дха̄тукатха̄пакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄

гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄

дха̄тукатха̄пакаран̣ам̣ десенто бхагава̄ йасмим̣ самайе десеси, там̣ самайам̣ дассетум̣, вибхан̇га̄нантарам̣ деситасса пакаран̣асса дха̄тукатха̄бха̄вам̣ дассетум̣ ва̄ ‘‘ат̣т̣ха̄расахӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха балавидхаманависайа̄тиккаманавасена девапуттама̄расса, аппаваттикаран̣авасена килеса̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣, самудайаппаха̄напарин̃н̃а̄васена кхандхама̄расса, маччума̄расса ча бодхимӯле ева бхан̃джитатта̄ парӯпаниссайарахитам̣ ниратисайам̣ там̣ бхан̃джанам̣ упа̄да̄йа бхагава̄ ева ‘‘ма̄рабхан̃джано’’ти тхомито. таттха ма̄ре абхан̃джеси, ма̄рабхан̃джанам̣ ва̄ етасса, на парара̄джа̄дибхан̃джананти ма̄рабхан̃джано. маха̄викканто маха̄вӣрийоти маха̄вӣро.

кхандха̄дайо аран̣анта̄ дхамма̄ сабха̄ват̣т̣хена дха̄туйо, абхидхаммакатха̄дхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ва̄ти катва̄ тесам̣ катханато имасса пакаран̣асса дха̄тукатха̄ти адхивачанам̣. йадипи ан̃н̃есу ча пакаран̣есу те сабха̄ва̄ катхита̄, еттха пана тесам̣ саббесам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дӣсу чуддасасу найесу екекасмим̣ катхитатта̄ са̄тисайам̣ катхананти идамева евам̣на̄макам̣. екадесакатханамева хи ан̃н̃аттха катанти. кхандха̄йатанадха̄тӯхи ва̄ кхандха̄дӣнам̣ аран̣анта̄нам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дайо найа̄ вутта̄ти таттха маха̄висайа̄нам̣ дха̄тӯнам̣ васена дха̄тӯхи катха̄ дха̄тукатха̄ти евам̣ асса на̄мам̣ вуттанти ведитаббам̣. двидха̄ тидха̄ чхадха̄ ат̣т̣ха̄расадха̄ти анекадха̄ дха̄тубхедам̣ пака̄сесӣти дха̄тубхедаппака̄саноти. тассаттханти тасса̄ дха̄тукатха̄йа аттхам̣. а-ка̄ре а̄-ка̄расса лопо дат̣т̣хаббо. ‘‘йам̣ дха̄тукатха’’нти ва̄ еттха пакаран̣анти вачанасесо саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ камена ван̣н̣ана̄йа паваттатта̄ти тена йоджанам̣ катва̄ тасса пакаран̣асса аттхам̣ тассаттханти а-ка̄ралопо ва̄. танти там̣ дӣпанам̣ сун̣а̄тха, там̣ ва̄ аттхам̣ там̣дӣпанавачанасаванена упадха̄ретха̄ти аттхо. сама̄хита̄ти на̄на̄киччехи авиккхиттачитта̄, аттано читте а̄хита̄ти ва̄ аттхо.

гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. найама̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. ко панетасса пакаран̣асса париччхедоти? на со идха ваттаббо, ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) пакаран̣апариччхедо вутто ева̄ти дассенто а̄ха ‘‘чуддасавидхена вибхаттанти вутта’’нти. кхандха̄дӣнам̣ десана̄ нӣйати паваттӣйати етехи, кхандха̄дайо ева ва̄ нӣйанти н̃а̄йанти етехи пака̄рехӣти найа̄, найа̄нам̣ ма̄тика̄ уддесо, найа̄ ева ва̄ ма̄тика̄ти найама̄тика̄. етесам̣ пада̄нам̣ мӯлабхӯтатта̄ти ‘‘мӯлама̄тика̄’’ти ваттабба̄нам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дӣнам̣ чуддасаннам̣ пада̄нам̣ кхандха̄дидхаммавибхаджанасса имасса пакаран̣асса мӯлабхӯтатта̄ ниссайабхӯтатта̄ти аттхо.

2. аббхантарама̄тика̄ван̣н̣ана̄

2. ‘‘пан̃чаккхандха̄’’тиа̄дӣхи рӯпаккхандха̄дипада̄ни дассита̄ни, пат̣иччасамуппа̄давачанена ча йесу два̄дасасу ан̇гесу паччекам̣ пат̣иччасамуппа̄дасаддо ваттати, тадаттха̄ни два̄даса пада̄ни дассита̄нӣти тесам̣ татха̄дассита̄нам̣ сарӯпенева дассита̄нам̣ пхасса̄дӣнан̃ча пада̄нам̣ васена а̄ха ‘‘пан̃чавӣса̄дхикена падасатена̄’’ти. таттха каммупапаттика̄мабхава̄дӣнам̣ идха вибхатта̄нам̣ бха̄ванабхаванабха̄вена бхаве вийа сока̄дӣнам̣ джара̄маран̣асса вийа анит̣т̣хатта̄ таннида̄надуккхабха̄вена ча джара̄маран̣е антогадхата̄йа пат̣иччасамуппа̄дасса два̄дасападата̄ дат̣т̣хабба̄. еттха ча па̄л̣ийам̣ бхиндитва̄ ависсаджджита̄нампи сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ бхиндитва̄ гахан̣ам̣ каронто тесам̣ бхиндитва̄пи виссаджджитаббатам̣ дассетӣти ведитаббам̣.

найама̄тика̄дика̄ лаккхан̣ама̄тиканта̄ ма̄тика̄ пакаран̣антара̄са̄дха̄ран̣ата̄йа дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄ на̄ма, тасса̄ аббхантаре вутто вибхаджитабба̄нам̣ уддесо аббхантарама̄тика̄ на̄ма̄ти имаматтхам̣ пака̄сенто ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха евам̣ аватва̄ти йатха̄ ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄’’ти айам̣ дха̄тукатха̄ма̄тикато бахиддха̄ вутта̄, евам̣ аватва̄ти аттхо. дха̄тукатха̄йа аббхантарейева̄ти ча дха̄тукатха̄ма̄тика̄йа аббхантарейева̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. тада̄вен̣икама̄тика̄аббхантаре хи т̣хапита̄ тасса̄йева аббхантаре т̣хапита̄ти вутта̄. атха ва̄ евам̣ аватва̄ти йатха̄ ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄’’ти етена вачанена дха̄тукатха̄то бахибхӯта̄ кусала̄диаран̣анта̄ ма̄тика̄ пакаран̣антарагата̄ вутта̄, евам̣ аватва̄ти аттхо. дха̄тукатха̄йа аббхантарейева̄ти ча имасса пакаран̣асса аббхантаре ева сарӯпато дассетва̄ т̣хапитатта̄ти аттхо. саббасса абхидхаммасса ма̄тика̄йа асан̇гахитатта̄ викин̣н̣абха̄вена пакин̣н̣аката̄ ведитабба̄.

3. найамукхама̄тика̄ван̣н̣ана̄

3. найа̄нам̣ паваттидва̄рабхӯта̄ сан̇гаха̄сан̇гахавийогӣсахайогӣдхамма̄ найамукха̄нӣти тесам̣ уддесо найамукхама̄тика̄. чуддасапи хи сан̇гаха̄сан̇гахасампайогавиппайога̄нам̣ вомиссаката̄васена паватта̄ти йехи те чатта̄ропи хонти, те дхамма̄ чуддасаннампи найа̄нам̣ мукха̄ни хонтӣти. таттха сан̇гахитенаасан̇гахитапада̄дӣсу сачча̄дӣхипи йатха̄самбхавам̣ сан̇гаха̄сан̇гахо йадипи вутто, со пана сан̇га̄хакабхӯтехи техи вутто, на сан̇гахабхӯтехи, сопи ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанасан̇гахена асан̇гахита̄’’тиа̄дина̄ пуччхитаббависсаджджитаббадхаммуддха̄ре таттха̄пи кхандха̄дӣхева сан̇гахехи нийаметва̄ вутто, тасма̄ ‘‘тӣхи сан̇гахо, тӣхи асан̇гахо’’ти вуттам̣. пуччхитаббависсаджджитаббадхаммуддха̄репи пана пуччха̄виссаджджанесу ча рӯпаккхандха̄дӣнам̣ аран̣анта̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ сампайогавиппайога̄ чатӯхева кхандхехи хонтӣти ‘‘чатӯхи сампайого,чатӯхи виппайого’’ти вуттам̣.

нану ча виппайого рӯпанибба̄нехипи хоти, касма̄ ‘‘чатӯхи виппайого’’ти вуттанти? рӯпанибба̄нехи бхавантассапи чатӯхева бха̄вато. на хи рӯпам̣ рӯпена нибба̄нена ва̄ виппайуттам̣ хоти, нибба̄нам̣ ва̄ рӯпена, чатӯхева пана кхандхехи хотӣти чатуннам̣ кхандха̄нам̣ рӯпанибба̄нехи виппайогопи виппайуджджама̄нехи чатӯхи кхандхехи нийамито техи вина̄ виппайога̄бха̄вато. со ча̄йам̣ виппайого ана̄рамман̣асса, ана̄рамман̣аана̄рамман̣амиссакехи миссакасса ча на хоти, ана̄рамман̣асса пана миссакасса ча са̄рамман̣ена, са̄рамман̣асса са̄рамман̣ена ана̄рамман̣ена миссакена ча хотӣти ведитаббо.

4. лаккхан̣ама̄тика̄ван̣н̣ана̄

4. сан̇гахойева сан̇гаханайо. сабха̄го. висабха̄готи етасса ‘‘тӣхи сан̇гахо, тӣхи асан̇гахо’’ти етена, ‘‘чатӯхи сампайого, чатӯхи виппайого’’ти етенапи висум̣ йоджана̄ ка̄табба̄. тена сан̇гахо асан̇гахо ча сабха̄го висабха̄го ча бха̄во, татха̄ сампайого виппайого ча̄ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати. йасса ва̄ сан̇гахо ча асан̇гахо ча, со дхаммо сабха̄го висабха̄го ча, татха̄ йасса сампайого виппайого ча, сопи сабха̄го висабха̄го ча̄ти. таттха йена рӯпаккхандхо…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти дхамма̄ ган̣анам̣ гаччханти, со руппана̄дико сама̄набха̄во сан̇гахе сабха̄гата̄, екуппа̄да̄дико сампайоге ведитаббо.

5. ба̄хирама̄тика̄ван̣н̣ана̄

5. евам̣ дха̄тукатха̄йа ма̄тикато бахи т̣хапитатта̄ти ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄’’ти етена т̣хапана̄ка̄рена бахи пит̣т̣хито т̣хапитатта̄ти аттхо. етена ва̄ т̣хапана̄ка̄рена кусала̄дӣнам̣ аран̣анта̄нам̣ идха ат̣т̣хапетва̄ дха̄тукатха̄йа ма̄тикато бахи пакаран̣антарама̄тика̄йа имасса пакаран̣асса ма̄тика̄бха̄вена т̣хапитатта̄ татха̄ пака̄ситатта̄ти аттхо.

сан̇гахо асан̇гахотиа̄дӣсу сан̇гахо екавидхова, со касма̄ ‘‘чатуббидхо’’ти вуттоти? сан̇гахоти аттхам̣ аватва̄ аниддха̄ритаттхасса саддассева вуттатта̄. сан̇гахо асан̇гахотиа̄дӣсу саддесу сан̇гахасаддо та̄ва аттано аттхавасена чатуббидхоти айан̃хеттхаттхо. аттхопи ва̄ аниддха̄ритависесо са̄ман̃н̃ена гахетаббатам̣ патто ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’тиа̄дӣсу ‘‘сан̇гахо’’ти вуттоти на кочи досо. ниддха̄рите хи висесе тасса екавидхата̄ сийа̄, на тато пуббети. джа̄тисаддасса са̄пеккхасаддатта̄ ‘‘джа̄тийа̄ сан̇гахо’’ти вутте ‘‘аттано джа̄тийа̄’’ти вин̃н̃а̄йати самбандха̄рахасса ан̃н̃асса авуттатта̄ти джа̄тисан̇гахоти рӯпакан̣д̣е вутто саджа̄тисан̇гахо вутто хоти.

еттха найама̄тика̄йа ‘‘сан̇гахо асан̇гахо, сампайого виппайого’’ти име две пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесам̣ аниддха̄ретва̄ са̄ман̃н̃ена дхамма̄нам̣ пуччханависсаджджананайауддеса̄, авасеса̄ ниддха̄ретва̄. ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нти хи ‘‘сан̇гахитена асан̇гахитам̣ асан̇гахита’’нти ваттаббе екасса асан̇гахитасаддасса лопо дат̣т̣хаббо. тена сан̇гахитависесависит̣т̣хо йо асан̇гахито дхаммависесо, танниссито асан̇гахитата̄сан̇кха̄то пуччха̄виссаджджананайо уддит̣т̣хо хоти, ‘‘сан̇гахитена̄’’ти ча висесане каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. еса найо татийа̄дӣсу дасама̄васа̄несу найуддесесу чхат̣т̣хаваджджесу. тесупи хи вуттанайена двӣхи двӣхи падехи пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ катва̄ таттха таттха антимападасадисена татийападена пуччханависсаджджананайа̄ уддит̣т̣ха̄ти. таттха чатуттхапан̃чамесу каттуаттхе каран̣аниддесо, саттама̄дӣсу ча чатӯсу сахайоге дат̣т̣хаббо, на дутийататийесу вийа сама̄на̄дхикаран̣е висесане. таттха хи сабха̄вантарена сабха̄вантарасса висесанам̣ катам̣, етесу дхаммантарена дхаммантарасса̄ти. ека̄дасама̄дӣсу пана чатӯсу а̄дипаденева дхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ катва̄ итарехи пуччханависсаджджананайа̄ уддит̣т̣ха̄. висесане ева четтха каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. пуччха̄виссаджджана̄нан̃хи ниссайабхӯта̄ дхамма̄ сан̇гахитата̄дивисесена каран̣абхӯтена сампайуттавиппайутта̄дибха̄вам̣ аттано висесентӣти.

викаппатоти вивидхакаппанато, вибха̄гатоти аттхо. саннит̣т̣ха̄навасена̄ти адхимоккхасампайогавасена. саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄ ча саббе ча читтуппа̄да̄ саннит̣т̣ха̄навасена вуттасаббачиттуппа̄да̄, тесам̣ са̄дха̄ран̣авасена̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. адхимоккхо хи саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄нам̣ читтуппа̄да̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена вутто, итаре саббесанти. таттха са̄дха̄ран̣а̄ пасат̣а̄ па̄кат̣а̄ ча̄ти а̄дито париггахетабба̄, тасма̄ тесам̣ сан̇гаха̄дипариггахаттхам̣ уддесо като, аса̄дха̄ран̣а̄пи пана париггахетабба̄ва̄ти тесу маха̄висайена ан̃н̃есампи сан̇гаха̄дипариггахам̣ дассетум̣ адхимоккхо уддит̣т̣хо. ‘‘саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄’’ти ча дхаммасан̇гахаван̣н̣ана̄йам̣ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге ча вачанам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. саннит̣т̣ха̄навасена йе вутта̄, тесам̣ саббесам̣ са̄дха̄ран̣атоти пана аттхе сати са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣есу ваттаббесу йо аса̄дха̄ран̣есу маха̄висайо адхимоккхо, тасса васена вуттасаббачиттуппа̄даса̄дха̄ран̣ато пхасса̄дайо саббаса̄дха̄ран̣а̄ти адхимоккхо ча аса̄дха̄ран̣есу маха̄висайоти катва̄ вутто ан̃н̃асса та̄дисасса абха̄ва̄ти айамадхиппа̄йо дат̣т̣хаббо.

джӣвитиндрийам̣ панеттха рӯпамиссакатта̄ на вуттанти ведитаббам̣, читтекаггата̄ пана асама̄дхисабха̄ва̄ са̄ман̃н̃асадденева са̄ман̃н̃ависесасаддехи ча сама̄дхисабха̄ва̄ висесасаддавачанӣйам̣ ан̃н̃ам̣ бйа̄петаббам̣ ниваттетаббан̃ча наттхӣти анан̃н̃абйа̄паканиваттакаса̄ман̃н̃ависесадӣпанато тассева дхаммасса бхедадӣпакехи ваттабба̄, на сукха̄дисабха̄ва̄ ведана̄ вийа вутталаккхан̣авипарӣтехи са̄ман̃н̃ависесасаддехева, тасма̄ ‘‘читтекаггата̄’’ти айам̣ са̄ман̃н̃асаддо сама̄дхисабха̄ве висесасадданирапеккхо паваттама̄но сайамева висесасаддама̄паджджитва̄ асама̄дхисабха̄вамева пака̄сеййа, итаро ча сама̄дхисабха̄вамева̄ти двидха̄ бхинна̄ читтекаггата̄ аса̄дха̄ран̣а̄ чева аппависайа̄ ча̄ти идха уддесам̣ на арахати. абхинна̄пи ва̄ пхасса̄дӣнам̣ вийа па̄кат̣атта̄бха̄вато ан̃н̃адхамманиссайена ваттаббато ча са̄ джӣвитан̃ча на арахатӣти на уддит̣т̣ха̄ти.

ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. ниддесаван̣н̣ана̄

1. пат̣хаманайо сан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄

1. кхандхападаван̣н̣ана̄

6. кхандха̄йатанадха̄туйомахантаре абхин̃н̃еййадхаммабха̄вена вутта̄, тесам̣ пана сабха̄вато абхин̃н̃а̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ парин̃н̃еййата̄дивисесадассанаттхам̣ сачча̄ни, адхипатийа̄дикиччависесадассанаттхам̣ индрийа̄дӣни ча вутта̄нӣти сачча̄дивисесо вийа сан̇гаха̄сан̇гахависесо ча абхин̃н̃еййаниссито вуччама̄но сувин̃н̃еййо хотӣти ‘‘тӣхи сан̇гахо. тӣхи асан̇гахо’’ти найамукхама̄тика̄ т̣хапита̄ти ведитабба̄. еван̃ча катва̄ ‘‘чатӯхӣ’’ти вутта̄ сампайогавиппайога̄ ча абхин̃н̃еййаниссайена кхандха̄дӣхева пуччхитва̄ виссаджджита̄ти. рӯпаккхандхо екена кхандхена̄ти йе дхамма̄ ‘‘рӯпаккхандхо’’ти вуччанти, тесам̣ пан̃часу кхандхесу рӯпаккхандхабха̄вена сабха̄гата̄ хотӣти рӯпаккхандхабха̄васан̇кха̄тена, рӯпаккхандхавачанасан̇кха̄тена ва̄ ган̣анена сан̇гахам̣ ган̣анам̣ дассети. тена̄ха ‘‘йан̃хи кин̃чӣ’’тиа̄ди. рӯпаккхандхоти хи сан̇гахитаббадхаммо дассито. йена сан̇гахена сан̇гайхати, тасса сан̇гахасса дассанам̣ ‘‘екена кхандхена̄’’ти вачанам̣. пан̃часу кхандхаган̣анесу екена кхандхаган̣анена ган̣итоти айан̃хеттха аттхо. йасма̄ ча кхандха̄дивачанехи сан̇гахо вуччати, тасма̄ упари ‘‘кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄’’тиа̄дим̣ ваккхатӣти.

асан̇гаханайаниддесети идам̣ ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’ти етассева найасса екадесанайабха̄вена вуттам̣, на найантарата̄йа̄ти дат̣т̣хаббам̣. рӯпаккхандхамӯлака̄йева четтха дукатикачатукка̄ дассита̄ти етена ведана̄ккхандхамӯлака̄ пуримена йоджийама̄не висесо наттхӣти паччхимехева йоджетва̄ тайо дука̄ две тика̄ еко чатукко, сан̃н̃а̄ккхандхамӯлака̄ две дука̄ еко тико, сан̇кха̄раккхандхамӯлако еко дукоти ете лаббхантӣти дассети. тесам̣ пана бхедато пан̃чакапуччха̄виссаджджана̄нантарам̣ пуччха̄виссаджджанам̣ ка̄таббам̣ сам̣кхиттанти дат̣т̣хаббам̣, вуттанайена ва̄ сакка̄ н̃а̄тунти па̄л̣им̣ на а̄ропитанти.

а̄йатанапада̄диван̣н̣ана̄

40. йасма̄ ча дукатикесӯти йадипи екакепи садисам̣ виссаджджанам̣, екаке пана садисависсаджджана̄нам̣ чаккхундрийасотиндрийасукхиндрийа̄дӣнам̣ дука̄дӣсу асадисависсаджджанам̣ дит̣т̣хам̣. на хеттха чаккхусотачаккхусукхиндрийадука̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асадисависсаджджанам̣, на̄пи дукехи тикасса, идха пана дуккхасамудайадуккхамаггадука̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ тикена ча садисам̣ виссаджджананти дукатикесвева садисависсаджджанатам̣ самудайа̄нантарам̣ маггасаччасса вачане ка̄ран̣ам̣ вадати.

6. пат̣иччасамуппа̄даван̣н̣ана̄

61. ‘‘пуччхам̣ ана̄рабхитва̄ авиджджа̄ екена кхандхена, авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ екена кхандхена̄’’ти ликхитаббепи пама̄давасена ‘‘авиджджа̄ екена кхандхена̄’’ти идам̣ на ликхитанти дат̣т̣хаббам̣. сарӯпекасесам̣ ва̄ катва̄ авиджджа̄вачанена авиджджа̄виссаджджанам̣ дасситанти. саббампи випа̄кавин̃н̃а̄н̣анти еттха випа̄каггахан̣ена висесанам̣ на ка̄таббам̣. кусала̄дӣнампи хи вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ дха̄тукатха̄йам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄вин̃н̃а̄н̣а̄дипадехи сан̇гахитата̄ виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаниддесе ‘‘випа̄ка̄ дхамма̄’’ти имасса виссаджджана̄садисена тесам̣ виссаджджанена дассита̄, идха ча на̄марӯпасса ека̄дасаха̄йатанехи сан̇гахавачанена акаммаджа̄нампи сан̇гахитата̄ вин̃н̃а̄йатӣти.

71. джа̄йама̄напарипаччама̄набхиджджама̄на̄нам̣ джа̄йама̄на̄дибха̄ваматтатта̄ джа̄тиджара̄маран̣а̄ни параматтхато виниббхуджджитва̄ анупалаббхама̄на̄ни параматтха̄нам̣ сабха̄ваматтабхӯта̄ни, та̄ни рӯпасса ниббаттипа̄кабхедабхӯта̄ни руппанабха̄вена гайхантӣти рӯпаккхандхадхаммасабха̄га̄ни, арӯпа̄нам̣ пана ниббаттиа̄дибхӯта̄ни рӯпакала̄паджа̄тиа̄дӣни вийа сахуппаджджама̄начатуккхандхакала̄паниббаттиа̄дибха̄вато екекабхӯта̄ни ведийанасан̃джа̄нанавиджа̄нанехи екантапараматтхакиччехи агайхама̄на̄ни сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣ена анекантапараматтхакиччена гайхантӣти сан̇кха̄раккхандхадхаммасабха̄га̄ни, татха̄ дувидха̄нипи та̄ни чаккха̄йатана̄дӣхи екантапараматтхакиччехи агайхама̄на̄ни ниссаттат̣т̣хена дхамма̄йатанадхаммадха̄тудхаммехи сабха̄га̄ни, тена техи кхандха̄дӣхи сан̇гайхантӣти ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехӣ’’тиа̄дима̄ха.

пат̣хаманайасан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. дутийанайо сан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

171. сан̇гахитенаасан̇гахитападаниддесе йам̣ там̣ уддесе асан̇гахитата̄йа пуччхитаббам̣ виссаджджитаббан̃ча сан̇гахитата̄висит̣т̣хам̣ асан̇гахитам̣ дхаммаджа̄там̣ ниддха̄ритам̣, тадева та̄ва дассенто ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти а̄ха. саббаттха кхандха̄дисан̇гахаса̄ман̃н̃а̄нам̣ ниччам̣ висеса̄пеккхатта̄ бхеданисситатта̄ ча пуччха̄виссаджджана̄нам̣ сависеса̄ва кхандха̄диган̣ана̄ суддха̄. таттха сан̇гахитенаасан̇гахитавачанаматтена дхаммависесасса ниддха̄ритатта̄ тӣсу сан̇гахесу екена двӣхи ва̄ йе сан̇гахита̄ хутва̄ ан̃н̃ехи асан̇гахита̄, тейева дхамма̄ ‘‘кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти еттакенева дассетабба̄ сийум̣, тесам̣ пана евам̣видха̄нам̣ асамбхава̄ найама̄тика̄йа ча аббхантараба̄хирама̄тика̄пеккхатта̄ уддесепи йам̣ йам̣ рӯпаккхандха̄дӣсу аран̣антесу сан̇га̄хакам̣, там̣ там̣ апеккхитва̄ сан̇гахитенаасан̇гахитам̣ ниддха̄ританти вин̃н̃а̄йатӣти тена тена сан̇га̄хакена йатха̄ниддха̄ритам̣ дхаммам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘чаккха̄йатанена̄’’тиа̄дима̄ха. йаттха хи пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ наттхи, тасмим̣ пат̣хаманайе чхат̣т̣ханайе ча пуччхитаббависсаджджитаббабха̄вена, итаресу ча йам̣ йам̣ пуччхитаббависсаджджитаббам̣ ниддха̄ритам̣, тасса тасса нийа̄макабха̄вена рӯпаккхандха̄дайо аран̣анта̄ уддит̣т̣ха̄ти.

таттха ‘‘чаккха̄йатанена…пе… пхот̣т̣хаббадха̄туйа̄’’ти каттуаттхе каран̣аниддесо дат̣т̣хаббо, ‘‘кхандхасан̇гахена а̄йатанасан̇гахена дха̄тусан̇гахена̄’’ти каран̣аттхе. еттха ча йена йена сан̇га̄хакена кхандха̄дисан̇гахесу тена тена сан̇гахетабба̄сан̇гахетаббам̣ ан̃н̃ам̣ аттхи, там̣ тадева сан̇га̄хака̄сан̇га̄хакабха̄вена уддхат̣ам̣. рӯпаккхандхена пана кхандхасан̇гахена сан̇гахетаббо ан̃н̃о дхаммо наттхи, татха̄ ведана̄ккхандха̄дӣхи, на ча со ева тасса сан̇га̄хако асан̇га̄хако ва̄ хоти. йан̃ча ‘‘рӯпаккхандхо екена кхандхена сан̇гахито’’ти вуттам̣, тан̃ча на тассева тена сан̇гахитатам̣ сандха̄йа вуттам̣, рӯпаккхандхабха̄вена пана рӯпаккхандхавачанена ва̄ гахитатам̣ сандха̄йа вуттанти пака̄ситойаматтхо.

йади ча со ева тена сан̇гайхеййа, сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаниддесе – ‘‘ведана̄ккхандхена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанасан̇гахена сан̇гахита̄ дха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄, те дхамма̄ тӣхи кхандхехи екена̄йатанена саттахи дха̄тӯхи сампайутта̄’’тиа̄ди ваттаббам̣ сийа̄, на ча вуттам̣, тасма̄ йатха̄ читтам̣ читтена сампайуттам̣ виппайуттан̃ча на хоти, евам̣ рӯпаккхандхо рӯпаккхандхена сан̇гахито асан̇гахито ча на хоти, татха̄ ведана̄ккхандха̄дайо ведана̄ккхандха̄дӣхи. на хи со ева тасса сабха̄го висабха̄го ча̄ти. тенева на екадеса̄ вийа самуда̄йасса, самуда̄йо екадеса̄нам̣ сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча. йатха̄ рӯпаккхандхо чаккха̄йатана̄дӣнам̣, дхамма̄йатанам̣ ведана̄ккхандха̄дӣнам̣, саран̣а̄ дхамма̄ чатуннам̣ кхандха̄нам̣. самуда̄йантогадха̄нан̃хи екадеса̄нам̣ на вибха̄го аттхи, йена те самуда̄йасса самуда̄йо ча тесам̣ сабха̄го висабха̄го ча сийа̄ти, татха̄ на самуда̄йо екадесасабха̄гависабха̄га̄нам̣ сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча. йатха̄ дхамма̄йатанам̣ сукхумарӯпасабха̄гасса ведана̄дивисабха̄гасса ча рӯпаккхандхекадесасса кхандхасан̇гахена, джӣвитиндрийам̣ рӯпа̄рӯпаджӣвитасабха̄гависабха̄гасса рӯпаккхандхекадесасса сан̇кха̄раккхандхекадесасса ча джӣвитаваджджасса кхандхасан̇гахенева. на хи екадесасабха̄гам̣ самуда̄йасабха̄гам̣, на̄пи екадесависабха̄гам̣ самуда̄йависабха̄ганти, тасма̄ сатипи аттато аттани антогадхато аттекадесасабха̄гато ча ан̃н̃асса асан̇га̄хакатте сан̇га̄хакаттамева етесам̣ наттхи, йена сан̇гахитасса асан̇га̄хака̄ сийунти сан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева еварӯпа̄нам̣ аггахан̣ам̣ ведитаббам̣.

йам̣ пана ‘‘дхамма̄йатанам̣ асан̇кхатам̣ кхандхато т̣хапетва̄ чатӯхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 25), ‘‘чаккха̄йатанан̃ча сота̄йатанан̃ча екена кхандхена сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 26) ча вуттам̣, на тена екадеса̄нам̣ самуда̄йасан̇га̄хакаттам̣, самуда̄йасса ча екадесасан̇га̄хакаттам̣ дассети, чатуккхандхаган̣анабхедехи пана дхамма̄йатанасса ган̣етабба̄ган̣етаббабха̄вена пан̃чадха̄ бхиннатам̣, чаккха̄йатана̄дӣнам̣ екаккхандхаган̣анена ган̣етаббата̄йа екавидхатан̃ча дассети. сан̇га̄хака̄сан̇га̄хаканирапеккха̄нам̣ ган̣етабба̄ган̣етабба̄нам̣ там̣там̣ган̣анехи ган̣анадассанаматтамева хи пат̣хаманайо каммакаран̣аматтасаббха̄ва̄, дутийа̄дайо пана сан̇га̄хака̄сан̇га̄хакехи сан̇гахита̄сан̇гахита̄нам̣ аган̣ана̄дидассана̄ни каттукаран̣акамматтайасаббха̄ва̄. татха̄ пат̣хаманайе татха̄ татха̄ ган̣етабба̄ган̣етаббабха̄васан̇кха̄то там̣там̣кхандха̄дибха̄ва̄бха̄во сабха̄гависабха̄гата̄, дутийа̄дӣсу йатха̄ниддха̄ритадхаммадассане сан̇га̄хакасан̇гахетабба̄нам̣ сама̄наккхандха̄дибха̄во сабха̄гата̄, тадабха̄во ча висабха̄гата̄. пуччха̄виссаджджанесу там̣там̣кхандха̄дибха̄ва̄бха̄во ева̄ти айаметесам̣ висесоти.

самудайасаччасукхиндрийасадиса̄ни пана техи сан̇гахетаббамева аттхи, на сан̇гахитам̣ асан̇гахетаббанти асан̇га̄хакатта̄бха̄вато на уддхат̣а̄ни. дуккхасаччасадиса̄ни техи висабха̄гасамуда̄йабхӯтехи анекаккхандхехи кхандхасан̇гахена сан̇гахетаббам̣, итарехи асан̇гахетаббан̃ча наттхӣти сан̇га̄хакатта̄сан̇га̄хакатта̄бха̄вато. евам̣ сан̇га̄хакатта̄бха̄вато асан̇га̄хакатта̄бха̄вато убхайа̄бха̄вато ча йатха̄вуттасадиса̄ни ануддхаритва̄ сан̇га̄хакатта̄сан̇га̄хакаттабха̄вато чаккха̄йатана̄дӣнева уддхат̣а̄нӣти ведитабба̄ни. таттха ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄’’ти чаккха̄йатанаваджджа̄ рӯпадхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ти ведитабба̄, на рӯпаккхандхоти. на хи екадесо самуда̄йасан̇га̄хакоти дасситаметанти.

ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана кхандхападена̄ти кхандхападасан̇гахена̄ти аттхо, на сан̇га̄хакена̄ти. ‘‘кеначи сан̇га̄хакена̄’’ти идам̣ пана а̄нетва̄ ваттаббам̣. там̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу на йуджджатӣти там̣ виссаджджанам̣ рӯпаккхандха̄дӣсу сан̇га̄хакесу на йуджджатӣти аттхо. рӯпаккхандхена хи…пе… сан̇гахитоти етена найена чаккха̄йатанена рӯпаккхандхова сан̇гахито, со ча ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тӯхи асан̇гахито на̄ма наттхӣти евам̣ чаккха̄йатана̄дӣнипи на гахетабба̄нӣти а̄паджджатӣти че? на̄паджджати. на хи ан̃н̃аматтанива̄ран̣ам̣ евасаддасса аттхо, атха кхо сан̇га̄хакато ан̃н̃анива̄ран̣ам̣. со ча̄тиа̄ди ча на нирапеккхавачанам̣, атха кхо сан̇га̄хака̄пеккханти. катхам̣? рӯпаккхандхена хи рӯпаккхандхова сан̇гахитоти йатха̄ чаккха̄йатанена чаккха̄йатанато ан̃н̃ампи кхандхасан̇гахена сан̇гахитам̣ аттхи, йам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахитам̣ хоти, на евам̣ рӯпаккхандхена рӯпаккхандхато ан̃н̃ам̣ кхандхасан̇гахена сан̇гахитам̣ аттхи, йам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахитам̣ сийа̄, рӯпаккхандхена пана рӯпаккхандхова кхандхасан̇гахена сан̇гахитоти айан̃хеттха адхиппа̄йо йутто. сийа̄ панетам̣ ‘‘со ева рӯпаккхандхо рӯпаккхандхена а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахито хотӯ’’ти, там̣ нива̄ренто а̄ха ‘‘со ча ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тӯхи асан̇гахито на̄ма наттхӣ’’ти. еттха ча ‘‘рӯпаккхандхена̄’’ти а̄нетва̄ ваттаббам̣. таттха рӯпаккхандхо рӯпаккхандхасса ва̄ тадекадеса̄нам̣ ва̄ чаккха̄дӣнам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча на хотӣти имина̄ парийа̄йена асан̇гахитата̄йа абха̄во вуттоти йуджджати, на рӯпаккхандхена рӯпаккхандхасса тадекадеса̄нам̣ ва̄ ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахитата̄йа. на хи са̄ сан̇гахитата̄ аттхи. йади сийа̄, сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаниддесе рӯпаккхандхопи уддхаритаббо сийа̄. тена хи тӣхипи сан̇гахехи рӯпаккхандхо тадекадесо ва̄ сан̇гахита̄ сийум̣, аттхи ча тесам̣ виппайуттата̄ти.

евам̣ асан̇гахитата̄йа абха̄вато ета̄ни, ан̃н̃а̄ни ча̄ти еттха̄пи чаккха̄йатана̄дӣхи вийа етехи ан̃н̃ехи ча сан̇гахита̄нам̣ асан̇гахитата̄йа абха̄вато ета̄ни ан̃н̃а̄ни ча йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ ета̄ни вийа айуджджама̄нависсаджджанатта̄ еварӯпа̄ни пада̄ни сан̇га̄хакабха̄вена на гахита̄нӣти адхиппа̄йо.

таттха йам̣ вуттам̣ ‘‘рӯпаккхандхена хи рӯпаккхандхова сан̇гахито’’ти, там̣ тенева тасса сан̇гахитатта̄сан̇гахитатта̄бха̄вадассанена нива̄ритам̣. йан̃хеттха аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, тан̃ча сатипи сан̇гахитатте асан̇гахитата̄йа абха̄ватоти вин̃н̃а̄йама̄нам̣ самудайасачча̄дӣсу йуджджеййа сати техи сан̇гахите тадасан̇гахитатта̄бха̄вато. рӯпаккхандха̄дӣхи пана сан̇гахитамева наттхи, куто тасса асан̇гахитата̄ бхависсати, тасма̄ сан̇га̄хакатта̄бха̄во еветтха аггахан̣е ка̄ран̣анти йуттам̣. сан̇гахитатта̄бха̄вена асан̇гахитаттам̣ йадипи рӯпаккхандха̄дина̄ аттано аттани антогадхасса аттекадесасабха̄гасса ча наттхи, ан̃н̃асса пана аттхӣти на дуккхасачча̄дӣсу вийа убхайа̄бха̄во четтха аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ бхавитум̣ йуттоти. дхамма̄йатанаджӣвитиндрийа̄дӣнан̃ча кхандхачатуккадука̄дисан̇га̄хакатте сати на тесам̣ сан̇гахита̄нам̣ техи дхамма̄йатанаджӣвитиндрийа̄дӣхи а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахитата̄ наттхӣти асан̇гахитата̄йа абха̄во анекантико, тасма̄ пуббе вуттанайенева аггахита̄нам̣ аггахан̣е, гахита̄нан̃ча гахан̣е ка̄ран̣ам̣ ведитаббанти.

анидассанам̣ пунадева саппат̣игханти еттха анидассананти етена ‘‘санидассанасаппат̣игха’’нти еттха вуттена саппат̣игхасаддена саддхим̣ йоджетва̄ анидассанасаппат̣игха̄ дассита̄. пунадева̄ти етена таттхева ависит̣т̣хам̣ санидассанападам̣ ниваттетва̄ ган̣ханто санидассанадукападам̣ дассети. ‘‘чаккха̄йатанена чаккха̄йатанамевекам̣ сан̇гахита’’нти идам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи ‘‘чаккха̄йатанена чаккха̄йатанам̣ а̄йатанасан̇гахена сан̇гахита’’нти ча ‘‘асан̇гахита’’нти ча ваттаббанти дасситойам̣ найоти. евам̣ саббаттха тассева самуда̄йекадеса̄нан̃ча сан̇га̄хакасан̇гахитанти вачанесу асан̇га̄хакаасан̇гахитанти вачанесу ча тадаваттаббата̄ йоджетабба̄. асан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева хи чаккха̄йатана̄дӣни чаккха̄йатана̄дӣхи асан̇гахита̄нӣти на вуччанти, на сан̇га̄хакатта̄бха̄ватоти.

дутийанайасан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. татийанайо асан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

179. асан̇гахитенасан̇гахитападаниддесе рӯпаккхандхена кхандхасан̇гахена асан̇гахитесу ведана̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ нибба̄насса ча сукхумарӯпена саха а̄йатанадха̄тусабха̄гатте сатипи на сукхумарӯпамева рӯпаккхандхоти рӯпаккхандхена а̄йатанадха̄тусабха̄гаттам̣ наттхи, тасма̄ на тена та̄ни а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахита̄ни. на кевалам̣ сан̇гахита̄нева, асан̇гахита̄нипи тена та̄ни техи сан̇гахехи на хонтева тадекадесена сукхумарӯпена а̄йатанадха̄тусабха̄гатта̄, сан̇гахита̄бха̄во ева пана идха̄дхиппето, вин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дӣхи пана асан̇гахита̄ на те техи катхан̃чи саммисса̄ти саббатха̄ те техи на сан̇гахита̄. дуккхасачча̄дӣхи ча пан̃чаккхандхасамуда̄йабхӯтехи кхандхасан̇гахена асан̇гахитам̣ нибба̄нам̣ рӯпаккхандхена вийа а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахитам̣ техи на хоти, тасма̄ сан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева еварӯпа̄нам̣ асан̇га̄хакабха̄вена аггахан̣ам̣ ведитаббам̣, санибба̄напан̃чаккхандхасамуда̄йабхӯта̄нам̣ пана абйа̄катадхамма̄дӣнам̣ асан̇га̄хакатта̄бха̄ватова. на хи там̣ кан̃чи аттхи, йасса те кхандхасан̇гахена асан̇га̄хака̄ сийум̣, на ча аттано екадесо аттекадесасабха̄го ча аттана̄ асан̇гахито хотӣти аттана̄ асан̇гахитасан̇га̄хакатта̄ пана ведана̄ккхандха̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ катанти.

йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ ‘‘йе дхамма̄йатанена сан̇гахита̄’’ти, там̣ на сакка̄ ваттум̣. дхамма̄йатанена хи на кочи дхаммо кеначи сан̇гахена сан̇гахито аттхи висабха̄гаккхандханибба̄насамуда̄йатта̄, кхандхасан̇гахена сайамева аттано сан̇га̄хакам̣ на хотӣти а̄йатанадха̄тусан̇гахехи ча сан̇га̄хакатта̄бха̄ватоти дасситойам̣ найоти етасса дхамма̄йатанаган̣анена ган̣ита̄ти аттхо. йа̄ни…пе… гахита̄нӣти етена вин̃н̃а̄н̣асаммиссам̣ дхамма̄йатанекадесам̣ дӣпента̄ни иддхипа̄да̄дипада̄ни, ол̣а̄рикарӯпасаммиссам̣ дӣпента̄ни рӯпаккхандха̄дипада̄ни, саббена саббам̣ дхамма̄йатанам̣ адӣпента̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дипада̄ни, сакаладхамма̄йатанадӣпака̄ни дхамма̄йатана̄дипада̄ни ча ваджджетва̄ дхамма̄йатанекадесам̣ ан̃н̃а̄йатанена асаммиссам̣ дӣпента̄ни гахита̄нӣти дассети.

татийанайаасан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. чатуттханайо сан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

191. сан̇гахитенасан̇гахитападаниддесе йасма̄ йатха̄ дутийататийанайа̄ тин̣н̣ам̣ сан̇гаха̄нам̣ сан̇гахан̣а̄сан̇гахан̣аппаваттивисесена ‘‘сан̇гахитена асан̇гахитам̣, асан̇гахитена сан̇гахита’’нти ча уддит̣т̣ха̄, невам̣ чатуттхапан̃чама̄. сан̇гахан̣аппаваттийа̄ ева хи сан̇гахитена сан̇гахитам̣ уддит̣т̣хам̣, асан̇гахан̣аппаваттийа̄ ева ча асан̇гахитена асан̇гахитанти, тасма̄ сан̇гахан̣аппаваттивисесавирахе сан̇гахитадхамма̄сан̇гахитадхаммависесе ниссита̄ ете две найа̄ти еттха кеначи сан̇гахитена дхаммависесена пуна сан̇гахито дхаммависесо сан̇гахитена сан̇гахито сан̇гахитата̄йа пуччхитаббо виссаджджитаббо ча, тамева та̄ва йатха̄ниддха̄ритам̣ дассенто ‘‘самудайасаччена йе дхамма̄ кхандха…пе… сан̇гахита̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ кхандха…пе… сан̇гахита̄’’ти а̄ха. еттха ча йе тӣхипи сан̇гахехи на сан̇га̄хака̄ рӯпаккхандхавин̃н̃а̄н̣аккхандхадхамма̄йатанадуккхасачча̄дӣни вийа, йе ча двӣха̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇га̄хака̄ чаккха̄йатана̄дӣни вийа, йе ча екена кхандхасан̇гахенева дха̄тусан̇гахенева ча на сан̇га̄хака̄ ведана̄диккхандханиродхасаччаджӣвитиндрийа̄дӣни вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо вийа ча, те дхамма̄ сан̇га̄хакатта̄бха̄васаббха̄ва̄ сан̇га̄хакабха̄вена на уддхат̣а̄, тӣхипи пана сан̇гахехи йе сан̇га̄хака̄, те сан̇га̄хакатта̄бха̄ва̄бха̄вато идха уддхат̣а̄. техи сан̇гахита̄пи хи екантена аттано сан̇га̄хакасса сан̇га̄хака̄ хонти, йасса пуна сан̇гахо пуччхитаббо виссаджджитаббо ча̄ти.

ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана сакалена хи кхандха̄дипадена̄ти сакалава̄чакена рӯпаккхандха̄дипадена̄ти аттхо. йам̣ панетам̣ вуттам̣ ‘‘йам̣ аттано сан̇га̄хакам̣ сан̇ган̣хитва̄ пуна тенева сан̇гахам̣ гаччхеййа̄’’ти, там̣ тена кхандха̄дипадена̄ти евам̣ айоджетва̄ там̣ ан̃н̃ам̣ сан̇гахитам̣ на̄ма наттхӣти евам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи йена йам̣ сан̇гахитам̣, тенева тасса сан̇гахо пуччхито виссаджджито, на ча тассева, атха кхо тена сан̇гахитасса̄ти. йатха̄ ведана̄ саддо ча кхандхо а̄йатанан̃ча, на евам̣ сукхумарӯпам̣, там̣ пана кхандха̄йатана̄нам̣ екадесова, тасма̄ ‘‘сукхумарӯпекадесам̣ ва̄’’ти аватва̄ ‘‘сукхумарӯпам̣ ва̄’’ти вуттам̣. саббаттха ча ан̃н̃ена асаммиссанти йоджетаббам̣. йампи четам̣ вуттам̣ ‘‘тадева йехи дхаммехи кхандха̄дивасена сан̇гахитам̣, те дхамме сандха̄йа̄’’ти, тампи татха̄ на сакка̄ ваттум̣. на хи сан̇гахитена сан̇гахитасса сан̇гахитена сан̇гахо еттха пуччхито виссаджджито ча, атха кхо сан̇гахова, тасма̄ екена кхандхена̄ти екена кхандхаган̣анена̄ти айамеветтха аттхо, на сан̇га̄хакена̄ти. на хи еко кхандхо аттано екадесасса сан̇га̄хакоти.

чатуттханайасан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. пан̃чаманайо асан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

193. асан̇гахитенаасан̇гахитападаниддесепи вуттанайенева йатха̄ниддха̄ритадхаммадассанам̣ ведитаббам̣. еттха ча сасукхумарӯпавин̃н̃а̄н̣асахитадхаммасамуда̄йа̄ йе те дуккхасаччаанидассанааппат̣игхаачетасика̄нупа̄да̄садиса̄ сатипи екена двӣхи ва̄ сан̇гахехи кесан̃чи асан̇га̄хакатте тӣхипи асан̇гахетаббасса абха̄вато парипун̣н̣асан̇гаха̄сан̇га̄хака̄ на хонти, абйа̄катадхаммасадиса̄ кеначи сан̇гахена асан̇гахетаббабха̄вато асан̇га̄хака̄ ева на хонти, тена те асан̇га̄хакабха̄вена на уддхат̣а̄, итаре пана таббипарийа̄йена уддхат̣а̄ти.

йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘та̄дисена хи падена нибба̄нам̣ кхандхасан̇гахаматтам̣ на гаччхеййа̄’’ти вуттам̣, там̣ дуккхасаччам̣ сандха̄йа вуттам̣. анидассанааппат̣игхесу пана асан̇га̄хакесу нибба̄нам̣ антогадхам̣, на ча тадева тасса асан̇га̄хаканти. садисависсаджджана̄нам̣ васена самодха̄нетва̄ катехи саддхинти евам̣ катехи дутийапан̃ха̄дӣхи саддхим̣ пат̣хамапан̃хана̄марӯпапан̃ха̄дайо саббепи чатуттим̣са хонтӣти аттхо. йам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣ падам̣, тадева̄ти рӯпаккхандха̄дивисесакападам̣ вадати, на ниддха̄рите пуччхитаббадхамме. те хи лаккхан̣ато дассита̄, на падена сарӯпатоти. таттха тадева̄ти ева-саддена на там̣ када̄чи сан̇гахитена асан̇гахитам̣ на хотӣти уддхат̣ассева асан̇гахитенаасан̇гахитабха̄ве нийататам̣ ан̃н̃асса ча анийататам̣ дассетӣти ведитаббам̣. ‘‘тадева йехи асан̇гахита’’нти еттха хи ‘‘нийамато’’ти сакка̄ вачанасесо йоджетунти. атха ва̄ тадева̄ти пуччха̄йа уддхат̣амева евам̣пака̄рамева хутва̄ йехи асан̇гахитанти тасса пуччха̄йа уддхат̣абха̄вена евам̣ асан̇гахитенаасан̇гахитабха̄ванийаманаттхо ева-саддо, на ан̃н̃асса асан̇гахитенаасан̇гахитата̄нива̄ран̣аттхоти дат̣т̣хаббо. пуччха̄йа уддхат̣ан̃хи ан̃н̃асахитам̣ асахитан̃ча асан̇гахитена асан̇гахитам̣ хоти. рӯпаккхандха̄дӣни хи ан̃н̃асахита̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄дӣни асахита̄нӣти.

авасеса̄ сан̇гахита̄ти идам̣ авасеса̄ асан̇гахита̄ на хонтӣти евам̣ дат̣т̣хаббам̣. техипи вин̃н̃а̄н̣адхаммехи те рӯпадхамма̄ва тӣхи сан̇гахехи асан̇гахита̄ти пуччха̄йа уддхат̣а̄ тӣхипи сан̇гахехи асан̇га̄хака̄ хутва̄ асан̇гахита̄ти адхиппа̄йо. ануддхат̣а̄ ведана̄дайопи хи асан̇гахита̄ ева̄ти. еттха ча пат̣хаме найе ведана̄дайопи вин̃н̃а̄н̣ена асан̇гахита̄ти вутта̄, дутийе рӯпадхамма̄ва̄ти айам̣ висесо. ведана̄дайо хи рӯпавин̃н̃а̄н̣ехева кхандха̄дисан̇гахена асан̇гахита̄ти ол̣а̄рикарӯпехи вин̃н̃а̄н̣ена ча тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахита̄ти аттхо. рӯпекадесо хи еттха рӯпаггахан̣ена гахитоти.

196. чатуттхапан̃хе чаккха̄йатанам̣ ведана̄дӣхи чатӯхӣти еттха чаккха̄йатананти етена пуччха̄йа уддхат̣ам̣ асан̇га̄хакам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. чаккха̄йатанена пана асан̇гахитена асан̇гахита̄ни даса ол̣а̄рика̄йатана̄ни на чаккха̄йатанамева̄ти. ‘‘рӯпан̃ча дхамма̄йатана’’нтиа̄дина̄ йехи дхаммехи тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахитам̣ там̣ вин̃н̃а̄н̣амева хоти, асан̇гахитена тена асан̇гахитан̃ча вин̃н̃а̄н̣аваджджам̣ саббам̣ тева дхамме уда̄нети. садисависсаджджана̄ хи екато уда̄нетва̄ дассетабба̄. таттха пат̣хамена рӯпаккхандхена садисависсаджджанесу екато уда̄нетва̄ дасситесу ан̃н̃е висадисависсаджджана̄ найада̄нена дассита̄ хонти. тена̄ха ‘‘рӯпан̃ча дхамма̄йатананти…пе… ан̃н̃ена̄ка̄рена сан̇кхипитва̄ дассита̄’’ти. таттха две бхава̄ти асан̃н̃екавока̄рабхава̄. двети ба̄хирупа̄да̄дхамме ева сандха̄йа вуттам̣. йена асан̇га̄хакена асан̇гахитена асан̇гахитам̣ пуччхитаббам̣ виссаджджитаббан̃ча париччхиджджати, со рӯпаккхандха̄дико тасса пуччха̄виссаджджана̄нан̃ча ниссайабха̄вато ‘‘висайо’’ти вутто, йатха̄дасситасса пана удда̄насса найада̄наматтатта̄ ‘‘найо’’ти вуттам̣. ‘‘двевӣсанайо ча̄’’типи па̄т̣хо, двевӣсападико еса найо ча̄ти аттхо.

пан̃чаманайаасан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. чхат̣т̣ханайо сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄

228. сампайогавиппайогападе йам̣ лаббхати, йан̃ча на лаббхати, там̣ саббам̣ пуччха̄йа гахитанти идам̣ на рӯпаккхандха̄дӣни пада̄ни сандха̄йа вуттам̣, атха кхо сампайогападам̣ виппайогападан̃ча̄ти ведитаббам̣. рӯпаккхандха̄дӣсу хи йам̣ дхамма̄йатана̄дипадам̣ на лаббхати, там̣ пуччха̄йапи на гахитам̣. сампайогападам̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу алаббхама̄нампи ‘‘рӯпаккхандхо катихи…пе… сампайутто’’ти евам̣ пуччха̄йа гахитам̣, ведана̄ккхандха̄дӣсу лаббхама̄нам̣, виппайогападам̣ пана саббаттха лаббхама̄намева̄ти. рӯпадхамма̄нам̣ пана рӯпена нибба̄нена ва̄, нибба̄насса ча рӯпена саддхим̣ сампайого на̄ма наттхӣти екуппа̄да̄дисабха̄гата̄йа абха̄вато сампайогам̣ нива̄рентена са̄ ева екуппа̄да̄дита̄ етесам̣ висабха̄гата̄ти тадабха̄вато виппайогопи нива̄рито ева хотӣти дат̣т̣хаббо. чатӯсу хи кхандхесу виджджама̄на̄ екуппа̄да̄дита̄ тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сабха̄гата̄ хоти рӯпанибба̄нехи тесам̣ техи ча рӯпанибба̄на̄нам̣ висабха̄гата̄ ча, на ча рӯпекадесасса нибба̄насса ва̄ са̄ екуппа̄да̄дита̄ аттхи, йа̄ рӯпекадесена рӯпекадесанибба̄на̄нам̣ нибба̄нена ча рӯпасса висабха̄гата̄ сийа̄. тенева ‘‘чатӯхи виппайого’’ти вуттанти.

саттасу вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯсу ека̄йапи авиппайуттети йатха̄ рӯпабхаво тӣхи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ пан̃чахи, авитаккаавича̄ра̄ ека̄йа виппайутте ана̄рамман̣амиссаке дхамме дӣпенти, евам̣ адӣпетва̄ ека̄йапи виппайутте ахонте саттахипи сампайутте саттапи ва̄ та̄ дӣпентӣти адхиппа̄йо. авиппайуттети хи йе виппайутта̄ на хонти, те дхаммети вуттам̣ хоти, на сампайуттети. тена йа̄ни та̄хи сампайутте дӣпенти дхамма̄йатана̄дипада̄ни, йа̄ни ча сампайуттавиппайуттабха̄вехи наваттаббам̣ дӣпенти ачетасика̄дипада̄ни, йа̄ни ча сампайуттанаваттабба̄ни дӣпенти дуккхасачча̄дипада̄ни, тесам̣ саббесам̣ ана̄рамман̣амиссакадхаммадӣпака̄нам̣ аггахан̣ам̣ вуттам̣ хоти. на хи ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайуттатадубхайасамуда̄йа̄нам̣ кхандха̄йатанадха̄тӯсу кеначи сампайого виппайого ва̄ аттхӣти.

йади евам̣ виппайуттенавиппайуттападаниддесе ‘‘кусалехи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’ти на ваттаббам̣. акусала̄бйа̄ката̄ хи ана̄рамман̣амиссобхайадхамма̄ти? на, йатха̄вуттасамуда̄йа̄нам̣ кхандха̄дӣхева сампайогавиппайога̄бха̄вавачанато. кхандха̄дайо хи тадекадеса̄ тадекадесан̃н̃асамуда̄йа̄ ча, самуда̄йекадеса̄нан̃ча вибха̄га̄бха̄вато на сабха̄гависабха̄гата̄ аттхи, тена тесам̣ кхандха̄дӣхи сампайогавиппайога̄бха̄во хоти. кусала̄ пана дхамма̄ акусала̄бйа̄катехи вибхатта̄, те ча кусалехи, на тесам̣ самуда̄йекадесабха̄во тадекадесан̃н̃асамуда̄йабха̄во ва̄, тасма̄ кхандха̄дӣни ана̄маситва̄ виппайуттата̄маттена йатха̄ниддха̄ритадхаммадассане кусалехи итаресам̣, итарехи ча кусала̄нам̣ виппайого на на хоти висабха̄гата̄саббха̄ватоти тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиппайуттата̄ вутта̄. еса найо саббесу еварӯпесу.

удда̄не пана ат̣т̣ха̄раса тато парети идам̣ ‘‘сол̣аса̄’’ти ваттаббам̣, тевӣсанти идан̃ча ‘‘екавӣса’’нти. саббаттха ча ка̄ласанта̄набхедарахита̄рахитабахудхаммасамодха̄на̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тӯнам̣ екадеса̄ самудайасаччаведана̄ккхандха̄дайо екадесасаммисса̄ ча иддхипа̄да̄дайо ана̄рамман̣ехи асаммисса̄ рӯпаккхандха̄дайо ча са̄рамман̣ехи асаммисса̄ сампайогӣвиппайогӣбха̄вена сама̄нака̄ласанта̄нехи ча екадесантарехи вибхатта̄ ева гахита̄ти техи те кехичи екадесантарехи вибхаттехи йатха̄йогам̣ сампайогам̣ виппайоган̃ча лабханти. аттхи хи тесам̣ екуппа̄да̄дита̄ сабха̄гата̄ висабха̄гата̄ ча̄ти. тена таттха таттха ‘‘екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутта’’нти ча, ‘‘екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи виппайутта’’нти ча вуттам̣. бхиннака̄ласамуда̄йа̄ ева пана ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄ ваттама̄на̄ ча екекадхамма̄ ева, тасма̄ тесам̣ сама̄нака̄ласса вибхаджитаббасса абха̄вато на сукхиндрийа̄дӣни ведана̄ккхандхасса вибха̄гам̣ каронти, чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо ча вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса мана̄йатанасса ча. тена ‘‘сукхиндрийам̣ екена кхандхена кехичи виппайутта’’нти, ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту екена кхандхена екена̄йатанена кехичи виппайутта̄’’ти ча евама̄ди на вуттам̣, кхандха̄йатанавибха̄гавирахитампи пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ дха̄тувибха̄гена вибхаттамева вуттанти ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутта̄’’ти вуттам̣, евамевам̣ индрийавибха̄гена вибхатта̄нам̣ сукхиндрийа̄дӣнам̣ ‘‘сукхиндрийена йе дхамма̄ виппайутта̄’’тиа̄дӣсу йатха̄йогам̣ виппайого дат̣т̣хаббо, на̄вибхаттасса ведана̄ккхандхасса̄ти.

235. йатха̄ там̣сампайогӣбха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘самудайасаччам̣ тӣхи кхандхехи сампайутта’’нти вуттам̣, евам̣ там̣виппайогӣбха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘тӣхи кхандхехи виппайутта’’нти касма̄ на вуттанти че? авибха̄гехи техи виппайогавачанасса айуттатта̄. вибха̄ге хи сати самудайасаччам̣ сукхадуккхадоманассиндрийехи мановин̃н̃а̄н̣адха̄туто ан̃н̃авин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи виппайуттанти йуттам̣ ваттум̣ вибха̄генева висабха̄гата̄йа сан̇гахитатта̄, вибха̄гарахитехи пана ведана̄ккхандха̄дӣхи на йуттам̣, техи виджджама̄нехи виджджама̄насса самудайасса висабха̄габха̄ва̄бха̄вато. йан̃хи ануппанна̄ дхамма̄ вийа а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣ на хоти сан̇кхатам̣ уддхаритаббам̣, там̣ паччуппаннабха̄вам̣ нисса̄йа сампайогӣвиппайогӣбха̄вена уддхарӣйати, тан̃ча вибха̄гарахитехи кхандха̄дӣхи сан̇кхатехи паччуппаннабха̄вамева нисса̄йа ана̄мат̣т̣хака̄лабхеде аттхита̄йа ева нисситаббатта̄. авиджджама̄насса хи авиджджама̄нена, авиджджама̄насса ча виджджама̄нена, виджджама̄насса ча авиджджама̄нена сампайого наттхи, виппайого пана авиджджама̄ната̄дӣпаке бхеде гахите тенева висабха̄гата̄пи гахита̄ ева̄ти хоти. бхеде пана аггахите тена тена гахан̣ена висабха̄гата̄йа аггахитатта̄ сати сабха̄гатте виджджама̄ната̄йа ева дхамма̄нам̣ сабха̄гасса париччхинданато виджджама̄ната̄ дассита̄ти екуппа̄да̄дибха̄васан̇кха̄та̄ сабха̄гата̄пи гахита̄ ева хоти. тасса̄ ча гахитатта̄ сампайогова лаббхати, на виппайого, тасма̄ самудайасаччам̣ ведана̄ккхандха̄дӣхи сампайуттаттена вуттам̣, на виппайуттаттена̄ти. еса найо маггасачча̄дӣсупӣти.

262. ‘‘дутийаджджха̄навича̄ран̃хи т̣хапетва̄ сеса̄ авитаккавича̄раматта̄’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанам̣ йе падха̄на̄ витакко вийа кот̣т̣ха̄сантарачиттуппа̄десу алӣна̄, те ева идха авитаккавича̄раматта̄ти адхиппета̄ти дассети. тенева хи анантаранайе самудайасаччена сама̄нагатика̄ на савитаккасавича̄рехӣти те на гахита̄. дасамоса̄нанайесу ча техи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ техи виппайутта̄нан̃ча сол̣асахи дха̄тӯхи виппайого ат̣т̣ха̄расасан̇гахито ча вутто. витаккасахитесупи пана тесу гахитесу саббепи те вича̄рена сампайутта̄ти ‘‘екена кхандхена кехичи сампайутта̄’’ти сакка̄ ваттум̣. со хи самуда̄йо вича̄рам̣ ваджджетва̄ ан̃н̃ена кеначи сампайутто на хоти. на хи тадекадесасса витаккасса вича̄рато ан̃н̃ена сампайого самуда̄йасса хоти. йатха̄ на̄на̄читтуппа̄десу уппаджджама̄на̄нам̣ иддхипа̄да̄нам̣ самуда̄йасса иддхипа̄дасса екадеса̄нам̣ тӣхи кхандхехи сампайого самуда̄йасса на хоти, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ пана тесу екопи ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи сан̇кха̄раккхандхекадесена ча асампайутто на̄ма наттхӣти самуда̄йасса техи сампайуттата̄ вутта̄, евамидха̄пи вича̄рена асампайуттасса авитаккавича̄раматтасса кассачи абха̄вато самуда̄йасса тена сампайуттата̄ на на сакка̄ ваттум̣. на хи авитаккавича̄раматта̄нам̣ дассаненапаха̄таббахетука̄дӣнам̣ вийа сампайуттата̄ на ваттабба̄. йатха̄ хи дассаненапаха̄таббахетукесу кечи сан̇кха̄раккхандхекадесена мохена сампайутта̄, кечи асампайутта̄ти на самуда̄йо тена сампайутто, на̄пи ан̃н̃о кочи дхаммо аттхи, йена со самуда̄йо сампайутто сийа̄ти ‘‘дассаненапаха̄таббахетука̄ дхамма̄ сампайутта̄ти наттхӣ’’ти вуттам̣, евам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббахетукасахетука̄дайопи. на паневам̣ йена авитаккавича̄раматтасамуда̄йо сампайутто сийа̄, там̣ наттхи авитаккавича̄раматтесу кассачи вича̄рена асампайуттасса абха̄ва̄, тасма̄ те ‘‘сампайутта̄’’ти на на ваттабба̄ти. саббаттха ча екадхаммепи кехичӣти бахувачананиддесо сан̇кха̄йа анийамитатта̄ катоти ведитаббо.

чхат̣т̣ханайасампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. саттаманайо сампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄

306. сампайуттенавиппайуттападаниддесе рӯпаккхандха̄дайо техи сампайутта̄бха̄вато на гахита̄. самудайасачча̄дӣни сатипи техи сампайутте, сампайуттехи ча виппайутте сампайуттенавиппайутта̄нам̣ кхандха̄дӣхи виппайога̄бха̄вато. на хи самудайасаччена сампайуттехи лобхасахагатачиттуппа̄дехи виппайутта̄нам̣ тато ан̃н̃адхамма̄нам̣ кхандха̄дӣсу кеначи виппайого аттхи. нану ча те ева читтуппа̄да̄ чатта̄ро кхандха̄ ад̣д̣хадутийа̄ни а̄йатана̄ни ад̣д̣хадутийа̄ дха̄туйо ча хонтӣти техи виппайого ваттабботи? на, тадан̃н̃адхамма̄нам̣ кхандха̄дибха̄вато. на хи те ева дхамма̄ чатта̄ро кхандха̄, атха кхо те ча тато ан̃н̃е ча, татха̄ ад̣д̣хадутийа̄йатанадха̄туйопи. на ча тадан̃н̃асамуда̄йехи ан̃н̃е виппайутта̄ хонти самуда̄йекадеса̄нам̣ екадесан̃н̃асамуда̄йа̄нан̃ча виппайога̄бха̄вато. еса найо маггасаччасукхиндрийа̄дӣсу. авитаккавича̄раматтесупи ниравасесесу адхиппетесу тесам̣ савитаккасавича̄расама̄нагатикатта̄ аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ на диссати.

ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана еварӯпа̄нӣти йатха̄ рӯпаккхандхе виссаджджанам̣ на йуджджати, евам̣ йесу ан̃н̃есупи на йуджджати, та̄ни виссаджджанасса айогена ‘‘еварӯпа̄нӣ’’ти вутта̄ни, на сампайутта̄бха̄вена̄ти дат̣т̣хаббам̣. йа̄ни пана пада̄ни дхаммадха̄туйа̄ сампайутте дхамме дӣпентӣти етена ведана̄ккхандха̄дипада̄ни дассети, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча ан̃н̃ена асаммиссанти вин̃н̃а̄н̣аккхандхамана̄йатана̄дипада̄ни. таттха ан̃н̃ена асаммиссанти асампайуттена асаммиссанти аттхо. адуккхамасукха̄йаведана̄йасампайуттапада̄нипи хи сампайуттехи саммиссавин̃н̃а̄н̣адӣпака̄ни идха гахита̄нӣти. етена ча лаккхан̣ена еварӯпа̄нева гахита̄нӣти дассети, на еварӯпа̄ни гахита̄нева̄ти самудайасачча̄дииддхипа̄да̄дипада̄нам̣ асан̇гахитатта̄. ‘‘атха пхассасаттакам̣ читтам̣ саха йуттападехи сатта̄’’ти пура̄н̣апа̄т̣хо, айам̣ пана ӯноти катва̄ ‘‘атха пхассасаттакам̣, тике тайо сатта махантаре ча̄’’ти па̄т̣хо като.

309. пуччха̄йа уддхат̣ападенева саддхим̣ виппайутта̄нам̣ васена̄ти идам̣ пуччха̄йа уддхат̣ападена сампайуттехи виппайутта̄ тена саддхим̣ виппайутта̄ хонтӣти катва̄ вуттам̣. па̄л̣иудда̄нага̄тха̄йам̣ две ча манена йутта̄, витаккавича̄ран̣а̄ти манодха̄туйа̄ екантасампайутта̄ две витаккавича̄ра̄ти савитаккападам̣ савича̄рападан̃ча дассети.

саттаманайасампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. ат̣т̣хаманайо виппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄

317. виппайуттенасампайуттападаниддесе рӯпаккхандха̄дӣхи виппайуттенасампайуттамева йатха̄ниддха̄ритам̣ наттхӣти ‘‘рӯпаккхандхена йе дхамма̄ виппайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ сампайутта̄’’ти аватва̄ ‘‘рӯпаккхандхена йе дхамма̄ виппайутта̄, те дхамма̄ катихи кхандхехи…пе… сампайутта̄ти наттхӣ’’ти вуттам̣. тена рӯпаккхандхена виппайутта̄нам̣ кеначи кхандха̄дина̄ сампайога̄бха̄вато йатха̄ниддха̄ритам̣ виппайуттенасампайуттамева наттхи, куто тасса пуна кхандха̄дӣхи сампайуттата̄ти дассети.

ат̣т̣хаманайавиппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. наваманайо сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄

319. сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄йам̣ йам̣кхандха̄дивасена̄ти сама̄сападам̣ идам̣ дат̣т̣хаббам̣, йасса кхандха̄дино васена̄ти аттхо. тассева̄ти ча тассева кхандха̄диноти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ идха сампайуттам̣ вуттам̣, там̣ рӯпаккхандха̄дӣсу аран̣антесу йена ведана̄ккхандха̄дина̄ сампайуттам̣, пуна тассева ведана̄ккхандха̄дино кхандха̄дӣхи сампайогам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. тан̃хи аттана̄ сампайуттена сампайуттатта̄ ‘‘сампайуттена сампайутта’’нти ниддха̄ританти. рӯпена ва̄ти етена ниродхасаччааппаччайаасан̇кхатехипи айого вутто хотӣти дат̣т̣хаббо, татха̄ рӯпамиссакехи ва̄ти етена анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄дӣхи нибба̄намиссакехипи. ваккхати хи ‘‘нибба̄нам̣ пана сукхумарӯпагатикамева̄’’ти. сабба̄рӯпаккхандхасан̇га̄хакехӣти ваттама̄на̄намева сампайого лаббхатӣти ваттама̄несу екампи дхаммам̣ анапанетва̄ авикалачатуккхандхасан̇га̄хакехи арӯпабхава̄дӣхӣти аттхо. айам̣ панеттха сан̇кхепо – йе сампайогам̣ на лабханти рӯпаккхандха̄дайо, те саббе на гахита̄, итаре ча ведана̄ккхандха̄дайо саббе гахита̄ти.

наваманайасампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. дасаманайо виппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄

353. виппайуттенавиппайуттападаниддесе аггахитесу дхамма̄йатана̄дидхамма̄ ана̄рамман̣амиссакасаббачиттуппа̄дагатадхаммабха̄вато техи виппайуттасса абха̄ва̄ на гахита̄, дуккхасаччачатумаха̄бхаваабйа̄ката̄дидхамма̄ техи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ кхандха̄дӣхи виппайога̄бха̄ватоти айам̣ висесо ведитабботи.

дасаманайавиппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

11. ека̄дасаманайо сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄

409. ека̄дасаманайаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘те ча сесехи тӣхи кхандхехи екена мана̄йатанена саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхӣ’’ти етесам̣ пада̄нам̣ ‘‘сампайутта̄ на̄ма̄’’ти етена саха самбандхо. ‘‘кехичӣ’’ти етасса панаттхам̣ дассетум̣ ‘‘сан̇кха̄раккхандхе дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча т̣хапетва̄ тан̣ха’’нти етена ‘‘те ча̄’’ти вутте самудайасаччена кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахитадхамме висесетва̄ тесам̣ ева висесита̄нам̣ аттаваджджехи сесехи сан̇кха̄раккхандхе тан̣ха̄йа дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча тан̣ха̄йа ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи сампайога̄рахехи сампайуттатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘сесехи сампайуттатта̄ кехичи сампайутта̄ на̄ма̄’’ти.

ека̄дасаманайасан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

12. два̄дасаманайо сампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄

417. два̄дасаманайе ча наваманайе вийа сампайога̄раха̄ва лаббхантӣти а̄ха ‘‘тейева уддхат̣а̄’’ти.

два̄дасаманайасампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

13. терасаманайо асан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄

448. терасаманайаван̣н̣ана̄йам̣ йехи тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахитам̣ вин̃н̃а̄н̣амева хоти, те па̄л̣ийам̣ ‘‘рӯпан̃ча дхамма̄йатана’’нтиа̄диудда̄нага̄тха̄йа дассита̄ ба̄вӣса дхамма̄ ‘‘рӯпаккхандхена садисапан̃ха̄ дхамма̄’’ти вутта̄. йехи пана тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахита̄ни арӯпабхавена вийа ол̣а̄рика̄йатана̄нева хонти, те вутта̄васеса̄ саббе идха уддхат̣а̄ ‘‘арӯпабхавена садиса̄’’ти вутта̄. сеса̄ти сеса̄ пан̃чаманайе а̄гата̄ ведана̄ккхандха̄дайо сатипи асан̇га̄хакатте идха виссаджджанам̣ на рухантӣти на уддхат̣а̄. йе пана асан̇га̄хака̄ ева на хонти дуккхасачча̄дидхамма̄, тесу ваттаббамева наттхи. йатха̄ пана ведана̄ккхандха̄дайо на руханти, там̣ дассетум̣ ‘‘ведана̄ккхандхена хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха тесан̃ча сампайого на̄ма наттхӣти рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ асампайогехи вомиссата̄йа сампайого наттхӣти аттхо.

йади пана те када̄чи асаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄ арӯпадхамма̄ рӯпадхамма̄ ча сийум̣, на тесам̣ виппайого наттхӣти ‘‘виппайого ча наттхӣ’’ти на вуттам̣, на ведана̄ккхандхена асан̇гахита̄нам̣ виппайогасса аттхита̄йа̄ти ведитаббам̣. убхайа̄бха̄вато хи ведана̄ккхандха̄дайо идха на рухантӣти. евам̣ панеттха сийа̄ ‘‘ведана̄ккхандхена хи кхандха̄дивасена ана̄рамман̣амиссака̄ саттавин̃н̃а̄н̣адха̄тудхамма̄ асан̇гахита̄ хонти, тесан̃ча сампайого виппайого ча наттхӣ’’ти. ана̄рамман̣асахита̄нан̃хи саббавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ саббавин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄нам̣ тадубхайадхамма̄нан̃ча ведана̄ккхандха̄дивин̃н̃а̄н̣аккхандха̄дичаккха̄йатана̄дӣхи тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахита̄нам̣ сампайогавиппайога̄бха̄во арухан̣е ка̄ран̣ам̣. джа̄тивиппайогабхӯмика̄ласанта̄навиппайогато чатуббидхо виппайого. таттха джа̄тивиппайого ‘‘кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄’’тиа̄ди, бхӯмивиппайого ‘‘ка̄ма̄вачара̄, рӯпа̄вачара̄’’тиа̄ди, ка̄лавиппайого ‘‘атӣта̄ дхамма̄, ана̄гата̄ дхамма̄’’тиа̄ди, санта̄навиппайого ‘‘аджджхатта̄ дхамма̄, бахиддха̄ дхамма̄’’тиа̄ди. евам̣ виппайого чатудха̄ ведитаббо.

терасаманайаасан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

14. чуддасаманайо виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄

456. чуддасаманайе дхамма̄йатана̄дӣнам̣ ана̄рамман̣амиссакасаббачиттуппа̄дагатадхаммабха̄вато виппайогасса арухан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. джа̄тиа̄диттайасса четтха дхаммасабха̄ваматтатта̄ на катхан̃чи сампайого виппайого ча рухати аджджхаттабахиддхадхамма̄нам̣ саббадхаммасамодха̄натта̄, анидассанааппат̣игха̄дӣнам̣ ана̄рамман̣амиссакасаббачиттуппа̄датта̄. дуккхасачча̄дидхамма̄ва идха техи виппайутта̄нам̣ сан̇гаха̄сан̇гахасаббха̄ва̄ гахита̄ти.

па̄л̣иудда̄нага̄тха̄йам̣ самуччхеде на лаббхантӣти парийоса̄не найе на лаббхантӣти аттхо. могхапуччхакена ча̄ти алаббхама̄на̄ ча те могхапуччхакена хетуна̄ на лаббханти тесам̣ пуччха̄йа могхатта̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ могхапуччхако ат̣т̣хамо найо, тена ча саха оса̄нанайе ете дхамма̄ виппайогассапи абха̄ва̄ саббатха̄пи на лаббхантӣти аттхо.

чуддасаманайавиппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дха̄тукатха̄пакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄ саматта̄.