(1) вибхан̇гава̄ро
53. йа̄ кусалаттике лабханти, на та̄йева ведана̄ттика̄дӣсӯти тикападана̄наттаматтена вина̄ мӯла̄васа̄навасена садисатам̣ сандха̄йа ‘‘на та̄йева̄’’ти вуттам̣, на ча кевалам̣ тикантарейева, кусалаттикепи пана йа̄ пат̣иччава̄ре лабханти, на та̄йева паччайава̄ра̄дӣсӯти саббапуччха̄сама̄харан̣ам̣ идха каттаббамева. дхамма̄нуломапаччанӣйе ча тикапат̣т̣ха̄не витаккаттикапӣтиттика̄нам̣ виссаджджане сабба̄пета̄ виссаджджанам̣ лабхантӣти еттха пӣтиттикаггахан̣ам̣ на ка̄таббам̣. на хи таттха екӯнапан̃н̃а̄са пуччха̄ виссаджджанам̣ лабхантӣти.
тена саддхинти тена сахаджа̄тапаччайабхӯтена саддхинти аттхо дат̣т̣хаббо. ‘‘йа̄ва ниродхагамана̄ уддхам̣ паджджатӣ’’ти ча ‘‘уппа̄да̄дайо ва̄ па̄пун̣а̄тӣ’’ти ча вачанехи кхан̣аттайасаман̇гӣ уппаджджатӣти вуччатӣти анун̃н̃а̄там̣ вийа хоти, уппа̄даккхан̣асаман̇гӣйева пана евам̣ вуттоти дат̣т̣хаббо.
йасма̄ пана еко кхандхо екасса̄тиа̄ди идха кусалавачанена гахите кхандхе сандха̄йа вуттам̣. ведана̄ттика̄дӣсу пана екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча двиннам̣, две пат̣ичча екассапи, хетудука̄дӣсу ча сан̇кха̄раккхандхекадесам̣ пат̣ичча сан̇кха̄раккхандхекадесассапи уппатти вутта̄ти саха уппаджджама̄на̄нам̣ саббесам̣ дхамма̄нам̣ паччайо хонто екекассапи дукатика̄дибхеда̄нан̃ча паччайо на̄ма хотийева, татха̄ дука̄дибхеда̄нан̃ча̄ти.
‘‘рӯпена саддхим̣ ануппаттито а̄руппавипа̄кан̃ча на гахетабба’’нти вуттам̣, там̣ пана на саббасмим̣ етасмим̣ вачане гахетаббам̣, атха кхо ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нан̃ча рӯпа’’нти еттхева. на кевалан̃ча а̄руппавипа̄кова, атха кхо локуттаравипа̄какирийа̄бйа̄катампи а̄руппе уппаджджама̄нам̣ еттха на гахетаббам̣. ‘‘випа̄ка̄бйа̄катам̣ кирийа̄бйа̄катам̣ екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча тайо кхандха̄’’ти еттха пана на кин̃чи рӯпена вина̄ саха ва̄ уппаджджама̄нам̣ сахетукам̣ випа̄какирийа̄бйа̄катам̣ аггахитам̣ на̄ма аттхи. таттха пана йам̣ рӯпена саха уппаджджати, тасса паччайуппаннависесам̣ дассетум̣ ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нан̃ча рӯпа’’нти вуттам̣.
‘‘ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄’’ти еттаке ваттаббе паччайабхӯтасса ваттхусса ‘‘кат̣атта̄ ча рӯпа’’нти етасмим̣ са̄ман̃н̃авачане паччайуппаннабха̄вена аггахитата̄паттим̣ нива̄ретум̣ ‘‘кхандхе пат̣ичча ваттхӯ’’ти вуттам̣. кхандхе пат̣ичча ваттху, ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄ти ва̄ ваттхукхандха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайабхӯта̄нам̣ паччайабха̄вависесадассанаттхам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхам̣ вачанадвайам̣ вуттам̣ са̄ман̃н̃ена гахитампи висум̣ уддхат̣ам̣.
маха̄бхӯтепи пат̣ичча уппаттидассанаттанти йам̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ кат̣атта̄рӯпан̃ча упа̄да̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпаггахан̣ена вина̄ ‘‘кхандхе пат̣ичча уппаджджатӣ’’ти вуттам̣, тасса маха̄бхӯтепи пат̣ичча уппаттидассанаттханти аттхо. етасмим̣ пана дассане кхандхапаччайасахита̄сахитан̃ча саббам̣ упа̄да̄рӯпам̣ ито паресу сахаджа̄тапаччайа̄дӣсу сан̇гахитанти имаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘кат̣атта̄рӯпам̣ пат̣исандхийампӣ’’ти пи-саддо вуттоти дат̣т̣хаббо.
маха̄бхӯте пат̣ичча упа̄да̄рӯпанти вуттанайена̄ти ‘‘маха̄бхӯте пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти еттха аттхато айам̣ найо вуттоти сандха̄йа̄ха.
54. рӯпамиссака̄ паха̄йа̄ти йа̄су пуччха̄су рӯпена вина̄ паччайуппаннам̣ на лаббхати, атха кхо рӯпамиссакамева лаббхати, та̄ паха̄йа̄ти адхиппа̄йо.
57. ‘‘тин̣н̣ам̣ саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хотӣ’’ти вачанатоти габбхасеййакапат̣исандхийа̄ пан̃чаккхандхасаббха̄вена та̄йа сама̄налаккхан̣а̄ сабба̄пи пан̃чавока̄рапат̣исандхи оккантина̄мака̄ти са̄дхети. парипун̣н̣адхамма̄нам̣ виссаджджанам̣ еттха аттхӣти парипун̣н̣ависсаджджана̄.
еттха ча ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тайо…пе… маха̄бхӯте пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.53) етта̄вата̄ пан̃чавока̄ре саббам̣ читтакаммасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ дасситам̣. авасесам̣ пана дассетум̣ ‘‘ба̄хира’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ба̄хиранти етена аниндрийабаддхарӯпам̣ дассети, пуна а̄ха̄расамут̣т̣ха̄нам̣ утусамут̣т̣ха̄нанти етехи саббам̣ индрийабаддхам̣ а̄ха̄раутусамут̣т̣ха̄нарӯпам̣. таттха ‘‘утусамут̣т̣ха̄нам̣ ека’’нтиа̄дина̄ асан̃н̃асатта̄нампи утусамут̣т̣ха̄нам̣ вуттамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи таттха тасса ваджджане ка̄ран̣ам̣ аттхӣти. а̄димхи пана ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄ди ависесавачанам̣ сахаджа̄там̣ арӯпампи паччайам̣ хета̄дике ча паччайе бахутаре лабхантам̣ читтасамут̣т̣ха̄накат̣атта̄рӯпадвайам̣ саха сан̇ган̣хитва̄ вуттам̣, еван̃ча катва̄ тасса парийоса̄не ‘‘маха̄бхӯте пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти вуттам̣, тасма̄ таттха кат̣атта̄рӯпам̣ читтасамут̣т̣ха̄насамбандхам̣ там̣сама̄нагатикам̣ пан̃чавока̄ре ваттама̄намева гахитанти аггахитам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ дассетум̣ ‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣ екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄ди вуттам̣, тасма̄ упа̄да̄рӯпам̣ идхапи каммапаччайавибхан̇ге вийа ‘‘маха̄бхӯте пат̣ичча кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.63) кат̣атта̄рӯпабха̄вависит̣т̣хам̣ упа̄да̄рӯпам̣ гахитанти дат̣т̣хаббам̣. на хи вуттасса утусамут̣т̣ха̄насса пунавачане пайоджанам̣ аттхӣти.
касма̄ пана йатха̄ ба̄хира̄дӣсу ‘‘маха̄бхӯте пат̣ичча упа̄да̄рӯпа’’нти ависесетва̄ упа̄да̄рӯпам̣ вуттам̣, евам̣ аватва̄ читтакаммаджаупа̄да̄рӯпа̄ни ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти хетупаччайа̄дӣсу саха ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ упа̄да̄рӯпам̣ асан̃н̃асатта̄нам̣…пе… кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти адхипатипаччайа̄дӣсу висум̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпабха̄вакат̣атта̄рӯпабха̄вехи висесетва̄ва вутта̄нӣти? таттха ба̄хираггахан̣а̄дӣхи вийа еттха маха̄бхӯта̄нам̣ кеначи ависеситатта̄. апича иддхичиттаниббатта̄нам̣ каммапаччайа̄нан̃ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄нам̣ ба̄хирарӯпа̄йатана̄дӣнам̣ читтам̣ камман̃ча хета̄дӣсу на кочи паччайо, а̄ха̄раутусамут̣т̣ха̄на̄нам̣ пана читтам̣ паччха̄джа̄табха̄вена упаттхамбхакамева, на джанакам̣, маха̄бхӯта̄нева пана тесам̣ сахаджа̄та̄дибха̄вена джанака̄ни, тасма̄ сатипи читтена каммена ча вина̄ абха̄ве хета̄дипаччайабхӯтехи арӯпехи уппаджджама̄на̄ни читтасамут̣т̣ха̄нарӯпакат̣атта̄рӯпабхӯта̄нева упа̄да̄рӯпа̄ни хонти, на ан̃н̃а̄нӣти имам̣ висесам̣ дассетум̣ читтакаммаджесвева упа̄да̄рӯпесу висесанам̣ катам̣. ан̃н̃а̄ни ва̄ сама̄наджа̄тикена рӯпена самут̣т̣ха̄на̄ни па̄кат̣ависесана̄нева̄ти на висесанам̣ араханти, ета̄ни пана асама̄наджа̄тикехи арӯпехи самут̣т̣хита̄ни висесанам̣ арахантӣти висесита̄нӣти ведитабба̄ни. йатха̄ ва̄ читтакамма̄ни читтакаммасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ сависесена паччайабха̄вена паччайа̄ хонти сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вато мӯлакаран̣абха̄вато ча, на евам̣ утуа̄ха̄ра̄ там̣самут̣т̣ха̄на̄нанти читтакаммаджа̄нева висум̣ висесанам̣ араханти. итара̄ни пана маха̄бхӯтависесенева висесита̄ни, идха упа̄да̄рӯпависесанена маха̄бхӯта̄ни вийа. на хи ан̃н̃атарависесанам̣ убхайависесанам̣ на хотӣти.
58. ан̃н̃аман̃н̃апаччайе кхандхе пат̣ичча ваттху, ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄ти кхандхаваттхӯнам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайата̄дассанена пуббе висум̣ паччайабха̄вена дассита̄нам̣ кхандха̄нам̣ екато паччайабха̄во дассито хотӣти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘чатуннампи кхандха̄нам̣ екато ваттхуна̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайатам̣ дассетум̣ вутта’’нти. ‘‘кхандхе пат̣ичча ваттхӯ’’ти идам̣ пана чатуннампи кхандха̄нам̣ екато пат̣иччаттхапхаран̣ата̄дассанаттхам̣, ‘‘ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄’’ти ваттхусса. на кевалан̃ча кхандха̄нам̣ идхева, хетупаччайа̄дӣсупи айамева найо. таттха саббесам̣ кхандха̄нам̣ висум̣ пат̣иччаттхапхаран̣атам̣ дассетва̄ пуна ‘‘ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄’’ти ваттхуссапи дассита̄йа ‘‘екам̣ кхандхан̃ча ваттхун̃ча пат̣ичча тайо кхандха̄’’тиа̄дина̄ кхандхаваттхӯнан̃ча дассита̄йева хотӣти дат̣т̣хабба̄.
касма̄ панеттха ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча абйа̄като дхаммо уппаджджати ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄, кусале кхандхе пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄на̄ маха̄бхӯта̄’’ти евама̄ди на вуттам̣, нану йадева пат̣иччаттхам̣ пхарати, на тенева ан̃н̃аман̃н̃апаччайена бхавитаббам̣ хетупаччайа̄дӣхи вийа. на хи йам̣ ‘‘екам̣ тайо две ча кхандхе пат̣ичча̄’’ти вуттам̣, те хетупаччайабхӯта̄ ева хонти. еса найо а̄рамман̣апаччайа̄дӣсупи. паччайава̄ре ча ‘‘абйа̄катам̣ дхаммам̣ паччайа̄ кусало дхаммо уппаджджати ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.256) вуттам̣, на ваттху кусала̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайо хоти, атха ча пана там̣паччайа̄ кхандха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ уппатти вутта̄ ева. йадипи кусала̄ кхандха̄ маха̄бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ на хонти, татха̄пи те пат̣ичча тесам̣ уппатти ваттабба̄ сийа̄ти? на ваттабба̄ кхандхасахаджа̄та̄нам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ кхандха̄нам̣ паччайабха̄ва̄бха̄вато. ан̃н̃аман̃н̃асаддо хи на хета̄дисаддо вийа нирапеккхо, сахаджа̄та̄дисаддо вийа ва̄ ан̃н̃атара̄пеккхо, атха кхо йатха̄вуттетаретара̄пеккхо. паччайапаччайуппанна̄ ча кхандха̄ маха̄бхӯта̄ идха йатха̄вутта̄ бхавеййум̣, тесу ча маха̄бхӯта̄ кхандха̄нам̣ на кочи паччайо. йасса ча сайам̣ паччайо, тато тена таннисситена ва̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайена уппаджджама̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ уппаджджатӣти ваттаббатам̣ арахати, йатха̄ кхандхе пат̣ичча кхандха̄, ваттхум̣ паччайа̄ кхандха̄. тасма̄ аттано паччайасса паччайатта̄бха̄вато тадапеккхатта̄ ча ан̃н̃аман̃н̃асаддасса кхандхе пат̣ичча паччайа̄ ча маха̄бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ уппатти на вутта̄, на ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ ча вутта̄. кхандха̄ пана ваттхум̣ паччайа̄ уппаджджама̄на̄ ваттхусса паччха̄джа̄тапаччайа̄ хонти, таннисситена ча ан̃н̃аман̃н̃апаччайена уппаджджанти. тасма̄ ваттхум̣ паччайа̄ кхандха̄нам̣ кусала̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ уппатти вутта̄ти.
59. на са̄ гахита̄ти чаккха̄йатана̄дӣни ниссайабхӯта̄ни пат̣ичча̄ти на вуттанти адхиппа̄йо. ниссайапаччайабха̄вена пана на чаккха̄йатана̄дӣни а̄рамман̣апаччайабха̄вена рӯпа̄йатана̄дӣни вийа на гахита̄нӣти.
60. двӣсу упаниссайесу ваттаббамева наттхи, а̄рамман̣ӯпаниссайампи пана йе лабханти, тесам̣ васена а̄рамман̣апаччайасадисанти евам̣ вуттанти дассетум̣ ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’ти а̄ха. таттха ‘‘на саббе акусала̄ абйа̄ката̄ а̄рамман̣ӯпаниссайам̣ лабхантӣ’’ти пуримапа̄т̣хо. кусала̄пи пана махаггата̄ екантена, ка̄ма̄вачара̄ ча када̄чи на лабхантӣти ‘‘на саббе кусала̄кусала̄бйа̄ката̄’’ти пат̣ханти.
61. пуреджа̄тапаччайе йатха̄ ан̃н̃аттха паччайам̣ аниддиситва̄ва десана̄ ката̄, евам̣ акатва̄ касма̄ ‘‘ваттхум̣ пуреджа̄тапаччайа̄’’ти вуттанти? нийамасаббха̄ва̄. хетуа̄дӣсу хи нийамо наттхи. на хи техи уппаджджама̄на̄нам̣ алобха̄дӣсу кусала̄дӣсу рӯпа̄дӣсу ча айамева паччайоти нийамо аттхи, идха пана ваттху на ваттхудхаммесу пуреджа̄тапаччайа̄ уппаджджама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ нийамато чхаббидхам̣ ваттху пуреджа̄тапаччайо хотӣти имаматтхам̣ дассетум̣ идам̣ вуттам̣. а̄рамман̣апуреджа̄тампи хи ваттхупуреджа̄те авиджджама̄не на лаббхати, еван̃ча катва̄ пат̣исандхивипа̄касса напуреджа̄тапаччайа̄ ева уппатти вутта̄, паччуппанна̄рамман̣ассапи тасса пуреджа̄тапаччайо на уддхат̣о. ‘‘невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммам̣ пат̣ичча випа̄ко дхаммо уппаджджати пуреджа̄тапаччайа̄’’ти етассапи ала̄бхато таттха ‘‘пуреджа̄те тӣн̣ӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.3.124) вуттанти.
63. татха̄ пат̣исандхиккхан̣е маха̄бхӯта̄нанти маха̄бхӯта̄нам̣ екаккхан̣икана̄на̄ккхан̣икакаммапаччайавасенева тадупа̄да̄рӯпа̄нампи вадатӣти ча дат̣т̣хаббам̣. кат̣атта̄рӯпа̄нанти паваттийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нанти адхиппа̄йо.
64. йатха̄ла̄бхавасена̄ти индрийарӯпесу йам̣ йам̣ пат̣исандхийам̣ лаббхати, тасса тасса васена.
69. виппайуттапаччайа̄ уппаджджама̄на̄нампи кесан̃чи нийамато ваттху виппайуттапаччайо, кесан̃чи кхандха̄, на ча сама̄навиппайуттапаччайа̄ ева кусала̄дике пат̣ичча уппаджджама̄на̄ уппаджджанти, атха кхо на̄на̄виппайуттапаччайа̄пи, тасма̄ там̣ висесам̣ дассетум̣ ‘‘ваттхум̣ виппайуттапаччайа̄, кхандхе виппайуттапаччайа̄’’ти таттха таттха вуттам̣. таттха тада̄йаттавуттита̄йа паччайуппанно паччайам̣ паччайам̣ каротӣти имассаттхасса васена упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. ваттхум̣ кхандхе виппайуттапаччайакаран̣атоти айан̃хеттха аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ваттхум̣ пат̣ичча виппайуттапаччайа̄, ваттхуна̄ виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентена̄’’ти аттхо вутто, таттха кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ ваттхум̣ пат̣ичча уппатти наттхӣти ‘‘ваттхум̣ пат̣ичча̄’’ти на сакка̄ ваттунти, идам̣ пана пат̣иччасаддена айоджетва̄ ‘‘пат̣ичча уппаджджанти ваттхум̣ виппайуттапаччайа̄’’ти йоджетва̄ тассаттхо ‘‘ваттхуна̄ виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентена̄’’ти вуттоти дат̣т̣хаббо. ким̣ пана пат̣ичча̄ти? йам̣ ‘‘екам̣ кхандха’’нтиа̄дикам̣ па̄л̣ийам̣ пат̣ичча̄ти вуттам̣. тамева аттхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ ‘‘ваттхум̣ виппайуттапаччайа̄ти кхандхе пат̣ичча кхандха̄, ваттхуна̄ виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентена̄’’ти пат̣ханти. анантаратта̄ па̄кат̣асса абйа̄катачиттасамут̣т̣ха̄нассева гахан̣ам̣ ма̄ хотӯти ‘‘абйа̄катачиттасамут̣т̣ха̄нампи кусала̄кусалачиттасамут̣т̣ха̄нампӣ’’ти а̄ха. а̄саннампи дӯрампи саббанти вуттам̣ хотӣти.
71-72. ‘‘име вӣсати паччайа̄ти сам̣кхипитва̄ дассита̄нам̣ васенетам̣ вутта’’нти вуттам̣. таттха йади екенапи десанам̣ сам̣кхиттам̣ сам̣кхиттамева, а̄димхи пана тайо паччайа̄ виппайуттапаччайо екампи падам̣ апариха̄петва̄ виттха̄рита̄ти те чатта̄ро паччха̄джа̄тан̃ча ваджджетва̄ ‘‘име екӯнавӣсати паччайа̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄. еттака̄ хи сам̣кхипитва̄ дассита̄ти. йе пана па̄л̣ийам̣ виттха̄ритам̣ авиттха̄ритан̃ча саббам̣ сан̇гахетва̄ вуттанти ваданти, тесам̣ ‘‘име тевӣсати паччайа̄’’ти па̄т̣хена бхавитаббам̣. а̄димхи пана тайо паччайе виттха̄рите ваджджетва̄ йато пабхути сан̇кхепо а̄раддхо, тато чатуттхато пабхути сам̣кхиттам̣ виттха̄ритан̃ча саха гахетва̄ ‘‘име тевӣсати паччайа̄’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
вибхан̇гава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.