6. чхат̣т̣ханайо сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄
228. сампайогавиппайогападе йам̣ лаббхати, йан̃ча на лаббхати, там̣ саббам̣ пуччха̄йа гахитанти идам̣ на рӯпаккхандха̄дӣни пада̄ни сандха̄йа вуттам̣, атха кхо сампайогападам̣ виппайогападан̃ча̄ти ведитаббам̣. рӯпаккхандха̄дӣсу хи йам̣ дхамма̄йатана̄дипадам̣ на лаббхати, там̣ пуччха̄йапи на гахитам̣. сампайогападам̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу алаббхама̄нампи ‘‘рӯпаккхандхо катихи…пе… сампайутто’’ти евам̣ пуччха̄йа гахитам̣, ведана̄ккхандха̄дӣсу лаббхама̄нам̣, виппайогападам̣ пана саббаттха лаббхама̄намева̄ти. рӯпадхамма̄нам̣ пана рӯпена нибба̄нена ва̄, нибба̄насса ча рӯпена саддхим̣ сампайого на̄ма наттхӣти екуппа̄да̄дисабха̄гата̄йа абха̄вато сампайогам̣ нива̄рентена са̄ ева екуппа̄да̄дита̄ етесам̣ висабха̄гата̄ти тадабха̄вато виппайогопи нива̄рито ева хотӣти дат̣т̣хаббо. чатӯсу хи кхандхесу виджджама̄на̄ екуппа̄да̄дита̄ тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сабха̄гата̄ хоти рӯпанибба̄нехи тесам̣ техи ча рӯпанибба̄на̄нам̣ висабха̄гата̄ ча, на ча рӯпекадесасса нибба̄насса ва̄ са̄ екуппа̄да̄дита̄ аттхи, йа̄ рӯпекадесена рӯпекадесанибба̄на̄нам̣ нибба̄нена ча рӯпасса висабха̄гата̄ сийа̄. тенева ‘‘чатӯхи виппайого’’ти вуттанти.
саттасу вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯсу ека̄йапи авиппайуттети йатха̄ рӯпабхаво тӣхи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ пан̃чахи, авитаккаавича̄ра̄ ека̄йа виппайутте ана̄рамман̣амиссаке дхамме дӣпенти, евам̣ адӣпетва̄ ека̄йапи виппайутте ахонте саттахипи сампайутте саттапи ва̄ та̄ дӣпентӣти адхиппа̄йо. авиппайуттети хи йе виппайутта̄ на хонти, те дхаммети вуттам̣ хоти, на сампайуттети. тена йа̄ни та̄хи сампайутте дӣпенти дхамма̄йатана̄дипада̄ни, йа̄ни ча сампайуттавиппайуттабха̄вехи наваттаббам̣ дӣпенти ачетасика̄дипада̄ни, йа̄ни ча сампайуттанаваттабба̄ни дӣпенти дуккхасачча̄дипада̄ни, тесам̣ саббесам̣ ана̄рамман̣амиссакадхаммадӣпака̄нам̣ аггахан̣ам̣ вуттам̣ хоти. на хи ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайуттатадубхайасамуда̄йа̄нам̣ кхандха̄йатанадха̄тӯсу кеначи сампайого виппайого ва̄ аттхӣти.
йади евам̣ виппайуттенавиппайуттападаниддесе ‘‘кусалехи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’ти на ваттаббам̣. акусала̄бйа̄ката̄ хи ана̄рамман̣амиссобхайадхамма̄ти? на, йатха̄вуттасамуда̄йа̄нам̣ кхандха̄дӣхева сампайогавиппайога̄бха̄вавачанато. кхандха̄дайо хи тадекадеса̄ тадекадесан̃н̃асамуда̄йа̄ ча, самуда̄йекадеса̄нан̃ча вибха̄га̄бха̄вато на сабха̄гависабха̄гата̄ аттхи, тена тесам̣ кхандха̄дӣхи сампайогавиппайога̄бха̄во хоти. кусала̄ пана дхамма̄ акусала̄бйа̄катехи вибхатта̄, те ча кусалехи, на тесам̣ самуда̄йекадесабха̄во тадекадесан̃н̃асамуда̄йабха̄во ва̄, тасма̄ кхандха̄дӣни ана̄маситва̄ виппайуттата̄маттена йатха̄ниддха̄ритадхаммадассане кусалехи итаресам̣, итарехи ча кусала̄нам̣ виппайого на на хоти висабха̄гата̄саббха̄ватоти тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиппайуттата̄ вутта̄. еса найо саббесу еварӯпесу.
удда̄не пана ат̣т̣ха̄раса тато парети идам̣ ‘‘сол̣аса̄’’ти ваттаббам̣, тевӣсанти идан̃ча ‘‘екавӣса’’нти. саббаттха ча ка̄ласанта̄набхедарахита̄рахитабахудхаммасамодха̄на̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тӯнам̣ екадеса̄ самудайасаччаведана̄ккхандха̄дайо екадесасаммисса̄ ча иддхипа̄да̄дайо ана̄рамман̣ехи асаммисса̄ рӯпаккхандха̄дайо ча са̄рамман̣ехи асаммисса̄ сампайогӣвиппайогӣбха̄вена сама̄нака̄ласанта̄нехи ча екадесантарехи вибхатта̄ ева гахита̄ти техи те кехичи екадесантарехи вибхаттехи йатха̄йогам̣ сампайогам̣ виппайоган̃ча лабханти. аттхи хи тесам̣ екуппа̄да̄дита̄ сабха̄гата̄ висабха̄гата̄ ча̄ти. тена таттха таттха ‘‘екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутта’’нти ча, ‘‘екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи виппайутта’’нти ча вуттам̣. бхиннака̄ласамуда̄йа̄ ева пана ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄ ваттама̄на̄ ча екекадхамма̄ ева, тасма̄ тесам̣ сама̄нака̄ласса вибхаджитаббасса абха̄вато на сукхиндрийа̄дӣни ведана̄ккхандхасса вибха̄гам̣ каронти, чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо ча вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса мана̄йатанасса ча. тена ‘‘сукхиндрийам̣ екена кхандхена кехичи виппайутта’’нти, ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту екена кхандхена екена̄йатанена кехичи виппайутта̄’’ти ча евама̄ди на вуттам̣, кхандха̄йатанавибха̄гавирахитампи пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ дха̄тувибха̄гена вибхаттамева вуттанти ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутта̄’’ти вуттам̣, евамевам̣ индрийавибха̄гена вибхатта̄нам̣ сукхиндрийа̄дӣнам̣ ‘‘сукхиндрийена йе дхамма̄ виппайутта̄’’тиа̄дӣсу йатха̄йогам̣ виппайого дат̣т̣хаббо, на̄вибхаттасса ведана̄ккхандхасса̄ти.
235. йатха̄ там̣сампайогӣбха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘самудайасаччам̣ тӣхи кхандхехи сампайутта’’нти вуттам̣, евам̣ там̣виппайогӣбха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘тӣхи кхандхехи виппайутта’’нти касма̄ на вуттанти че? авибха̄гехи техи виппайогавачанасса айуттатта̄. вибха̄ге хи сати самудайасаччам̣ сукхадуккхадоманассиндрийехи мановин̃н̃а̄н̣адха̄туто ан̃н̃авин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи виппайуттанти йуттам̣ ваттум̣ вибха̄генева висабха̄гата̄йа сан̇гахитатта̄, вибха̄гарахитехи пана ведана̄ккхандха̄дӣхи на йуттам̣, техи виджджама̄нехи виджджама̄насса самудайасса висабха̄габха̄ва̄бха̄вато. йан̃хи ануппанна̄ дхамма̄ вийа а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣ на хоти сан̇кхатам̣ уддхаритаббам̣, там̣ паччуппаннабха̄вам̣ нисса̄йа сампайогӣвиппайогӣбха̄вена уддхарӣйати, тан̃ча вибха̄гарахитехи кхандха̄дӣхи сан̇кхатехи паччуппаннабха̄вамева нисса̄йа ана̄мат̣т̣хака̄лабхеде аттхита̄йа ева нисситаббатта̄. авиджджама̄насса хи авиджджама̄нена, авиджджама̄насса ча виджджама̄нена, виджджама̄насса ча авиджджама̄нена сампайого наттхи, виппайого пана авиджджама̄ната̄дӣпаке бхеде гахите тенева висабха̄гата̄пи гахита̄ ева̄ти хоти. бхеде пана аггахите тена тена гахан̣ена висабха̄гата̄йа аггахитатта̄ сати сабха̄гатте виджджама̄ната̄йа ева дхамма̄нам̣ сабха̄гасса париччхинданато виджджама̄ната̄ дассита̄ти екуппа̄да̄дибха̄васан̇кха̄та̄ сабха̄гата̄пи гахита̄ ева хоти. тасса̄ ча гахитатта̄ сампайогова лаббхати, на виппайого, тасма̄ самудайасаччам̣ ведана̄ккхандха̄дӣхи сампайуттаттена вуттам̣, на виппайуттаттена̄ти. еса найо маггасачча̄дӣсупӣти.
262. ‘‘дутийаджджха̄навича̄ран̃хи т̣хапетва̄ сеса̄ авитаккавича̄раматта̄’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанам̣ йе падха̄на̄ витакко вийа кот̣т̣ха̄сантарачиттуппа̄десу алӣна̄, те ева идха авитаккавича̄раматта̄ти адхиппета̄ти дассети. тенева хи анантаранайе самудайасаччена сама̄нагатика̄ на савитаккасавича̄рехӣти те на гахита̄. дасамоса̄нанайесу ча техи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ техи виппайутта̄нан̃ча сол̣асахи дха̄тӯхи виппайого ат̣т̣ха̄расасан̇гахито ча вутто. витаккасахитесупи пана тесу гахитесу саббепи те вича̄рена сампайутта̄ти ‘‘екена кхандхена кехичи сампайутта̄’’ти сакка̄ ваттум̣. со хи самуда̄йо вича̄рам̣ ваджджетва̄ ан̃н̃ена кеначи сампайутто на хоти. на хи тадекадесасса витаккасса вича̄рато ан̃н̃ена сампайого самуда̄йасса хоти. йатха̄ на̄на̄читтуппа̄десу уппаджджама̄на̄нам̣ иддхипа̄да̄нам̣ самуда̄йасса иддхипа̄дасса екадеса̄нам̣ тӣхи кхандхехи сампайого самуда̄йасса на хоти, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ пана тесу екопи ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи сан̇кха̄раккхандхекадесена ча асампайутто на̄ма наттхӣти самуда̄йасса техи сампайуттата̄ вутта̄, евамидха̄пи вича̄рена асампайуттасса авитаккавича̄раматтасса кассачи абха̄вато самуда̄йасса тена сампайуттата̄ на на сакка̄ ваттум̣. на хи авитаккавича̄раматта̄нам̣ дассаненапаха̄таббахетука̄дӣнам̣ вийа сампайуттата̄ на ваттабба̄. йатха̄ хи дассаненапаха̄таббахетукесу кечи сан̇кха̄раккхандхекадесена мохена сампайутта̄, кечи асампайутта̄ти на самуда̄йо тена сампайутто, на̄пи ан̃н̃о кочи дхаммо аттхи, йена со самуда̄йо сампайутто сийа̄ти ‘‘дассаненапаха̄таббахетука̄ дхамма̄ сампайутта̄ти наттхӣ’’ти вуттам̣, евам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббахетукасахетука̄дайопи. на паневам̣ йена авитаккавича̄раматтасамуда̄йо сампайутто сийа̄, там̣ наттхи авитаккавича̄раматтесу кассачи вича̄рена асампайуттасса абха̄ва̄, тасма̄ те ‘‘сампайутта̄’’ти на на ваттабба̄ти. саббаттха ча екадхаммепи кехичӣти бахувачананиддесо сан̇кха̄йа анийамитатта̄ катоти ведитаббо.
чхат̣т̣ханайасампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.