1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. дхаммасан̇гахе тикадукавасена сан̇гахита̄нам̣ дхамма̄нам̣ вибхан̇ге кхандха̄дивибха̄гам̣ дассетва̄ татха̄сан̇гахитавибхатта̄нам̣ дха̄тукатха̄йа сан̇гаха̄сан̇гаха̄диппабхедам̣ ватва̄ йа̄йа пан̃н̃аттийа̄ тесам̣ сабха̄вато упа̄да̄йа ча пан̃н̃а̄панам̣ хоти, там̣ пабхедато дассетум̣ ‘‘чха пан̃н̃аттийо’’тиа̄дина̄ пуггалапан̃н̃атти а̄раддха̄. таттха йе дхамме пубба̄парийабха̄вена паваттама̄не асабха̄васамӯхавасена упа̄да̄йа ‘‘пуггало, иттхӣ, пурисо, дево, мануссо’’тиа̄дика̄ пуггалапан̃н̃атти хоти, тесам̣ ан̃н̃есан̃ча ба̄хирарӯпанибба̄на̄нам̣ сасабха̄васамӯхасасабха̄вабхедавасена пан̃н̃а̄пана̄ сабха̄вапан̃н̃аттӣти кхандхапан̃н̃аттиа̄дика̄ пан̃чавидха̄ ведитабба̄. та̄йа дхаммасан̇гаха̄дӣсу вибхатта̄ сабха̄вапан̃н̃атти сабба̄пи сан̇гахита̄ хоти. пуггалапан̃н̃атти пана асабха̄вапан̃н̃атти. та̄йа ча самайавимутта̄диппабхеда̄йа саттасанта̄нагате парин̃н̃еййа̄дисабха̄вадхамме упа̄да̄йа паваттито падха̄на̄йа ‘‘виха̄ро ман̃чо’’тиа̄дика̄ ча сабба̄ асабха̄вапан̃н̃атти сан̇гахита̄ хоти.
етта̄вата̄ ча пан̃н̃атти на̄ма виджджама̄напан̃н̃атти авиджджама̄напан̃н̃атти ча. та̄ ева хи вомисса̄ итара̄ чатассоти. тасма̄ та̄сам̣ дассанена имасмим̣ пакаран̣е сабба̄ пан̃н̃аттийо дассита̄ти ведитабба̄. кхандха̄дипан̃н̃аттӣсу пана чхасу ан̃н̃аттха адасситаппабхедам̣ идхева ча дасситаппабхедам̣ пуггалапан̃н̃аттим̣ упа̄да̄йа имасса пакаран̣асса пуггалапан̃н̃аттӣти на̄мам̣ вуттанти ведитаббам̣. йе дхамме идха пан̃н̃апетука̄моти пан̃н̃аттийа̄ ваттхубха̄вена дассетука̄моти адхиппа̄йо. на хи етасмим̣ пакаран̣е пан̃н̃а̄панам̣ кароти, ваттхӯхи пана пан̃н̃аттийо дассетӣти.
кхандха̄ти пан̃н̃а̄пана̄ти идам̣ кхандха̄ти рӯпам̣ патхавӣтиа̄дика̄ сабба̄пи са̄ман̃н̃аппабхедапан̃н̃а̄пана̄ на̄ма хоти, там̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. пан̃н̃а̄пана̄ти етасса пана дассана̄ т̣хапана̄ти ете две аттха̄, тесам̣ пака̄сана̄ никкхипана̄ти. таттха ‘‘рӯпаккхандхо…пе… ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ самайавимутто’’тиа̄дина̄ идамевам̣на̄макам̣ идамевам̣на̄маканти там̣там̣кот̣т̣ха̄сикакаран̣ам̣ бодханамева никкхипана̄, на пан̃н̃апетабба̄нам̣ ман̃ча̄дӣнам̣ вийа т̣ха̄насамбандхакаран̣ам̣. йо пана̄йам̣ ‘‘на̄мапан̃н̃атти хи дассети ча т̣хапети ча̄’’ти каттуниддесо като, со бха̄вабхӯта̄йа каран̣абхӯта̄йа ва̄ на̄мапан̃н̃аттийа̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ дит̣т̣хата̄йа т̣хапитата̄йа ча там̣нимиттатам̣ сандха̄йа катоти ведитаббо.
виджджама̄напан̃н̃аттӣтиа̄дина̄ вачанена па̄л̣ийам̣ ана̄гататам̣ сандха̄йа ‘‘па̄л̣имуттакена̄’’тиа̄дима̄ха. кусала̄кусалассева̄ти кусала̄кусаласса вийа. виджджама̄насса̄ти етасса аттхо сатоти, тасса аттхо самбхӯтасса̄ти. виджджама̄насса сатоти ва̄ виджджама̄набхӯтасса̄ти аттхо. тамеваттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘самбхӯтасса̄’’ти. тена авиджджама̄набха̄вам̣ пат̣иккхипати. татха̄ авиджджама̄насса̄ти йатха̄ кусала̄дӣни акусала̄дисабха̄вато, пхасса̄дайо ча ведана̄дисабха̄вато виниваттасабха̄ва̄ни виджджанти, татха̄ авиджджама̄насса йе дхамме упа̄да̄йа ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти упаладдхи хоти, те апанетва̄ техи виниваттасса иттхиа̄дисабха̄васса абха̄вато асамбхӯтасса̄ти аттхо. йам̣ панетасса ‘‘тена̄ка̄рена авиджджама̄насса ан̃н̃ена̄ка̄рена виджджама̄насса̄’’ти аттхам̣ кечи ваданти, таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ пан̃н̃аттидуке вуттамева. авиджджама̄непи сабха̄ве локанируттим̣ анугантва̄ анабхинивесена читтена ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти гахан̣асаббха̄ва̄ ‘‘локанируттиматтасиддхасса̄’’ти а̄ха. са̄бхинивесена пана читтена гайхама̄нам̣ пан̃чамасачча̄дикам̣ на сабха̄вато, на̄пи сан̇кетена сиддханти ‘‘сабба̄ка̄ренапи анупалаббханеййа’’нти вуттам̣. та̄су имасмим̣…пе… лаббхантӣти имасмим̣ пакаран̣е сарӯпато тиссаннам̣ а̄гататам̣ сандха̄йа вуттам̣.
йатха̄вуттасса пана ат̣т̣хакатха̄найасса авиродхена а̄чарийава̄да̄ йоджетабба̄, тасма̄ пан̃н̃апетаббат̣т̣хена чеса̄ пан̃н̃аттӣти етасса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃апетаббаматтат̣т̣хена пан̃н̃аттӣти аттхо. пан̃н̃апетаббампи хи сасабха̄вам̣ таджджапараматтхана̄мала̄бхато на парато лабхитаббам̣ пан̃н̃аттина̄мам̣ лабхати, нисабха̄вам̣ пана сабха̄ва̄бха̄вато на аттано сабха̄вена на̄мам̣ лабхатӣти. саттотиа̄дикена на̄мена пан̃н̃апитаббаматтат̣т̣хена пан̃н̃аттӣти на̄мам̣ лабхати, нисабха̄ва̄ ча сатта̄дайо. на хи сасабха̄васса рӯпа̄дӣхи екаттена ан̃н̃аттена ва̄ анупалаббхасабха̄вата̄ аттхӣти.
кирӣт̣ам̣ макут̣ам̣, там̣ асса аттхӣти кирӣт̣ӣ. етасмин̃ча а̄чарийава̄де анӯнена лаккхан̣ена бхавитаббанти саббасамородхо ка̄таббо. дутийам̣ татийанти евам̣пака̄ра̄ хи упанидха̄пан̃н̃атти упаниккхиттакапан̃н̃атти ча сан̇кха̄таббаппадха̄натта̄ чхапи пан̃н̃аттийо бхаджатӣти йуттам̣ ваттум̣, итара̄ ча йатха̄йогам̣ там̣ там̣ пан̃н̃аттинти. дутийам̣ татийам̣ две тӣн̣ӣтиа̄ди пана сан̇кха̄ на̄ма ка̄чи наттхӣти та̄сам̣ упа̄да̄сантатипан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣, итара̄сан̃ча упанидха̄пан̃н̃аттӣнам̣ йатха̄нидассита̄нам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но а̄ха ‘‘сеса̄ авиджджама̄напаккхан̃чева авиджджама̄ненаавиджджама̄напаккхан̃ча бхаджантӣ’’ти. дутийам̣ татийам̣ две тӣн̣ӣтиа̄дӣнам̣ упанидха̄упаниккхиттакапан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вамева ман̃н̃ати. йан̃хи пат̣хама̄дикам̣ апеккхитва̄ йасса чека̄дикасса упаниккхипитва̄ пан̃н̃а̄пӣйати, тан̃ча сан̇кха̄нам̣ кин̃чи наттхӣти. татха̄ сантатипан̃н̃аттийа̄ ча. на хи асӣти а̄сӣтико ча виджджама̄ноти.
екачча̄ бхӯмипан̃н̃аттӣти ка̄ма̄вачара̄дипан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ха. ка̄ма̄вачара̄дӣ хи сабха̄вадхамма̄ти адхиппа̄йо. ка̄моти пана ока̄се гахите авиджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃атти еса̄ бхавитум̣ арахати, камманиббаттаккхандхесу гахитесу виджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃атти. йатха̄ пана вачанасан̇кха̄та̄йа вачанасамут̣т̣ха̄пакачетана̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ кирийа̄йа бха̄н̣акоти пуггаласса пан̃н̃атти виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттипаккхам̣ бхаджати, евам̣ кисо тхӯлоти рӯпа̄йатанасан̇кха̄тена сан̣т̣ха̄нена пуггала̄дӣнам̣ пан̃н̃а̄пана̄ виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти бхавитум̣ арахати. сан̣т̣ха̄нанти ва̄ рӯпа̄йатане аггахите авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти. рӯпам̣ пхассотиа̄дика̄ пана виджджама̄напан̃н̃атти руппана̄дикиччавасена киччапан̃н̃аттийам̣, паччаттадхаммана̄мавасена паччаттапан̃н̃аттийам̣ ва̄ авародхетабба̄. виджджама̄на̄виджджама̄напан̃н̃аттӣсу ча вутта̄су та̄сам̣ вомиссата̄васена паватта̄ итара̄пи вутта̄йева хонтӣти айампи а̄чарийава̄до саббасан̇га̄хакоти дат̣т̣хаббо.
2. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’тиа̄дикасса аттхам̣ дассенто ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄ти йа̄вата̄ рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти, етта̄вата̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти, евам̣ па̄л̣ийоджанам̣ катва̄ сан̇кхепаппабхедавасена айам̣ аттхо вуттоти ведитаббо. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’ти, ‘‘кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти хи имасса аттхо ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато пан̃чаккхандха̄ти ва̄’’ти етена дассито, ‘‘йа̄вата̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дикасса пана ‘‘пабхедато рӯпаккхандхо’’тиа̄дикена̄ти. таттха рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти пабхеданидассанаматтаметам̣. тена авуттопи саббо сан̇гахито хотӣти ‘‘татра̄пи рӯпаккхандхо ка̄ма̄вачаро’’тиа̄ди вуттам̣. айам̣ ва̄ еттха па̄л̣ийа̄ аттхайоджана̄ – ‘‘йа̄вата̄’’ти идам̣ саббехи падехи йоджетва̄ йаттака̄ пан̃чаккхандха̄, таттака̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти. йаттако пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ таппабхеда̄нан̃ча рӯпаккхандха̄дӣнам̣ пабхедо, таттако кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедоти пакаран̣антаре вуттена ваттхубхедена кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедам̣ дассети. еса найо ‘‘йа̄вата̄ а̄йатана̄на’’нтиа̄дӣсупи.
7. екадесенева̄ти уддесаматтенева̄ти аттхо.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.