхи а̄ха̄рарасе нинната̄йа джӣвитам̣ авха̄йатӣти дживха̄ вутта̄ нируттилаккхан̣ена. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти висесена ка̄йо вутто ануттарийахетубха̄вам̣ ана̄гаччхантесу ка̄мара̄ганида̄накаммаджанитесу ка̄мара̄гасса ча висесапаччайесу гха̄надживха̄ка̄йесу ка̄йасса висесатараса̄савапаччайатта̄. тена хи пхот̣т̣хаббам̣ асса̄дента̄ сатта̄ метхунампи севанти. уппаттидесоти уппаттика̄ран̣анти аттхо. ка̄йиндрийаваттхука̄ ва̄ чатта̄ро кхандха̄ балавака̄ма̄сава̄дихетубха̄вато висесена ‘‘са̄сава̄’’ти вутта̄, тесам̣ уппаджджанат̣т̣ха̄нанти аттхо. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄райантӣти йе висесалаккхан̣ена а̄йатанасаддапара̄ ваттабба̄, те чаккха̄дайо татха̄ вутта̄ти ан̃н̃е маногочарабхӯта̄ дхамма̄ са̄ман̃н̃алаккхан̣енева ека̄йатанаттам̣ упанетва̄ вутта̄. ол̣а̄рикаваттха̄рамман̣амананасан̇кха̄техи висайависайибха̄вехи пурима̄ни па̄кат̣а̄нӣти татха̄ апа̄кат̣а̄ ча ан̃н̃е маногочара̄ на аттано сабха̄вам̣ на дха̄рентӣти имассаттхасса дӣпанаттхо дхамма-саддоти.
ва̄йамантӣти аттано киччам̣ каронтиччева аттхо. имасмин̃ча аттхе а̄йатанти еттха̄ти а̄йатананти адхикаран̣аттхо а̄йатана-саддо, дутийататийесу каттуаттхо. те ча̄ти читтачетасикадхамме. те хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣есу а̄йанти а̄гаччханти паваттантӣти а̄йа̄ти. виттха̄рентӣти пуббе ануппаннатта̄ лӣна̄ни апа̄кат̣а̄ни пуббантато уддхам̣ паса̄ренти па̄кат̣а̄ни каронти уппа̄дентӣти аттхо.
рул̣хӣвасена а̄йатана-саддассаттхам̣ ваттум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. там̣ нисситатта̄ти еттха мано мановин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ ниссайапаччайо на хотӣти тасса несам̣ два̄рабха̄во ниссайабха̄воти дат̣т̣хаббо. аттхатоти вачанаттхато, на вачанӣйаттхато. вачанаттхо хеттха вутто ‘‘чаккхатӣ’’тиа̄дина̄, на вачанӣйаттхо ‘‘йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’’тиа̄дина̄ (дха. са. 597) вийа̄ти.
та̄ватватоти анӯна̄дхикабха̄вам̣ дассети. таттха два̄даса̄йатанавинимуттасса кассачи дхаммасса абха̄ва̄ адхикабха̄вато чодана̄ наттхи, салаккхан̣адха̄ран̣ам̣ пана саббесам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣анти ӯначодана̄ самбхаватӣти дассенто а̄ха ‘‘чаккха̄дайопи хӣ’’тиа̄ди. аса̄дха̄ран̣анти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣. сатипи аса̄дха̄ран̣а̄рамман̣абха̄ве чаккха̄дӣнам̣ два̄рабха̄вена гахитатта̄ дхамма̄йатане аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. два̄ра̄рамман̣абха̄вехи ва̄ аса̄дха̄ран̣атам̣ сандха̄йа ‘‘аса̄дха̄ран̣а’’нти вуттам̣.
йебхуййасахуппаттиа̄дӣхи уппаттиккама̄диайутти йоджетабба̄. аджджхаттикесу хӣти етена аджджхаттикабха̄вена висайибха̄вена ча аджджхаттика̄нам̣ пат̣хамам̣ десетаббатам̣ дассети. тесу хи пат̣хамам̣ десетаббесу па̄кат̣атта̄ пат̣хаматарам̣ чаккха̄йатанам̣ деситанти. тато гха̄на̄йатана̄дӣнӣти еттха бахӯпака̄ратта̄бха̄вена чаккхусотехи пуриматарам̣ адесетабба̄ни саха ваттум̣ асаккун̣еййатта̄ екена камена десетабба̄нӣти гха̄на̄диккамена десита̄нӣти адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄пи хи деситесу на на сакка̄ чодетум̣, на ча сакка̄ содхетабба̄ни на десетунти. гочаро висайо етасса̄ти гочарависайо, мано. касса пана гочаро етасса висайоти? чаккха̄дӣнам̣ пан̃чаннампи. вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ававаттха̄натоти етена ча чаккха̄дианантарам̣ рӯпа̄дивачанасса ка̄ран̣ама̄ха.
паччайабхедо камма̄дибхедо. нирайа̄дико апада̄дигатина̄на̄каран̣ан̃ча гатибхедо. хаттхиасса̄дико кхаттийа̄дико ча ника̄йабхедо. там̣там̣саттасанта̄набхедо пуггалабхедо. йа̄ ча чаккха̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ анантабхедата̄ вутта̄, сойева хадайаваттхусса ча бхедо хоти. тато мана̄йатанасса анантаппабхедата̄ йоджетабба̄ дуккха̄пат̣ипада̄дито а̄рамман̣а̄дхипатиа̄дибхедато ча. имасмим̣ суттантабха̄джанӣйе випассана̄ вутта̄ти випассанупагаманан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ гахетва̄ ека̄сӣтибхедата̄ мана̄йатанасса вутта̄ ниддесавасена. нӣлам̣ нӣлассева сабха̄гам̣, ан̃н̃ам̣ висабха̄гам̣, евам̣ кусаласамут̣т̣ха̄на̄дибхедесу йоджетаббам̣. тебхӯмакадхамма̄рамман̣авасена̄ти пуббе вуттам̣ чаккха̄диваджджам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣.
сапариппхандакирийа̄васена ӣханам̣ ӣха̄. чинтанавасена бйа̄па̄ракаран̣ам̣ бйа̄па̄ро. таттха бйа̄па̄рам̣ дассенто а̄ха ‘‘на хи чаккху рӯпа̄дӣнам̣ евам̣ хотӣ’’ти. ӣхам̣ дассенто а̄ха ‘‘на ча та̄нӣ’’тиа̄ди. убхайампи пана ӣха̄ ча хоти бйа̄па̄ро ча̄ти уппат̣ипа̄т̣ивачанам̣. дхаммата̄ва̄ти сабха̄вова, ка̄ран̣асаматтхата̄ ва̄. ӣха̄бйа̄па̄рарахита̄нам̣ два̄ра̄дибха̄во дхаммата̄. имасмин̃ча аттхе йанти етасса йасма̄ти аттхо. пуримасмим̣ самбхаванависесанам̣ йам̣-саддо. ‘‘сун̃н̃о га̄моти кхо, бхиккхаве, чханнетам̣ аджджхаттика̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.238) вачанато сун̃н̃ага̄мо вийа дат̣т̣хабба̄ни. аннапа̄насамохитанти гахите сун̃н̃ага̄ме йан̃н̃адева бха̄джанам̣ пара̄масӣйати, там̣ там̣ риттакам̣йева пара̄масӣйати, евам̣ дхува̄дибха̄вена гахита̄ни упапариккхийама̄на̄ни риттака̄нева ета̄ни диссантӣти. чаккха̄дидва̄ресу абхиджджха̄доманассуппа̄дакабха̄вена рӯпа̄дӣни чаккха̄дӣнам̣ абхигха̄така̄нӣти вутта̄ни. ахисусума̄рапаккхикуккурасин̇га̄ламаккат̣а̄ чха па̄н̣ака̄. висамабила̄ка̄сага̄масуса̄навана̄ни тесам̣ гочара̄. таттха висама̄диаджджха̄сайехи чаккха̄дӣхи висамабха̄вабила̄ка̄сага̄масуса̄насаннисситасадисупа̄диннадхаммаванабха̄вехи абхирамитатта̄ рӯпа̄дӣнампи висама̄дисадисата̄ йоджетабба̄.
хутва̄ абха̄ват̣т̣хена̄ти идам̣ итаресам̣ чатуннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ сан̇гахакатта̄ висум̣ вуттам̣. хутва̄ абха̄ва̄ка̄ро ева хи уппа̄давайатта̄ка̄ра̄дайоти. таттха хутва̄ти етена пуримантавивиттата̄пуббакам̣ маджджхе виджджама̄натам̣ дассети, там̣ ватва̄ абха̄вавачанена маджджхе виджджама̄ната̄пуббакам̣, апаранте авиджджама̄натам̣, убхайенапи сада̄ абха̄во аниччалаккхан̣анти дассети. сабха̄вавиджаханам̣ випарин̣а̄мо, джара̄бхан̇гехи ва̄ париваттанам̣, санта̄навика̄ра̄патти ва̄. сада̄ абха̄вепи чират̣т̣ха̄нам̣ сийа̄ти там̣нива̄ран̣аттхам̣ ‘‘та̄вака̄ликато’’ти а̄ха. уппа̄давайан̃н̃атхаттарахитам̣ ниччам̣, на итаратха̄ти ниччапат̣иккхепато аниччам̣, ниччапат̣ипаккхатоти адхиппа̄йо.
джа̄тидхаммата̄дӣхи анит̣т̣хата̄ пат̣ипӣл̣анам̣. пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена̄ти ча йасса там̣ паваттати, там̣ пуггалам̣ пат̣ипӣл̣анато, сайам̣ ва̄ джара̄дӣхи пат̣ипӣл̣анатта̄ти аттхо. париттат̣т̣хитикассапи аттано виджджама̄наккхан̣е уппа̄да̄дӣхи абхин̣хам̣ сампат̣ипӣл̣анатта̄ ‘‘абхин̣хасампат̣ипӣл̣анато’’ти пуримам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ висесетва̄ вадати, пуггаласса пӣл̣анато дуккхамам̣. сукхапат̣ипаккхабха̄вато дуккхам̣ сукхам̣ пат̣иккхипати нива̄рети, дуккхавачанам̣ ва̄ аттхато сукхам̣ пат̣иккхипатӣти а̄ха ‘‘сукхапат̣иккхепато’’ти.
наттхи етасса васаваттанако, на̄пи идам̣ васаваттанаканти авасаваттанакам̣, аттано парасмим̣ парасса ча аттани васаваттанабха̄во ва̄ васаваттанакам̣, там̣ етасса наттхӣти авасаваттанакам̣, авасаваттанакасса авасаваттанако ва̄ аттхо сабха̄во авасаваттанакат̣т̣хо, идан̃ча са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣. тена̄ти парасса аттани васаваттана̄ка̄рена сун̃н̃ам̣. имасмин̃ча аттхе сун̃н̃атоти етассева висесанам̣ ‘‘асса̄микато’’ти. атха ва̄ ‘‘йасма̄ ва̄ етам̣…пе… ма̄ па̄пун̣а̄тӯ’’ти евам̣ чинтайама̄насса кассачи тӣсу т̣ха̄несу васаваттанабха̄во наттхи, сун̃н̃ам̣ там̣ тена аттанойева васаваттана̄ка̄рена̄ти аттхо. на идам̣ кассачи ка̄мака̄рийам̣, на̄пи етасса кин̃чи ка̄мака̄рийам̣ аттхӣти ака̄мака̄рийам̣. етена авасаваттанаттхам̣ висесетва̄ дассети.
вибхавагати вина̄сагаманам̣. сантатийам̣ бхавантаруппаттийева бхавасан̇кантигаманам̣. сантатийа̄ йатха̄паватта̄ка̄равиджаханам̣ пакатибха̄вавиджаханам̣. ‘‘чаккху аничча’’нти вутте чаккхуаничча-садда̄нам̣ екаттхатта̄ аничча̄нам̣ сесадхамма̄нампи чаккхубха̄во а̄паджджатӣти етисса̄ чодана̄йа нива̄ран̣аттхам̣ висесаса̄ман̃н̃алаккхан̣ава̄чака̄нан̃ча садда̄нам̣ екадесасамуда̄йабодханависесам̣ дӣпетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха.
ким̣ дасситанти випассана̄ча̄рам̣ катхентена ким̣ лаккхан̣ам̣ дасситанти адхиппа̄йо. ‘‘катама̄ ча̄нанда, анаттасан̃н̃а̄? идха̄нанда, бхиккху аран̃н̃агато ва̄ руккхамӯлагато ва̄ сун̃н̃а̄га̄рагато ва̄ ити пат̣исан̃чиккхати ‘чаккху анатта̄’ти…пе… ‘дхамма̄ анатта̄’ти. ити имесу чхасу аджджхаттикаба̄хиресу а̄йатанесу анатта̄нупассӣ вихаратӣ’’ти (а. ни. 10.60) ависесесу а̄йатанесу анатта̄нупассана̄ вутта̄ти ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣, пхалабхӯта̄нан̃ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ка̄ран̣апхаламаттата̄йа анаттата̄йа анатталаккхан̣авибха̄ванаттха̄йа а̄йатанадесана̄ти а̄ха ‘‘два̄дасаннам̣…пе… анатталаккхан̣а’’нти. йадипи аниччадуккхалаккхан̣а̄ни еттха дассита̄ни, техи ча анатталаккхан̣амева висесена дасситанти адхиппа̄йо. вети ча̄ти еттха ити-саддо сама̄панаттхо. иччасса̄ти еттха ити-саддо йатха̄сама̄питасса а̄ропетаббадосасса нидассанаттхо. еванти ‘‘чаккху атта̄’’ти евам̣ ва̄де сатӣти аттхо. иччасса̄ти ва̄ ити-саддо ‘‘ити вадантасса̄’’ти парава̄дисса досалаккхан̣а̄ка̄ранидассанаттхо. еванти досагаманаппака̄ранидассанаттхо. рӯпе аттани ‘‘евам̣ ме рӯпам̣ хотӯ’’ти аттанийе вийа са̄миниддеса̄паттӣти че? на, ‘‘мама атта̄’’ти гахитатта̄. ‘‘мама атта̄’’ти хи гахитам̣ рӯпам̣ васаваттита̄йа ‘‘евам̣ ме хотӯ’’ти иччхийама̄нан̃ча татхева бхавеййа, иччхатопи хи тасса рӯпасан̇кха̄то атта̄ авасаватти ча̄ти. а̄ба̄дха̄йа̄ти евам̣ дуккхена. пан̃н̃а̄пананти паресам̣ н̃а̄панам̣. анатталаккхан̣апан̃н̃а̄панасса ан̃н̃есам̣ ависайатта̄ анатталаккхан̣адӣпака̄нам̣ аниччадуккхалаккхан̣а̄нан̃ча пан̃н̃а̄панасса ависайата̄ дассита̄ хоти.
евам̣ пана дуппан̃н̃а̄паната̄ етесам̣ дурӯпат̣т̣ха̄ната̄йа хотӣти тесам̣ анупат̣т̣хаханака̄ран̣ам̣ пуччханто а̄ха ‘‘има̄ни пана̄’’тиа̄ди. т̣ха̄на̄дӣсу нирантарам̣ паваттама̄насса хет̣т̣ха̄ вуттасса абхин̣хасампат̣ипӣл̣анасса. дха̄туматтата̄йа чаккха̄дӣнам̣ самӯхато виниббхуджджанам̣ на̄на̄дха̄тувиниббхого. гханена̄ти чатта̄рипи гхана̄ни гханабха̄вена екаттам̣ упанетва̄ вадати. пан̃н̃а̄йева сантативикопана̄ти дат̣т̣хаббам̣. йа̄тха̄васарасатоти авипарӣтасабха̄вато. сабха̄во хи расийама̄но авираддхапат̣иведхена асса̄дийама̄но ‘‘расо’’ти вуччати. аничча̄дӣхи аниччалаккхан̣а̄дӣнам̣ ан̃н̃аттха вачанам̣ руппана̄дивасена паваттарӯпа̄диггахан̣ато висит̣т̣хасса аничча̄диггахан̣асса саббха̄ва̄. на хи на̄марӯпапариччхедаматтена киччасиддхи хоти, аничча̄дайо ча рӯпа̄дӣнам̣ а̄ка̄ра̄ дат̣т̣хабба̄. те пана̄ка̄ра̄ параматтхато авиджджама̄на̄ рӯпа̄дӣнам̣ а̄ка̄раматта̄йева̄ти катва̄ ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 350) лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа кхандха̄рамман̣ата̄ вутта̄ти адхиппа̄йаматте т̣ха̄тум̣ йуттам̣, на̄тидха̄витум̣. ‘‘аничча’’нти ча ган̣ханто ‘‘дуккхам̣ анатта̄’’ти на ган̣ха̄ти, татха̄ дуккха̄диггахан̣е итарасса̄гахан̣ам̣. аничча̄диггахан̣а̄ни ча ниччасан̃н̃а̄диниваттанака̄ни саддха̄сама̄дхипан̃н̃индрийа̄дхика̄ни тивидхавимоккхамукхабхӯта̄ни. тасма̄ етесам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ париггайхама̄на̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висесо ча аттхӣти тӣн̣и лаккхан̣а̄ни вутта̄ни.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.