1. веран̃джасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме веран̃джа̄йам̣ вихаратӣти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1) еттха веран̃джа̄ти тасса нагарассетам̣ адхивачанам̣, тассам̣ веран̃джа̄йам̣. самӣпаттхе бхуммавачанам̣. нал̣ерупучимандамӯлети еттха нал̣еру на̄ма йаккхо. пучимандоти нимбаруккхо. мӯланти самӣпам̣. айан̃хи мӯла-саддо ‘‘мӯла̄ни уддхареййа антамасо усӣрана̄л̣иматта̄нипӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.195) мӯламӯле диссати. ‘‘лобхо акусаламӯла’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.305; пари. 323) аса̄дха̄ран̣ахетумхи. ‘‘йа̄ва маджджханхике ка̄ле чха̄йа̄ пхарати, нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти, етта̄вата̄ руккхамӯла’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 494) самӣпе. идха пана самӣпе адхиппето, тасма̄ нал̣еруйаккхена адхиггахитасса пучимандасса самӣпети еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. со кира пучимандо раман̣ӣйо па̄са̄дико анекесам̣ руккха̄нам̣ а̄дхипаччам̣ вийа курума̄но тасса нагарасса авидӯре гамана̄гаманасампанне т̣ха̄не ахоси. атха бхагава̄ веран̃джам̣ гантва̄ патирӯпе т̣ха̄не вихаранто тасса руккхасса самӣпе хет̣т̣ха̄бха̄ге виха̄си. тена вуттам̣ ‘‘веран̃джа̄йам̣ вихарати нал̣ерупучимандамӯле’’ти.

паччут̣т̣ха̄нам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.2) на̄ма а̄сана̄ вут̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘на̄сана̄ вут̣т̣ха̄тӣ’’ти. нисинна̄санато на вут̣т̣хахатӣти аттхо. еттха ча джин̣н̣е…пе… вайоануппаттети упайогавачанам̣ а̄сана̄ вут̣т̣ха̄накирийа̄пеккхам̣ на хоти. тасма̄ ‘‘джин̣н̣е…пе… вайоануппатте дисва̄’’ти аджджха̄ха̄рам̣ катва̄ аттхо ведитаббо. атха ва̄ паччуггаманакирийа̄пеккхам̣ упайогавачанам̣, тасма̄ на паччут̣т̣ха̄тӣти ут̣т̣ха̄йа паччуггаманам̣ на каротӣти аттхо ведитаббо. паччуггаманампи хи паччут̣т̣ха̄нанти вуччати. вуттан̃хетам̣ ‘‘а̄чарийам̣ пана дӯратова дисва̄ паччут̣т̣ха̄йа паччуггаманакаран̣ам̣ паччут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄’’ти. на̄сана̄ вут̣т̣ха̄тӣти имина̄ пана паччуггамана̄бха̄васса упалаккхан̣аматтам̣ дасситанти дат̣т̣хаббам̣. вибха̄ване на̄ма аттхети пакативибха̄ванасан̇кха̄те аттхе. на абхива̄дети ва̄ти на абхива̄детаббанти ва̄ саллаккхетӣти вуттам̣ хоти.

там̣ ан̃н̃а̄н̣анти ‘‘айам̣ мама абхива̄дана̄дӣни ка̄тум̣ арахарӯпо на хотӣ’’ти аджа̄нанавасена паваттам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣. олокентоти ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо, ким̣ ну кхо ахам̣ саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ саккареййам̣ гарум̣ кареййа’’нтиа̄дисуттавасенева (а. ни. 4.21) н̃а̄н̣ачаккхуна̄ олокенто. нипаччака̄ра̄раханти пан̣ипа̄та̄рахам̣. сампатиджа̄тоти мухуттаджа̄то, джа̄тасаманантарамева̄ти вуттам̣ хоти. уттарена мукхоти уттарадиса̄бхимукхо. ‘‘саттападавӣтиха̄рена гантва̄ сакалам̣ дасасахассилокадха̄тум̣ олокеси’’нти идам̣ –

‘‘дхаммата̄ еса̄, бхиккхаве, сампатиджа̄то бодхисатто самехи па̄дехи патит̣т̣хахитва̄ уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена гаччхати, сетамхи чхатте анудха̄рийама̄не сабба̄ диса̄ вилокети, а̄сабхин̃ча ва̄чам̣ бха̄сатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.31) –

евам̣ па̄л̣ийам̣ саттападавӣтиха̄рупари т̣хитасса вийа сабба̄диса̄нулоканасса катхитатта̄ вуттам̣, на панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣ саттападавӣтиха̄рато пагева диса̄вилоканасса кататта̄. маха̄сатто хи манусса̄нам̣ хаттхато муччитва̄ пураттхимам̣ дисам̣ олокеси, анека̄ни чаккава̄л̣асахасса̄ни екан̇ган̣а̄ни ахесум̣. таттха деваманусса̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайама̄на̄, ‘‘маха̄пуриса, идха тумхехи садисопи наттхи, куто уттаритаро’’ти а̄хам̣су. евам̣ чатассо диса̄, чатассо анудиса̄, хет̣т̣ха̄, упарӣти дасапи диса̄ анувилокетва̄ аттано садисам̣ адисва̄ ‘‘айам̣ уттарадиса̄’’ти саттападавӣтиха̄рена агама̄сӣти ведитабба̄. олокесинти мама пун̃н̃а̄нубха̄вена локавиваран̣апа̄т̣иха̄рийе джа̄те пан̃н̃а̄йама̄нам̣ дасасахассилокадха̄тум̣ мам̣сачаккхуна̄ва олокесинти аттхо.

маха̄пурисоти джа̄тиготтакулаппадеса̄дивасена махантапурисо. агготи гун̣ехи саббаппадха̄но. джет̣т̣хоти гун̣авасенева саббесам̣ вуддхатамо, гун̣ехи махаллакатамоти вуттам̣ хоти. сет̣т̣хоти гун̣авасенева саббесам̣ пасаттхатамо. аттхато пана паччхима̄ни две пуримассева вевачана̄нӣти ведитаббам̣. тайа̄ти ниссакке каран̣авачанам̣. уттаритароти адхикатаро. патима̄несӣти пӯджеси. а̄сабхинти уттамам̣. майхам̣ абхива̄дана̄дирахо пуггалоти майхам̣ абхива̄дана̄дикирийа̄йа арахо ануччхавико пуггало. ниччаса̄пеккхата̄йа панеттха сама̄со дат̣т̣хаббо. татха̄гата̄ти татха̄гатато, татха̄гатасса сантика̄ти вуттам̣ хоти. еварӯпанти абхива̄дана̄дисабха̄вам̣. парипа̄каситхилабандхананти парипа̄кена ситхилабандханам̣.

там̣ вачананти ‘‘на̄хам̣ там̣ бра̄хман̣а̄’’тиа̄дивачанам̣. ‘‘на̄хам̣ арасарӯпо, ма̄диса̄ ва̄ арасарӯпа̄’’ти вутте бра̄хман̣о тхаддхо бхавеййа. тена вуттам̣ ‘‘читтамудубха̄ваджананаттха’’нти.

катамо пана соти парийа̄йа̄пеккхо пуллин̇ганиддесо, катамо со парийа̄йоти аттхо? джа̄тивасена̄ти кхаттийа̄диджа̄тивасена. упапаттивасена̄ти девесу упапаттивасена. сет̣т̣хасаммата̄нампӣти апи-саддена пагева асет̣т̣хасаммата̄нанти дассети. абхинанданта̄нанти саппӣтикатан̣ха̄васена памодама̄на̄нам̣. раджджанта̄нанти балавара̄гавасена раджджанта̄нам̣. рӯпапарибхогена уппаннатан̣ха̄сампайуттасоманассаведана̄ рӯпато ниббаттитва̄ хадайатаппанато амбараса̄дайо вийа рӯпараса̄ти вуччанти. а̄вин̃чантӣти а̄кад̣д̣ханти. ваттха̄рамман̣а̄диса̄маггийанти ваттхуа̄рамман̣а̄дика̄ран̣аса̄маггийам̣. ануккхипантоти аттуккам̣санавасена катхите бра̄хман̣асса асаппа̄йабха̄вато атта̄нам̣ ануккхипанто ануккам̣сенто.

етасмим̣ панаттхе каран̣е са̄мивачананти ‘‘джахита̄’’ти етасмим̣ аттхе татха̄гатасса̄ти каран̣е са̄мивачанам̣, татха̄гатена джахита̄ти аттхо. мӯланти бхавамӯлам̣. ‘‘та̄лаваттхуката̄’’ти ваттаббе ‘‘от̣т̣хамукхо’’тиа̄дӣсу вийа маджджхепадалопам̣ катва̄ а-ка̄ран̃ча дӣгхам̣ катва̄ ‘‘та̄ла̄ваттхуката̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘та̄лаваттху вийа несам̣ ваттху катанти та̄ла̄ваттхуката̄’’ти. таттха та̄ласса ваттху та̄лаваттху. йатха̄ а̄ра̄масса ваттхубхӯтапуббо падесо а̄ра̄масса абха̄ве ‘‘а̄ра̄маваттхӯ’’ти вуччати, евам̣ та̄ласса патит̣т̣хитока̄со самӯлам̣ уддхарите та̄ле падесаматте т̣хите та̄ласса ваттхубхӯтапуббатта̄ ‘‘та̄лаваттхӯ’’ти вуччати. несанти рӯпараса̄дӣнам̣. катхам̣ пана та̄лаваттху вийа несам̣ ваттху катанти а̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. рӯпа̄дипарибхогена уппаннатан̣ха̄йуттасоманассаведана̄сан̇кха̄тарӯпараса̄дӣнам̣ читтасанта̄насса адхит̣т̣ха̄набха̄вато вуттам̣ ‘‘тесам̣ пуббе уппаннапуббабха̄вена ваттхуматте читтасанта̄не кате’’ти. таттха пуббети пуре, сара̄гака̄лети вуттам̣ хоти. та̄ла̄ваттхуката̄ти вуччантӣти та̄лаваттху вийа аттано ваттхусса кататта̄ рӯпараса̄дайо ‘‘та̄ла̄ваттхуката̄’’ти вуччанти. етена пахӣнакилеса̄нам̣ пуна уппаттийа̄ абха̄во дассито.

авирул̣хидхамматта̄ти авирул̣хисабха̄вата̄йа. маттхакаччхинно та̄ло паттапхала̄дӣнам̣ аваттхубхӯто та̄ла̄ваттхӯти а̄ха ‘‘маттхакаччхинната̄ло вийа ката̄’’ти. етена ‘‘та̄ла̄ваттху вийа ката̄ти та̄ла̄ваттхуката̄’’ти айам̣ виггахо дассито. еттха пана ‘‘аваттхубхӯто та̄ло вийа ката̄ти аваттхута̄лаката̄’’ти ваттаббе висесанасса паранипа̄там̣ катва̄ ‘‘та̄ла̄ваттхуката̄’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. имина̄ панаттхена идам̣ дассети – рӯпараса̄дивачанена випа̄кадхаммадхамма̄ хутва̄ пуббе уппаннакусала̄кусала̄ дхамма̄ гахита̄, те уппанна̄пи маттхакасадиса̄нам̣ тан̣ха̄виджджа̄нам̣ маггасаттхена чхиннатта̄ а̄йатим̣ та̄лапаттасадисе випа̄каккхандхе ниббаттетум̣ асаматтха̄ джа̄та̄, тасма̄ та̄ла̄ваттху вийа ката̄ти та̄ла̄ваттхуката̄ рӯпараса̄дайоти. имасмим̣ аттхе ‘‘абхинанданта̄на’’нти имина̄ падена кусаласоманассампи сан̇гахитанти ваданти. анабха̄вам̣ ката̄ти еттха ану-саддо паччха̄саддена сама̄наттхоти а̄ха ‘‘йатха̄ несам̣ паччха̄бха̄во на хотӣ’’тиа̄ди.

йан̃ча кхо твам̣ сандха̄йа вадеси, со парийа̄йо на хотӣти йам̣ вандана̄диса̄маггираса̄бха̄васан̇кха̄там̣ ка̄ран̣ам̣ арасарӯпата̄йа вадеси, там̣ ка̄ран̣ам̣ на хоти, на виджджатӣти аттхо. нану ча̄йам̣ бра̄хман̣о йам̣ вандана̄диса̄маггираса̄бха̄васан̇кха̄тапарийа̄йам̣ сандха̄йа ‘‘арасарӯпо бхавам̣ готамо’’ти а̄ха, ‘‘со парийа̄йо наттхӣ’’ти вутте вандана̄дӣни бхагава̄ каротӣти а̄паджджатӣти имам̣ анит̣т̣хаппасан̇гам̣ дассенто а̄ха ‘‘нану ча̄’’тиа̄ди.

саббапарийа̄йесӯти саббава̄ресу. сандха̄йабха̄ситаматтанти йам̣ сандха̄йа бра̄хман̣о ‘‘ниббхого бхавам̣ готамо’’тиа̄дима̄ха. бхагава̄ ча йам̣ сандха̄йа ниббхогата̄дим̣ аттани ануджа̄на̄ти, там̣ сандха̄йабха̄ситаматтам̣. чхандара̄гапарибхоготи чхандара̄гавасена парибхого. апарам̣ парийа̄йанти ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣.

куласамуда̄ча̄ракамманти кула̄ча̄расан̇кха̄там̣ каммам̣, кулача̄риттанти аттхо. акирийанти акаран̣абха̄вам̣. ‘‘анекавихита̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄на’’нти са̄ман̃н̃авачанепи па̄рисесан̃а̄йато вутта̄васеса̄ акусаладхамма̄ гахетабба̄ти а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ те дхамме’’тиа̄ди, те йатха̄вуттака̄йадуччарита̄дике акусаладхамме т̣хапетва̄ти аттхо. анекавихита̄ти анекаппака̄ра̄.

айам̣ локатантӣти айам̣ вуд̣д̣ха̄нам̣ абхива̄дана̄дикирийалаккхан̣а̄ локаппавен̣ӣ. ана̄га̄мибрахма̄нам̣ алан̇ка̄ра̄дӣсу ана̄га̄мибхиккхӯнан̃ча чӣвара̄дӣсу никантивасена ра̄гуппатти хотӣти ана̄га̄мимаггена пан̃чака̄магун̣икара̄гассева паха̄нам̣ ведитаббанти а̄ха ‘‘пан̃чака̄магун̣икара̄гасса̄’’ти. рӯпа̄дӣсу пан̃часу ка̄магун̣есу ваттхука̄макот̣т̣ха̄сесу уппаджджама̄но ра̄го ‘‘пан̃чака̄магун̣икара̄го’’ти ведитаббо. кот̣т̣ха̄савачано хеттха гун̣а-саддо ‘‘вайогун̣а̄ анупуббам̣ джахантӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.4) вийа. акусалачиттадвайасампайуттасса̄ти доманассасахагатачиттадвайасампайуттасса. мохасса сабба̄кусаласа̄дха̄ран̣атта̄ а̄ха ‘‘сабба̄кусаласамбхавасса̄’’ти. авасеса̄нанти сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣнам̣.

джигуччхати ман̃н̃ети ахамабхиджа̄то рӯпава̄ пан̃н̃ава̄ катхам̣ на̄ма ан̃н̃есам̣ абхива̄дана̄дим̣ кареййанти джигуччхати вийа, джигуччхатӣти ва̄ саллаккхеми. акусаладхамме джигуччхама̄но тесам̣ саман̇гибха̄вампи джигуччхатӣти вуттам̣ ‘‘акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ джигуччхатӣ’’ти. сама̄паттӣти етассева вевачанам̣ сама̄паджджана̄ саман̇гибха̄воти. ман̣д̣анаджа̄тикоти ман̣д̣анакасабха̄во, ман̣д̣анакасӣлоти аттхо. джегуччхитанти джигуччханасӣлатам̣.

локаджет̣т̣хакакамманти локаджет̣т̣хака̄нам̣ каттаббакаммам̣, локе ва̄ сет̣т̣хасамматам̣ каммам̣. татра̄ти тесу двӣсупи аттхавикаппесу. пада̄бхихито аттхо падаттхо, бйан̃джанаттхоти вуттам̣ хоти. винайам̣ ва̄ арахатӣти еттха винайанам̣ винайо, нигган̣хананти аттхо. тена̄ха ‘‘ниггахам̣ арахатӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. нану ча пат̣хамам̣ вуттесу двӣсупи аттхавикаппесу сакаттхе арахаттхе ча таддхитапаччайо саддалаккхан̣ато диссати, на пана ‘‘винайа̄йа дхаммам̣ десетӣ’’ти имасмим̣ аттхе. тасма̄ катхаметтха таддхитапаччайоти а̄ха ‘‘вичитра̄ хи таддхитавуттӣ’’ти. вичитрата̄ четтха локаппама̄н̣ато ведитабба̄. татха̄ хи йасмим̣ йасмим̣ аттхе таддхитаппайого локасса, таттха таттха таддхитавутти локато сиддха̄ти вичитра̄ таддхитавутти, тасма̄ йатха̄ ‘‘ма̄ саддамака̄сӣ’’ти ваданто ‘‘ма̄саддико’’ти вуччати, евам̣ винайа̄йа дхаммам̣ десетӣти венайикоти вуччатӣти адхиппа̄йо.

капан̣апурисоти гун̣авирахитата̄йа дӣнамануссо. бйан̃джана̄ни авича̄ретва̄ти тиссадатта̄дисаддесу вийа ‘‘имасмим̣ аттхе айам̣ на̄ма паччайо’’ти евам̣ бйан̃джанавича̄рам̣ акатва̄, аниппханнапа̄т̣ипадикавасена̄ти вуттам̣ хоти.

‘‘девалокагаббхасампаттийа̄’’ти ватва̄пи т̣хапетва̄ бхуммадеве сесадевесу габбхаггахан̣асса абха̄вато пат̣исандхийеветтха габбхасампаттӣти ведитабба̄ти вуттамеваттхам̣ виваритва̄ дассенто а̄ха ‘‘девалокапат̣исандхипат̣ила̄бха̄йа сам̣ваттатӣ’’ти. асса̄ти абхива̄дана̄диса̄мӣчикаммасса. ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣е досам̣ дассентоти ма̄тито апарисуддхабха̄вам̣ дассенто, аккоситука̄масса да̄сийа̄ путтоти да̄сикуччхимхи ниббаттабха̄ве досам̣ дассетва̄ аккосанам̣ вийа бхагавато ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣е досам̣ дассетва̄ аккосантопи евама̄ха̄ти адхиппа̄йо. габбхатоти девалокаппат̣исандхито. тенева̄ха ‘‘абхаббо девалокӯпапаттим̣ па̄пун̣итунти адхиппа̄йо’’ти. ‘‘хӣно ва̄ габбхо асса̄ти апагаббхо’’ти имасса виггахасса екена парийа̄йена адхиппа̄йам̣ дассенто а̄ха ‘‘девалокагаббхапариба̄хиратта̄ а̄йатим̣ хӣнагаббхапат̣ила̄бхабха̄гӣ’’ти. ити-саддо хетуаттхо. йасма̄ а̄йатимпи хӣнагаббхапат̣ила̄бхабха̄гӣ, тасма̄ хӣно ва̄ габбхо асса̄ти апагаббхоти адхиппа̄йо. пуна тассева виггахасса ‘‘кодхавасена…пе… дассенто’’ти хет̣т̣ха̄ вуттанайасса анурӯпам̣ катва̄ адхиппа̄йам̣ дассенто а̄ха ‘‘хӣно ва̄сса ма̄тукуччхисмим̣ габбхава̄со ахосӣти адхиппа̄йо’’ти. габбха-саддо аттхи ма̄тукуччхипарийа̄йо ‘‘габбхе васати ма̄н̣аво’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.363) вийа. аттхи ма̄тукуччхисмим̣ ниббаттасаттапарийа̄йо ‘‘антамасо габбхапа̄танам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 129) вийа. таттха ма̄тукуччхипарийа̄йам̣ гахетва̄ аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘ана̄гате габбхасеййа̄’’ти. габбхе сеййа̄ габбхасеййа̄. ануттарена маггена̄ти аггамаггена. каммакилеса̄нам̣ маггена вихататта̄ а̄ха ‘‘вихатака̄ран̣атта̄’’ти. итара̄ тиссопӣти ан̣д̣аджасам̣седаджаопапа̄тика̄. еттха ча йадипи ‘‘апагаббхо’’ти имасса анурӯпато габбхасеййа̄ ева ваттабба̄, пасан̇гато пана лаббхама̄нам̣ саббампи ваттум̣ ват̣т̣атӣти пунаббхава̄бхиниббаттипи вутта̄ти ведитабба̄.

ида̄ни саттапарийа̄йасса габбха-саддасса васена виггахана̄наттам̣ дассенто а̄ха ‘‘апича̄’’тиа̄ди. имасмим̣ пана викаппе габбхасеййа̄ пунаббхава̄бхиниббаттӣти убхайампи габбхасеййавасенева вуттантипи ваданти. нану ча ‘‘а̄йатим̣ габбхасеййа̄ пахӣна̄’’ти вуттатта̄ габбхасса сеййа̄ ева пахӣна̄, на пана габбхоти а̄паджджатӣти а̄ха ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди. атха ‘‘абхиниббаттӣ’’ти еттакамева аватва̄ пунаббхаваггахан̣ам̣ киматтханти а̄ха ‘‘абхиниббатти ча на̄ма̄’’тиа̄ди. апунаббхавабхӯта̄ти кхан̣е кхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхиниббатти.

дхаммадха̄тунти еттха дхамме анавасесе дха̄рети йа̄тха̄вато упадха̄ретӣти дхаммадха̄ту, дхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вато авабуджджханасабха̄во, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. пат̣ивиджджхитва̄ти саччхикатва̄, пат̣илабхитва̄ти аттхо, пат̣ила̄бхахетӯти вуттам̣ хоти. десана̄вила̄саппатто хотӣти ручивасена париваттетва̄ дассетум̣ саматтхата̄ десана̄вила̄со, там̣ патто адхигатоти аттхо. карун̣а̄виппха̄ранти саббасаттесу маха̄карун̣а̄йа пхаран̣ам̣. та̄дилаккхан̣амева пуна упама̄йа вибха̄ветва̄ дассенто а̄ха ‘‘патхавӣсамачиттата’’нти. йатха̄ патхавӣ сучиасучиниккхепаччхеданабхедана̄дӣсу на викампати, ануродхавиродхам̣ на па̄пун̣а̄ти, евам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу ла̄бха̄ла̄бха̄дӣсу ануродхавиродхаппаха̄нато авикампитачиттата̄йа патхавӣсамачиттатанти аттхо. акуппадхамматанти еттха акуппадхаммо на̄ма пхаласама̄паттӣти кечи ваданти. ‘‘паресу пана аккосантесупи аттано патхавӣсамачиттата̄йа акуппанасабха̄ватанти еваметтха аттхо гахетаббо’’ти амха̄кам̣ кханти. джара̄йа анусат̣анти джара̄йа паливет̣хитам̣. бра̄хман̣асса вуддхата̄йа а̄саннавуттимаран̣анти самбха̄ванавасена ‘‘аджджа маритва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘махантена кхо пана усса̄хена̄’’ти са̄дху кхо пана татха̄рӯпа̄нам̣ арахатам̣ дассанам̣ хотӣ’’ти евам̣ сан̃джа̄тамахусса̄хена. аппат̣исамам̣ пуреджа̄табха̄ванти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ пуреджа̄табха̄вам̣. наттхи етасса пат̣исамоти аппат̣исамо, пуреджа̄табха̄во.

паккхе видхунанта̄ти патте ча̄лента̄. никкхаманта̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣, никкхантесӯти аттхо.

со джет̣т̣хо ити асса вачанӣйоти йо пат̣хаматарам̣ ан̣д̣акосато никкханто куккут̣апотако, со джет̣т̣хоти вачанӣйо асса, бхавеййа̄ти аттхо. сампат̣ипа̄дентоти сам̣санденто. тибхӯмапарийа̄панна̄пи сатта̄ авиджджа̄косасса анто павит̣т̣ха̄ таттха таттха аппахӣна̄йа авиджджа̄йа вет̣хитатта̄ти а̄ха ‘‘авиджджа̄косасса анто павит̣т̣хесу саттесӯ’’ти ан̣д̣акосанти бӣджакапа̄лам̣. локасаннива̄сети локойева сан̇гамма сама̄гамма нива̄санат̣т̣хена локасаннива̄со, саттаника̄йо. самма̄самбодхинти еттха самма̄ти авипарӣтаттхо, сам̣-саддо са̄манти имаматтхам̣ дӣпети. тасма̄ самма̄ авипарӣтена̄ка̄рена сайамева чатта̄ри сачча̄ни буджджхати пат̣ивиджджхатӣти самма̄самбодхӣти магго вуччати. тена̄ха ‘‘самма̄ са̄ман̃ча бодхи’’нти, самма̄ сайамева ча буджджханаканти аттхо. самма̄ти ва̄ пасаттхавачано, сам̣-саддо сундаравачаноти а̄ха ‘‘атха ва̄ пасаттхам̣ сундаран̃ча бодхи’’нти.

асаббагун̣ада̄йакатта̄ти саббагун̣а̄нам̣ ада̄йакатта̄. саббагун̣е на дада̄тӣти хи асаббагун̣ада̄йако, асаматтхасама̄сойам̣ гамакатта̄ йатха̄ ‘‘асӯрийапасса̄ни мукха̄нӣ’’ти. тиссо виджджа̄ти упаниссайавато сахева арахаттапхалена тиссо виджджа̄ дети. нану четтха тӣсу виджджа̄су а̄саваккхайан̃а̄н̣асса маггапарийа̄паннатта̄ катхаметам̣ йуджджати ‘‘магго тиссо виджджа̄ детӣ’’ти? на̄йам̣ досо. сатипи а̄саваккхайан̃а̄н̣асса маггапарийа̄паннабха̄ве ат̣т̣хан̇гике магге сати магган̃а̄н̣ена саддхим̣ тиссо виджджа̄ парипун̣н̣а̄ хонтӣти ‘‘магго тиссо виджджа̄ детӣ’’ти вуччати. чха абхин̃н̃а̄ти еттха̄пи есева найо. са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣анти аггаса̄вакехи пат̣илабхитаббамева локийалокуттаран̃а̄н̣ам̣. паччекабодхин̃а̄н̣анти еттха̄пи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. аббхан̃н̃а̄синти джа̄ним̣. джа̄нанан̃ча на ануссава̄дивасена̄ти а̄ха ‘‘пат̣ивиджджхи’’нти, паччаккхамака̄синти аттхо. пат̣иведхопи на дӯре т̣хитасса лаккхан̣аппат̣иведхо вийа̄ти а̄ха ‘‘паттомхӣ’’ти, па̄пун̣инти аттхо. па̄пун̣анан̃ча на сайам̣ гантва̄ти а̄ха ‘‘адхигатомхӣ’’ти, санта̄не уппа̄данавасена пат̣илабхинти аттхо.

опаммасампат̣ипа̄дананти опамматтхасса упамеййена саммадева пат̣ипа̄данам̣. аттхена̄ти упамеййаттхена. йатха̄ куккут̣ийа̄ ан̣д̣есу тивидхакирийа̄каран̣ам̣ куккут̣аччха̄пака̄нам̣ ан̣д̣акосато никкхаманасса мӯлака̄ран̣ам̣, евам̣ бодхисаттабхӯтасса бхагавато тивидха̄нупассана̄каран̣ам̣ авиджджан̣д̣акосато никкхаманасса мӯлака̄ран̣анти а̄ха ‘‘йатха̄ хи тасса̄ куккут̣ийа̄…пе… тивидха̄нупассана̄каран̣а’’нти. ‘‘санта̄не’’ти вуттатта̄ ан̣д̣асадисата̄ санта̄насса, бахи никкхантакуккут̣аччха̄пакасадисата̄ буддхагун̣а̄нам̣, буддхагун̣а̄ти ча аттхато буддхойева ‘‘татха̄гатасса кхо етам̣, ва̄сет̣т̣ха, адхивачанам̣ дхаммака̄йо итипӣ’’ти вачанато. авиджджан̣д̣акосасса танубха̄воти балававипассана̄васена авиджджан̣д̣акосасса танубха̄во, пат̣иччха̄данаса̄ман̃н̃ена ча авиджджа̄йа ан̣д̣акосасадисата̄. мудубхӯтассапи кхарабха̄ва̄патти хотӣти танниваттанаттхам̣ ‘‘тхаддхакхарабха̄во’’ти вуттам̣. тиккхакхаравиппасаннасӯрабха̄воти еттха париггайхама̄несу сан̇кха̄ресу випассана̄н̃а̄н̣асса сама̄дхиндрийавасена сукха̄нуппавесо тиккхата̄, анупависитва̄пи сатиндрийавасена анатиккаманато акун̣т̣хата̄ кхарабха̄во. тиккхопи хи екаччо саро лаккхам̣ патва̄ кун̣т̣хо хоти, на татха̄ идам̣. сатипи кхарабха̄ве сукхумаппаваттивасена килесасамуда̄ча̄расан̇кхобхарахитата̄йа саддхиндрийавасена пасаннабха̄во, сатипи пасаннабха̄ве антара̄ аносаккитва̄ килесапаччаттхика̄нам̣ сут̣т̣ху абхибхаванато вӣрийиндрийавасена сӯрабха̄во ведитаббо. евамимехи пака̄рехи сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣амева гахитанти дат̣т̣хаббам̣. випассана̄н̃а̄н̣асса парин̣а̄мака̄лоти випассана̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минибха̄ва̄патти. тада̄ ча са̄ магган̃а̄н̣агаббхам̣ дха̄рентӣ вийа хотӣти а̄ха ‘‘габбхаггахан̣ака̄ло’’ти. габбхам̣ ган̣ха̄петва̄ти сан̇кха̄рупеккха̄йа анантарам̣ сикха̄ппаттаануломавипассана̄васена маггавиджа̄йанаттхам̣ габбхам̣ ган̣ха̄петва̄. абхин̃н̃а̄паккхети локийа̄бхин̃н̃а̄паккхе. локуттара̄бхин̃н̃а̄ хи авиджджан̣д̣акосам̣ пада̄лита̄. поттхакесу пана каттхачи ‘‘чха̄бхин̃н̃а̄паккхе’’ти ликханти, со апа̄т̣хоти ведитаббо.

джет̣т̣хо сет̣т̣хоти вуддхатаматта̄ джет̣т̣хо, саббагун̣ехи уттаматта̄ пасаттхатамоти сет̣т̣хо.

ида̄ни ‘‘а̄раддхам̣ кхо пана ме, бра̄хман̣а, вӣрийа’’нтиа̄дика̄йа десана̄йа анусандхим̣ дассенто а̄ха ‘‘евам̣ бхагава̄’’тиа̄ди. таттха пуббабха̄гато пабхутӣти бха̄вана̄йа пуббабха̄гӣйавӣрийа̄рамбха̄дито пат̣т̣ха̄йа. мут̣т̣хассатина̄ти винат̣т̣хассатина̄, сативирахитена̄ти аттхо. са̄раддхака̄йена̄ти садаратхака̄йена. бодхиман̣д̣ети бодхисан̇кха̄тасса н̃а̄н̣асса ман̣д̣абха̄ваппатте т̣ха̄не. бодхӣти хи пан̃н̃а̄ вуччати. са̄ еттха ман̣д̣а̄ пасанна̄ джа̄та̄ти со падесо ‘‘бодхиман̣д̣о’’ти пан̃н̃а̄то. паггахитанти а̄рамбхам̣ ситхилам̣ акатва̄ дал̣хапараккамасан̇кха̄туссаханабха̄вена гахитам̣. тена̄ха ‘‘аситхилаппаваттита’’нти. асаллӣнанти асан̇кучитам̣ косаджджавасена сан̇кочам̣ ана̄паннам̣. упат̣т̣хита̄ти ога̄ханасан̇кха̄тена апила̄панабха̄вена а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣хита̄. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣а̄бхимукхӣбха̄вена̄’’ти. саммосасса виддхам̣санавасена паваттийа̄ на саммут̣т̣ха̄ти асаммут̣т̣ха̄. кин̃ча̄пи читтаппассаддхивасена читтамева пассаддхам̣, ка̄йаппассаддхивасенева ча ка̄йо пассаддхо хоти, татха̄пи йасма̄ ка̄йаппассаддхи уппаджджама̄на̄ читтаппассаддхийа̄ сахева уппаджджати, на вина̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ка̄йачиттаппассаддхивасена̄’’ти. ка̄йаппассаддхийа̄ убхайесампи ка̄йа̄нам̣ пассамбхана̄вахатта̄ вуттам̣ ‘‘рӯпака̄йопи пассаддхойева хотӣ’’ти.

со ча кхоти со ча кхо ка̄йо. вигатадаратхоти вигатакилесадаратхо. на̄мака̄йе хи вигатадаратхе рӯпака̄йопи вӯпасантадаратхапарил̣а̄хо хоти. самма̄ а̄хитанти на̄на̄рамман̣есу видха̄ванасан̇кха̄там̣ виккхепам̣ виччхиндитва̄ екасмим̣йева а̄рамман̣е авиккхиттабха̄ва̄па̄данена саммадева а̄хитам̣ т̣хапитам̣. тена̄ха ‘‘сут̣т̣ху т̣хапита’’нтиа̄ди. читтасса анекаггабха̄во виккхепавасена чан̃чалата̄, са̄ сати екаггата̄йа на хотӣти а̄ха ‘‘екаггам̣ ачалам̣ ниппхандана’’нти. етта̄вата̄ти ‘‘а̄раддхам̣ кхо пана̄’’тиа̄дина̄ вӣрийасатипассаддхисама̄дхӣнам̣ киччасиддхидассанена. нану ча саддха̄пан̃н̃а̄нампи киччасиддхи джха̄насса пуббабха̄гаппат̣ипада̄йа иччхитабба̄ти? саччам̣, са̄ пана на̄нантарикабха̄вена авуттасиддха̄ти на гахита̄. асати хи саддха̄йа вӣрийа̄рамбха̄дӣнам̣ асамбхавойева, пан̃н̃а̄париггахе ча несам̣ асати н̃а̄йа̄рамбха̄дибха̄во на сийа̄, татха̄ асаллӣна̄саммосата̄дайо вӣрийа̄дӣнанти асаллӣната̄диггахан̣еневеттха пан̃н̃а̄киччасиддхи гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣. джха̄набха̄вана̄йам̣ ва̄ сама̄дхикиччам̣ адхикам̣ иччхитаббанти дассетум̣ сама̄дхипарийоса̄на̄ва джха̄насса пуббабха̄гаппат̣ипада̄ катхита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

атӣтабхаве кхандха̄ таппат̣ибаддха̄ни на̄маготта̄ни ча саббам̣ пуббенива̄сам̣твева гахитанти а̄ха ‘‘ким̣ видитам̣ кароти? пуббенива̄са’’нти. мохо пат̣иччха̄дакат̣т̣хена тамо вийа тамоти а̄ха ‘‘свева мохо’’ти. обха̄сакаран̣ат̣т̣хена̄ти ка̄таббато каран̣ам̣. обха̄сова каран̣ам̣ обха̄сакаран̣ам̣. аттано паччайехи обха̄сабха̄вена ниббаттетаббат̣т̣хена̄ти аттхо. сесам̣ пасам̣са̄вачананти пат̣ипаккхавидхаманапаваттивисеса̄нам̣ бодханато вуттам̣. авиджджа̄ вихата̄ти етена виджа̄нанат̣т̣хена виджджа̄ти айампи аттхо дӣпитоти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘касма̄? йасма̄ виджджа̄ уппанна̄’’ти етена виджджа̄пат̣ипаккха̄ авиджджа̄. пат̣ипаккхата̄ часса̄ паха̄таббабха̄вена виджджа̄йа ча паха̄йакабха̄вена̄ти дассети. еса найо итарасмимпи пададвайети имина̄ ‘‘тамо вихато винат̣т̣хо. касма̄? йасма̄ а̄локо уппанно’’ти имаматтхам̣ атидисати. килеса̄нам̣ а̄та̄панапарита̄панат̣т̣хена вӣрийам̣ а̄та̄поти а̄ха ‘‘вӣрийа̄та̄пена а̄та̄пино’’ти, вӣрийаватоти аттхо. песитаттасса̄ти йатха̄дхиппетаттхасиддхим̣ пати виссат̣т̣хачиттасса. йатха̄ аппаматтасса а̄та̄пино пахитаттасса вихаратоти ан̃н̃ассапи кассачи ма̄дисасса̄ти адхиппа̄йо. падха̄на̄нуйогасса̄ти саммаппадха̄намануйуттасса.

паччавеккхан̣ан̃а̄н̣апариггахитанти на пат̣хамадутийан̃а̄н̣адвайа̄дхигамам̣ вийа кеваланти адхиппа̄йо. дассентоти нигаманавасена дассенто. сарӯпато хи пуббе дасситамева̄ти.

тиккхаттум̣ джа̄тоти имина̄ пана идам̣ дассети – ‘‘ахам̣, бра̄хман̣а, пат̣хамавиджджа̄йа джа̄тойева пуреджа̄тасса сахаджа̄тасса ва̄ абха̄вато саббесам̣ вуддхо махаллако, киман̇гам̣ пана тӣхи виджджа̄хи тиккхаттум̣ джа̄то’’ти. пуббенива̄сан̃а̄н̣ена атӣтам̣сан̃а̄н̣анти атӣта̄рамман̣асабха̄гата̄йа таббха̄вибха̄вато ча пуббенива̄сан̃а̄н̣ена атӣтам̣сан̃а̄н̣ам̣ пака̄сетва̄ти йоджетаббам̣. таттха атӣтам̣сан̃а̄н̣анти атӣтаккхандха̄йатанадха̄тусан̇кха̄те атӣте кот̣т̣ха̄се аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣. диббачаккхун̃а̄н̣асса паччуппанна̄рамман̣атта̄ йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса ча диббачаккхувасенева иджджханато диббачаккхуно парибхан̣д̣ан̃а̄н̣атта̄ диббачаккхумхийева ча т̣хитасса четопарийан̃а̄н̣асиддхито вуттам̣ ‘‘диббачаккхуна̄ паччуппанна̄на̄гатам̣сан̃а̄н̣а’’нти. таттха диббачаккхуна̄ти сапарибхан̣д̣ена диббачаккхун̃а̄н̣ена. паччуппаннам̣со ча ана̄гатам̣со ча паччуппанна̄на̄гатам̣сам̣, таттха н̃а̄н̣ам̣ паччуппанна̄на̄гатам̣сан̃а̄н̣ам̣. а̄саваккхайан̃а̄н̣а̄дхигаменева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса вийа сеса̄са̄дха̄ран̣ачхан̃а̄н̣адасабалан̃а̄н̣аа̄вен̣икабуддхадхамма̄дӣнампи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄нам̣ буддхагун̣а̄нам̣ иджджханато вуттам̣ ‘‘а̄саваккхайена сакалалокийалокуттарагун̣а’’нти. тена̄ха ‘‘саббепи саббан̃н̃угун̣е пака̄сетва̄’’ти.

пӣтивиппха̄рапарипун̣н̣агаттачиттоти пӣтипхаран̣ена парипун̣н̣ака̄йачитто. ан̃н̃а̄н̣анти ан̃н̃а̄н̣асса̄ти аттхо. дхи-саддайогато хи са̄миаттхе етам̣ упайогавачанам̣. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

веран̃джасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.