пуггалапан̃н̃аттипакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄
1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. дхаммасан̇гахе тикадукавасена сан̇гахита̄нам̣ дхамма̄нам̣ вибхан̇ге кхандха̄дивибха̄гам̣ дассетва̄ татха̄сан̇гахитавибхатта̄нам̣ дха̄тукатха̄йа сан̇гаха̄сан̇гаха̄диппабхедам̣ ватва̄ йа̄йа пан̃н̃аттийа̄ тесам̣ сабха̄вато упа̄да̄йа ча пан̃н̃а̄панам̣ хоти, там̣ пабхедато дассетум̣ ‘‘чха пан̃н̃аттийо’’тиа̄дина̄ пуггалапан̃н̃атти а̄раддха̄. таттха йе дхамме пубба̄парийабха̄вена паваттама̄не асабха̄васамӯхавасена упа̄да̄йа ‘‘пуггало, иттхӣ, пурисо, дево, мануссо’’тиа̄дика̄ пуггалапан̃н̃атти хоти, тесам̣ ан̃н̃есан̃ча ба̄хирарӯпанибба̄на̄нам̣ сасабха̄васамӯхасасабха̄вабхедавасена пан̃н̃а̄пана̄ сабха̄вапан̃н̃аттӣти кхандхапан̃н̃аттиа̄дика̄ пан̃чавидха̄ ведитабба̄. та̄йа дхаммасан̇гаха̄дӣсу вибхатта̄ сабха̄вапан̃н̃атти сабба̄пи сан̇гахита̄ хоти. пуггалапан̃н̃атти пана асабха̄вапан̃н̃атти. та̄йа ча самайавимутта̄диппабхеда̄йа саттасанта̄нагате парин̃н̃еййа̄дисабха̄вадхамме упа̄да̄йа паваттито падха̄на̄йа ‘‘виха̄ро ман̃чо’’тиа̄дика̄ ча сабба̄ асабха̄вапан̃н̃атти сан̇гахита̄ хоти.
етта̄вата̄ ча пан̃н̃атти на̄ма виджджама̄напан̃н̃атти авиджджама̄напан̃н̃атти ча. та̄ ева хи вомисса̄ итара̄ чатассоти. тасма̄ та̄сам̣ дассанена имасмим̣ пакаран̣е сабба̄ пан̃н̃аттийо дассита̄ти ведитабба̄. кхандха̄дипан̃н̃аттӣсу пана чхасу ан̃н̃аттха адасситаппабхедам̣ идхева ча дасситаппабхедам̣ пуггалапан̃н̃аттим̣ упа̄да̄йа имасса пакаран̣асса пуггалапан̃н̃аттӣти на̄мам̣ вуттанти ведитаббам̣. йе дхамме идха пан̃н̃апетука̄моти пан̃н̃аттийа̄ ваттхубха̄вена дассетука̄моти адхиппа̄йо. на хи етасмим̣ пакаран̣е пан̃н̃а̄панам̣ кароти, ваттхӯхи пана пан̃н̃аттийо дассетӣти.
кхандха̄ти пан̃н̃а̄пана̄ти идам̣ кхандха̄ти рӯпам̣ патхавӣтиа̄дика̄ сабба̄пи са̄ман̃н̃аппабхедапан̃н̃а̄пана̄ на̄ма хоти, там̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. пан̃н̃а̄пана̄ти етасса пана дассана̄ т̣хапана̄ти ете две аттха̄, тесам̣ пака̄сана̄ никкхипана̄ти. таттха ‘‘рӯпаккхандхо…пе… ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ самайавимутто’’тиа̄дина̄ идамевам̣на̄макам̣ идамевам̣на̄маканти там̣там̣кот̣т̣ха̄сикакаран̣ам̣ бодханамева никкхипана̄, на пан̃н̃апетабба̄нам̣ ман̃ча̄дӣнам̣ вийа т̣ха̄насамбандхакаран̣ам̣. йо пана̄йам̣ ‘‘на̄мапан̃н̃атти хи дассети ча т̣хапети ча̄’’ти каттуниддесо като, со бха̄вабхӯта̄йа каран̣абхӯта̄йа ва̄ на̄мапан̃н̃аттийа̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ дит̣т̣хата̄йа т̣хапитата̄йа ча там̣нимиттатам̣ сандха̄йа катоти ведитаббо.
виджджама̄напан̃н̃аттӣтиа̄дина̄ вачанена па̄л̣ийам̣ ана̄гататам̣ сандха̄йа ‘‘па̄л̣имуттакена̄’’тиа̄дима̄ха. кусала̄кусалассева̄ти кусала̄кусаласса вийа. виджджама̄насса̄ти етасса аттхо сатоти, тасса аттхо самбхӯтасса̄ти. виджджама̄насса сатоти ва̄ виджджама̄набхӯтасса̄ти аттхо. тамеваттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘самбхӯтасса̄’’ти. тена авиджджама̄набха̄вам̣ пат̣иккхипати. татха̄ авиджджама̄насса̄ти йатха̄ кусала̄дӣни акусала̄дисабха̄вато, пхасса̄дайо ча ведана̄дисабха̄вато виниваттасабха̄ва̄ни виджджанти, татха̄ авиджджама̄насса йе дхамме упа̄да̄йа ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти упаладдхи хоти, те апанетва̄ техи виниваттасса иттхиа̄дисабха̄васса абха̄вато асамбхӯтасса̄ти аттхо. йам̣ панетасса ‘‘тена̄ка̄рена авиджджама̄насса ан̃н̃ена̄ка̄рена виджджама̄насса̄’’ти аттхам̣ кечи ваданти, таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ пан̃н̃аттидуке вуттамева. авиджджама̄непи сабха̄ве локанируттим̣ анугантва̄ анабхинивесена читтена ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти гахан̣асаббха̄ва̄ ‘‘локанируттиматтасиддхасса̄’’ти а̄ха. са̄бхинивесена пана читтена гайхама̄нам̣ пан̃чамасачча̄дикам̣ на сабха̄вато, на̄пи сан̇кетена сиддханти ‘‘сабба̄ка̄ренапи анупалаббханеййа’’нти вуттам̣. та̄су имасмим̣…пе… лаббхантӣти имасмим̣ пакаран̣е сарӯпато тиссаннам̣ а̄гататам̣ сандха̄йа вуттам̣.
йатха̄вуттасса пана ат̣т̣хакатха̄найасса авиродхена а̄чарийава̄да̄ йоджетабба̄, тасма̄ пан̃н̃апетаббат̣т̣хена чеса̄ пан̃н̃аттӣти етасса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃апетаббаматтат̣т̣хена пан̃н̃аттӣти аттхо. пан̃н̃апетаббампи хи сасабха̄вам̣ таджджапараматтхана̄мала̄бхато на парато лабхитаббам̣ пан̃н̃аттина̄мам̣ лабхати, нисабха̄вам̣ пана сабха̄ва̄бха̄вато на аттано сабха̄вена на̄мам̣ лабхатӣти. саттотиа̄дикена на̄мена пан̃н̃апитаббаматтат̣т̣хена пан̃н̃аттӣти на̄мам̣ лабхати, нисабха̄ва̄ ча сатта̄дайо. на хи сасабха̄васса рӯпа̄дӣхи екаттена ан̃н̃аттена ва̄ анупалаббхасабха̄вата̄ аттхӣти.
кирӣт̣ам̣ макут̣ам̣, там̣ асса аттхӣти кирӣт̣ӣ. етасмин̃ча а̄чарийава̄де анӯнена лаккхан̣ена бхавитаббанти саббасамородхо ка̄таббо. дутийам̣ татийанти евам̣пака̄ра̄ хи упанидха̄пан̃н̃атти упаниккхиттакапан̃н̃атти ча сан̇кха̄таббаппадха̄натта̄ чхапи пан̃н̃аттийо бхаджатӣти йуттам̣ ваттум̣, итара̄ ча йатха̄йогам̣ там̣ там̣ пан̃н̃аттинти. дутийам̣ татийам̣ две тӣн̣ӣтиа̄ди пана сан̇кха̄ на̄ма ка̄чи наттхӣти та̄сам̣ упа̄да̄сантатипан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣, итара̄сан̃ча упанидха̄пан̃н̃аттӣнам̣ йатха̄нидассита̄нам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но а̄ха ‘‘сеса̄ авиджджама̄напаккхан̃чева авиджджама̄ненаавиджджама̄напаккхан̃ча бхаджантӣ’’ти. дутийам̣ татийам̣ две тӣн̣ӣтиа̄дӣнам̣ упанидха̄упаниккхиттакапан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вамева ман̃н̃ати. йан̃хи пат̣хама̄дикам̣ апеккхитва̄ йасса чека̄дикасса упаниккхипитва̄ пан̃н̃а̄пӣйати, тан̃ча сан̇кха̄нам̣ кин̃чи наттхӣти. татха̄ сантатипан̃н̃аттийа̄ ча. на хи асӣти а̄сӣтико ча виджджама̄ноти.
екачча̄ бхӯмипан̃н̃аттӣти ка̄ма̄вачара̄дипан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ха. ка̄ма̄вачара̄дӣ хи сабха̄вадхамма̄ти адхиппа̄йо. ка̄моти пана ока̄се гахите авиджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃атти еса̄ бхавитум̣ арахати, камманиббаттаккхандхесу гахитесу виджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃атти. йатха̄ пана вачанасан̇кха̄та̄йа вачанасамут̣т̣ха̄пакачетана̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ кирийа̄йа бха̄н̣акоти пуггаласса пан̃н̃атти виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттипаккхам̣ бхаджати, евам̣ кисо тхӯлоти рӯпа̄йатанасан̇кха̄тена сан̣т̣ха̄нена пуггала̄дӣнам̣ пан̃н̃а̄пана̄ виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти бхавитум̣ арахати. сан̣т̣ха̄нанти ва̄ рӯпа̄йатане аггахите авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти. рӯпам̣ пхассотиа̄дика̄ пана виджджама̄напан̃н̃атти руппана̄дикиччавасена киччапан̃н̃аттийам̣, паччаттадхаммана̄мавасена паччаттапан̃н̃аттийам̣ ва̄ авародхетабба̄. виджджама̄на̄виджджама̄напан̃н̃аттӣсу ча вутта̄су та̄сам̣ вомиссата̄васена паватта̄ итара̄пи вутта̄йева хонтӣти айампи а̄чарийава̄до саббасан̇га̄хакоти дат̣т̣хаббо.
2. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’тиа̄дикасса аттхам̣ дассенто ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄ти йа̄вата̄ рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти, етта̄вата̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти, евам̣ па̄л̣ийоджанам̣ катва̄ сан̇кхепаппабхедавасена айам̣ аттхо вуттоти ведитаббо. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’ти, ‘‘кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти хи имасса аттхо ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато пан̃чаккхандха̄ти ва̄’’ти етена дассито, ‘‘йа̄вата̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дикасса пана ‘‘пабхедато рӯпаккхандхо’’тиа̄дикена̄ти. таттха рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти пабхеданидассанаматтаметам̣. тена авуттопи саббо сан̇гахито хотӣти ‘‘татра̄пи рӯпаккхандхо ка̄ма̄вачаро’’тиа̄ди вуттам̣. айам̣ ва̄ еттха па̄л̣ийа̄ аттхайоджана̄ – ‘‘йа̄вата̄’’ти идам̣ саббехи падехи йоджетва̄ йаттака̄ пан̃чаккхандха̄, таттака̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти. йаттако пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ таппабхеда̄нан̃ча рӯпаккхандха̄дӣнам̣ пабхедо, таттако кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедоти пакаран̣антаре вуттена ваттхубхедена кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедам̣ дассети. еса найо ‘‘йа̄вата̄ а̄йатана̄на’’нтиа̄дӣсупи.
7. екадесенева̄ти уддесаматтенева̄ти аттхо.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ниддесаван̣н̣ана̄
1. екаканиддесаван̣н̣ана̄
1. джха̄нан̇га̄нева вимоккхоти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘вимоккхасахаджа̄тена на̄мака̄йена̄’’ти. йена хи саддхинтиа̄дина̄ пат̣хамам̣ саман̇гибха̄ваттхам̣ виварати. пхассенапи пхут̣т̣ха̄йева на̄ма̄ти етена ‘‘апичеса̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ дутийам̣ сампхассена пхусанаттхам̣, итарехи итаре ка̄ран̣аттхе. саман̇гибха̄вапхусанака̄ран̣абха̄ва̄ хи пхусана̄ти вутта̄ти. пунапи пат̣хаматтхамева дуббин̃н̃еййатта̄ виваранто ‘‘татра̄сса̄’’тиа̄дима̄ха. т̣хапетва̄ та̄ни ан̇га̄ни сеса̄ атирекапан̣н̣а̄садхамма̄ти еттха ведана̄соманассиндрийа̄ни сан̇гахита̄нӣти а̄ха ‘‘чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’ти. евам̣ сати ведана̄соманассиндрийехи сукхасса пхуситаббатта̄ тин̣н̣ан̃ча тесам̣ анан̃н̃атта̄ тенева тасса пхусана̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, ведайита̄дхипатийат̣т̣хехи упаниджджха̄йанабха̄вапат̣ила̄бхасса вуттатта̄. атха ва̄ т̣хапетва̄ та̄ни ан̇га̄нӣти ан̇га̄нам̣ бахутта̄ бахувачанам̣. тесу пана паччекампи йоджана̄ ка̄табба̄ ‘‘витаккам̣ т̣хапетва̄’’тиа̄дина̄. таттха ‘‘сукхам̣ т̣хапетва̄’’ти имисса̄ йоджана̄йа сеса̄ тайо кхандха̄ хонти, итара̄су чатта̄роти. саббайоджана̄су ча тайо анто катва̄ ‘‘чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’ти вуттам̣.
2. йо асамайавимоккхена екаччехи а̄савехи вимутто асамайавимоккхӯпаниссайала̄бхена ча са̄тисайена самайавимоккхена, со ева самайавимутто. со хи тена вимутто джха̄нала̄бхӣ секкхо рӯпа̄рӯпабхавато апунара̄ват̣т̣ако ка̄мара̄га̄дӣхи татха̄вимуттова хотӣти самайавимуттапан̃н̃аттим̣ ладдхум̣ арахати. путхуджджано пана джха̄нала̄бхӣ пунара̄ват̣т̣акадхаммо пуна ка̄мара̄га̄дисамуда̄ча̄рабха̄вато вимутто на̄ма на хотӣти самайавимуттапан̃н̃аттим̣ на̄рахати, тена со ‘‘самайавимутто’’ти на вутто. арахато пана апариккхӣн̣а̄ а̄сава̄ наттхи, йато вимуччеййа. дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раматта̄ хи тасса ат̣т̣ха вимоккха̄ти. тасма̄ тасса на ат̣т̣ха вимоккха̄ самайавимуттапан̃н̃аттибха̄васса асамайавимуттапан̃н̃аттибха̄васса ва̄ ка̄ран̣ам̣. тадака̄ран̣абха̄вамева дассетум̣ ‘‘на хева кхо…пе… вихаратӣ’’ти вуттам̣, на суккхавипассакассева асамайавимуттабха̄вам̣ дассетунти дат̣т̣хаббам̣. саббопи хи араха̄ асамайавимуттоти. ба̄хира̄нанти локуттарато бахибхӯта̄нам̣, локийа̄нанти аттхо.
3. арӯпаккхандханибба̄наматтава̄чако арӯпасаддо на хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘рӯпато ан̃н̃а’’нтиа̄ди вуттам̣. читтаман̃джӯсанти сама̄дхим̣. абхин̃н̃а̄дӣнан̃хи дхамма̄нам̣ па̄дакабха̄вена сама̄дхи ман̃джӯса̄садисо хоти. аддха̄нам̣ пхаритунти дӣгхака̄лам̣ бйа̄петум̣, паваттетунти аттхо. ‘‘саммаджджитабба’’нти чинтетва̄ таттха а̄дарасса акататта̄ ваттабхедоти ведитаббо. евам̣ ваттабхедаматтена нат̣т̣ха̄ пана сама̄патти ка̄маччханда̄дӣхи нат̣т̣ха̄ вийа на кин̃чена пачча̄харитабба̄ хоти мандапа̄рипантхакатта̄, тасма̄ ваттасамитакаран̣аматтенева пачча̄харитаббатта̄ ‘‘аппентова нисӣдӣ’’ти а̄ха.
4. аттано анурӯпена пама̄дена вӣтина̄мента̄нампи сама̄патти на куппатӣти парихӣно на̄ма на хоти, тасмим̣ тасмим̣ бйа̄сан̇ге пат̣исам̣хат̣аматте сама̄паджджитум̣ саматтхата̄йа̄ти адхиппа̄йо. ‘‘кисса пана, бханте, кхӣн̣а̄савасса бхиккхуно ла̄бхасакка̄расилоко антара̄йа̄йа̄ти? йа̄ хисса са̄, а̄нанда, акуппа̄ четовимутти, на̄хам̣ тасса̄ ла̄бхасакка̄расилокам̣ антара̄йа̄йа вада̄ми. йе ча кхвасса, а̄нанда, аппаматтасса а̄та̄пино пахитаттасса вихарато дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄ адхигата̄, теса̄хамасса ла̄бхасакка̄расилокам̣ антара̄йа̄йа вада̄мӣ’’ти сутте (сам̣. ни. 2.179) пана самайена самайам̣ а̄паджджанена парихаритабба̄нам̣ сама̄паттисукхавиха̄ра̄нам̣ тасмим̣ тасмим̣ бйа̄сан̇гака̄ле аниппхаттито ла̄бхасакка̄расилоко антара̄йоти вуттоти адхиппа̄йенасса тена авиродхо ведитаббо.
5. дхамма̄нам̣…пе… пӣти еттха ‘‘дхаммехӣ’’ти ваттаббам̣. идха хи та̄хи сама̄паттӣхи париха̄йеййа̄ти дхаммехи пуггаласса париха̄нампи апариха̄нампи вуттам̣. таттха ча пуггаласса пама̄дама̄гамма та̄ сама̄паттийо куппеййунти дхамма̄нам̣ куппанам̣ акуппанан̃ча вуттам̣, пуггаласса пана париха̄надхамма̄намева вина̄соти вачанана̄наттаматтена вачанаттхана̄наттаматтена ва̄ парийа̄йантарата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.
7-8. четана̄ сама̄паттичетана̄ тада̄йӯхана̄ ча. анураккхан̣а̄ сама̄паттиупака̄ра̄нупака̄рапаригга̄хика̄ пан̃н̃а̄сахита̄ сати. та̄хи четийама̄наанураккхийама̄насама̄паттӣнам̣ бхабба̄ четана̄бхабба̄ анураккхан̣а̄бхабба̄.
10. путхуджджанаготтанти путхуджджанасиккхам̣, путхуджджанагата̄ тиссо сиккха̄ атикканта̄ти аттхо. та̄ хи сам̣йоджанаттайа̄нупаччхедена ‘‘путхуджджанасиккха̄’’ти вуччантӣти.
11. арахаттамаггат̣т̣хо ча ват̣т̣абхайато пан̃н̃уббегена уббиджджанто уддхамбха̄гийасам̣йоджанехи упаратоти бхайӯпарато на̄ма̄ти а̄ха ‘‘сатта секкха̄ бхайӯпарата̄’’ти.
12. бхаван̇гапан̃н̃а̄вирахита̄ ‘‘випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гата̄’’ти имина̄ гахита̄ти тихетукапат̣исандхика̄ кечи ‘‘дуппан̃н̃а̄’’ти имина̄ гайхантӣти дассенто а̄ха ‘‘аппат̣иладдхамаггапхалӯпаниссайа̄’’ти. пан̃н̃а̄йа хи вина̄ на тадупаниссайо аттхӣти.
14. йаттха нийата̄нийатавомисса̄ паватти аттхи, таттхева нийатадхамма̄ хонтӣти уттаракурӯсу тадабха̄ва̄ нийато на̄ма наттхӣти дассенто ‘‘йа̄ пана уттаракурука̄на’’нтиа̄дима̄ха.
16. терасасу сӣсесу палибодхасӣса̄дӣни паваттасӣсан̃ча парийа̄дийитабба̄ни, адхимоккхасӣса̄дӣни парийа̄дака̄ни, парийа̄дакапхалам̣ гочарасӣсам̣. тан̃хи висайаджджхаттапхалавимоккхоти. парийа̄дакасса маггасса пхаласса ча а̄рамман̣ам̣ сан̇кха̄расӣсам̣ сан̇кха̄равивекабхӯто ниродхоти парийа̄дийитабба̄нам̣ парийа̄дакапхала̄рамман̣а̄нам̣ саха вийа сам̣сиддхидассанена самасӣсибха̄вам̣ дассетум̣ пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.87) тераса сӣса̄ни вутта̄ни. идха пана ‘‘апуббам̣ ачаримам̣ а̄савапарийа̄да̄нан̃ча хоти джӣвитапарийа̄да̄нан̃ча̄’’ти вачанато тесу килесапаваттасӣса̄намева васена йоджанам̣ каронто ‘‘таттха килесасӣса’’нтиа̄дима̄ха. таттха паваттасӣсампи ват̣т̣ато вут̣т̣хаханто магго чутито уддхам̣ аппаваттикаран̣авасена йадипи парийа̄дийати, йа̄ва пана чути, та̄ва паваттисаббха̄вато ‘‘паваттасӣсам̣ джӣвитиндрийам̣ чутичиттам̣ парийа̄дийатӣ’’ти а̄ха. килесапарийа̄да̄нена пана аттано анантарам̣ вийа ниппха̄детабба̄ паччавеккхан̣ава̄ра̄ ча килесапарийа̄да̄нассева ва̄ра̄ти ваттаббатам̣ араханти. ‘‘вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти (ма. ни. 1.78; сам̣. ни. 3.12, 14) вачанато хи паччавеккхан̣апарисама̄панена килесапарийа̄да̄нам̣ сама̄питам̣ на̄ма хоти. там̣ пана парисама̄панам̣ йади чутичиттена хоти, тенева джӣвитапарисама̄панан̃ча хотӣти има̄йа ва̄рачутисамата̄йа килесапарийа̄да̄наджӣвитапарийа̄да̄на̄нам̣ апубба̄чаримата̄ хотӣти а̄ха ‘‘ва̄расамата̄йа̄’’ти. бхаван̇гам̣ отаритва̄ паринибба̄йатӣти еттха паринибба̄начиттамева бхаван̇готаран̣абха̄вена вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
17. маха̄пайоготи маха̄кирийо випаттикаран̣амаха̄мегхут̣т̣ха̄на̄ка̄равина̄со. тит̣т̣хеййа̄ти вина̄со наппаваттеййа̄ти аттхо.
18. аран̣ӣйатта̄ти пайирупа̄ситаббатта̄.
20. йа̄йа катакиччата̄ хоти, та̄йа аггавиджджа̄йа адхигата̄йа тевиджджата̄бха̄во ниппарийа̄йата̄, са̄ ча а̄гаманавасена сиддха̄ са̄тисайа̄ тевиджджата̄ти а̄ха ‘‘а̄гаманӣйамева дхура’’нти.
22. таттха ча̄ти нимиттаттхе бхуммам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппаттийа̄ а̄дха̄рабха̄ве ва̄. таттхева хи саббан̃н̃утам̣ патто на̄ма хотӣти.
23. анануссутесу дхаммесӯти ча анануссутесу саччесӯти аттхо.
24. ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дике (ма. ни. 2.248; 3.312; пат̣и. ма. 1.209; дха. са. 248) ниродхасама̄паттианте ат̣т̣ха вимоккхе ватва̄ ‘‘йато кхо, а̄нанда, бхиккху име ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати, а̄нанда, бхиккху убхатобха̄гавимутто’’ти йадипи маха̄нида̄насутте вуттам̣, там̣ пана убхатобха̄гавимуттасет̣т̣хавасена вуттанти идха кӣт̣а̄гирисуттавасена саббаубхатобха̄гавимуттасан̇гахаттхам̣ ‘‘ат̣т̣ха сама̄паттийо сахаджа̄тана̄мака̄йена пат̣илабхитва̄ вихаратӣ’’ти а̄ха. кӣт̣а̄гирисутте хи ‘‘идха, бхиккхаве, екаччо пуггало йе те санта̄ вимоккха̄ атиккамма рӯпе а̄руппа̄, те ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, пуггало убхатобха̄гавимутто’’ти (ма. ни. 2.182) арӯпасама̄паттивасена чатта̄ро убхатобха̄гавимутта̄ вутта̄, убхатобха̄гавимуттасет̣т̣хо ча вутталаккхан̣опапаттитоти. ка̄йасаккхимхипи есева найо.
пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти на а̄сава̄ пан̃н̃а̄йа пассанти, дассанака̄ран̣а̄ пана париккхӣн̣а̄ дисва̄ париккхӣн̣а̄ти вутта̄. дассана̄йаттапариккхайатта̄ ева хи дассанам̣ пуримакирийа̄ хотӣти. на̄манисситако есоти есо убхатобха̄гавимутто рӯпато муччитва̄ на̄мам̣ нисса̄йа т̣хито пуна тато муччанато ‘‘на̄манисситако’’ти ватва̄ тасса ча са̄дхакам̣ суттам̣ ватва̄ ‘‘ка̄йадвайато сувимуттатта̄ убхатобха̄гавимутто’’ти а̄ха̄ти аттхо. сутте хи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанала̄бхино упасӣвабра̄хман̣асса бхагавата̄ на̄мака̄йа̄ вимуттоти убхатобха̄гавимуттоти муни аккха̄тоти.
пат̣хаматтхерава̄де двӣхи бха̄гехи вимутто убхатобха̄гавимутто, дутийаттхерава̄де убхато бха̄гато вимуттоти убхатобха̄гавимуттоти, татийаттхерава̄де двӣхи бха̄гехи две ва̄ре вимуттоти айаметесам̣ висесо. таттха вимуттоти килесехи вимутто, килесавиккхамбханасамуччхеданехи ва̄ ка̄йадвайато вимуттоти аттхо дат̣т̣хаббо. арӯпа̄вачарам̣ пана на̄мака̄йато ча вимуттанти нӣваран̣асан̇кха̄тана̄мака̄йато вимуттанти вуттам̣ хоти. тан̃хи нӣваран̣адӯрӣбха̄вена на̄мака̄йато рӯпатан̣ха̄виккхамбханена рӯпака̄йато ча вимуттатта̄ екадесена убхатобха̄гавимуттам̣ на̄ма хотӣти арахаттамаггасса па̄дакабхӯтам̣ убхатобха̄гавимуттана̄мала̄бхасса ка̄ран̣ам̣ бхавитум̣ йуттанти адхиппа̄йо.
25. етесу хи екопи ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣ на хотӣти убхатобха̄гавимуттабха̄васса ка̄ран̣абхӯтам̣ рӯпака̄йато вимуттам̣ екампи вимоккхам̣ анадхигатоти адхиппа̄йо. арӯпа̄вачаресу хи екампи адхигато убхатобха̄гавимуттабха̄вака̄ран̣апат̣ила̄бхато ат̣т̣хавимоккхекадесена тена там̣на̄мада̄не саматтхена ‘‘ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣ’’твева вуччати. тена̄ха ‘‘арӯпа̄вачараджджха̄несу пана̄’’тиа̄ди.
26. пхут̣т̣хантам̣ саччхикаротӣти пхут̣т̣ха̄нам̣ анто пхут̣т̣ханто, пхут̣т̣ха̄нам̣ арӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ анантаро ка̄лоти адхиппа̄йо. аччантасам̣йоге четтха упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. пхут̣т̣ха̄нантарака̄ламева саччхикароти саччхика̄таббопа̄йена̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘екамантам̣ нисӣдӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.165) вийа бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄ етам̣. йо хи арӯпаджджха̄нена рӯпака̄йато на̄мака̄йекадесато ча виккхамбханавимоккхена вимутто, тена ниродхасан̇кха̄то вимоккхо а̄лочито пака̄сито вийа хоти, на пана ка̄йена саччхикато. ниродхам̣ пана а̄рамман̣ам̣ катва̄ екаччесу а̄савесу кхепитесу тена со саччхикато хоти, тасма̄ со саччхика̄таббам̣ ниродхам̣ йатха̄а̄лочитам̣ на̄мака̄йена саччхикаротӣти ка̄йасаккхӣти вуччати, на ту вимуттоти екачча̄нам̣ а̄сава̄нам̣ апариккхӣн̣атта̄.
27. дит̣т̣хатта̄ паттоти етена чатусаччадассанасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ ниродхасса паттатам̣ дӣпети. ‘‘дит̣т̣хантам̣ патто’’ти ва̄ па̄т̣хо, дассанасан̇кха̄тасса сота̄паттимагган̃а̄н̣асса анантарам̣ паттоти вуттам̣ хоти. пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа хи йа̄ва аггамагга̄ дит̣т̣хиппаттоти.
28. имам̣ пана найам̣ ‘‘но’’ти пат̣иккхипитва̄ти еттха дит̣т̣хиппаттасаддха̄вимуттабха̄ваппатта̄нам̣ пан̃н̃а̄на̄наттам̣ вуттам̣, на пана йена висесена со висесо патто, со вуттоти имам̣ досам̣ дисва̄ пат̣иккхепо катоти дат̣т̣хаббо. а̄гамат̣т̣хакатха̄сӯти ча вачанена а̄гаманӣйана̄наттасаннит̣т̣ха̄намева тхирам̣ каротӣти ведитаббам̣. саддаханто вимуттоти етена саббатха̄ авимуттассапи саддха̄маттена вимуттабха̄вам̣ дассети. саддха̄вимуттоти ва̄ саддха̄йа адхимуттоти аттхо.
29. пан̃н̃ам̣ ва̄хетӣти пан̃н̃ам̣ са̄тисайам̣ паваттетӣти аттхо. пан̃н̃а̄ имам̣ пуггалам̣ вахатӣти нибба̄на̄бхимукхам̣ гаметӣти аттхо.
31. евам̣ маггаккхан̣епӣти айам̣ апи-саддо касма̄ вутто, нану арийена ат̣т̣хан̇гикена маггена саманна̄гато маггаккхан̣е ева хотӣти тада̄ ева сота̄панно на̄ма̄ти а̄паннанти? на̄паннам̣. маггена хи аттана̄ садисасса ат̣т̣хан̇гикасса ва̄ саттан̇гикасса ва̄ пхаласса сототи на̄мам̣ диннанти тенапи саманна̄гатасса сота̄паннабха̄вато, сотена ва̄ маггена паваттетум̣ апарихӣнена пхалат̣т̣хопи саманна̄гато ева на̄ма, на ча тена пат̣хамамаггаккхан̣е вийа сото сама̄паджджийама̄но, тасма̄ сама̄паннасотатта̄ пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа ‘‘сота̄панно’’ти ваттум̣ йутто. вуттан̃хи ‘‘йе кечи, бхиккхаве, майи авеччаппасанна̄, саббе те сота̄панна̄. тесам̣ сота̄панна̄нам̣ пан̃чаннам̣ идха нит̣т̣ха̄, пан̃чаннам̣ идха виха̄йа нит̣т̣ха̄’’ти (а. ни. 10.64). таттха дутийапхалат̣т̣ха̄дӣнам̣ висум̣ на̄мам̣ аттхӣти пат̣хамапхалат̣т̣хо ева итарехи висесийама̄но ‘‘сота̄панно’’ти ваттум̣ йуттоти со ева идха̄дхиппето. пат̣иладдхамаггена буджджхатӣти етена пат̣иладдхамаггасса чатусаччапаччавеккхан̣а̄дӣнам̣ упаниссайабха̄вам̣ дассети. самбодхи парам̣ айанам̣ ниссайо етасса̄ти хи самбодхипара̄йан̣оти. дутийенаттхена самбодхи парам̣ айанам̣ гати етасса̄ти самбодхипара̄йан̣о.
32. кевалена куласаддена маха̄куламева вуччатӣти а̄ха ‘‘маха̄бхогакулесуйева ниббаттатӣти аттхо’’ти.
33. кхандхабӣджам̣ на̄ма пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣. ихат̣т̣хаканиджджха̄никавасенева имасмим̣ т̣ха̄не катхита̄ти саджджха̄нако аджджхаттасам̣йоджанасамуччхеде акатепи ана̄га̄мисабха̄го ана̄ваттидхаммо идха ган̣анӯпаго на хоти, хет̣т̣ха̄ упари ча сам̣саран̣ако ка̄мабхавагато хӣнаджджха̄нако идха ган̣анӯпаготи адхиппа̄йо.
34. йам̣ ваттаббанти ‘‘двӣхи ка̄ран̣ехи танубха̄во ведитаббо’’тиа̄ди йам̣ ваттаббам̣ сийа̄ти аттхо.
36. упапаннам̣ ва̄ саманантара̄ти упапаннам̣ ва̄ етена пуггалена хоти, атха саманантара̄ арийамаггам̣ сан̃джанети. аппаттам̣ ва̄ вемаджджхам̣ а̄йуппама̄н̣анти а̄йуппама̄н̣ам̣ тасса пуггаласса вемаджджхам̣ аппаттам̣ хоти, еттхантаре арийамаггам̣ сан̃джанетӣти айаметтха па̄л̣иаттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘аппатва̄ паббатам̣ надӣ’’ти вийа а̄йуппама̄н̣ам̣ вемаджджхам̣ аппаттам̣ ва̄ хутва̄ти парасаддайоге парато бхӯто хутва̄ саддо вачанасесабхӯто пайуттоти ведитаббо.
37. упахачча̄ти етасса упагантва̄ти аттхо, тена вемаджджха̄тиккамо ка̄лакирийопагаманан̃ча сан̇гахитам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘атиккамитва̄ вемаджджха’’нтиа̄ди.
40. уддхам̣ва̄хибха̄вена̄ти уддхам̣ вахатӣти уддхам̣ва̄хӣ, тан̣ха̄сотам̣ ват̣т̣асотам̣ ва̄, тасса бха̄во, тена уддхам̣ва̄хибха̄вена̄ти вуттам̣ хоти. авихесу уддхам̣сото йадипи таттха паринибба̄йӣ на хоти, йаттха ва̄ таттха ва̄ гантва̄ паринибба̄йату, паринибба̄йино пана тасса асан̇кха̄рапаринибба̄йита̄ сасан̇кха̄рапаринибба̄йита̄ ча аттхӣти таттха даса ана̄га̄мино вутта̄, евам̣ атаппа̄дӣсупи. анупахаччатала̄ти аппаттатала̄. асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йӣнам̣ лахуса̄лахусагатика̄ ева париттавипулатин̣акат̣т̣хаджха̄пакапаппат̣ика̄садисата̄ ведитабба̄, на уппаджджитва̄ва нибба̄йанака̄дӣхи адхиматтата̄ вийа самуддам̣ патва̄ нибба̄йанакато анадхиматтата̄ вийа ча антара̄ упахаччапаринибба̄йӣхи уддхам̣сотато ча адхиматта̄надхиматтата̄. те ева хи асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йиноти. тато махантатарети вачанам̣ тин̣акат̣т̣хаджха̄панасаматтхапаппат̣ика̄дассанаттхам̣, на адхиматта на̄дхиматтадассанаттханти.
но часса но ча ме сийа̄ти авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дикам̣ хетупан̃чакам̣ но ча асса, вин̃н̃а̄н̣а̄дикам̣ идам̣ пхалапан̃чакам̣ ваттама̄нам̣ но ча ме сийа̄ти аттхо. тена атӣтабхавасам̣сиддхито дуккхасамудайато имасса дуккхасса паваттидассанато паччайасамудайат̣т̣хена кхандха̄нам̣ удайадассанапат̣ипатти вутта̄ хоти. на бхависсати, на ме бхависсатӣти йади етарахи хетупан̃чакам̣ на бхависсати, ана̄гате пхалапан̃чакам̣ на ме бхависсатӣти аттхо. етена паччайаниродхат̣т̣хена вайадассанапат̣ипатти вутта̄ хоти, етарахи ана̄гате ча аттаттанийанива̄ран̣авасена сун̃н̃ата̄пат̣ипатти ва̄ чатӯхипи вутта̄. йадаттхӣти йам̣ аттхи. бхӯтанти сасабха̄вам̣ ниббаттам̣ ва̄ йатха̄дит̣т̣хаудайаббайам̣ йатха̄дит̣т̣хасун̃н̃атам̣ ва̄ кхандхапан̃чакам̣ парикаппитаиттхипурисасатта̄дибха̄варахитам̣ на̄марӯпаматтанти аттхо. виват̣т̣а̄нупассана̄йа виват̣т̣ама̄насо там̣ бхӯтам̣ паджаха̄мӣти упеккхам̣ пат̣илабхати, сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ена упеккхако хотӣти вуттам̣ хоти.
бхаве на раджджати, самбхаве на раджджатӣти ависит̣т̣хе висит̣т̣хе ча бхаве на раджджатӣти кечи ваданти. паччуппанно пана бхаво бхаво, ана̄гато джа̄тийа̄ гахан̣ена гахито самбхавоти ведитаббо. атха ва̄ бхавоти бхӯтамева вуччати, самбхаво тада̄ха̄ро, тасмим̣ двайе на раджджатӣти секкхапат̣ипаттим̣ дассети. бхӯте хи сасамбхаве ча вира̄го секкхапат̣ипатти. йатха̄ха ‘‘бхӯтамиданти, бханте, йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассати, бхӯтамиданти йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ бхӯтасса ниббида̄йа вира̄га̄йа ниродха̄йа пат̣ипанно хоти. тада̄ха̄расамбхаванти йатха̄бхӯтам̣…пе… дисва̄ тада̄ха̄расамбхавасса ниббида̄йа…пе… пат̣ипанно хоти. тада̄ха̄раниродха̄йа йам̣ бхӯтам̣, там̣ ниродхадхамманти йатха̄бхӯтам̣…пе… дисва̄ ниродхадхаммасса ниббида̄йа вира̄га̄йа ниродха̄йа пат̣ипанно хоти. евам̣ кхо, бханте, секкхо хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.31). атхуттарӣти атха евам̣ араджджама̄но уттари сантам̣ падам̣ нибба̄нам̣ ануккамена маггапан̃н̃а̄йа самма̄ пассати, тан̃ча кхвасса падам̣ на саббена саббам̣ саччхикатам̣ чатуттхамаггенева саччхика̄таббасса тасса тена асаччхикататта̄.
екаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дуканиддесаван̣н̣ана̄
63. кассачи килесасса авиккхамбхитатта̄ кассачи катхан̃чи авимутто ка̄мабхаво аджджхаттаггахан̣асса висесапаччайоти аджджхаттам̣ на̄ма. таттха бандханам̣ аджджхаттасам̣йоджанам̣, тена сампайутто аджджхаттасам̣йоджано.
83. ка̄ран̣ена вина̄ паваттахитачитто ака̄ран̣аваччхало. ана̄гатампи пайоджанам̣ апеккхама̄но пуримаггахитам̣ там̣ катам̣ упа̄да̄йа катан̃н̃ӯ ева на̄ма хоти, на пуббака̄рӣти а̄ха ‘‘кариссати ме’’тиа̄ди. тамоджотипара̄йан̣о пун̃н̃апхалам̣ анупаджӣванто ева пун̃н̃а̄ни каротӣти ‘‘пуббака̄рӣ’’ти вутто. ‘‘ин̣ам̣ демӣ’’ти сан̃н̃ам̣ каротӣти евам̣сан̃н̃ам̣ акаронтопи каронто вийа хотӣти аттхо.
86. аччхамам̣сам̣ лабхитва̄ сӯкарамам̣санти на куккучча̄йатӣти аччхамам̣санти джа̄нантопи сӯкарамам̣санти на куккучча̄йати, маддитва̄ вӣтиккаматӣти вуттам̣ хоти.
90. титтоти нит̣т̣хитакиччата̄йа нируссукко.
дуканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. тиканиддесаван̣н̣ана̄
91. сесасам̣варабхедена̄ти маносам̣варабхедена, сатисам̣вара̄дибхедена ва̄. акусаласӣласаманна̄гамена̄ти ‘‘катаме ча тхапати акусала̄ сӣла̄? акусалам̣ ка̄йакаммам̣ акусалам̣ вачӣкаммам̣ па̄пако а̄джӣво’’ти вуттехи саманна̄гамена. тасса хи…пе… евам̣ са̄сан̇касама̄ча̄ро хотӣти евам̣ са̄сан̇ко сама̄ча̄ро хотӣти аттхо.
94. сама̄нависайа̄нам̣ пуггала̄нам̣ висесадассанавасена ‘‘ка̄йасаккхӣ’’тиа̄дикам̣ вуттам̣.
107. сама̄дхи ва̄ а̄дӣти локуттарадхамма̄ хи параматтхато са̄сананти тадаттхо па̄дакасама̄дхи тасса а̄ди вутто, тада̄саннатта̄ випассана̄, тасса мӯлекадесатта̄ магго.
108. уччхан̇го вийа уччхан̇гапан̃н̃о пуггало дат̣т̣хабботи уччхан̇гасадисапан̃н̃ата̄йа ева пан̃н̃а̄ вийа пуггалопи уччхан̇го вийа хоти, тасмим̣ дхамма̄нам̣ ачират̣т̣ха̄натоти адхиппа̄йена вуттам̣. ваккхати хи ‘‘уччхан̇гасадисапан̃н̃отиаттхо’’ти.
109. йатха̄ ча уччхан̇гасадиса̄ пан̃н̃а̄, евам̣ никкуджджакумбхасадиса̄ пан̃н̃а̄ ева̄ти дат̣т̣хаббо, таттха дхамма̄нам̣ анават̣т̣ха̄нато.
113. чират̣т̣ха̄нато тхират̣т̣ха̄нато ча па̄са̄н̣алекхасадиса̄ пара̄пара̄дханиббатта̄ кодхалекха̄ йасса со па̄са̄н̣алекхӯпамасаманна̄гато па̄са̄н̣алекхӯпамоти вутто, евам̣ итарепи.
118. сута̄диваттхурахито туччхама̄но нал̣о вийа̄ти ‘‘нал̣о’’ти вуччати, со уггато нал̣о етасса̄ти уннал̣о.
122. ‘‘сӣлакатха̄ ча но бхависсатӣ’’ти еттха вуттам̣ сӣлакатха̄бхаванам̣ пат̣хама̄рамбхопи дуссӣлена саха на хотӣти дассенто а̄ха нева сӣлакатха̄ хотӣ’’ти.
123. таттха таттха̄ти тасмим̣ тасмим̣ ануггахетаббе пан̃н̃а̄йа содхетаббе ча вад̣д̣хетаббе ча адхикасӣлам̣ нисса̄йа уппаннапан̃н̃а̄йа анугган̣ха̄ти на̄ма̄ти аттхо.
124. гӯтхакӯпо вийа дуссӣлйанти етена дуссӣлйасса гӯтхасадисаттамева дассети.
130. но ча самма̄ пан̃н̃апетум̣ сакконтӣти йебхуййена на сакконтӣти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣, уппанне татха̄гате тасмим̣ ана̄дарийам̣ катва̄ сама̄паттим̣ уппа̄детум̣ ва̄йамантасса асаматтхабха̄вам̣ ва̄. титтхийа̄ ва̄ пӯран̣а̄дайо адхиппета̄.
тиканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. чатукканиддесаван̣н̣ана̄
133. парена катам̣ дуссӣлйам̣ а̄н̣аттийа̄ аттана̄ ча пайогена катанти а̄н̣аттийа̄ па̄пасса да̄йа̄до ‘‘тато упад̣д̣хасса да̄йа̄до’’ти вутто.
145. айанти ‘‘тесу пат̣хамо’’тиа̄дикам̣ найам̣ вадати.
148. десана̄йа дхамма̄нам̣ н̃а̄н̣асса а̄па̄тхабха̄васампа̄данам̣ н̃а̄н̣уггха̄т̣анам̣. саха уда̄хат̣авела̄йа̄ти уда̄хат̣авела̄йа саддхим̣ тасмим̣ ка̄ле анатикканте ева̄ти аттхо.
152. танти анантаравачанам̣ вадати. ‘‘катамо локо’’ти вутте ‘‘пан̃чупа̄да̄наккхандха̄’’ти махантам̣ аттхам̣ сан̇гахитва̄ т̣хитавачанам̣ аттхайуттам̣. луджджатӣти локоти ка̄ран̣айуттам̣.
156. сахита̄сахитасса̄ти сахита̄сахитети аттхо, сахита̄сахитасса париччхинданети ва̄. двейева̄ти дутийачатуттха̄йева. десакаса̄вакасампаттийа̄ бодхетум̣ саматтхата̄йа сабха̄вадхаммакатхика̄, саччадхаммакатхика̄ти аттхо.
157. кусаладхаммехи читтасса ва̄сана̄бха̄вана̄ ва̄садхурам̣. айам̣ па̄папуггалоти чатуттхо вутто, на пат̣хамо. пат̣хамо хи ависам̣ва̄детука̄мо веран̃джабра̄хман̣асадисо адхиппетоти.
159. пуггалепи арийа̄нам̣ абхиккамана̄дисадисата̄ти пуггале абхиккамана̄дӣнам̣ арийа̄нам̣ абхиккамана̄дисадисата̄ти аттхо, арийа̄нам̣ абхиккамана̄дина̄ пуггаласса садисата̄ти ва̄ садиса̄бхиккамана̄дита̄ти аттхо.
166. дуссӣлам̣ ‘‘дуссӣло’’ти ваданто бхӯтам̣ бха̄сати на̄ма. па̄н̣а̄типа̄тена дуссӣлам̣ адинна̄да̄нена дуссӣлоти аватва̄ па̄н̣а̄типа̄тенева̄ти ваданто таччхам̣ бха̄сати на̄ма. йамидам̣ ‘‘ка̄лена̄’’ти вуттам̣, татра тасмим̣ вачане, йо ‘‘ка̄лена бхан̣атӣ’’ти вутто, со кӣдисоти дассанаттхам̣ ‘‘ка̄лан̃н̃ӯ хотӣ’’тиа̄ди вуттанти дассенто ‘‘йамидам̣ ка̄лена̄ти вуттам̣, татра йо пуггало’’тиа̄дима̄ха.
168. а̄гаманавипатти на̄ма каммам̣, пуббуппаннапаччайавипатти суккасон̣итам̣. паватте, паваттасса ва̄ паччайа̄ паваттапаччайа̄, а̄ха̄ра̄дайо. джотетӣти джоти, а̄локо. куласампаттийа̄дӣхи джотама̄но ча джоти вийа̄ти джоти.
173. пахӣна̄васит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣а̄пи йехи килесехи вимутто авимутто ча, тесам̣ дассанавасена вимуттидассанамева хотӣти а̄ха ‘‘вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ екӯнавӣсативидхам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а’’нти.
174. йа̄ни ка̄ничи танта̄вута̄нанти танта̄вута̄нам̣ ваттха̄нам̣ йа̄ни ка̄ничи ваттха̄нӣти вуттам̣ хоти. са̄йам̣ татийам̣ асса̄ти са̄йататийо. ануйун̃джанам̣ ануйого. там̣ ануйуттоти упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣, бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄.
178. таттха сиккханабха̄вена̄ти сиккха̄йа са̄джӣве ча сиккханабха̄вена. сиккхам̣ парипӯрентоти сӣласам̣варам̣ парипӯренто. са̄джӣван̃ча авӣтиккамантоти ‘‘на̄мака̄йо падака̄йо нируттика̄йо бйан̃джанака̄йо’’ти вуттам̣ сиккха̄падам̣ бхагавато вачанам̣ авӣтиккаманто хутва̄ти аттхо. идамева ча двайам̣ ‘‘сиккхана’’нти вуттам̣. таттха са̄джӣва̄натиккамо сиккха̄па̄рипӯрийа̄ паччайо. тато хи йа̄ва магга̄ сам̣варапа̄рипӯрӣ хотӣти. вина̄санабха̄ватоти хим̣санабха̄вато. халиддира̄го вийа на тхиракатхо хотӣти еттха катха̄йа ат̣т̣хитабха̄вена халиддира̄гасадисата̄ ведитабба̄, на пуггаласса.
179. да̄рума̄сакоти йе воха̄рам̣ гаччхантӣти ити-саддена евам̣пака̄ре дассети. ан̃н̃ам̣ дассетва̄ ан̃н̃асса париваттананти дасаггханакам̣ ваттхайугам̣ дассетва̄ тасса аджа̄нантасса пан̃чаггханакасса да̄нам̣.
181. авикин̣н̣асукханти рӯпа̄дӣсу субха̄дипарикаппанавасена ависат̣асукхам̣.
187. кхандхадхаммесу аничча̄дивасена паватта̄ випассана̄ маггапхалала̄бхена пат̣иладдха̄ на̄ма хоти тадала̄бхена анават̣т̣ха̄натоти маггапхалала̄бхӣ ева ‘‘адхипан̃н̃а̄дхаммавипассана̄ла̄бхӣ’’ти вутто, маггапхалан̃а̄н̣амева ча адхикапан̃н̃а̄бха̄вато чатусаччадхамме саббадхаммасса варе нибба̄не ева ва̄ висит̣т̣хадассанабха̄вато ча адхипан̃н̃а̄дхаммавипассана̄ти дат̣т̣хабба̄.
189. сутена анупапанноти йатха̄сутена ва̄ аттхена ва̄ на саманна̄гатоти аттхо.
чатукканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄
191. пат̣хамапан̃чаке уддесенева пуггалавибха̄го вин̃н̃а̄йатӣти йатха̄ тесу пат̣ипаджджитаббам̣, та̄йа пат̣ипаттийа̄ те вибхаджанто ‘‘татра йва̄йа’’нтиа̄дима̄ха. а̄рамбхасаддоти а̄рамбхакирийа̄ва̄чако саддоти аттхо. пхалуппаттийа̄ маггакиччам̣ нит̣т̣хитам̣ хотӣти ‘‘маггакиччавасена пхаламева вутта’’нти а̄ха. а̄йа̄чанаса̄дхӯти на пасам̣сана̄диса̄дхӯти аттхо.
192. а̄дито дхеййам̣ т̣хапетаббам̣ а̄дхеййам̣, дассанасаванапат̣ивачанада̄навасена мукхена вийа паваттам̣ гахан̣ам̣ мукханти дат̣т̣хаббам̣. там̣ мукхам̣ а̄дхеййам̣, гахан̣аттхам̣ пакатимукхамева ва̄ а̄дхеййам̣ йасса со а̄дхеййамукхо, авича̄ретва̄ а̄дикатха̄йа ева т̣хапитагахан̣оти вуттам̣ хоти.
194. раджаггасминти раджаггабха̄ве.
199. гава̄ кхӣрам̣ аггамаккха̄йатӣти на евам̣ самбандхо, уппаттито пана пан̃ча горасе дассетва̄ тесу саппиман̣д̣асса аггабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘гава̄ кхӣра’’нтиа̄ди вуттам̣. тена̄ха ‘‘га̄вито кхӣрам̣ на̄ма хотӣ’’тиа̄ди.
пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. чхакканиддесаван̣н̣ана̄
202. чхакке екантато па̄кат̣а̄ самма̄самбуддха̄дайо те йатха̄вуттагун̣а̄ пуггала̄ти дассенто ‘‘самма̄самбуддхо тена дат̣т̣хаббо’’тиа̄дима̄ха. таттха тена̄ти са̄мам̣ сачча̄бхисамайо таттха ча саббан̃н̃утаппаттибалесу ча васибха̄ваппаттӣти етена саббена самудитена. ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена̄’’ти пана вутте саббамидам̣ сан̇гахитам̣ хоти са̄мам̣ сачча̄бхисамайена балесу ча васибха̄ваппаттийа̄ ча вина̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса абха̄ва̄, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена̄’’ти еттакамева вуттам̣. таттха ана̄чарийакена аттана̄ уппа̄дитена̄ти вачанена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса са̄чарийакаттам̣ парато уппаттин̃ча пат̣иседхети, на са̄чарийакам̣ парехи уппа̄дитан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. на хи там̣ та̄дисам̣ нива̄ретаббам̣ аттхӣти.
чхакканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. саттаканиддесаван̣н̣ана̄
203. саддха̄ на̄ма са̄дхуладдхика̄ти уммуджджатӣти етена кусалесу дхаммесу антогадха̄, бодхипаккхийадхаммесу ва̄ адхимоккхабхӯта̄ саддха̄ са̄дхӯти уммуджджама̄нам̣ кусалам̣ дассети, евам̣ хирӣйа̄дӣсу ча. кусалесу дхаммесӯти еттха бхумманиддесо тадантогадхата̄йа тадупака̄рата̄йа ва̄ ведитаббо. еттха ча уммуджджати са̄ху саддха̄ кусалесу дхаммесӯтиа̄дина̄ саддха̄дӣнам̣ уммуджджанапан̃н̃а̄йа саддха̄дӣнам̣ уппаттим̣ дассети. тенева ‘‘тасса са̄ саддха̄ нева тит̣т̣хатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘са̄ху саддха̄ кусалесу дхаммесӯ’’ти ва̄ уммуджджанасса упака̄ракам̣ а̄нисам̣садассанам̣ ватва̄ ‘‘уммуджджатӣ’’ти етена саддха̄сан̇кха̄тамева уммуджджанам̣ дасситанти ведитаббам̣. чан̇кава̄рети раджака̄нам̣ кха̄рапариса̄ване. екакамманиббатта̄ пат̣исандхибхаван̇гачутисантати еко читтава̄роти чутито анантаро йатха̄гахито дутийо хотӣти а̄ха ‘‘дутийачиттава̄рена̄’’ти. уммуджджитва̄ т̣хита̄дайо чатта̄ро та̄йа та̄йа джа̄тийа̄ арахаттам̣ асаччхикаронта̄ анеке пуггала̄ ведитабба̄, саччхикаронто пана екопи пуббабха̄ге татийапуггала̄дибха̄вам̣ а̄паджджитва̄ анте саттамапуггало хотӣти.
саттаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дасаканиддесаван̣н̣ана̄
209. пан̃чаннам̣ идха нит̣т̣ха̄, пан̃чаннам̣ идха виха̄йа нит̣т̣ха̄ти еттха йе сота̄панна̄дайо рӯпа̄рӯпабхаве упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, те идха виха̄йа нит̣т̣ха̄паккхам̣ бхаджама̄на̄пи аджджхаттасам̣йоджана̄нам̣ асамуччхиннатта̄ путхуджджанаса̄дха̄ран̣е ча т̣ха̄не упапаттийа̄ на гахита̄. аса̄дха̄ран̣ат̣т̣ха̄нуппаттивасена пана антара̄паринибба̄йӣа̄дайо ева ‘‘идха виха̄йа нит̣т̣ха̄’’ти вутта̄ти ведитабба̄ти.
дасаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пуггалапан̃н̃аттипакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄ саматта̄.