4. сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄

20. хет̣т̣химакот̣ийа̄ти еттха бхумманиддесова. таттха хи падха̄нам̣ дасситанти. йади евам̣ упаримакот̣ийа̄ там̣ на дасситанти а̄паджджатӣти? на̄паджджати, упаримакот̣игатабха̄вена вина̄ хет̣т̣химакот̣игатабха̄ва̄бха̄вато. хет̣т̣химакот̣и хи саббабйа̄пика̄ти. дутийе каран̣аниддесо, хет̣т̣химакот̣ийа̄ а̄гата̄ти самбандхо. пуримепи ва̄ ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄’’ти йам̣ вуттам̣, тан̃ча падха̄насан̇кха̄радассанавасена̄ти самбандхакаран̣ена каран̣аниддесова. там̣сампайутта̄ сан̇кха̄ра̄ти екӯнапан̃н̃а̄саппабхеде сан̇кха̄ре а̄ха. гахита̄ва хонти таппат̣ибаддхатта̄.

сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄

самуггама-саддо сан̃джа̄тийам̣ а̄диуппаттийам̣ нирул̣хо. там̣там̣паччайасама̄йоге хи пуримабхавасан̇кха̄та̄ пуримантато уддхан̇гаманам̣ самуггамо, сандхийам̣ ва̄ пат̣исандхийам̣ уггамо самуггамо. со пана йаттха пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ самуггаччханти, таттхева дассито. етена найена апарипун̣н̣акхандхасамуггамо екавока̄рачатувока̄ресу сакка̄ вин̃н̃а̄тунти. атха ва̄ йатха̄дхигата̄нам̣ пан̃чаннампи кхандха̄нам̣ саха уггамо уппатти самуггамо. етасмим̣ аттхе викалуппатти асан̇гахита̄ хоти. химавантаппадесе джа̄тимантаел̣акаломам̣ джа̄тиун̣н̣а̄. саппиман̣д̣абиндӯти евам̣ еттха̄пи бинду-саддо йоджетаббо. евам̣ван̣н̣аппат̣ибха̄ганти евам̣ван̣н̣ам̣ евам̣сан̣т̣ха̄нан̃ча. пат̣ибхаджанам̣ ва̄ пат̣ибха̄го, садисата̄бхаджанам̣ садисата̄паттӣти аттхо. евам̣видхо ван̣н̣аппат̣ибха̄го етасса̄ти евам̣ван̣н̣аппат̣ибха̄гам̣.

сантатисӣса̄нӣти сантатимӯла̄ни, сантатикот̣т̣ха̄са̄ ва̄. анекиндрийасама̄ха̄рабха̄вато хи падха̄нан̇гам̣ ‘‘сӣса’’нти вуччати, евам̣ ваттхудасака̄дикот̣т̣ха̄са̄ анекарӯпасамуда̄йабхӯта̄ ‘‘сӣса̄нӣ’’ти вутта̄нӣти.

пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонтӣти ган̣ана̄па̄рипӯрим̣ сандха̄йа вуттам̣, на тасса тасса кхандхасса парипун̣н̣атам̣. каммасамут̣т̣ха̄напавен̣ийа̄ вуттатта̄ ‘‘утучитта̄ха̄раджапавен̣ӣ ча еттакам̣ ка̄лам̣ атиккамитва̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ ваттабба̄ сийа̄, там̣ пана ‘‘пубба̄парато’’ти еттха ваккхатӣти акатхетва̄ каммаджапавен̣ӣ ча на сабба̄ вутта̄ти авуттам̣ дассетум̣ опапа̄тикасамуггамо на̄ма дассито. евам̣…пе… пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонтӣти парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ васена найо дассито, апарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ пана ка̄ма̄вачара̄нам̣ рӯпа̄вачара̄нам̣ парихӣна̄йатанасса васена сантатисӣсаха̄ни ведитабба̄.

пубба̄паратоти айам̣ вича̄ран̣а̄ на пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ уппаттийам̣, атха кхо тесам̣ рӯпасамут̣т̣ха̄панети дат̣т̣хабба̄. там̣ дассенто а̄ха ‘‘евам̣ пана̄’’тиа̄ди. апаччха̄апуре уппаннесӯти етена сам̣сайака̄ран̣ам̣ дассети. сахуппаннесу хи идамева пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, идам̣ паччха̄ти адасситам̣ на сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. еттха ча ‘‘пубба̄парато’’ти етисса̄ вича̄ран̣а̄йа ваттхубха̄вена пат̣исандхийам̣ уппанна̄ паватта̄ пан̃чаккхандха̄ гахита̄. таттха ча ниддха̄ран̣е бхумманиддесоти ‘‘рӯпам̣ пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӣ’’ти а̄ха. ан̃н̃атха̄ бха̄венабха̄валаккхан̣аттхе бхумманиддесе сати рӯпасса рӯпасамут̣т̣ха̄панаккхан̣е каммассапи рӯпасамут̣т̣ха̄нам̣ вадантӣти убхайанти ваттаббам̣ сийа̄ти. рӯпа̄рӯпасантатин̃ча гахетва̄ айам̣ вича̄ран̣а̄ паватта̄ти ‘‘рӯпам̣ пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӣ’’ти вуттам̣. ан̃н̃атха̄ пат̣исандхиккхан̣е ева виджджама̄не гахетва̄ вича̄ран̣а̄йа карийама̄на̄йа арӯпасса рӯпасамут̣т̣ха̄панамева наттхӣти пубба̄парасамут̣т̣ха̄панавича̄ран̣а̄ва идха на упападжджатӣти ваттаббам̣ сийа̄ти. ваттху уппа̄даккхан̣е дуббалам̣ хотӣти саббарӯпа̄нам̣ уппа̄даккхан̣е дуббалатам̣ сандха̄йа вуттам̣. тада̄ хи там̣ паччха̄джа̄тапаччайарахитам̣ а̄ха̄ра̄дӣхи ча анупаттхаддханти ‘‘дуббала’’нти вуттам̣. каммавегаккхиттатта̄ти идам̣ сатипи бхаван̇гасса каммаджабха̄ве са̄йам̣ випа̄касантати пат̣исандхиккхан̣е пуримабхаван̇гасамут̣т̣ха̄пакато ан̃н̃ена каммуна̄ кхитта̄ вийа аппатит̣т̣хита̄, тато паран̃ча сама̄насантатийам̣ анантарапаччайам̣ пуреджа̄тапаччайан̃ча лабхитва̄ патит̣т̣хита̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣.

павен̣ӣ гхат̣ийатӣти чаккха̄диваттхусантати екасмим̣ виджджама̄не ева ан̃н̃асса ниродхуппаттивасена гхат̣ийати, на чутипат̣исандхиниссайаваттхӯнам̣ вийа виччхедаппаваттӣти аттхо. ан̇гатоти джха̄нан̇гато. джха̄нан̇га̄ни хи читтена саха рӯпасамут̣т̣ха̄пака̄ни, тесам̣ анубалада̄йака̄ни магган̇га̄дӣни тесу виджджама̄несу висесарӯпаппаваттидассанато. атха ва̄ йа̄ни читтан̇га̄ни четана̄дӣни читтасса рӯпасамут̣т̣ха̄пане ан̇габха̄вам̣ саха̄йабха̄вам̣ гаччханти, тесам̣ балада̄йакехи джха̄нан̇га̄дӣхи апарихӣнанти аттхо. тато парихӣнатта̄ хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пентӣти. йо пана вадеййа ‘‘пат̣исандхичиттена сахаджа̄таваттху тасса т̣хитиккхан̣е ча бхан̇гаккхан̣е ча пуреджа̄танти катва̄ паччайавекалла̄бха̄вато тасмим̣ кхан̣адвайе рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӯ’’ти, там̣ нива̄ренто а̄ха ‘‘йади хи читта’’нтиа̄ди. таттха т̣хитибхан̇гаккхан̣есупи тесам̣ дхамма̄нам̣ ваттху пуреджа̄там̣ на хотӣти на ваттаббамеветанти ануджа̄ни, таттха̄пи досам̣ дассети. йади тада̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа, тава матена пат̣исандхичиттампи самут̣т̣ха̄пеййа, тада̄ пана рӯпуппа̄данамева наттхи. йада̄ ча рӯпуппа̄данам̣, тада̄ уппа̄даккхан̣е тава матенапи паччайавекалламева пат̣исандхиккхан̣е пуреджа̄таниссайа̄бха̄вато, тасма̄ пат̣исандхичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄петӣти айаметтха адхиппа̄йо. уппа̄даккхан̣е ат̣т̣ха рӯпа̄ни гахетва̄ ут̣т̣хахати. касма̄? арӯпадхамма̄нам̣ анантара̄дипаччайавасена савега̄нам̣ парипун̣н̣абала̄намева уппаттито.

ависайата̄йа̄ти агатапуббасса га̄масса а̄гантукасса ависайабха̄вато. аппахутата̄йа̄ти таттха тасса аниссарабха̄вато. читтасамут̣т̣ха̄на…пе… т̣хита̄нӣти идам̣ йеха̄ка̄рехи читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ читтачетасика̄ паччайа̄ хонти, техи саббехи пат̣исандхийам̣ читтачетасика̄ саматим̣сакаммаджарӯпа̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ паччайа̄ хонтӣти катва̄ вуттам̣.

ват̣т̣амӯланти тан̣ха̄ авиджджа̄ вуччати. чутичиттена уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣ тато пуриматарехи уппаджджама̄нам̣ вийа на бхавантаре уппаджджатӣти ват̣т̣амӯласса вӯпасантатта̄ ануппатти вича̄ретабба̄.

рӯпасса наттхита̄йа̄ти рӯпа̄нам̣ ниссаран̣атта̄ арӯпасса, вира̄гавасена пахӣнатта̄ уппа̄детаббасса абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. рӯпока̄се ва̄ рӯпам̣ аттхӣти катва̄ рӯпапаччайа̄нам̣ рӯпуппа̄данам̣ хоти, арӯпам̣ пана рӯпасса ока̄со на хотӣти йасмим̣ рӯпе сати читтам̣ ан̃н̃ам̣ рӯпам̣ уппа̄деййа, тадева таттха наттхӣти аттхо. пуримарӯпассапи хи паччайабха̄во аттхи путтасса питисадисата̄дассанатоти.

уту пана пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети пат̣исандхичиттасса т̣хитиккхан̣е самут̣т̣ха̄панатоти адхиппа̄йо. уту на̄ма чеса дандханиродхотиа̄ди утусса т̣ха̄наккхан̣е уппа̄дане ка̄ран̣адассанаттхам̣ арӯпа̄нам̣ уппа̄дака̄ладассанаттхан̃ча вуттам̣. дандханиродхатта̄ хи со т̣хитиккхан̣е балава̄ти тада̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, тасмим̣ дхаранте ева кхиппаниродхатта̄ сол̣асасу читтесу уппаннесу пат̣исандхианантарам̣ читтам̣ утуна̄ самут̣т̣хите рӯпе пуна самут̣т̣ха̄петӣти адхиппа̄йо. тасмим̣ дхаранте ева сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ нируджджхантӣти етена пана вачанена йади уппа̄даниродхаккхан̣а̄ дхарама̄наккхан̣е ева гахита̄, ‘‘сол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣ рӯпа’’нти вуттам̣ хоти, атхуппа̄даккхан̣ам̣ аггахетва̄ ниродхаккхан̣ова гахито, ‘‘саттарасачиттаккхан̣а̄йука’’нти, саче ниродхаккхан̣ам̣ аггахетва̄ уппа̄даккхан̣о гахито, ‘‘адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йука’’нти, йади пана уппа̄даниродхаккхан̣а̄ дхарама̄наккхан̣е на гахита̄, ‘‘адхикасаттарасачиттаккхан̣а̄йука’’нти. йасма̄ пана ‘‘тесу пат̣исандхианантара’’нти пат̣исандхипи тасса дхарама̄наккхан̣е уппаннесу гахита̄, тасма̄ уппа̄даккхан̣о дхарама̄наккхан̣е гахитоти ниродхаккхан̣е аггахите адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ ваккхама̄на̄, гахите ва̄ сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄ти ведитабба̄.

оджа̄ кхара̄ти саваттхукам̣ оджам̣ сандха̄йа̄ха. сабха̄вато сукхума̄йа хи оджа̄йа ваттхувасена аттхи ол̣а̄рикасукхумата̄ти.

читтан̃чева̄ти читтасса пуббан̇гамата̄йа вуттам̣, там̣сампайуттака̄пи пана рӯпасамут̣т̣ха̄пака̄ хонтӣти. йатха̄ха ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.1). читтанти ва̄ читтуппа̄дам̣ ган̣ха̄ти, на каммачетанам̣ вийа екадхаммамева авиджджама̄нам̣. каммасамут̣т̣ха̄нан̃ча там̣сампайуттехипи самут̣т̣хитам̣ хотӯти че? на, техи самут̣т̣хитабха̄васса авуттатта̄, авачанан̃ча тесам̣ кеначи паччайена паччайабха̄ва̄бха̄вато.

аддха̄напариччхедатоти ка̄лапариччхедато. таттха ‘‘саттараса читтаккхан̣а̄ рӯпасса аддха̄, рӯпасса саттарасамо бха̄го арӯпасса̄’’ти есо аддха̄напариччхедо адхиппето. пат̣исандхиккхан̣ети идам̣ найадассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ тато парампи рӯпа̄рӯпа̄нам̣ сахуппаттисаббха̄вато, на панетам̣ пат̣исандхиккхан̣е асахуппаттиабха̄вам̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣, пат̣исандхичиттасса т̣хитибхан̇гаккхан̣есупи рӯпуппаттим̣ сайамева ваккхатӣти. пхалаппаттанидассанена ча рӯпа̄рӯпа̄нам̣ асама̄нака̄латам̣ нидассети, на сахуппа̄дам̣ тадаттхам̣ ана̄раддхатта̄. сахуппа̄дена пана асама̄нака̄лата̄ сукхадӣпана̄ хотӣти там̣дӣпанаттхамева сахуппа̄даггахан̣ам̣.

йади евам̣ рӯпа̄рӯпа̄нам̣ асама̄наддхатта̄ арӯпам̣ оха̄йа рӯпасса паватти а̄паджджатӣти етасса̄ нива̄ран̣аттхама̄ха ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. екаппама̄н̣а̄ва̄ти нирантарам̣ паваттама̄несу рӯпа̄рӯпадхаммесу ниччхиддесу арӯпарахитам̣ рӯпам̣, рӯпарахитам̣ ва̄ арӯпам̣ наттхӣти катва̄ вуттам̣. айан̃ча катха̄ пан̃чавока̄ре каммаджарӯпаппаваттим̣ нибба̄напат̣ибха̄ганиродхасама̄паттирахитам̣ сандха̄йа ката̄ти дат̣т̣хабба̄. паде паданти аттано паде ева падам̣ никкхипанто вийа лахум̣ лахум̣ аккамитва̄ти аттхо. аноха̄йа̄ти йа̄ва чути, та̄ва авиджахитва̄, чутиккхан̣е пана сахева нируджджхантӣти. йасмин̃чаддха̄не ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аноха̄йа паватти, со ча пат̣исандхичутипариччхинно уккам̣сато етесам̣ аддха̄ти. еванти етена пуббе вуттам̣ авакам̣сато аддха̄пака̄рам̣ иман̃ча сан̇ган̣ха̄тӣти дат̣т̣хаббам̣.

екуппа̄дана̄на̄ниродхатоти етам̣ двайамапи саха гахетва̄ рӯпа̄рӯпа̄нам̣ ‘‘екуппа̄дана̄на̄ниродхато’’ти еко дат̣т̣хабба̄ка̄ро вуттоти дат̣т̣хаббо. евам̣ ито паресупи. паччхимакаммаджам̣ т̣хапетва̄ти тасса чутичиттена саха нируджджханато на̄на̄ниродхо наттхӣти катва̄ вуттанти ваданти. тасса пана екуппа̄допи наттхи хет̣т̣ха̄ сол̣асаке паччхимасса бхан̇гаккхан̣е уппаттивачанато. йади пана йасса екуппа̄дана̄на̄ниродха̄ двепи на санти, там̣ т̣хапетаббам̣. саббампи читтасса бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ т̣хапетаббам̣ сийа̄, паччхимакаммаджасса пана уппаттито парато читтесу паваттама̄несу каммаджарӯпасса ануппаттито ваджджетаббам̣ гахетаббан̃ча тада̄ наттхӣти ‘‘паччхимакаммаджам̣ т̣хапетва̄’’ти вуттанти ведитаббам̣. тато пуббе пана ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджарӯпапавен̣ӣ аттхӣти таттха йам̣ читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣, там̣ ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣е нируджджхатӣти ‘‘екуппа̄дана̄на̄ниродха’’нти гахетва̄ т̣хитибхан̇гаккхан̣есу уппаннарӯпа̄ни ваджджетва̄ евам̣ екуппа̄дана̄на̄ниродхато ведитабба̄ти йоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хабба̄. тан̃хи рӯпам̣ арӯпена, арӯпан̃ча тена екуппа̄дана̄на̄ниродханти. таттха сан̇кхаликасса вийа самбандхо павен̣ӣти катва̄ ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджийавачанам̣ катам̣, ан̃н̃атха̄ екӯнапан̃н̃а̄сакаммаджийавачанам̣ каттаббам̣ сийа̄.

на̄нуппа̄да…пе… паччхимакаммаджена дӣпетабба̄ти тена судӣпанатта̄ вуттам̣. етена хи найена сакка̄ тато пуббепи екасса читтасса бхан̇гаккхан̣е уппаннарӯпам̣ ан̃н̃ассапи бхан̇гаккхан̣е ева нируджджхатӣти там̣ арӯпена, арӯпан̃ча тена на̄нуппа̄дам̣ еканиродханти вин̃н̃а̄тунти. убхайаттха̄пи пана ан̃н̃асса читтасса т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ рӯпам̣ ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣е, тасса т̣хитиккхан̣е уппаджджитва̄ т̣хитиккхан̣е ева нируджджханакам̣ арӯпан̃ча на сан̇гахитам̣, там̣ ‘‘на̄нуппа̄дато на̄на̄ниродхато’’ти еттхева сан̇гахам̣ гаччхатӣти ведитаббам̣. чатусантатикарӯпена хи на̄нуппа̄дана̄на̄ниродхата̄дӣпана̄ еттха т̣хитиккхан̣е уппаннасса дасситатта̄ адасситасса васена найадассанам̣ хотӣти. саматим̣сакаммаджарӯпесу ева т̣хитассапи габбхе гатасса маран̣ам̣ аттхӣти тесам̣ ева васена паччхимакампи йоджитам̣. амара̄ на̄ма бхавеййум̣, касма̄? йатха̄ чханнам̣ ваттхӯнам̣ паватти, евам̣ тадуппа̄дакакамменева бхаван̇га̄дӣнан̃ча таббаттхука̄нам̣ паваттийа̄ бхавитаббанти. на хи там̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи, йена там̣ каммаджесу екаччам̣ паваттеййа, екаччам̣ на паваттеййа̄ти. тасма̄ а̄йуусма̄вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ джӣвитасан̇кха̄ра̄нам̣ анӯнатта̄ вуттам̣ ‘‘амара̄ на̄ма бхавеййу’’нти.

‘‘уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣е нируджджхати, т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣е, бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса бхан̇гаккхан̣е нируджджхатӣ’’ти идам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гататта̄ вуттанти адхиппа̄йо. аттано пана̄дхиппа̄йам̣ уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ ниродхаккхан̣е, т̣хитиккхан̣е уппаннан̃ча уппа̄даккхан̣е, бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ т̣хитиккхан̣е нируджджхатӣти дӣпетийева. еван̃ча катва̄ аддха̄напариччхеде ‘‘там̣ пана саттарасамена читтена саддхим̣ нируджджхатӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) вуттам̣. има̄йа па̄л̣ийа̄ вируджджхати, касма̄? чатусамут̣т̣ха̄никарӯпассапи сама̄на̄йуката̄йа бхавитаббатта̄ти адхиппа̄йо. йатха̄ пана етехи йоджитам̣, татха̄ рӯпасса екуппа̄дана̄на̄ниродхата̄ на̄нуппа̄деканиродхата̄ ча наттхийева.

йа̄ пана етехи рӯпасса саттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄ вутта̄, йа̄ ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ татийабха̄га̄дхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄, са̄ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 227) атӣта̄рамман̣а̄йа чутийа̄ анантара̄ паччуппанна̄рамман̣ам̣ пат̣исандхим̣ дассетум̣ ‘‘етта̄вата̄ ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, татха̄ пан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, атха̄васесапан̃чачиттаекачиттаккхан̣а̄йуке тасмим̣ йева̄рамман̣е пат̣исандхичиттам̣ уппаджджатӣ’’ти дасситена сол̣асачиттаккхан̣а̄йукабха̄вена вируджджхати. на хи сакка̄ ‘‘т̣хитиккхан̣е ева рӯпам̣ а̄па̄тхама̄гаччхатӣ’’ти ваттум̣. татха̄ хи сати на рӯпасса ека̄даса ва̄ пан̃чадасева ва̄ читтаккхан̣а̄ атӣта̄, атха кхо атирекаека̄дасапан̃чадасачиттаккхан̣а̄. тасма̄ йадипи пан̃чадва̄ре т̣хитиппаттамева рӯпам̣ паса̄дам̣ гхат̣т̣етӣти йуджджеййа, манодва̄ре пана уппа̄даккхан̣епи а̄па̄тхама̄гаччхатӣти иччхитаббаметам̣. на хи манодва̄ре атӣта̄дӣсу кин̃чи а̄па̄тхам̣ на̄гаччхатӣти. манодва̄ре ча евам̣ вуттам̣ ‘‘ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄, атха̄васесапан̃чачиттаккхан̣а̄йуке’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227).

йо четтха читтасса т̣хитиккхан̣о вутто, со ча аттхи наттхӣти вича̄ретаббо. читтайамаке (йама. 2.читтайамака.102) хи ‘‘уппаннам̣ уппаджджама̄нанти? бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣, но ча уппаджджама̄на’’нти еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча̄’’ти. татха̄ ‘‘нуппаджджама̄нам̣ нуппаннанти? бхан̇гаккхан̣е нуппаджджама̄нам̣, но ча нуппанна’’нти еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча̄’’ти. евам̣ ‘‘на нируддхам̣ на нируджджхама̄нам̣, на нируджджхама̄нам̣ на нируддха’’нти етесам̣ парипун̣н̣ависсаджджане ‘‘уппа̄даккхан̣е ана̄гатан̃ча̄’’ти ватва̄ ‘‘т̣хитиккхан̣е’’ти авачанам̣, атиккантака̄лава̄ре ча ‘‘бхан̇гаккхан̣е читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ вӣтикканта’’нти ватва̄ ‘‘т̣хитиккхан̣е’’ти авачанам̣ т̣хитиккхан̣а̄бха̄вам̣ читтасса дӣпети. суттесупи хи ‘‘т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти тассева (сам̣. ни. 3.38; а. ни. 3.47) екасса ан̃н̃атхатта̄бха̄вато ‘‘йасса̄ ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йати, са̄ сантатит̣хитӣ’’ти на на сакка̄ ваттунти, виджджама̄нам̣ ва̄ кхан̣адвайасаман̇гим̣ т̣хитанти.

йо четтха читтаниродхаккхан̣е рӯпуппа̄до вутто, со ча вича̄ретаббо ‘‘йасса ва̄ пана самудайасаччам̣ нируджджхати, тасса дуккхасаччам̣ уппаджджатӣти? ноти вутта’’нти (йама. 1.саччайамака.136). йо ча читтасса уппа̄даккхан̣е рӯпаниродхо вутто, со ча вича̄ретаббо ‘‘йасса кусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, тасса абйа̄ката̄ дхамма̄ нируджджхантӣти? нотиа̄ди (йама. 3.дхаммайамака.163) вутта’’нти. на ча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева сандха̄йа пат̣иккхепо катоти сакка̄ ваттум̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄дхика̄расса абха̄ва̄, абйа̄катасаддасса ча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпесвева аппаваттито. йади сан̇кха̄райамаке ка̄йасан̇кха̄расса читтасан̇кха̄рена сахуппа̄деканиродхавачанато абйа̄ката-саддена читтасамут̣т̣ха̄намеветтха гахитанти ка̄ран̣ам̣ вадеййа, тампи ака̄ран̣ам̣. на хи тена вачанена ан̃н̃арӯпа̄нам̣ читтена сахуппа̄дасаханиродхапат̣иккхепо като, на̄пи на̄нуппа̄дана̄на̄ниродха̄нуджа̄нанам̣, нева читтасамут̣т̣ха̄нато ан̃н̃асса абйа̄катабха̄ванива̄ран̣ан̃ча катам̣, тасма̄ татха̄ аппат̣иккхитта̄на̄нун̃н̃а̄та̄нива̄рита̄бйа̄катабха̄ва̄нам̣ сахуппа̄дасаханиродха̄дика̄нам̣ каммаджа̄дӣнам̣ етена читтасса уппа̄даккхан̣е ниродхо пат̣иккхиттоти на сакка̄ каммаджа̄дӣнам̣ читтасса уппа̄даккхан̣е ниродхам̣ ваттум̣. йамакапа̄л̣иануссаран̣е ча сати уппа̄да̄нантарам̣ читтасса бхиджджама̄ната̄ти тасмим̣ кхан̣е читтам̣ на ча рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети винассама̄натта̄, на̄пи ча ан̃н̃асса рӯпасамут̣т̣ха̄пакасса саха̄йабха̄вам̣ гаччхатӣти пат̣исандхичиттена сахуппанно уту таданантарасса читтасса уппа̄даккхан̣е рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа. еван̃ча сати рӯпа̄рӯпа̄нам̣ а̄димхи саха рӯпасамут̣т̣ха̄панато пубба̄паратоти идампи наттхи, атилахупариваттан̃ча читтанти йена сахуппаджджати, там̣ читтаккхан̣е рӯпам̣ уппаджджама̄намева̄ти сакка̄ ваттум̣. тенева хи там̣ пат̣исандхито уддхам̣ ачиттасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ аттана̄ саха уппаджджама̄на̄нам̣ на кеначи паччайена паччайо хоти, таданантаран̃ча там̣ т̣хитиппаттанти таданантарам̣ читтам̣ тасса паччха̄джа̄тапаччайо хоти, на сахаджа̄тапаччайоти. йади евам̣ ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджати, тасса вачӣсан̇кха̄ро нируджджхатӣти? но’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.128), ваттаббанти че? на, читтаниродхаккхан̣е рӯпуппа̄да̄рамбха̄бха̄ватоти. ниппарийа̄йена хи читтасса уппа̄даккхан̣е ева рӯпам̣ уппаджджама̄нам̣ хоти, читтаккхан̣е пана авӣтиватте там̣ аттано рӯпасамут̣т̣ха̄панапуреджа̄тапаччайакиччам̣ на кароти, арӯпан̃ча тасса паччха̄джа̄тапаччайо на хотӣти т̣хитиппаттивисеса̄ла̄бхам̣ сандха̄йа парийа̄йена идам̣ вуттанти.

тато парам̣ пана̄ти етасса ‘‘еттха пана йадета’’нтиа̄дика̄йапи сан̇гахакатха̄йа нит̣т̣хита̄йа пуримакатха̄йа саннит̣т̣ха̄нато ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа каммаджарӯпапавен̣ӣ на паваттатӣ’’ти етена саха самбандхоти чутито паранти аттхо.

рӯпам̣ пана рӯпена саха̄тиа̄дина̄ йатха̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, татха̄ екуппа̄деканиродхата̄ рӯпа̄нам̣ арӯпехи, арӯпа̄нам̣ рӯпехи ча наттхӣти катва̄ рӯпа̄нам̣ рӯпехева, арӯпа̄нан̃ча арӯпехи йоджита̄.

сарӣрасса рӯпам̣ авайавабхӯтанти аттхо, гханабхӯто пун̃джабха̄во гханапун̃джабха̄во, на тиламугга̄дипун̃джа̄ вийа ситхиласамбандхана̄нам̣ пун̃джоти аттхо. екуппа̄да̄дита̄ти йатха̄вутте тайо пака̄ре а̄ха.

хет̣т̣ха̄ти рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣. париниппханна̄ва хонтӣти вика̄рарӯпа̄дӣнан̃ча рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣ париниппханната̄парийа̄йо вуттоти катва̄ вуттам̣. париниппханнаниппханна̄нам̣ ко висесоти? пуббанта̄парантапариччхинно паччайехи ниппха̄дито тилаккхан̣а̄хато сабха̄вадхаммо париниппханно, ниппханно пана асабха̄вадхаммопи хоти на̄маггахан̣асама̄паджджана̄дивасена ниппха̄дийама̄ноти. ниродхасама̄патти пана̄ти етена саббампи упа̄да̄пан̃н̃аттим̣ тадекадесена дассетӣти ведитаббам̣.

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄

дассанена паха̄табба̄тиа̄дина̄ пат̣хамам̣ паха̄табба̄ пат̣хамам̣ вутта̄, дутийам̣ паха̄табба̄ дутийанти айам̣ паха̄наккамо. анупуббапан̣ӣта̄ бхӯмийо анупуббена ваваттхита̄ти та̄сам̣ васена десана̄йа бхӯмиккамо. ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дико (сам̣. ни. 5.372, 382, 383; вибха. 355) екаккхан̣епи сатипат̣т̣ха̄на̄дисамбхавато десана̄ккамова. да̄накатха̄дайо анупуббуккам̣сато катхита̄, уппаттиа̄диваваттха̄на̄бха̄вато пана да̄на̄дӣнам̣ идха десана̄ккамавачанам̣. десана̄ккамоти ча йатха̄вуттававаттха̄на̄бха̄вато анекесам̣ вачана̄нам̣ саха паваттийа̄ асамбхавато йена кеначи пубба̄парийена десетаббатта̄ тена тена̄дхиппа̄йена десана̄маттассева камо вуччати. абхедена хӣти рӯпа̄дӣнам̣ бхедам̣ акатва̄ пин̣д̣аггахан̣ена̄ти аттхо. чаккхуа̄дӣнампи висайабхӯтанти екадесена рӯпаккхандхам̣ самуда̄йабхӯтам̣ вадати. еванти еттха вуттанайена̄ти адхиппа̄йо. ‘‘чхадва̄ра̄дхипати ра̄джа̄’’ти (дха. па. ат̣т̣ха. 2.еракапаттана̄гара̄джаваттху) ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1-2) ча вачанато вин̃н̃а̄н̣ам̣ адхипати.

рӯпаккхандхе ‘‘са̄савам̣ упа̄да̄нийа’’нти вачанам̣ ана̄сава̄нам̣ дхамма̄нам̣ саббха̄вато рӯпаккхандхасса там̣сабха̄вата̄ниваттанаттхам̣, на ана̄саварӯпаниваттанаттханти. ана̄сава̄ва кхандхесу вутта̄ти еттха ат̣т̣ха̄наппайутто ева-саддо дат̣т̣хаббо, ана̄сава̄ кхандхесвева вутта̄ти аттхо.

саббасан̇кхата̄нам̣ сабха̄гена екаджджхам̣ сан̇гахо саббасан̇кхатасабха̄гекасан̇гахо. сабха̄гасабха̄гена хи сан̇гайхама̄на̄ саббасан̇кхата̄ пхасса̄дайо пан̃чаккхандха̄ хонти. таттха руппана̄диса̄ман̃н̃ена сама̄накот̣т̣ха̄са̄ ‘‘сабха̄га̄’’ти ведитабба̄. тесу сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣акиччам̣ а̄йӯханараса̄йа четана̄йа балаванти са̄ ‘‘сан̇кха̄раккхандхо’’ти вутта̄, ан̃н̃е ча руппана̄дивисесалаккхан̣арахита̄ пхасса̄дайо сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣аса̄ман̃н̃ена̄ти дат̣т̣хабба̄. пхусана̄дайо пана сабха̄ва̄ висум̣ кхандха-саддавачанӣйа̄ на хонтӣти дхаммасабха̄вавин̃н̃уна̄ татха̄гатена пхассакхандха̄дайо на вутта̄ти дат̣т̣хабба̄ти. ‘‘йе кечи, бхиккхаве, саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ сассатава̄да̄ сассатам̣ локан̃ча пан̃н̃апенти атта̄нан̃ча, саббе те имейева пан̃чупа̄да̄наккхандхе нисса̄йа пат̣ичча, етесам̣ ва̄ ан̃н̃атара’’нтиа̄дӣнан̃ча сутта̄нам̣ васена аттаттанийага̄хаваттхусса етапарамата̄ дат̣т̣хабба̄, етена ча ваккхама̄насуттавасена ча кхандхе ева нисса̄йа паритта̄рамман̣а̄дивасена на ваттабба̄ ча дит̣т̣хи уппаджджати, кхандханибба̄наваджджасса сабха̄вадхаммасса абха̄ватоти вуттам̣ хоти. ан̃н̃есан̃ча кхандха-саддавачанӣйа̄нам̣ сӣлаккхандха̄дӣнам̣ саббха̄вато на пан̃чева̄ти етам̣ чоданам̣ ниваттетума̄ха ‘‘ан̃н̃есан̃ча тадавародхато’’ти.

дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхата̄васена ведана̄йа а̄ба̄дхакаттам̣ дат̣т̣хаббам̣. ра̄га̄дисампайуттасса випарин̣а̄ма̄дидуккхасса иттхипуриса̄диа̄ка̄рагга̄хика̄ там̣там̣сан̇каппамӯлабхӯта̄ сан̃н̃а̄ самут̣т̣ха̄нам̣. рогасса питта̄дӣни вийа а̄саннака̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣, утубходжанавесама̄дӣни вийа мӯлака̄ран̣ам̣ нида̄нам̣. ‘‘читтассан̇габхӯта̄ четасика̄’’ти читтам̣ гила̄нӯпамам̣ вуттам̣, сукхасан̃н̃а̄дивасена ведана̄ка̄ран̣а̄йа хетубха̄вато ведана̄бходжанасса чха̄да̄панато ча сан̃н̃а̄ апара̄дхӯпама̄ бйан̃джанӯпама̄ ча, ‘‘пан̃ча вадхака̄ паччаттхика̄ти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти а̄сивисӯпаме (сам̣. ни. 4.238) вадхака̄ти вутта̄, ‘‘бха̄роти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти бха̄расутте (сам̣. ни. 3.22) бха̄ра̄ти, ‘‘атӣтам̣па̄хам̣ аддха̄нам̣ рӯпена кхаджджим̣, сеййатха̄па̄хам̣ етарахи паччуппаннена рӯпена кхаджджа̄ми, ахан̃чева кхо пана ана̄гатам̣ рӯпам̣ абхинандеййам̣, ана̄гатенапа̄хам̣ рӯпена кхаджджеййам̣. сеййатха̄петарахи кхаджджа̄мӣ’’тиа̄дина̄ кхаджджанӣйапарийа̄йена (сам̣. ни. 3.79) кха̄дака̄ти, ‘‘со аниччам̣ рӯпам̣ ‘аниччам̣ рӯпа’нти йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ йамакасутте (сам̣. ни. 3.85) аничча̄дика̄ти. йадипи имасмим̣ вибхан̇ге ависесена кхандха̄ вутта̄, ба̄хуллена пана упа̄да̄наккхандха̄нам̣ тадантогадха̄нам̣ дат̣т̣хаббата̄ вутта̄ти ведитабба̄ти.

десита̄диччабандхуна̄ти деситам̣ а̄диччабандхуна̄, десита̄ни ва̄. га̄тха̄сукхаттхам̣ ануна̄сикалопо, ника̄ралопо ва̄ като.

гахетум̣ на сакка̄ти ничча̄дивасена гахетум̣ на йуттанти аттхо.

рӯпена сан̣т̣ха̄нена пхалакасадисо диссама̄но кхарабха̄ва̄бха̄ва̄ пхалакакиччам̣ на каротӣти ‘‘на сакка̄ там̣ гахетва̄ пхалакам̣ ва̄ а̄санам̣ ва̄ ка̄ту’’нти а̄ха. на татха̄ тит̣т̣хатӣти ничча̄дика̄ на хотӣти аттхо, тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи ва̄ ничча̄диггахан̣авасена уппа̄да̄дианантарам̣ бхиджджанато гахита̄ка̄ра̄ хутва̄ на тит̣т̣хатӣти аттхо. кот̣исатасахассасан̇кхйа̄ти идам̣ на ган̣анапариччхедадассанам̣, бахубха̄вадассанамева панетам̣ дат̣т̣хаббам̣. удакаджаллаканти удакаласикам̣. йатха̄ удакатале биндунипа̄таджанито ва̄то удакаджаллакам̣ сан̇кад̣д̣хитва̄ пут̣ам̣ катва̄ пуппхул̣ам̣ на̄ма кароти, евам̣ ваттхумхи а̄рамман̣а̄па̄тхагаманаджанито пхассо анупаччхиннам̣ килесаджаллам̣ сахака̄рӣпаччайантарабха̄вена сан̇кад̣д̣хитва̄ веданам̣ на̄ма кароти. идан̃ча килесехи мӯлака̄ран̣абхӯтехи а̄рамман̣асса̄данабхӯтехи ча ниббаттам̣ ват̣т̣агатаведанам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. уккат̣т̣хапариччхедена ва̄ чатта̄ро паччайа̄ вутта̄, ӯнехипи пана уппаджджатева.

на̄на̄лаккхан̣оти ван̣н̣агандхарасапхасса̄дӣхи на̄на̄сабха̄во. ма̄йа̄йа дасситам̣ рӯпам̣ ‘‘ма̄йа̄’’ти а̄ха. пан̃чапи упа̄да̄наккхандха̄ асубха̄дисабха̄ва̄ ева килеса̄сучиваттхубха̄ва̄дитоти асубха̄дито дат̣т̣хабба̄ ева. татха̄пи каттхачи кочи висесо сукхаггахан̣ӣйо хотӣти а̄ха ‘‘висесато ча̄’’тиа̄ди. таттха чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ чатувипалла̄саппаха̄накара̄ти тесам̣ гочарабха̄вена рӯпаккхандха̄дӣсу асубха̄дивасена дат̣т̣хаббата̄ вутта̄.

кхандхехи на вихан̃н̃ати паривидитасабха̄ватта̄. випассакопи хи тесам̣ випаттийам̣ на дуккхама̄паджджати, кхӣн̣а̄савесу пана ваттаббамева наттхи. те хи а̄йатимпи кхандхехи на ба̄дхӣйантӣти. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣ париджа̄на̄тӣти ‘‘а̄ха̄расамудайа̄ рӯпасамудайо’’ти (сам̣. ни. 3.56-57) вуттатта̄ аджджхаттикарӯпе чхандара̄гам̣ паджаханто тасса самудайабхӯте кабал̣ӣка̄ра̄ха̄репи чхандара̄гам̣ паджахатӣти аттхо, айам̣ паха̄напарин̃н̃а̄. аджджхаттикарӯпам̣ пана паригган̣ханто тасса паччайабхӯтам̣ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рампи паригган̣ха̄тӣти н̃а̄тапарин̃н̃а̄. тасса ча удайавайа̄нупассӣ хотӣти тӣран̣апарин̃н̃а̄ ча йоджетабба̄. ка̄мара̄габхӯтам̣ абхиджджхам̣ сандха̄йа ‘‘абхиджджха̄ка̄йагантха’’нти а̄ха. асубха̄нупассана̄йа хи ка̄мара̄гаппаха̄нам̣ хотӣти. ка̄мара̄гамукхена ва̄ саббалобхаппаха̄нам̣ вадати. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти вуттатта̄ а̄ха̄рапариджа̄нане вуттанайена пхассапариджа̄нанан̃ча йоджетаббам̣.

сукхаттхамева бхавапаттхана̄ хотӣти ведана̄йа тан̣хам̣ паджаханто бхавогхам̣ уттарати. саббам̣ веданам̣ дуккхато пассанто аттано парена апуббам̣ дуккхам̣ уппа̄дитам̣, сукхам̣ ва̄ вина̄ситам̣ на пассати, тато ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣ’’тиа̄диа̄гха̄таваттхуппаха̄нато бйа̄па̄дака̄йагантхам̣ бхиндати. ‘‘сукхабахуле сугатибхаве суддхӣ’’ти гахетва̄ госӣлаговата̄дӣхи суддхим̣ пара̄масанто сукхапаттхана̄васенева пара̄масатӣти ведана̄йа тан̣хам̣ паджаханто сӣлаббатупа̄да̄нам̣ на упа̄дийати. маносан̃четана̄ сан̇кха̄раккхандхова, сан̃н̃а̄ пана там̣сампайутта̄ти сан̃н̃а̄сан̇кха̄ре анаттато пассанто маносан̃четана̄йа чхандара̄гам̣ паджахати ева, тан̃ча паригган̣ха̄ти тӣрети ча̄ти ‘‘сан̃н̃ам̣ сан̇кха̄ре…пе… париджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣.

авиджджа̄йа вин̃н̃а̄н̣е гханаггахан̣ам̣ хотӣти гханавиниббхогам̣ катва̄ там̣ аниччато пассанто авиджджогхам̣ уттарати. мохабаленева сӣлаббатапара̄ма̄сам̣ хотӣти там̣ паджаханто сӣлаббатапара̄ма̄сака̄йагантхам̣ бхиндати.

‘‘йан̃ча кхо етам̣, бхиккхаве, вуччати читтам̣ итипи мано итипи вин̃н̃а̄н̣ам̣ итипи, татра̄ссутава̄ путхуджджано на̄лам̣ ниббиндитум̣, на̄лам̣ вираджджитум̣, на̄лам̣ вимуччитум̣. там̣ кисса хету? дӣгхараттам̣хетам̣, бхиккхаве, ассутавато путхуджджанасса аджджхоситам̣ мама̄йитам̣ пара̄мат̣т̣хам̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти (сам̣. ни. 2.61) –

вачанато вин̃н̃а̄н̣ам̣ ниччато пассанто дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ упа̄дийатӣти аниччато пассанто там̣ на упа̄дийатӣти.

кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.