4. ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣ам̣

тикааттхуддха̄раван̣н̣ана̄

1384. найамагганти суттантабха̄джанӣйа̄динайагаманам̣ анулома̄динайагаманан̃ча. тампи хи еттха аттхесу ниччхитесу сукхам̣ сама̄ненти. пан̃худдха̄ранти екӯнапан̃н̃а̄са̄йа екӯнапан̃н̃а̄са̄йа навасу навасу ча пан̃хесу лаббхама̄насса уддхаран̣ам̣, тесуйева лаббхама̄на̄нам̣ ган̣ана̄нам̣ т̣хапанам̣ ган̣ана̄ча̄ро. аттхуддха̄ранти ‘‘име на̄ма читтуппа̄да̄дайо аттха̄ кусала̄дика̄’’ти уддхаран̣ам̣. кан̣н̣икам̣ кан̣н̣иканти читтуппа̄дакан̣д̣арӯпакан̣д̣есу вибхатте пасат̣е дхамме ‘‘чатӯсу бхӯмӣсу кусалам̣ два̄даса̄кусалачиттуппа̄да̄’’тиа̄дина̄ ра̄сира̄сивасена саха гантхетва̄ти аттхо. гхат̣агоччхака̄ кан̣н̣икавевачана̄нева. еттха пана чатӯсу бхӯмӣсу кусаланти екавачананиддесо чатубхӯмака̄нам̣ кусалапхасса̄дӣнам̣ кусалабха̄ве екаттӯпагаманато. читтуппа̄дакан̣д̣арӯпакан̣д̣есу чатубхӯмичиттуппа̄да̄дивасена вин̃н̃а̄тадхаммасса васена̄йам̣ аттхуддха̄радесана̄ а̄раддха̄ти таттха йам̣ чатӯсу бхӯмӣсу кусалам̣ вибхаттам̣ йа̄ва вин̃н̃а̄там̣, име дхамма̄ кусала̄ти аттхо.

йадипи кусалаттикавиттха̄ро пуббе вин̃н̃а̄то, татха̄пи таттха дхамма̄ самайавасена пхасса̄дисабха̄вавасена ча вибхатта̄ бхинна̄ вин̃н̃а̄та̄, на пана екасмим̣ лаккхан̣е сама̄нетва̄, тасма̄ таттха вуттам̣ самайа̄дибхедам̣ ваджджетва̄ саббабхедабхинна̄нам̣ екасмим̣ кусала̄дилаккхан̣е сама̄нетва̄ бодханаттхам̣ идха кусалаттиканиддесо пуна вибхатто. еттха ча екавачанена кусаланиддесам̣ катва̄ бахувачанена нигаманасса ка̄ран̣ам̣ вуттамева. йади дхамма̄нам̣ кусалатте екаттӯпагаманам̣, касма̄ екавачанена пуччха̄пи на ката̄? уддесе кусала-саддасса дхаммависесанабха̄вато таббисесана̄нам̣ дхамма̄нам̣ пуччхитатта̄ тесан̃ча аниддха̄ритасан̇кха̄висесатта̄, ниддесе пана чатӯхи бхӯмӣхи виттха̄рато вин̃н̃а̄та̄хи кусале висесетва̄ дассетӣти йуттам̣ ‘‘чатӯсу бхӯмӣсу кусала’’нти екаттам̣ нетва̄ вачанам̣. кусалападан̃хи еттха падха̄нам̣, тан̃ча висеситабба̄напеккхам̣ кусала̄ка̄рамева аттано сабха̄ве т̣хитам̣ гахетва̄ паваттама̄нам̣ екаттамева упа̄да̄йа паваттати, на бхеданти.

1385. два̄даса акусалачиттуппа̄да̄ти еттха̄пи пат̣хама̄кусалачиттуппа̄до самайапхасса̄дивасена бхедам̣ ана̄маситва̄ соманассасахагатадит̣т̣хигатасампайуттачиттуппа̄дабха̄ве екаттам̣ нетва̄ вутто, евам̣ йа̄ва два̄дасамоти ‘‘два̄даса акусалачиттуппа̄да̄’’ти вуттам̣. евам̣ чатӯсу бхӯмӣсу випа̄котиа̄дӣсупи йатха̄йогам̣ йоджетаббам̣. читтуппа̄да̄ти еттха уппаджджати еттха̄ти уппа̄до, ким̣ уппаджджати? читтам̣, читтасса уппа̄до читтуппа̄доти евам̣ авайавена самуда̄йопалаккхан̣авасена аттхо самбхавати. еван̃хи сати читтачетасикара̄си читтуппа̄доти сиддхо хоти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘читтамева уппа̄до читтуппа̄до’’ти ан̃н̃ассуппаджджанакасса ниваттанаттхам̣ читтаггахан̣ам̣ катам̣, читтасса ануппаджджанакабха̄ваниваттанаттхам̣ уппа̄даггахан̣ам̣, читтуппа̄дакан̣д̣е ва̄ ‘‘читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти читтасса уппаджджанакабха̄во па̄кат̣оти катва̄ ‘‘читтамева уппа̄до’’ти вуттам̣, читтасса ануппаджджанакасса ниваттетаббасса саббха̄ва̄ уппа̄даггахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣. айан̃чаттхо ‘‘двепан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нӣ’’тиа̄дӣсу вийа читтаппадха̄но ниддесоти катва̄ вуттоти дат̣т̣хаббо.

1420. чхасу два̄ресӯти еттха пан̃чадва̄ре ваттаббамева наттхи, манодва̄репи паритта̄рамман̣амева джаванам̣ тада̄рамман̣асан̇кха̄там̣ бхаван̇гам̣ анубандхати. тан̃хи париттасса каммасса випа̄ко, випа̄ко ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаванам̣, камма̄нурӯпо ча випа̄ко хотӣти париттакаммавипа̄ко паритта̄рамман̣ассева анубхаванам̣ хоти. тасма̄ саббам̣ тада̄рамман̣ам̣ ‘‘паритта̄рамман̣а’’нти вуттам̣. йади евам̣ махаггатавипа̄копи махаггата̄нубхаванамева а̄паджджатӣти че? на, сама̄дхиппадха̄насса каммасса аппана̄ппаттасса сан̃н̃а̄васа̄рамман̣асса та̄дисенева випа̄кена бхавитаббатта̄. тасма̄ сама̄дхи сукха̄нубхаванабхӯто, сопи камма̄нурӯпатойева камма̄рамман̣о хотӣти дат̣т̣хаббо. камма̄нурӯпато ева ча тада̄рамман̣ам̣ паритта̄рамман̣ампи махаггатаджаванам̣ на̄нубандхати. тато ева пат̣исандхиа̄дибхӯто ка̄ма̄вачаравипа̄ко камманимиттампи париттамева а̄рамман̣ам̣ кароти, на махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ ва̄. йасма̄ пана вуттам̣ ‘‘махаггата̄рамман̣о дхаммо паритта̄рамман̣асса дхаммасса каммапаччайена паччайо, аппама̄н̣а̄рамман̣о дхаммо паритта̄рамман̣асса дхаммасса каммапаччайена паччайо’’ти, на ча махаггатаппама̄н̣авипа̄ко паритта̄рамман̣о аттхи, идха ча саббака̄ма̄вачаравипа̄ка̄нам̣ паритта̄рамман̣ата̄ва вутта̄, тасма̄ камма̄нурӯпато махаггатаппама̄н̣а̄рамман̣ампи париттакаммам̣ йади пат̣исандхим̣ дети, каммагатинимитта̄рамман̣амева дети. паваттивипа̄кампи рӯпа̄дипаритта̄рамман̣амева̄ти ведитаббам̣. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ ва̄сана̄васена сативиппайуттахасанам̣ паваттама̄нам̣ париттесвева паваттати, на итаресу килесавирахе та̄дисахасанапаччайабха̄ва̄бха̄вато. тасма̄ тасса паритта̄рамман̣ата̄ вутта̄. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ асаккаччада̄на̄дӣни а̄дара̄каран̣авасенева ведитабба̄ни, на косаджджа̄диакусалавасена. пат̣иппассаддхасаббуссукка̄ хи те уттамапуриса̄ти. тесам̣ а̄дара̄каран̣ан̃ча нируссукката̄ ева̄ти ведитабба̄.

1421. атипагун̣а̄нанти вачанам̣ нира̄дарасса н̃а̄н̣авиппайуттапаччавеккхан̣асса висайадассанам̣, на тассева̄ти висайанийаманам̣. н̃а̄н̣асампайуттассапи хи атипагун̣а̄нам̣ висайата̄ сут̣т̣хутарам̣ хоти ева. йатха̄ пагун̣ам̣ гантхам̣ саджджха̄йанто две тайо ва̄чана̄магге гатепи на саллаккхети н̃а̄н̣авиппайуттасатимантена саджджха̄йитатта̄, евам̣ пагун̣аджджха̄несупи паватти хотӣти а̄ха ‘‘атипагун̣а̄на’’нтиа̄ди. касин̣анимитта̄дипан̃н̃аттӣти пуббе дасситам̣ саббам̣ упа̄да̄пан̃н̃аттима̄ха. там̣ пана рӯпа̄дайо вийа авиджджама̄но виджджама̄но ча аттхоти а̄чарийа̄ ваданти. саммутисачче пана вуччама̄на̄нам̣ касин̣анимитта̄ди ва̄ча̄ваттхуматтато вачанавоха̄ренева пан̃н̃аттӣти вуччати. тасса хи пан̃н̃а̄панам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттӣти тасса авиджджама̄наттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанти. авиджджама̄нампи пана там̣ виджджама̄намива гахетва̄ паваттама̄на̄йа сан̃н̃а̄йа паритта̄дӣсу ‘‘айам̣ на̄ма дхаммо а̄рамман̣а’’нти на сакка̄ ваттум̣ те ева дхамме упа̄да̄йа паваттама̄на̄йапи дхаммесвева ат̣т̣ха̄нато. тасма̄ са̄ сасампайутта̄ паритта̄диа̄рамман̣а̄ти на ваттабба̄ти вутта̄. наваттабба̄рамман̣а̄ти идам̣ пана вачанам̣ йатха̄гахита̄ка̄расса сан̃н̃а̄висайасса наваттаббатам̣ сандха̄йа наваттаббам̣ а̄рамман̣ам̣ етесанти наваттабба̄рамман̣а̄, читтуппа̄да̄ти ан̃н̃ападаттхасама̄сам̣ катва̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣.

чатупан̃н̃а̄сачиттуппа̄да̄нам̣ рӯпасса ча васена пан̃чапан̣н̣а̄са̄йа. кеваланти вина̄ пара̄масанена. анит̣т̣хан̇гатавасена̄ти аниччхайагаманавасена, аниччхайам̣ ва̄ двел̣хам̣ гато читтуппа̄до анит̣т̣хан̇гато, тена̄ка̄рена паватти ‘‘анит̣т̣хан̇гатавасена паваттӣ’’ти вутта̄. на̄на̄рамман̣есу читтасса виккхипанам̣ виккхепо. анават̣т̣ха̄нам̣ авӯпасамо. готрабхувода̄не готрабхӯти гахетва̄ ‘‘готрабхука̄ле’’ти а̄ха.

саббаттхапа̄дакачатуттханти идха саббаттха-саддо са̄миаттхо дат̣т̣хаббо, саббесу ва̄ випассана̄дӣсу па̄дакам̣ ка̄ран̣ам̣ саббаттхапа̄даканти пхаласса висайабха̄вена ниддесо. а̄ка̄сакасин̣ачатуттханти париччхеда̄ка̄сакасин̣ачатуттхама̄ха. тан̃хи рӯпа̄вачарам̣, на итаранти. кусалатопи два̄дасавидхам̣ кирийатопӣти чатувӣсативидхата̄ вутта̄ хоти. ват̣т̣ассапи па̄дакам̣ хотийева̄ти кусалам̣ кирийан̃ча екато катва̄ саббаттхапа̄дакам̣ вуттанти кирийаджджха̄насса ават̣т̣апа̄дакатта̄ са̄сан̇кам̣ вадати. махаггатачитте самодахатӣти идам̣ ‘‘со евам̣ сама̄хите читте’’тиа̄дина̄ найена вуттам̣ па̄кат̣ам̣ па̄дакаджджха̄начиттам̣ парикаммехи гахетва̄ читте рӯпака̄йам̣ адхит̣т̣ха̄начиттена самодахатӣти катва̄ вуттам̣. па̄дакаджджха̄начиттам̣ рӯпака̄йе самодахатӣти идампи йатха̄вуттам̣ па̄дакаджджха̄начиттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ читтасанта̄нам̣ рӯпака̄йе самодахитам̣ таданугатикам̣ катва̄ адхит̣т̣ха̄тӣти катва̄ вуттам̣, идам̣ пана адхит̣т̣ха̄надвайам̣ адиссама̄нака̄йатам̣ диссама̄нака̄йатан̃ча а̄па̄дети. гантука̄мата̄парикаммавасена там̣сампайутта̄йа сан̃н̃а̄йа сукхасан̃н̃а̄лахусан̃н̃а̄бха̄вато гаманампи ниппха̄детӣти дат̣т̣хаббам̣.

сота̄паннасса читтанти сота̄паннасса па̄т̣ипуггаликам̣ маггапхалачиттанти ведитаббам̣. ма̄ра̄дӣнан̃хи бхагавато читтаджа̄нанам̣ вуттанти четопарийан̃а̄н̣ала̄бхӣ касма̄ са̄савачиттам̣ на джа̄ниссатӣти. чхиннават̣умака̄ чхиннасам̣са̄рават̣т̣а̄ буддха̄. маггапхаланибба̄напаччавеккхан̣атопӣти еттха маггапхалапаччавеккхан̣а̄ни та̄ва пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена маггапхалесу н̃а̄тесу паваттанти, нибба̄напаччавеккхан̣ан̃ча нибба̄на̄рамман̣есу аппама̄н̣адхаммесу н̃а̄тесӯти магга̄дипаччавеккхан̣а̄ни пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса аппама̄н̣а̄рамман̣атам̣ са̄дхентӣти ведитабба̄ни. ‘‘аппама̄н̣а̄ кхандха̄ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’иччева (пат̣т̣ха̄. 2.12.58) хи вуттам̣, на нибба̄нанти. тасма̄ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена ева маггапхалапаччавеккхан̣акичче вуччама̄непи нибба̄напаччавеккхан̣ата̄ на сакка̄ ваттум̣, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана тассапи нибба̄на̄рамман̣ата̄ анун̃н̃а̄та̄ти диссати. ка̄ма̄вачарениббаттиссатӣти ниббаттаккхандхаджа̄нанама̄ха. нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йиссатӣти нибба̄на̄рамман̣ехи маггапхалехи килесапаринибба̄набхӯтехи паринибба̄йиссатӣти аттхо самбхавати.

1429. асахаджа̄татта̄ти асампайуттатта̄ти аттхо. на хи арӯпадхамма̄нам̣ арӯпадхаммехи сахаджа̄тата̄ сампайогато ан̃н̃а̄ аттхӣти. ‘‘ан̃н̃адхамма̄рамман̣ака̄ле’’ти вуттам̣, магга̄рамман̣ака̄лепи пана гарум̣ акаран̣е магга̄дхипатибха̄вена наваттаббата̄ йоджетабба̄.

1433. нийога̄ти нийогатоти имаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘нийамена̄’’ти а̄ха, нийогаванто ва̄ нийога̄, нийата̄ти аттхо. читтуппа̄дакан̣д̣е хи бодхитесу читтуппа̄десу екантена ана̄гата̄рамман̣о кочи наттхӣти.

1434. каммам̣ ва̄ камманимиттам̣ ва̄ а̄раббха паваттийам̣ атӣта̄рамман̣а̄ва̄ти вуттам̣, камманимиттам̣ пана а̄раббха паваттийам̣ паччуппанна̄рамман̣абха̄ван̃ча пат̣исандхийа̄ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гаван̣н̣ана̄йам̣ ваккхати. тасма̄ идам̣ манодва̄рачутийам̣ атӣтакамманимиттам̣ манодва̄ре а̄па̄тхагатам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. сатада̄рамман̣а̄йа чутийа̄ пан̃чачиттаккхан̣а̄васит̣т̣ха̄йуке гатинимитте пат̣исандхийа̄ паватта̄йа чатта̄ри бхаван̇га̄ни паччуппанна̄рамман̣а̄ни, итараттха ча чха сандха̄йа̄ха ‘‘тато парам̣ бхаван̇гака̄ле ча̄’’ти. йада̄ хи гатинимитта̄рамман̣е джаване паватте ануппанне ева тада̄рамман̣е чути хоти рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачарасаттасса вийа ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса, тада̄ пат̣исандхито пара̄ни чха бхаван̇га̄ни паччуппанна̄рамман̣а̄ни хонтӣти. дит̣т̣хисампайуттехи асса̄дана̄дӣни сапара̄ма̄са̄нева дат̣т̣хабба̄ни. пан̣н̣аттинибба̄на̄рамман̣а̄нан̃ча джавана̄нам̣ пуреча̄рикака̄лети йесам̣ пуреча̄рикака̄ле екантена а̄ваджджана̄йа атӣта̄диа̄рамман̣абха̄вена наваттаббата̄, тесам̣ васена найам̣ дассети. нибба̄на̄рамман̣а̄нампи джавана̄нам̣ пуреча̄рикака̄ле са̄ татха̄ на ваттабба̄, на пана екантена маггапхалавӣтхӣсу тасса̄ анибба̄на̄рамман̣атта̄.

име гандха̄ти нану паччуппанна̄ гандха̄ гахита̄, катхам̣ еттха ана̄гата̄рамман̣ата̄ хотӣти? ‘‘ат̣т̣ха̄расавасса̄дхика̄ни две вассасата̄ни ма̄ суссим̣сӯ’’ти паваттито, ана̄гате ма̄ суссим̣ сӯти хи ана̄гатам̣ гандхам̣ гахетва̄ паваттатӣти адхиппа̄йо. читтавасена ка̄йам̣ парин̣а̄менто абхимукхӣбхӯтам̣ тада̄ виджджама̄намева ка̄йам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣти паччуппанна̄рамман̣ам̣ адхит̣т̣ха̄начиттам̣ хоти. татха̄ аттано ка̄йасса дӣгхарасса̄н̣утхӯланӣла̄дибха̄ва̄па̄данавасена ан̃н̃асса ча па̄т̣иха̄рийасса каран̣е йоджетаббам̣. еттхантаре екадвесантатива̄ра̄ ведитабба̄ти еттхантаре паватта̄ рӯпасантатиарӯпасантатива̄ра̄ екадвесантатива̄ра̄ на̄ма̄ти ведитабба̄ти аттхо. атипариттасабха̄ваутуа̄дисамут̣т̣ха̄на̄ ва̄ ‘‘екадвесантатива̄ра̄’’ти вутта̄. убхайаметам̣ паччуппаннанти аддха̄паччуппаннам̣ хонтам̣ етам̣ убхайам̣ хотӣти аттхо. сам̣хӣратӣти тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинандана̄хи а̄кад̣д̣хӣйати.

кечӣти абхайагирива̄синоти ваданти, те пана читтасса т̣хитиккхан̣ам̣ на иччхантӣти ‘‘т̣хитиккхан̣е ва̄ пат̣ивиджджхатӣ’’ти на ваттаббам̣ сийа̄. татха̄ йе ‘‘иддхимасса ча парасса ча екаккхан̣е ваттама̄нам̣ читтам̣ уппаджджатӣ’’ти ваданти, тесам̣ ‘‘т̣хитиккхан̣е ва̄ бхан̇гаккхан̣е ва̄ пат̣ивиджджхатӣ’’ти вачанам̣ на самети. на хи тасмим̣ кхан̣адвайе уппаджджама̄нам̣ парачиттена саха екаккхан̣е уппаджджати на̄ма̄ти. т̣хитибхан̇гаккхан̣есу ча уппаджджама̄нам̣ екадесам̣ паччуппанна̄рамман̣ам̣, екадесам̣ атӣта̄рамман̣ам̣ а̄паджджати. йан̃ча вуттам̣ ‘‘парасса читтам̣ джа̄нисса̄мӣти ра̄сивасена маха̄джанасса читте а̄ваджджите’’ти, еттха ча маха̄джано аттана̄ паре анеке пуггала̄ти паресам̣ читтам̣ джа̄нисса̄мӣти а̄ваджджанаппаватти ваттабба̄ сийа̄. атха̄пи парасса̄ти маха̄джанасса̄ти аттхо самбхавеййа, татха̄пи тасса пуггалассева ва̄ читтара̄сим̣ а̄ваджджитва̄ екасса пат̣ивиджджханам̣ айуттам̣. на хи ра̄сиа̄ваджджанам̣ екадеса̄ваджджанам̣ хотӣти. тасма̄ техи ‘‘маха̄джанасса читте а̄ваджджите’’тиа̄ди на ваттаббам̣.

йам̣ пана те ваданти ‘‘йасма̄ иддхимасса ча парасса ча екаккхан̣е читтам̣ уппаджджатӣ’’ти, таттха̄йам̣ адхиппа̄йо сийа̄ – четопарийан̃а̄н̣ала̄бхӣ парасса читтам̣ н̃а̄тука̄мо па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа атӣта̄дивибха̄гам̣ акатва̄ читтаса̄ман̃н̃ена ‘‘имасса читтам̣ джа̄на̄мӣ’’ти парикаммам̣ катва̄ пуна па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа са̄ман̃н̃енева читтам̣ а̄ваджджитва̄ тин̣н̣ам̣ чатуннам̣ ва̄ парикамма̄нам̣ анантара̄ четопарийан̃а̄н̣ена парачиттам̣ пат̣ивиджджхати вибха̄вети рӯпам̣ вийа диббачаккхуна̄. тато парам̣ пана ка̄ма̄вачарачиттехи сара̄га̄диваваттха̄нам̣ хоти нӣла̄диваваттха̄нам̣ вийа. таттха диббачаккхуна̄ дит̣т̣хахадайаваттхурӯпасса саттасса абхимукхӣбхӯтасса читтаса̄ман̃н̃ена читтам̣ а̄ваджджайама̄нам̣ а̄ваджджанам̣ абхимукхӣбхӯтам̣ виджджама̄нам̣ читтам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ читтам̣ а̄ваджджети. парикамма̄ни ча там̣ там̣ виджджама̄нам̣ читтам̣ читтаса̄ман̃н̃енева а̄рамман̣ам̣ катва̄ читтаджа̄нанапарикамма̄ни хутва̄ паваттанти. четопарийан̃а̄н̣ам̣ пана виджджама̄нам̣ читтам̣ пат̣ивиджджхантам̣ вибха̄вентам̣ тена саха екаккхан̣е ева уппаджджати. таттха йасма̄ санта̄насса санта̄наггахан̣ато екаттавасена а̄ваджджана̄дӣни читтантвева паватта̄ни, тан̃ча читтамева, йам̣ четопарийан̃а̄н̣ена вибха̄витам̣, тасма̄ сама̄на̄ка̄раппаваттито на анит̣т̣хе маггапхалавӣтхито ан̃н̃асмим̣ т̣ха̄не на̄на̄рамман̣ата̄ а̄ваджджанаджавана̄нам̣ хоти. паччуппанна̄рамман̣ан̃ча парикаммам̣ паччуппанна̄рамман̣асса четопарийан̃а̄н̣асса а̄севанапаччайоти сиддхам̣ хоти. атӣтаттико ча евам̣ абхинно хоти. ан̃н̃атха̄ сантатипаччуппанне аддха̄паччуппанне ча паччуппаннанти идха вуччама̄не атӣта̄на̄гата̄нан̃ча паччуппанната̄ а̄паджджеййа, татха̄ ча сати ‘‘паччуппанно дхаммо паччуппаннасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄ди ваттаббам̣ сийа̄, на ча там̣ вуттам̣. ‘‘атӣто дхаммо паччуппаннасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо, пурима̄ пурима̄ атӣта̄ кхандха̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ паччуппанна̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантара…пе… ануломам̣ готрабхусса̄’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 2.18.5) пана аддха̄сантатипаччуппаннесвева анантара̄тӣта̄ чатта̄ро кхандха̄ атӣта̄ти вин̃н̃а̄йанти, на ча абхидхаммама̄тика̄йа а̄гатасса паччуппаннападасса аддха̄сантатипаччуппаннападаттхата̄ каттхачи па̄л̣ийам̣ вутта̄. тасма̄ техи иддхимасса ча парасса ча екаккхан̣е читтуппаттийа̄ четопарийан̃а̄н̣асса паччуппанна̄рамман̣ата̄ вутта̄. йада̄ пана ‘‘йам̣ имасса читтам̣ паваттам̣, там̣ джа̄на̄ми. йам̣ бхависсати, там̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти ва̄ а̄бхогам̣ катва̄ па̄дакаджджха̄насама̄паджджана̄дӣни кароти, тада̄ а̄ваджджанапарикамма̄ни четопарийан̃а̄н̣ан̃ча атӣта̄на̄гата̄рамман̣а̄нева хонти а̄ваджджаненева вибха̄гасса кататта̄.

йе пана ‘‘иддхима̄ парасса читтам̣ джа̄нитука̄мо а̄ваджджети, а̄ваджджанам̣ кхан̣апаччуппаннам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ тенева саха нируджджхати, тато чатта̄ри пан̃ча ва̄ джавана̄ни. йесам̣ паччхимам̣ иддхичиттам̣, сеса̄ни ка̄ма̄вачара̄ни, тесам̣ саббесампи тадева нируддхам̣ читтама̄рамман̣ам̣ хоти, на ча та̄ни на̄на̄рамман̣а̄ни хонти, аддха̄васена паччуппанна̄рамман̣атта̄’’ти идам̣ вачанам̣ нисса̄йа ‘‘а̄ваджджанаджавана̄нам̣ паччуппанна̄тӣта̄рамман̣абха̄вепи на̄на̄рамман̣атта̄бха̄во вийа екадвитичатупан̃чачиттаккхан̣а̄на̄гатесупи читтесу а̄ваджджитесу а̄ваджджанаджавана̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ ана̄гатапаччуппанна̄тӣта̄рамман̣абха̄вепи на̄на̄рамман̣ата̄ на сийа̄, тена чатупан̃чачиттаккхан̣а̄на̄гате а̄ваджджите ана̄гата̄рамман̣апарикамма̄нантарам̣ кхан̣апаччуппанна̄рамман̣ам̣ четопарийан̃а̄н̣ам̣ сиддха’’нти ваданти, тесам̣ ва̄до ‘‘ана̄гата̄рамман̣о дхаммо паччуппанна̄рамман̣асса дхаммасса а̄севанапаччайена паччайо, паччуппанна̄рамман̣о дхаммо атӣта̄рамман̣асса дхаммасса а̄севанапаччайена паччайо’’ти имесам̣ пан̃ха̄нам̣ ануддхат̣атта̄ ган̣ана̄йа ча ‘‘а̄севане тӣн̣ӣ’’ти вуттатта̄ на сиджджхати. на хи кусалакирийамахаггатам̣ ана̄севанам̣ аттхӣти.

етасса ча ва̄дасса ниссайабха̄во а̄ваджджанаджавана̄нам̣ кхан̣апаччуппаннанируддха̄рамман̣ата̄вачанасса на сиджджхати, йам̣ паваттам̣ йам̣ паваттиссатӣти ва̄ висесам̣ акатва̄ гахан̣е а̄ваджджанасса ана̄гатаггахан̣абха̄вам̣, тадабха̄ва̄ джавана̄нампи ваттама̄наггахан̣а̄бха̄ван̃ча сандха̄йева тасса вуттатта̄. тада̄ хи бхаван̇гачалана̄нантарам̣ абхимукхӣбхӯтамева читтам̣ а̄раббха а̄ваджджана̄ паваттатӣти. джа̄наначиттассапи ваттама̄на̄рамман̣абха̄ве а̄ваджджанаджа̄наначитта̄нам̣ сахат̣т̣ха̄надоса̄паттийа̄ ра̄сиекадеса̄ваджджанапат̣иведхе сампаттасампатта̄ваджджанаджа̄нане ча анит̣т̣хе т̣ха̄не а̄ваджджанаджавана̄нам̣ на̄на̄рамман̣абха̄вадоса̄паттийа̄ ча йам̣ вуттам̣ ‘‘кхан̣апаччуппаннам̣ читтам̣ четопарийан̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хотӣ’’ти, там̣ айуттанти пат̣иккхипитва̄ йатха̄вуттадоса̄на̄паттика̄лавасенева аддха̄сантатипаччуппанна̄рамман̣атта̄ на̄на̄рамман̣ата̄бха̄вам̣ дисва̄ а̄ваджджанаджавана̄нам̣ ваттама̄натам̣ нируддха̄рамман̣абха̄во вуттоти, тампи вачанам̣ пуримава̄дино на̄нуджа̄неййум̣. тасмин̃хи сати а̄ваджджана̄ кусала̄нантиа̄дӣсу вийа ан̃н̃ападасан̇гахитасса анантарапаччайавидха̄нато ‘‘паччуппанна̄рамман̣а̄ а̄ваджджана̄ атӣта̄рамман̣а̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти ваттаббам̣ сийа̄, на ча вуттанти.

касма̄ паневам̣ четопарийан̃а̄н̣асса паччуппанна̄рамман̣ата̄ вича̄рита̄, нану ‘‘атӣто дхаммо паччуппаннасса дхаммасса, ана̄гато дхаммо паччуппаннасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти етесам̣ вибхан̇гесу ‘‘атӣта̄ кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣ассачетопарийан̃а̄н̣асса пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.18.2), ‘‘ана̄гата̄ кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣асса четопарийан̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.17.3-4), уппаннаттике ча ‘‘ануппанна̄кхандха̄, уппа̄дино кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣асса четопарийан̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти четопарийан̃а̄н̣аггахан̣ам̣ катва̄ ‘‘паччуппанно дхаммо паччуппаннасса̄’’ти етасса вибхан̇ге ‘‘паччуппанна̄ кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.18.3), уппаннаттике ча ‘‘уппанна̄ кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.17.2) еттакассева вуттатта̄ ‘‘паччуппанначитте четопарийан̃а̄н̣ам̣ наппаваттатӣ’’ти вин̃н̃а̄йати. йади хи паваттеййа, пуримесу вийа итаресу ча четопарийан̃а̄н̣аггахан̣ам̣ каттаббам̣ сийа̄ти? саччам̣ каттаббам̣, найадассанавасена панетам̣ сам̣кхиттанти ан̃н̃а̄йа па̄л̣ийа̄ вин̃н̃а̄йати. ‘‘атӣта̄рамман̣о дхаммо паччуппанна̄рамман̣асса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо (пат̣т̣ха̄. 2.19.20), ана̄гата̄рамман̣о дхаммо паччуппанна̄рамман̣асса. паччуппанна̄рамман̣о дхаммо паччуппанна̄рамман̣асса̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.19.22) етесан̃хи вибхан̇гесу ‘‘четопарийан̃а̄н̣ена атӣта̄рамман̣апаччуппанначиттасаман̇гисса читтам̣ джа̄на̄ти. атӣта̄рамман̣а̄ паччуппанна̄ кхандха̄ четопарийан̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.19.22), ‘‘четопарийан̃а̄н̣ена ана̄гата̄рамман̣апаччуппанначиттасаман̇гисса читтам̣…пе… четопарийан̃а̄н̣ена паччуппанна̄рамман̣апаччуппанначиттасаман̇гисса читтам̣ джа̄на̄ти. паччуппанна̄рамман̣а̄ паччуппанна̄ кхандха̄ четопарийан̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.19.21) четопарийан̃а̄н̣асса паччуппанна̄рамман̣е паватти вутта̄ти. тенева̄йам̣ вича̄ран̣а̄ ката̄ти ведитабба̄.

тесанти тесу двӣсу н̃а̄н̣есӯти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. кусала̄ кхандха̄ти иддхивидхапуббенива̄са̄на̄гатам̣сан̃а̄н̣а̄пеккхо бахувачананиддесо, на четопарийан̃а̄н̣айатха̄каммӯпаган̃а̄н̣а̄пеккхоти. тесам̣ чатуккхандха̄рамман̣абха̄васса аса̄дхакоти че? на, ан̃н̃аттха ‘‘авитаккавича̄раматта̄ кхандха̄ ча вича̄ро ча четопарийан̃а̄н̣асса пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.6.72) ‘‘савитаккасавича̄ра̄ кхандха̄ ча витакко ча четопарийан̃а̄н̣асса пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.6.69) ча вуттатта̄ четопарийан̃а̄н̣а̄пеккхопи бахувачананиддесоти имассаттхасса сиддхито. евамапи йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣асса ‘‘авитаккавича̄раматта̄ кхандха̄ ча вича̄ро ча̄’’тиа̄дӣсу авуттатта̄ чатуккхандха̄рамман̣ата̄ на сиджджхатӣти? на, таттха авачанасса ан̃н̃ака̄ран̣атта̄. йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣ена хи каммасам̣сат̣т̣ха̄ чатта̄ро кхандха̄ каммаппамукхена гайханти. тан̃хи йатха̄ четопарийан̃а̄н̣ам̣ пуримапарикаммавасена савитакка̄дивибха̄гам̣ сара̄га̄дивибха̄ган̃ча читтам̣ вибха̄вети, на евам̣ савибха̄гам̣ вибха̄вети, каммавасенева пана самуда̄йам̣ вибха̄ветӣти ‘‘авитаккавича̄раматта̄ кхандха̄ ча вича̄ро ча̄’’тиа̄дике вибха̄гакаран̣е там̣ на вуттам̣, на чатуккхандха̄на̄рамман̣атоти. идам̣ пана авачанасса ка̄ран̣анти. кечи таттха̄пи ‘‘пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса̄’’ти пат̣ханти ева. на хи там̣ кусала̄кусалавибха̄гам̣ вийа савитакка̄дивибха̄гам̣ каммам̣ вибха̄ветум̣ асаматтхам̣. дуччаритасучаритабха̄вавибха̄ванампи хи лобха̄диалобха̄дисампайогависесавибха̄ванам̣ хотӣти.

1435. нийакаджджхаттапарийа̄йасса абха̄вена̄ти сабха̄вадхамматта̄ кеначи парийа̄йена нийакаджджхаттам̣ ахонтам̣ саббатха̄ бахиддха̄бха̄венева ‘‘екантабахиддха̄’’ти вуттам̣, на асабха̄вадхамматта̄ бахиддха̄пи ахонтам̣ касин̣а̄ди вийа нийакаджджхаттаматтасса асамбхавато. асабха̄вадхамматта̄ ева хи касин̣а̄диаджджхаттадхаммабхӯто ча кочи бха̄во на хотӣти аджджхаттаттике на вуттанти адхиппа̄йо. там̣ саббам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана̄ди атӣта̄рамман̣аттике ‘‘наваттабба̄рамман̣а’’нти вуттанти самбандхо. еттха ча вуттанти анун̃н̃а̄татта̄ вачанатоти етехи ка̄ран̣ехи пака̄ситанти аттхо.

ида̄ни танти ‘‘етан̃хи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана’’нти вуттам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ там̣-саддена а̄кад̣д̣хитва̄ вадати. йо пана̄йаметтха аттхо вутто ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ екампи идха вуччама̄нам̣ атӣта̄рамман̣аттике тена сахека̄рамман̣атампи сандха̄йа ка̄ма̄вачаракусала̄дӣнам̣ наваттабба̄рамман̣ата̄йа вуттатта̄ идха̄пи тесам̣ наваттабба̄рамман̣абха̄вам̣ дӣпетӣти катва̄ тасмим̣ вутте та̄нипи вутта̄нева хонти, тасма̄ висум̣ на вутта̄нӣ’’ти, таман̃н̃е на̄нуджа̄нанти. на хи ӣдисам̣ лесавачанам̣ ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣е аттхи. йади сийа̄, паритта̄рамман̣аттике йесам̣ сама̄на̄рамман̣а̄нам̣ паритта̄диа̄рамман̣ата̄ наваттаббата̄ ча вутта̄. пуна атӣта̄рамман̣аттике тесу екамева ватва̄ ан̃н̃ам̣ на ваттаббам̣ сийа̄. татха̄ ведана̄ттике сама̄наведана̄нам̣ йесам̣ сукха̄йа ведана̄йа сампайуттата̄ вутта̄, тесу екамева пӣтиттике сукхасахагатаниддесе ватва̄ ан̃н̃ам̣ на ваттаббам̣ сийа̄. евам̣ упеккха̄сахагатаниддеса̄дӣсу йоджетаббам̣. лесена пана вина̄ ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣е аттхуддха̄расса кататта̄ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасса вийа ка̄ма̄вачаракусала̄дӣнампи аджджхатта̄рамман̣аттике наваттаббата̄йа сати та̄нипи наваттабба̄нӣти ваттабба̄ни, на пана вутта̄ни. тасма̄ абха̄вана̄са̄ман̃н̃епи йа̄йа абха̄вана̄нит̣т̣хаппаваттийа̄ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ паваттама̄нам̣ наваттаббам̣ джа̄там̣, тасса̄ паваттийа̄ абха̄вена та̄ни наваттабба̄нӣти на вутта̄ни. гахан̣ависесаниммита̄нева хи касин̣а̄дӣни сабха̄вато авиджджама̄на̄нӣти тада̄рамман̣а̄нам̣ бахиддха̄гахан̣авасена бахиддха̄рамман̣ата̄ вутта̄. а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ пана на бахиддха̄гахан̣абха̄вена паваттати, на̄пи аджджхаттаггахан̣абха̄вена паваттатӣти наваттаббанти вуттам̣. йена пана гахан̣а̄ка̄рена а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ паваттати, на тена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи паваттати. йади паваттеййа, тампи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанамева бхавеййа. йатха̄ хи килеса̄нам̣ гочарам̣ паваттивисесан̃ча саббам̣ джа̄нантам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ на йатха̄ те ган̣ханти, татха̄ ган̣ха̄ти тассапи килесабха̄ва̄паттито, евам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасса ча паваттана̄ка̄рам̣ йатха̄сабха̄вато джа̄нантам̣ там̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанамива на ган̣ха̄ти, киман̇гам̣ пана ан̃н̃анти. тена ка̄ма̄вачаракусала̄нам̣ наваттаббата̄ на вутта̄ти. айам̣ ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасса висайабхӯто апагамо на̄ма еко аттхо аттхӣ’’ти аниччханта̄нам̣ а̄чарийа̄нам̣ виниччхайо.

випа̄кам̣ пана на кассачи а̄рамман̣ам̣ хотӣти випа̄кам̣ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ випа̄ка̄дӣсу вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанесу на кассачи а̄рамман̣ам̣ хотӣти аттхо, татха̄ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанан̃ча невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасса. йатха̄ хи випа̄каттике випа̄кадхаммадхамманевавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммамӯлакесу пан̃хесу ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакусалам̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанакусаласса а̄рамман̣апаччайена паччайо, а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанакусалам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакусаласса, татха̄ випа̄касса кирийасса. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакирийам̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанакирийасса. а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанакирийам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакирийасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.406, 410) вуттам̣, на татха̄ випа̄кадхаммамӯлакесу ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанаа̄кин̃чан̃н̃а̄йатанавипа̄ка̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатананевасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанавипа̄какусалакирийа̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти вутта̄. випа̄като вут̣т̣хахитва̄ читтасса абхинӣха̄ра̄самбхаватоти випа̄кам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ абхинӣха̄ра̄самбхаватоти аттхо. випа̄касса хи а̄рамман̣ам̣ катва̄ наттхи абхинӣха̄роти.

аттано кхандха̄дӣнӣти арӯпаккхандхе ‘‘кхандха̄’’ти гахетва̄ а̄ди-саддена рӯпам̣ ган̣ха̄ти. аджджхаттам̣ ва̄ гайхама̄нам̣ аханти пан̃н̃аттим̣ а̄ди-саддена ган̣ха̄ти. еса найо паресам̣ кхандха̄диггахан̣е ча. пуна пан̃н̃аттиггахан̣ена касин̣авиха̄ра̄дианиндрийабаддхупа̄да̄йапан̃н̃аттима̄ха. а̄ди-саддена ва̄ ахам̣ парам̣ пан̣н̣аттиггахан̣е саббам̣ упа̄да̄йапан̃н̃аттим̣. камма̄дӣсу каммам̣ аджджхаттам̣, камманимиттам̣ убхайам̣, гатинимиттам̣ бахиддха̄ти дат̣т̣хаббам̣. аттано сарӣре ева кими хутва̄ ниббаттама̄насса гатинимиттампи аджджхаттам̣ сийа̄. маллика̄йа кумма̄сам̣ дадама̄на̄йа ран̃н̃о аггамахесит̣т̣ха̄нала̄бхам̣, сантатимаха̄маттасса хаттхиккхандхагатасса арахаттаппаттим̣, суманама̄ла̄ка̄расса ча пуппхамут̣т̣хина̄ пӯджентасса паччекабодхисаччхикирийам̣ нисса̄йа бхагава̄ ситам̣ па̄тва̄ка̄си.

имасмим̣ тике ока̄сам̣ лабхантӣти паритта̄рамман̣а̄тӣта̄рамман̣аттикесу аладдхока̄са̄ни наваттабба̄нӣти вутта̄ни, идха пана наваттабба̄ни на хонти, аджджхатта̄дӣсу ека̄рамман̣атам̣ лабхантӣти аттхо. ета̄ни хи пан̃ча саббаттхапа̄дака̄ка̄са̄локакасин̣ачатуттха̄нам̣ касин̣а̄рамман̣атта̄, брахмавиха̄рачатуттхасса пан̃н̃аттиа̄рамман̣атта̄, а̄на̄па̄начатуттхасса нимитта̄рамман̣атта̄ бахиддха̄рамман̣а̄нӣти. сака̄йачитта̄нанти сакака̄йачитта̄нам̣, тена пайоджанам̣ наттхи, тасма̄ на там̣ аджджхатта̄рамман̣анти аттхо. аниндрийабаддхасса ва̄ рӯпасса̄ти еттха ‘‘тиссаннам̣ ва̄ пан̃н̃аттӣна’’нти идампи ва̄-саддена а̄харитаббам̣, найадассанам̣ ва̄ етам̣ дат̣т̣хаббам̣. ӣдисе хи ка̄ле бахиддха̄рамман̣анти.

тикааттхуддха̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дукааттхуддха̄раван̣н̣ана̄

1473. ма̄но …пе… екадха̄ва̄ти идам̣ авуттаппака̄радассанавасена вуттам̣, ан̃н̃атха̄ ма̄но ка̄мара̄га̄виджджа̄сан̃н̃оджанехи екато уппаджджатӣти двидха̄ти ваттаббо сийа̄. еса найо бхавара̄га̄дӣсу. татха̄ вичикиччха̄ти еттха татха̄ти етасса екадха̄ва̄ти аттхо.

1511. сасан̇кха̄рикесӯти идам̣ ка̄маччханданӣваран̣асса тӣхи нӣваран̣ехи саддхим̣ уппаджджанат̣т̣ха̄надассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣, на нийамато таттха тасса техи уппаттидассанаттхам̣ тхинамиддхасса анийататта̄. хет̣т̣химапариччхедена̄ти уддхаччасса сабба̄кусале уппаджджанато уддхаччасахагате две, ан̃н̃есу тхинамиддхакуккуччавирахе тӣн̣и хет̣т̣химантато уппаджджантӣти катва̄ ‘‘две тӣн̣ӣ’’ти вуттанти аттхо. йаттака̄нам̣ пана екато уппаттийам̣ нӣваран̣а̄ чева нӣваран̣асампайутта̄ ча̄ти айаматтхо самбхавати, хет̣т̣химантена тесам̣ дассанаттхам̣ ‘‘две’’ти вуттам̣. тато уддхампи паваттийам̣ айаматтхо самбхавати ева̄ти дассанаттхам̣ ‘‘тӣн̣ӣ’’ти вуттам̣. две тӣн̣ӣти ча две ва̄ тӣн̣и ва̄ти анийаманиддесоти чатта̄ри ва̄ пан̃ча ва̄типи вин̃н̃а̄йати. йаттха сахуппатти, таттха нӣваран̣а̄ чева нӣваран̣асампайутта̄ ча хонтӣти етасса ва̄ лаккхан̣асса дассанаметанти. йаттха чатта̄ри пан̃ча ча уппаджджанти, таттха ча̄йаматтхо са̄дхито хоти. еван̃ча катва̄ килесагоччхаке ча ‘‘две тайо’’ти вуттам̣. лаккхан̣адассанавасена хи килеса̄ чева килесасампайутта̄ ча вутта̄, на саббесам̣ самбхаванта̄нам̣ сарӯпена дассанавасена̄ти.

йади уддхаччам̣ сабба̄кусале уппаджджати, касма̄ вуттам̣ ‘‘уддхаччанӣваран̣ам̣ уддхаччасахагате читтуппа̄де уппаджджатӣ’’ти? суттанте вуттесу пан̃часу нӣваран̣есу ан̃н̃анӣваран̣арахитасса уддхаччасса висайависесадассанаттхам̣. чхат̣т̣хам̣ пана нӣваран̣ам̣ абхидхамме итарехи сахагатанти тасса ан̃н̃анӣваран̣арахитасса на кочи висайависесо аттхи, аттана̄ сахагатехи вина̄ уппаджджанат̣т̣ха̄на̄бха̄ва̄ тадупалаккхитасса читтуппа̄дасса абха̄ва̄ ча наттхева висайависесо, тасма̄ ‘‘там̣ сабба̄кусале уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. уддхаччасахагато пана вуттачиттуппа̄до сесадхамма̄нам̣ уддхачча̄нуваттанабха̄вена тадупалаккхито уддхаччасса висайависесо, тасма̄ сабба̄кусале уппаджджама̄нам̣ уддхаччам̣ са̄ман̃н̃ена ‘‘уддхаччанӣваран̣а’’нти гахетва̄пи там̣ аттано висайависесена пака̄сетум̣ ‘‘уддхаччасахагате читтуппа̄де уппаджджатӣ’’ти а̄ха. еван̃ча пака̄санам̣ висайависесесу лобхадоманассасахагатасасан̇кха̄рикавичикиччхуддхаччасахагатесу пан̃ча нӣваран̣а̄ни ваваттхапетва̄ тесам̣ бйа̄пакабха̄вена чхат̣т̣хам̣ пака̄сетум̣ катанти ведитаббам̣.

кечи пана ‘‘уддхаччасахагатети са̄ман̃н̃ена саббам̣ уддхаччам̣ ‘уддхачча’нти гахетва̄ тена сахагате читтуппа̄де’’ти ваданти, айам̣ панаттхо на бахумато два̄дасамачиттуппа̄дасса вийа сабба̄кусалачиттуппа̄да̄нам̣ уддхаччена анупалаккхитатта̄, сати ча упалаккхитатте ‘‘ат̣т̣хасу лобхасахагатесӯ’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃есам̣ читтуппа̄да̄нам̣ ниваттанаттхам̣ ‘‘два̄дасасу уддхаччасахагатесӯ’’ти ваттаббатта̄. уддхачча̄нупалаккхитатта̄ пана сабба̄кусала̄нам̣ авиджджа̄нӣваран̣ам̣ вийа идампи ‘‘сабба̄кусалесу уппаджджатӣ’’ти ваттаббам̣ сийа̄, на пана вуттам̣, тасма̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо. йасма̄ ча авиджджа̄нӣваран̣ам̣ вийа уддхаччанӣваран̣ан̃ча сабба̄кусалесу уппаджджати, тасма̄ никкхепакан̣д̣е ‘‘ка̄маччханданӣваран̣ам̣ уддхаччанӣваран̣ена нӣваран̣ан̃чева нӣваран̣асампайуттан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена екасмим̣йева читтуппа̄де уддхаччанӣваран̣ам̣ уппаджджатӣти аггахетва̄ адхиппа̄йо маггитабботи.

килесагоччхаке лобха̄дӣни даса килесаваттхӯни имина̄ ануккамена идхева абхидхамме а̄гата̄ни. тасма̄ идхева вуттасса уддхаччакилесасса аттана̄ саха вуттехи килесехи рахитасса висайависесо наттхӣти висайависесена пака̄санам̣ акатва̄ ‘‘уддхаччан̃ча ахирикан̃ча аноттаппан̃ча сабба̄кусалесу уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. килеса̄ чева сам̣килит̣т̣хападаниддесе йасма̄ сам̣килит̣т̣хападам̣ килесасампайуттападена асама̄наттхам̣ кевалам̣ малена упата̄питатам̣ виба̄дхитатан̃ча дӣпети, тасма̄ килеса̄ чева килесасампайуттападаниддесена сама̄нам̣ ниддесам̣ акатва̄ ‘‘тева килеса̄ килеса̄ чева сам̣килит̣т̣ха̄ ча̄’’ти вуттам̣.

1577. две тайо килеса̄ти еттха ‘‘две тайоти хетугоччхака̄дӣсу вутта̄дхика̄равасена рул̣хийа̄ вутта’’нти кечи ваданти. йади аттхам̣ анапеккхитва̄ рул̣хийа̄ вуччеййа, гантхагоччхаке ча ‘‘йаттха две тайо гантха̄ екато уппаджджантӣ’’ти ваттаббам̣ сийа̄. йан̃ча ваданти ‘‘йаттха две тайо ан̃н̃ехи екато уппаджджантӣти имассаттхасса самбхавато екато-саддо килесагоччхаке са̄ттхако, на хетугоччхака̄дӣсу тена вина̄пи адхиппа̄йавиджа̄нанато’’ти, тампи на, хетугоччхака̄дӣсупи на̄на̄уппаттийам̣ хетӯ чева хетусампайутта̄диггахан̣анива̄ран̣аттхатта̄ екато-саддасса, тасма̄ рул̣хӣанваттхакатха̄ропанан̃ча ваджджетва̄ йатха̄вуттенева найена аттхо ведитабботи. лобхо чхадха̄тиа̄дина̄ лобхапат̣игхамоха̄нам̣ ан̃н̃ехи екато уппаттидассаненева тесампи лобха̄дӣхи екато уппатти дассита̄ти ведитабба̄. сесам̣ утта̄наттхамева̄ти.

ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

чатта̄ри ча сахасса̄ни, пуна тӣн̣и сата̄ни ча;

ат̣т̣хаса̄линийа̄ ете, пада̄ лӣнаттхаджотака̄.

дхаммамиттоти на̄мена, саккаччам̣ абхийа̄чито;

а̄нандоити на̄мена, ката̄ гантха̄ субуддхина̄ти.

ити ат̣т̣хаса̄линийа̄ лӣнаттхападаван̣н̣ана̄

дхаммасан̇ган̣ӣ-мӯлат̣ӣка̄ саматта̄.