.намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.

ан̇гуттараника̄йе

ат̣т̣хаканипа̄та-т̣ӣка̄

1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣

1. метта̄вагго

1. метта̄суттаван̣н̣ана̄

1. ат̣т̣хаканипа̄тасса пат̣хаме вад̣д̣хита̄йа̄ти бха̄вана̄па̄рипӯривасена парибрӯхита̄йа. пунаппунам̣ ката̄йа̄ти бха̄вана̄йа бахулӣкаран̣ена апара̄парам̣ паваттита̄йа. йуттайа̄насадисаката̄йа̄ти йатха̄ йуттаа̄джан̃н̃айа̄нам̣ чхекена са̄ратхина̄ адхит̣т̣хитам̣ йатха̄ручи паваттати, евам̣ йатха̄ручи паватта̄рахатам̣ гамита̄йа. патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти саббасампаттиадхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена. паччупат̣т̣хита̄йа̄ти бха̄вана̄бахулӣка̄рехи пати пати упат̣т̣хита̄йа авиджахита̄йа. самантато чита̄йа̄ти саббабха̄гена бха̄вана̄нурӯпам̣ чайам̣ гамита̄йа. тена̄ха ‘‘упачита̄йа̄’’ти. сут̣т̣ху сама̄раддха̄йа̄ти ативийа саммадева ниббаттигата̄йа.

йо ча меттам̣ бха̄вайатӣтиа̄дӣсу йо кочи гахат̣т̣хо ва̄ паббаджито ва̄. меттанти метта̄джха̄нам̣.

аппама̄н̣анти бха̄вана̄васена а̄рамман̣авасена ча аппама̄н̣ам̣. асубхабха̄вана̄дайо вийа хи а̄рамман̣е екадесаггахан̣ам̣ акатва̄ анавасесапхаран̣авасена анодхисо пхаран̣авасена ча, аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄йа пагун̣абха̄вана̄васена ча аппама̄н̣ам̣. танӯ сам̣йоджана̄ хонтӣти меттам̣ па̄дакам̣ катва̄ саммаситва̄ хет̣т̣химе арийамагге адхигаччхантасса сукхенева пат̣игхасам̣йоджана̄дайо пахӣйама̄на̄ танӯ хонтӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

евам̣ килесаппаха̄нан̃ча нибба̄на̄дхигаман̃ча метта̄бха̄вана̄йа сикха̄ппаттама̄нисам̣сам̣ дассетва̄ ида̄ни ан̃н̃епи а̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘екампи че’’тиа̄ди вуттам̣. таттха адут̣т̣хачиттоти метта̄балена сут̣т̣ху виккхамбхитабйа̄па̄дата̄йа бйа̄па̄дена адӯситачитто. метта̄йатӣти хитапхаран̣авасена меттам̣ кароти. кусалӣти атисайена кусалава̄ маха̄пун̃н̃о, пат̣игха̄дианаттхавигамена кхемӣ. саббе ча па̄н̣ети ча-саддо бйатиреко. манаса̄нукампӣти читтена анукампанто. идам̣ вуттам̣ хоти – екасаттависайа̄пи та̄ва метта̄ маха̄кусалара̄си, саббе пана па̄н̣е аттано путтам̣ вийа хитапхаран̣ена манаса̄ анукампанто пахукам̣ пахум̣ анаппакам̣ апарийантам̣ чатусат̣т̣химаха̄каппепи аттано випа̄каппабандхам̣ паваттетум̣ саматтхам̣ ул̣а̄рам̣ пун̃н̃ам̣ арийо парисуддхачитто пуггалова кароти ниппха̄детӣти. саттабхаританти саттехи авирал̣ам̣, а̄кин̣н̣амануссанти аттхо.

сан̇гахаваттхӯнӣти (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.120) локасса сан̇ган̣ханака̄ран̣а̄ни. ниппханнасассато нава бха̄ге кассакасса датва̄ ран̃н̃ам̣ екабха̄гаггахан̣ам̣ дасамабха̄гаггахан̣ам̣. евам̣ кассака̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ сасса̄ни сампа̄дентӣти а̄ха ‘‘сассасампа̄дане медха̄вита̄ти аттхо’’ти. тато орабха̄ге кира чхабха̄гаггахан̣ам̣ джа̄там̣. чхама̄сиканти чханнам̣ чханнам̣ ма̄са̄нам̣ пахонакам̣. па̄сетӣти па̄сагате вийа кароти. ва̄ча̄йа пийам̣ ва̄ча̄пийам̣, тасса каммам̣ ва̄ча̄пеййам̣. саббасо рат̣т̣хасса иддха̄дибха̄вато кхемам̣. нираббудам̣ чорийа̄бха̄вато. иддхан̃хи рат̣т̣хам̣ ачорийам̣. ‘‘нираггал̣а’’нти вуччати апа̄рутагхарабха̄вато.

уддхам̣мӯлакам̣ катва̄ти уммӯлам̣ катва̄. двӣхи парийан̃н̃ехӣти маха̄йан̃н̃асса пуббабха̄ге паччха̄ ча паваттетаббехи двӣхи парива̄райан̃н̃ехи. сатта…пе… бхӣсанасса̄ти саттанавута̄дхика̄нам̣ пан̃чаннам̣ пасусата̄нам̣ ма̄ран̣ена бхеравасса па̄пабхӣрука̄нам̣ бхайа̄вахасса. татха̄ хи ваданти –

‘‘чхасата̄ни нийуджджанти, пасӯнам̣ маджджхиме хани;

ассамедхасса йан̃н̃асса, ӯна̄ни пасӯхи тӣхӣ’’ти. (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.120; а. ни. т̣ӣ. 2.4.39);

самманти йугаччхидде паккхипитаббадан̣д̣акам̣. па̄сантӣти кхипанти. сам̣ха̄римехӣти сакат̣ехи вахитаббехи. пуббе кира еко ра̄джа̄ самма̄па̄сам̣ йаджанто сарассатинадитӣре патхавийа̄ виваре динне нимуггойева ахоси. андхаба̄лабра̄хман̣а̄ гата̄нугатигата̄ ‘‘айам̣ тасса саггагаманамагго’’ти сан̃н̃а̄йа таттха самма̄па̄сам̣ йан̃н̃ам̣ пат̣т̣хапенти. тена вуттам̣ ‘‘нимуггока̄сато пабхутӣ’’ти. айӯпо аппакадивасо йа̄го, сайӯпо бахудивасам̣ са̄дхеййо сатрайа̄го. мантапада̄бхисан̇кхата̄нам̣ саппимадхӯнам̣ ‘‘ва̄джа’’мити саман̃н̃а̄. хиран̃н̃асуван̣н̣агомахим̣са̄ди саттарасакадаккхин̣асса. са̄рагаббхакот̣т̣ха̄га̄ра̄дӣсу наттхи еттха аггал̣а̄ти нираггал̣о. таттха кира йан̃н̃е аттано са̄патеййам̣ анавасесато анигӯхитва̄ ниййа̄тӣйати.

чандаппабха̄ти (итиву. ат̣т̣ха. 27) чандимассева пабха̄йа. та̄ра̄ган̣а̄ва саббети йатха̄ саббепи та̄ра̄ган̣а̄ чандимасобха̄йа сол̣асимпи калам̣ на̄ггханти, евам̣ те ассамедха̄дайо йан̃н̃а̄ меттасса читтасса вутталаккхан̣ена субха̄витасса сол̣асимпи калам̣ на̄нубхаванти, на па̄пун̣анти, на̄ггхантӣти аттхо.

ида̄ни апарепи дит̣т̣хадхаммикасампара̄йике метта̄бха̄вана̄йа а̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘йо на хантӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йоти метта̄брахмавиха̄рабха̄вана̄нуйутто пуггало. на хантӣти тенева метта̄бха̄вана̄нубха̄вена дӯравиккхамбхитабйа̄па̄дата̄йа на кан̃чи саттам̣ хим̣сати, лед̣д̣удан̣д̣а̄дӣхи на виба̄дхати ва̄. на гха̄тетӣти парам̣ сама̄дапетва̄ на сатте ма̄ра̄пети на виба̄дха̄пети ча. на джина̄тӣти са̄рамбхавигга̄хикакатха̄дивасена на кан̃чи джина̄ти са̄рамбхассева абха̄вато, джа̄никаран̣авасена ва̄ ат̣т̣акаран̣а̄дина̄ на кан̃чи джина̄ти. тена̄ха ‘‘на аттана̄ парасса джа̄ним̣ каротӣ’’ти. на джа̄пайети парехи пайоджетва̄ паресампи дханаджа̄ним̣ на ка̄ра̄пеййа. тена̄ха ‘‘на парена парасса джа̄ним̣ ка̄ретӣ’’ти. метта̄йа ва̄ ам̣со авихет̣ханат̣т̣хена авайавабхӯтоти меттам̣со.

метта̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2-4. пан̃н̃а̄сутта̄диван̣н̣ана̄

2-4. дутийе а̄дибрахмачарийика̄йа̄ти а̄дибрахмачарийамева а̄дибрахмачарийика̄. тена̄ха ‘‘маггабрахмачарийасса а̄дибхӯта̄йа̄’’ти. арийоти ниддосо парисуддхо. тун̣хӣбха̄во на титтхийа̄нам̣ мӯгаббатагахан̣ам̣ вийа апарисуддхоти арийо тун̣хӣбха̄во. чатуттхаджджха̄нанти уккат̣т̣ханиддесенетам̣ вуттам̣, пат̣хамаджджха̄на̄дӣнипи арийо тун̣хӣбха̄вотвева сан̇кхам̣ гаччханти. джа̄нанти идам̣ каммаса̄дхананти а̄ха ‘‘джа̄нитаббакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. йатха̄ ва̄ екаччо випарӣтам̣ ган̣ханто джа̄нантопи на джа̄на̄ти, пассантопи на пассати, на евамайам̣. айам̣ пана джа̄нанто джа̄на̄ти, пассанто пассатӣти еваметтха дат̣т̣хаббо. татийа̄дӣни сувин̃н̃еййа̄ни.

пан̃н̃а̄сутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. пат̣хамалокадхаммасуттаван̣н̣ана̄

5. пан̃чаме локасса дхамма̄ти сатталокасса авассам̣бха̄видхамма̄. тена̄ха ‘‘етехи мутта̄ на̄ма наттхи’’тиа̄ди. гха̄саччха̄дана̄дӣнам̣ ладдхи ла̄бхо, та̄ни ева ва̄ ладдхаббато ла̄бхо, тадабха̄во ала̄бхо, ла̄бхаггахан̣ена четтха таббисайо ануродхо гахито, ала̄бхаггахан̣ена виродхо. йасма̄ лохите сати тадупагха̄тавасена пуббо вийа ануродхо ладдха̄васаро ева хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ла̄бхе а̄гате ала̄бхо а̄гатойева̄’’ти. еса найо йаса̄дӣсупи. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

пат̣хамалокадхаммасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6-8. дутийалокадхаммасутта̄диван̣н̣ана̄

6-8. чхат̣т̣хе адхикам̣ пайасати пайуджджати етена̄ти адхиппайа̄со, сависесам̣ итикаттаббакирийа̄. тена̄ха ‘‘адхикаппайого’’ти. саттамат̣т̣хамесу наттхи ваттаббам̣.

дутийалокадхаммасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. нандасуттаван̣н̣ана̄

9. наваме дувидха̄ кулапутта̄ джа̄тикулапутта̄ а̄ча̄ракулапутта̄ ча. таттха ‘‘тена кхо пана самайена рат̣т̣хапа̄ло кулапутто тасмим̣йева тхуллакот̣т̣хике аггакуликасса путто’’ти (ма. ни. 2.294) евам̣ а̄гата̄ учча̄кулапутта̄ джа̄тикулапутта̄. ‘‘саддха̄йете кулапутта̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджита̄’’ти (ма. ни. 3.78) евам̣ а̄гата̄ пана йаттха каттхачи куле пасута̄пи а̄ча̄ракулапутта̄ на̄ма. идха пана учча̄кулаппасутатам̣ сандха̄йа ‘‘кулапуттоти, бхиккхаве, нандам̣ самма̄ вадама̄но вадеййа̄’’ти бхагавата̄ вуттанти а̄ха ‘‘джа̄тикулапутто’’ти. убхохипи пана ка̄ран̣ехи тасса кулапуттабха̄войева. сесаметтха утта̄намева.

нандасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. ка̄ран̣д̣авасуттаван̣н̣ана̄

10. дасаме пат̣ичаратӣти пат̣иччха̄данавасена чарати паваттати. пат̣иччха̄данат̣т̣хо ева ва̄ чарати-саддо анекаттхатта̄ дха̄тӯнанти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄детӣ’’ти. ан̃н̃ена̄н̃н̃анти пана пат̣иччха̄дана̄ка̄радассананти а̄ха ‘‘ан̃н̃ена ка̄ран̣ена̄’’тиа̄ди. таттха ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ вачанам̣ ва̄ти йам̣ чодакена чудитакасса досавибха̄ванам̣ ка̄ран̣ам̣, вачанам̣ ва̄ вуттам̣, там̣ тато ан̃н̃енева ка̄ран̣ена, вачанена ва̄ пат̣иччха̄дети. ка̄ран̣ена̄ти чодана̄йа амӯла̄йа амӯликабха̄вадӣпанийа̄ йуттийа̄ ва̄. вачанена̄ти тадаттхабодхакена вачанена. ‘‘ко а̄панно’’тиа̄дина̄ чоданам̣ виссаджджетва̄ва виккхепа̄паджджанам̣ ан̃н̃ена̄н̃н̃ам̣ пат̣ичаран̣ам̣. бахиддха̄ катха̄пана̄мана̄ на̄ма ‘‘иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти вутте – ‘‘па̄т̣алипуттам̣ гатомхӣ’’тиа̄дина̄ чоданам̣ виссаджджетва̄ти айамева висесо. йо хи ‘‘а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти вутто ‘‘ко а̄панно, ким̣ а̄панно, кисмим̣ а̄панна̄, кам̣ бхан̣атха, ким̣ бхан̣атха̄’’ти ва̄ вадати, ‘‘еварӯпам̣ кин̃чи тайа̄ дит̣т̣ха’’нти вутте ‘‘на сун̣а̄мӣ’’ти сотам̣ ва̄ упанети, айам̣ ан̃н̃ена̄н̃н̃ам̣ пат̣ичарати на̄ма. йо пана ‘‘иттханна̄мам̣ на̄ма а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти пут̣т̣хо ‘‘па̄т̣алипуттам̣ гатомхӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘на тава па̄т̣алипуттагаманам̣ пуччха̄ма, а̄паттим̣ пуччха̄ма̄’’ти вутте тато ‘‘ра̄джагахам̣ гатомхи. ра̄джагахам̣ ва̄ йа̄хи бра̄хман̣агахам̣ ва̄, а̄паттим̣ а̄панносӣти. там̣ таттха ме сӯкарамам̣сам̣ ладдха’’нтиа̄дӣни вадати, айам̣ бахиддха̄ катхам̣ апана̄мети на̄ма. саман̣акачавароти саман̣авесадха̄ран̣ена саман̣аппатирӯпаката̄йа саман̣а̄нам̣ качаварабхӯтам̣.

ка̄ран̣д̣авам̣ (су. ни. ат̣т̣ха. 2.283-284) ниддхаматха̄ти випаннасӣлата̄йа качаварабхӯтам̣ пуггалам̣ качаварамива анапеккха̄ апанетха. касамбум̣ апакассатха̄ти касамбубхӯтан̃ча нам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ маджджхагатам̣ пабхиннапаггхаритакут̣т̣хам̣ чан̣д̣а̄лам̣ вийа апакад̣д̣хатха. ким̣ ка̄ран̣ам̣? сан̇гха̄ра̄мо на̄ма сӣлаванта̄нам̣ като, на дуссӣла̄нам̣. йато етадева сандха̄йа̄ха ‘‘тато пала̄пе ва̄хетха, ассаман̣е саман̣ама̄нине’’ти. йатха̄ пала̄па̄ антоса̄рарахита̄ атан̣д̣ула̄ бахи тхусена вӣхӣ вийа диссанти, евам̣ па̄пабхиккхӯ анто сӣларахита̄пи бахи ка̄са̄ва̄дипариккха̄рена бхиккхӯ вийа диссанти, тасма̄ ‘‘пала̄па̄’’ти вуччанти. те пала̄пе ва̄хетха опунатха видхаматха, параматтхато ассаман̣е саман̣авесаматтена саман̣ама̄нине. каппайавхоти каппетха, каротха̄ти вуттам̣ хоти. патиссата̄ти саппатисса̄. ват̣т̣адуккхасса антам̣ кариссатха, паринибба̄нам̣ па̄пун̣иссатха̄ти аттхо.

ка̄ран̣д̣авасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

метта̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. маха̄вагго

1. веран̃джасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме веран̃джа̄йам̣ вихаратӣти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1) еттха веран̃джа̄ти тасса нагарассетам̣ адхивачанам̣, тассам̣ веран̃джа̄йам̣. самӣпаттхе бхуммавачанам̣. нал̣ерупучимандамӯлети еттха нал̣еру на̄ма йаккхо. пучимандоти нимбаруккхо. мӯланти самӣпам̣. айан̃хи мӯла-саддо ‘‘мӯла̄ни уддхареййа антамасо усӣрана̄л̣иматта̄нипӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.195) мӯламӯле диссати. ‘‘лобхо акусаламӯла’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.305; пари. 323) аса̄дха̄ран̣ахетумхи. ‘‘йа̄ва маджджханхике ка̄ле чха̄йа̄ пхарати, нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти, етта̄вата̄ руккхамӯла’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 494) самӣпе. идха пана самӣпе адхиппето, тасма̄ нал̣еруйаккхена адхиггахитасса пучимандасса самӣпети еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. со кира пучимандо раман̣ӣйо па̄са̄дико анекесам̣ руккха̄нам̣ а̄дхипаччам̣ вийа курума̄но тасса нагарасса авидӯре гамана̄гаманасампанне т̣ха̄не ахоси. атха бхагава̄ веран̃джам̣ гантва̄ патирӯпе т̣ха̄не вихаранто тасса руккхасса самӣпе хет̣т̣ха̄бха̄ге виха̄си. тена вуттам̣ ‘‘веран̃джа̄йам̣ вихарати нал̣ерупучимандамӯле’’ти.

паччут̣т̣ха̄нам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.2) на̄ма а̄сана̄ вут̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘на̄сана̄ вут̣т̣ха̄тӣ’’ти. нисинна̄санато на вут̣т̣хахатӣти аттхо. еттха ча джин̣н̣е…пе… вайоануппаттети упайогавачанам̣ а̄сана̄ вут̣т̣ха̄накирийа̄пеккхам̣ на хоти. тасма̄ ‘‘джин̣н̣е…пе… вайоануппатте дисва̄’’ти аджджха̄ха̄рам̣ катва̄ аттхо ведитаббо. атха ва̄ паччуггаманакирийа̄пеккхам̣ упайогавачанам̣, тасма̄ на паччут̣т̣ха̄тӣти ут̣т̣ха̄йа паччуггаманам̣ на каротӣти аттхо ведитаббо. паччуггаманампи хи паччут̣т̣ха̄нанти вуччати. вуттан̃хетам̣ ‘‘а̄чарийам̣ пана дӯратова дисва̄ паччут̣т̣ха̄йа паччуггаманакаран̣ам̣ паччут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄’’ти. на̄сана̄ вут̣т̣ха̄тӣти имина̄ пана паччуггамана̄бха̄васса упалаккхан̣аматтам̣ дасситанти дат̣т̣хаббам̣. вибха̄ване на̄ма аттхети пакативибха̄ванасан̇кха̄те аттхе. на абхива̄дети ва̄ти на абхива̄детаббанти ва̄ саллаккхетӣти вуттам̣ хоти.

там̣ ан̃н̃а̄н̣анти ‘‘айам̣ мама абхива̄дана̄дӣни ка̄тум̣ арахарӯпо на хотӣ’’ти аджа̄нанавасена паваттам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣. олокентоти ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо, ким̣ ну кхо ахам̣ саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ саккареййам̣ гарум̣ кареййа’’нтиа̄дисуттавасенева (а. ни. 4.21) н̃а̄н̣ачаккхуна̄ олокенто. нипаччака̄ра̄раханти пан̣ипа̄та̄рахам̣. сампатиджа̄тоти мухуттаджа̄то, джа̄тасаманантарамева̄ти вуттам̣ хоти. уттарена мукхоти уттарадиса̄бхимукхо. ‘‘саттападавӣтиха̄рена гантва̄ сакалам̣ дасасахассилокадха̄тум̣ олокеси’’нти идам̣ –

‘‘дхаммата̄ еса̄, бхиккхаве, сампатиджа̄то бодхисатто самехи па̄дехи патит̣т̣хахитва̄ уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена гаччхати, сетамхи чхатте анудха̄рийама̄не сабба̄ диса̄ вилокети, а̄сабхин̃ча ва̄чам̣ бха̄сатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.31) –

евам̣ па̄л̣ийам̣ саттападавӣтиха̄рупари т̣хитасса вийа сабба̄диса̄нулоканасса катхитатта̄ вуттам̣, на панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣ саттападавӣтиха̄рато пагева диса̄вилоканасса кататта̄. маха̄сатто хи манусса̄нам̣ хаттхато муччитва̄ пураттхимам̣ дисам̣ олокеси, анека̄ни чаккава̄л̣асахасса̄ни екан̇ган̣а̄ни ахесум̣. таттха деваманусса̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайама̄на̄, ‘‘маха̄пуриса, идха тумхехи садисопи наттхи, куто уттаритаро’’ти а̄хам̣су. евам̣ чатассо диса̄, чатассо анудиса̄, хет̣т̣ха̄, упарӣти дасапи диса̄ анувилокетва̄ аттано садисам̣ адисва̄ ‘‘айам̣ уттарадиса̄’’ти саттападавӣтиха̄рена агама̄сӣти ведитабба̄. олокесинти мама пун̃н̃а̄нубха̄вена локавиваран̣апа̄т̣иха̄рийе джа̄те пан̃н̃а̄йама̄нам̣ дасасахассилокадха̄тум̣ мам̣сачаккхуна̄ва олокесинти аттхо.

маха̄пурисоти джа̄тиготтакулаппадеса̄дивасена махантапурисо. агготи гун̣ехи саббаппадха̄но. джет̣т̣хоти гун̣авасенева саббесам̣ вуддхатамо, гун̣ехи махаллакатамоти вуттам̣ хоти. сет̣т̣хоти гун̣авасенева саббесам̣ пасаттхатамо. аттхато пана паччхима̄ни две пуримассева вевачана̄нӣти ведитаббам̣. тайа̄ти ниссакке каран̣авачанам̣. уттаритароти адхикатаро. патима̄несӣти пӯджеси. а̄сабхинти уттамам̣. майхам̣ абхива̄дана̄дирахо пуггалоти майхам̣ абхива̄дана̄дикирийа̄йа арахо ануччхавико пуггало. ниччаса̄пеккхата̄йа панеттха сама̄со дат̣т̣хаббо. татха̄гата̄ти татха̄гатато, татха̄гатасса сантика̄ти вуттам̣ хоти. еварӯпанти абхива̄дана̄дисабха̄вам̣. парипа̄каситхилабандхананти парипа̄кена ситхилабандханам̣.

там̣ вачананти ‘‘на̄хам̣ там̣ бра̄хман̣а̄’’тиа̄дивачанам̣. ‘‘на̄хам̣ арасарӯпо, ма̄диса̄ ва̄ арасарӯпа̄’’ти вутте бра̄хман̣о тхаддхо бхавеййа. тена вуттам̣ ‘‘читтамудубха̄ваджананаттха’’нти.

катамо пана соти парийа̄йа̄пеккхо пуллин̇ганиддесо, катамо со парийа̄йоти аттхо? джа̄тивасена̄ти кхаттийа̄диджа̄тивасена. упапаттивасена̄ти девесу упапаттивасена. сет̣т̣хасаммата̄нампӣти апи-саддена пагева асет̣т̣хасаммата̄нанти дассети. абхинанданта̄нанти саппӣтикатан̣ха̄васена памодама̄на̄нам̣. раджджанта̄нанти балавара̄гавасена раджджанта̄нам̣. рӯпапарибхогена уппаннатан̣ха̄сампайуттасоманассаведана̄ рӯпато ниббаттитва̄ хадайатаппанато амбараса̄дайо вийа рӯпараса̄ти вуччанти. а̄вин̃чантӣти а̄кад̣д̣ханти. ваттха̄рамман̣а̄диса̄маггийанти ваттхуа̄рамман̣а̄дика̄ран̣аса̄маггийам̣. ануккхипантоти аттуккам̣санавасена катхите бра̄хман̣асса асаппа̄йабха̄вато атта̄нам̣ ануккхипанто ануккам̣сенто.

етасмим̣ панаттхе каран̣е са̄мивачананти ‘‘джахита̄’’ти етасмим̣ аттхе татха̄гатасса̄ти каран̣е са̄мивачанам̣, татха̄гатена джахита̄ти аттхо. мӯланти бхавамӯлам̣. ‘‘та̄лаваттхуката̄’’ти ваттаббе ‘‘от̣т̣хамукхо’’тиа̄дӣсу вийа маджджхепадалопам̣ катва̄ а-ка̄ран̃ча дӣгхам̣ катва̄ ‘‘та̄ла̄ваттхуката̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘та̄лаваттху вийа несам̣ ваттху катанти та̄ла̄ваттхуката̄’’ти. таттха та̄ласса ваттху та̄лаваттху. йатха̄ а̄ра̄масса ваттхубхӯтапуббо падесо а̄ра̄масса абха̄ве ‘‘а̄ра̄маваттхӯ’’ти вуччати, евам̣ та̄ласса патит̣т̣хитока̄со самӯлам̣ уддхарите та̄ле падесаматте т̣хите та̄ласса ваттхубхӯтапуббатта̄ ‘‘та̄лаваттхӯ’’ти вуччати. несанти рӯпараса̄дӣнам̣. катхам̣ пана та̄лаваттху вийа несам̣ ваттху катанти а̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. рӯпа̄дипарибхогена уппаннатан̣ха̄йуттасоманассаведана̄сан̇кха̄тарӯпараса̄дӣнам̣ читтасанта̄насса адхит̣т̣ха̄набха̄вато вуттам̣ ‘‘тесам̣ пуббе уппаннапуббабха̄вена ваттхуматте читтасанта̄не кате’’ти. таттха пуббети пуре, сара̄гака̄лети вуттам̣ хоти. та̄ла̄ваттхуката̄ти вуччантӣти та̄лаваттху вийа аттано ваттхусса кататта̄ рӯпараса̄дайо ‘‘та̄ла̄ваттхуката̄’’ти вуччанти. етена пахӣнакилеса̄нам̣ пуна уппаттийа̄ абха̄во дассито.

авирул̣хидхамматта̄ти авирул̣хисабха̄вата̄йа. маттхакаччхинно та̄ло паттапхала̄дӣнам̣ аваттхубхӯто та̄ла̄ваттхӯти а̄ха ‘‘маттхакаччхинната̄ло вийа ката̄’’ти. етена ‘‘та̄ла̄ваттху вийа ката̄ти та̄ла̄ваттхуката̄’’ти айам̣ виггахо дассито. еттха пана ‘‘аваттхубхӯто та̄ло вийа ката̄ти аваттхута̄лаката̄’’ти ваттаббе висесанасса паранипа̄там̣ катва̄ ‘‘та̄ла̄ваттхуката̄’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. имина̄ панаттхена идам̣ дассети – рӯпараса̄дивачанена випа̄кадхаммадхамма̄ хутва̄ пуббе уппаннакусала̄кусала̄ дхамма̄ гахита̄, те уппанна̄пи маттхакасадиса̄нам̣ тан̣ха̄виджджа̄нам̣ маггасаттхена чхиннатта̄ а̄йатим̣ та̄лапаттасадисе випа̄каккхандхе ниббаттетум̣ асаматтха̄ джа̄та̄, тасма̄ та̄ла̄ваттху вийа ката̄ти та̄ла̄ваттхуката̄ рӯпараса̄дайоти. имасмим̣ аттхе ‘‘абхинанданта̄на’’нти имина̄ падена кусаласоманассампи сан̇гахитанти ваданти. анабха̄вам̣ ката̄ти еттха ану-саддо паччха̄саддена сама̄наттхоти а̄ха ‘‘йатха̄ несам̣ паччха̄бха̄во на хотӣ’’тиа̄ди.

йан̃ча кхо твам̣ сандха̄йа вадеси, со парийа̄йо на хотӣти йам̣ вандана̄диса̄маггираса̄бха̄васан̇кха̄там̣ ка̄ран̣ам̣ арасарӯпата̄йа вадеси, там̣ ка̄ран̣ам̣ на хоти, на виджджатӣти аттхо. нану ча̄йам̣ бра̄хман̣о йам̣ вандана̄диса̄маггираса̄бха̄васан̇кха̄тапарийа̄йам̣ сандха̄йа ‘‘арасарӯпо бхавам̣ готамо’’ти а̄ха, ‘‘со парийа̄йо наттхӣ’’ти вутте вандана̄дӣни бхагава̄ каротӣти а̄паджджатӣти имам̣ анит̣т̣хаппасан̇гам̣ дассенто а̄ха ‘‘нану ча̄’’тиа̄ди.

саббапарийа̄йесӯти саббава̄ресу. сандха̄йабха̄ситаматтанти йам̣ сандха̄йа бра̄хман̣о ‘‘ниббхого бхавам̣ готамо’’тиа̄дима̄ха. бхагава̄ ча йам̣ сандха̄йа ниббхогата̄дим̣ аттани ануджа̄на̄ти, там̣ сандха̄йабха̄ситаматтам̣. чхандара̄гапарибхоготи чхандара̄гавасена парибхого. апарам̣ парийа̄йанти ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣.

куласамуда̄ча̄ракамманти кула̄ча̄расан̇кха̄там̣ каммам̣, кулача̄риттанти аттхо. акирийанти акаран̣абха̄вам̣. ‘‘анекавихита̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄на’’нти са̄ман̃н̃авачанепи па̄рисесан̃а̄йато вутта̄васеса̄ акусаладхамма̄ гахетабба̄ти а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ те дхамме’’тиа̄ди, те йатха̄вуттака̄йадуччарита̄дике акусаладхамме т̣хапетва̄ти аттхо. анекавихита̄ти анекаппака̄ра̄.

айам̣ локатантӣти айам̣ вуд̣д̣ха̄нам̣ абхива̄дана̄дикирийалаккхан̣а̄ локаппавен̣ӣ. ана̄га̄мибрахма̄нам̣ алан̇ка̄ра̄дӣсу ана̄га̄мибхиккхӯнан̃ча чӣвара̄дӣсу никантивасена ра̄гуппатти хотӣти ана̄га̄мимаггена пан̃чака̄магун̣икара̄гассева паха̄нам̣ ведитаббанти а̄ха ‘‘пан̃чака̄магун̣икара̄гасса̄’’ти. рӯпа̄дӣсу пан̃часу ка̄магун̣есу ваттхука̄макот̣т̣ха̄сесу уппаджджама̄но ра̄го ‘‘пан̃чака̄магун̣икара̄го’’ти ведитаббо. кот̣т̣ха̄савачано хеттха гун̣а-саддо ‘‘вайогун̣а̄ анупуббам̣ джахантӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.4) вийа. акусалачиттадвайасампайуттасса̄ти доманассасахагатачиттадвайасампайуттасса. мохасса сабба̄кусаласа̄дха̄ран̣атта̄ а̄ха ‘‘сабба̄кусаласамбхавасса̄’’ти. авасеса̄нанти сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣнам̣.

джигуччхати ман̃н̃ети ахамабхиджа̄то рӯпава̄ пан̃н̃ава̄ катхам̣ на̄ма ан̃н̃есам̣ абхива̄дана̄дим̣ кареййанти джигуччхати вийа, джигуччхатӣти ва̄ саллаккхеми. акусаладхамме джигуччхама̄но тесам̣ саман̇гибха̄вампи джигуччхатӣти вуттам̣ ‘‘акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ джигуччхатӣ’’ти. сама̄паттӣти етассева вевачанам̣ сама̄паджджана̄ саман̇гибха̄воти. ман̣д̣анаджа̄тикоти ман̣д̣анакасабха̄во, ман̣д̣анакасӣлоти аттхо. джегуччхитанти джигуччханасӣлатам̣.

локаджет̣т̣хакакамманти локаджет̣т̣хака̄нам̣ каттаббакаммам̣, локе ва̄ сет̣т̣хасамматам̣ каммам̣. татра̄ти тесу двӣсупи аттхавикаппесу. пада̄бхихито аттхо падаттхо, бйан̃джанаттхоти вуттам̣ хоти. винайам̣ ва̄ арахатӣти еттха винайанам̣ винайо, нигган̣хананти аттхо. тена̄ха ‘‘ниггахам̣ арахатӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. нану ча пат̣хамам̣ вуттесу двӣсупи аттхавикаппесу сакаттхе арахаттхе ча таддхитапаччайо саддалаккхан̣ато диссати, на пана ‘‘винайа̄йа дхаммам̣ десетӣ’’ти имасмим̣ аттхе. тасма̄ катхаметтха таддхитапаччайоти а̄ха ‘‘вичитра̄ хи таддхитавуттӣ’’ти. вичитрата̄ четтха локаппама̄н̣ато ведитабба̄. татха̄ хи йасмим̣ йасмим̣ аттхе таддхитаппайого локасса, таттха таттха таддхитавутти локато сиддха̄ти вичитра̄ таддхитавутти, тасма̄ йатха̄ ‘‘ма̄ саддамака̄сӣ’’ти ваданто ‘‘ма̄саддико’’ти вуччати, евам̣ винайа̄йа дхаммам̣ десетӣти венайикоти вуччатӣти адхиппа̄йо.

капан̣апурисоти гун̣авирахитата̄йа дӣнамануссо. бйан̃джана̄ни авича̄ретва̄ти тиссадатта̄дисаддесу вийа ‘‘имасмим̣ аттхе айам̣ на̄ма паччайо’’ти евам̣ бйан̃джанавича̄рам̣ акатва̄, аниппханнапа̄т̣ипадикавасена̄ти вуттам̣ хоти.

‘‘девалокагаббхасампаттийа̄’’ти ватва̄пи т̣хапетва̄ бхуммадеве сесадевесу габбхаггахан̣асса абха̄вато пат̣исандхийеветтха габбхасампаттӣти ведитабба̄ти вуттамеваттхам̣ виваритва̄ дассенто а̄ха ‘‘девалокапат̣исандхипат̣ила̄бха̄йа сам̣ваттатӣ’’ти. асса̄ти абхива̄дана̄диса̄мӣчикаммасса. ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣е досам̣ дассентоти ма̄тито апарисуддхабха̄вам̣ дассенто, аккоситука̄масса да̄сийа̄ путтоти да̄сикуччхимхи ниббаттабха̄ве досам̣ дассетва̄ аккосанам̣ вийа бхагавато ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣е досам̣ дассетва̄ аккосантопи евама̄ха̄ти адхиппа̄йо. габбхатоти девалокаппат̣исандхито. тенева̄ха ‘‘абхаббо девалокӯпапаттим̣ па̄пун̣итунти адхиппа̄йо’’ти. ‘‘хӣно ва̄ габбхо асса̄ти апагаббхо’’ти имасса виггахасса екена парийа̄йена адхиппа̄йам̣ дассенто а̄ха ‘‘девалокагаббхапариба̄хиратта̄ а̄йатим̣ хӣнагаббхапат̣ила̄бхабха̄гӣ’’ти. ити-саддо хетуаттхо. йасма̄ а̄йатимпи хӣнагаббхапат̣ила̄бхабха̄гӣ, тасма̄ хӣно ва̄ габбхо асса̄ти апагаббхоти адхиппа̄йо. пуна тассева виггахасса ‘‘кодхавасена…пе… дассенто’’ти хет̣т̣ха̄ вуттанайасса анурӯпам̣ катва̄ адхиппа̄йам̣ дассенто а̄ха ‘‘хӣно ва̄сса ма̄тукуччхисмим̣ габбхава̄со ахосӣти адхиппа̄йо’’ти. габбха-саддо аттхи ма̄тукуччхипарийа̄йо ‘‘габбхе васати ма̄н̣аво’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.363) вийа. аттхи ма̄тукуччхисмим̣ ниббаттасаттапарийа̄йо ‘‘антамасо габбхапа̄танам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 129) вийа. таттха ма̄тукуччхипарийа̄йам̣ гахетва̄ аттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘ана̄гате габбхасеййа̄’’ти. габбхе сеййа̄ габбхасеййа̄. ануттарена маггена̄ти аггамаггена. каммакилеса̄нам̣ маггена вихататта̄ а̄ха ‘‘вихатака̄ран̣атта̄’’ти. итара̄ тиссопӣти ан̣д̣аджасам̣седаджаопапа̄тика̄. еттха ча йадипи ‘‘апагаббхо’’ти имасса анурӯпато габбхасеййа̄ ева ваттабба̄, пасан̇гато пана лаббхама̄нам̣ саббампи ваттум̣ ват̣т̣атӣти пунаббхава̄бхиниббаттипи вутта̄ти ведитабба̄.

ида̄ни саттапарийа̄йасса габбха-саддасса васена виггахана̄наттам̣ дассенто а̄ха ‘‘апича̄’’тиа̄ди. имасмим̣ пана викаппе габбхасеййа̄ пунаббхава̄бхиниббаттӣти убхайампи габбхасеййавасенева вуттантипи ваданти. нану ча ‘‘а̄йатим̣ габбхасеййа̄ пахӣна̄’’ти вуттатта̄ габбхасса сеййа̄ ева пахӣна̄, на пана габбхоти а̄паджджатӣти а̄ха ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди. атха ‘‘абхиниббаттӣ’’ти еттакамева аватва̄ пунаббхаваггахан̣ам̣ киматтханти а̄ха ‘‘абхиниббатти ча на̄ма̄’’тиа̄ди. апунаббхавабхӯта̄ти кхан̣е кхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхиниббатти.

дхаммадха̄тунти еттха дхамме анавасесе дха̄рети йа̄тха̄вато упадха̄ретӣти дхаммадха̄ту, дхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вато авабуджджханасабха̄во, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. пат̣ивиджджхитва̄ти саччхикатва̄, пат̣илабхитва̄ти аттхо, пат̣ила̄бхахетӯти вуттам̣ хоти. десана̄вила̄саппатто хотӣти ручивасена париваттетва̄ дассетум̣ саматтхата̄ десана̄вила̄со, там̣ патто адхигатоти аттхо. карун̣а̄виппха̄ранти саббасаттесу маха̄карун̣а̄йа пхаран̣ам̣. та̄дилаккхан̣амева пуна упама̄йа вибха̄ветва̄ дассенто а̄ха ‘‘патхавӣсамачиттата’’нти. йатха̄ патхавӣ сучиасучиниккхепаччхеданабхедана̄дӣсу на викампати, ануродхавиродхам̣ на па̄пун̣а̄ти, евам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу ла̄бха̄ла̄бха̄дӣсу ануродхавиродхаппаха̄нато авикампитачиттата̄йа патхавӣсамачиттатанти аттхо. акуппадхамматанти еттха акуппадхаммо на̄ма пхаласама̄паттӣти кечи ваданти. ‘‘паресу пана аккосантесупи аттано патхавӣсамачиттата̄йа акуппанасабха̄ватанти еваметтха аттхо гахетаббо’’ти амха̄кам̣ кханти. джара̄йа анусат̣анти джара̄йа паливет̣хитам̣. бра̄хман̣асса вуддхата̄йа а̄саннавуттимаран̣анти самбха̄ванавасена ‘‘аджджа маритва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘махантена кхо пана усса̄хена̄’’ти са̄дху кхо пана татха̄рӯпа̄нам̣ арахатам̣ дассанам̣ хотӣ’’ти евам̣ сан̃джа̄тамахусса̄хена. аппат̣исамам̣ пуреджа̄табха̄ванти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ пуреджа̄табха̄вам̣. наттхи етасса пат̣исамоти аппат̣исамо, пуреджа̄табха̄во.

паккхе видхунанта̄ти патте ча̄лента̄. никкхаманта̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣, никкхантесӯти аттхо.

со джет̣т̣хо ити асса вачанӣйоти йо пат̣хаматарам̣ ан̣д̣акосато никкханто куккут̣апотако, со джет̣т̣хоти вачанӣйо асса, бхавеййа̄ти аттхо. сампат̣ипа̄дентоти сам̣санденто. тибхӯмапарийа̄панна̄пи сатта̄ авиджджа̄косасса анто павит̣т̣ха̄ таттха таттха аппахӣна̄йа авиджджа̄йа вет̣хитатта̄ти а̄ха ‘‘авиджджа̄косасса анто павит̣т̣хесу саттесӯ’’ти ан̣д̣акосанти бӣджакапа̄лам̣. локасаннива̄сети локойева сан̇гамма сама̄гамма нива̄санат̣т̣хена локасаннива̄со, саттаника̄йо. самма̄самбодхинти еттха самма̄ти авипарӣтаттхо, сам̣-саддо са̄манти имаматтхам̣ дӣпети. тасма̄ самма̄ авипарӣтена̄ка̄рена сайамева чатта̄ри сачча̄ни буджджхати пат̣ивиджджхатӣти самма̄самбодхӣти магго вуччати. тена̄ха ‘‘самма̄ са̄ман̃ча бодхи’’нти, самма̄ сайамева ча буджджханаканти аттхо. самма̄ти ва̄ пасаттхавачано, сам̣-саддо сундаравачаноти а̄ха ‘‘атха ва̄ пасаттхам̣ сундаран̃ча бодхи’’нти.

асаббагун̣ада̄йакатта̄ти саббагун̣а̄нам̣ ада̄йакатта̄. саббагун̣е на дада̄тӣти хи асаббагун̣ада̄йако, асаматтхасама̄сойам̣ гамакатта̄ йатха̄ ‘‘асӯрийапасса̄ни мукха̄нӣ’’ти. тиссо виджджа̄ти упаниссайавато сахева арахаттапхалена тиссо виджджа̄ дети. нану четтха тӣсу виджджа̄су а̄саваккхайан̃а̄н̣асса маггапарийа̄паннатта̄ катхаметам̣ йуджджати ‘‘магго тиссо виджджа̄ детӣ’’ти? на̄йам̣ досо. сатипи а̄саваккхайан̃а̄н̣асса маггапарийа̄паннабха̄ве ат̣т̣хан̇гике магге сати магган̃а̄н̣ена саддхим̣ тиссо виджджа̄ парипун̣н̣а̄ хонтӣти ‘‘магго тиссо виджджа̄ детӣ’’ти вуччати. чха абхин̃н̃а̄ти еттха̄пи есева найо. са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣анти аггаса̄вакехи пат̣илабхитаббамева локийалокуттаран̃а̄н̣ам̣. паччекабодхин̃а̄н̣анти еттха̄пи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. аббхан̃н̃а̄синти джа̄ним̣. джа̄нанан̃ча на ануссава̄дивасена̄ти а̄ха ‘‘пат̣ивиджджхи’’нти, паччаккхамака̄синти аттхо. пат̣иведхопи на дӯре т̣хитасса лаккхан̣аппат̣иведхо вийа̄ти а̄ха ‘‘паттомхӣ’’ти, па̄пун̣инти аттхо. па̄пун̣анан̃ча на сайам̣ гантва̄ти а̄ха ‘‘адхигатомхӣ’’ти, санта̄не уппа̄данавасена пат̣илабхинти аттхо.

опаммасампат̣ипа̄дананти опамматтхасса упамеййена саммадева пат̣ипа̄данам̣. аттхена̄ти упамеййаттхена. йатха̄ куккут̣ийа̄ ан̣д̣есу тивидхакирийа̄каран̣ам̣ куккут̣аччха̄пака̄нам̣ ан̣д̣акосато никкхаманасса мӯлака̄ран̣ам̣, евам̣ бодхисаттабхӯтасса бхагавато тивидха̄нупассана̄каран̣ам̣ авиджджан̣д̣акосато никкхаманасса мӯлака̄ран̣анти а̄ха ‘‘йатха̄ хи тасса̄ куккут̣ийа̄…пе… тивидха̄нупассана̄каран̣а’’нти. ‘‘санта̄не’’ти вуттатта̄ ан̣д̣асадисата̄ санта̄насса, бахи никкхантакуккут̣аччха̄пакасадисата̄ буддхагун̣а̄нам̣, буддхагун̣а̄ти ча аттхато буддхойева ‘‘татха̄гатасса кхо етам̣, ва̄сет̣т̣ха, адхивачанам̣ дхаммака̄йо итипӣ’’ти вачанато. авиджджан̣д̣акосасса танубха̄воти балававипассана̄васена авиджджан̣д̣акосасса танубха̄во, пат̣иччха̄данаса̄ман̃н̃ена ча авиджджа̄йа ан̣д̣акосасадисата̄. мудубхӯтассапи кхарабха̄ва̄патти хотӣти танниваттанаттхам̣ ‘‘тхаддхакхарабха̄во’’ти вуттам̣. тиккхакхаравиппасаннасӯрабха̄воти еттха париггайхама̄несу сан̇кха̄ресу випассана̄н̃а̄н̣асса сама̄дхиндрийавасена сукха̄нуппавесо тиккхата̄, анупависитва̄пи сатиндрийавасена анатиккаманато акун̣т̣хата̄ кхарабха̄во. тиккхопи хи екаччо саро лаккхам̣ патва̄ кун̣т̣хо хоти, на татха̄ идам̣. сатипи кхарабха̄ве сукхумаппаваттивасена килесасамуда̄ча̄расан̇кхобхарахитата̄йа саддхиндрийавасена пасаннабха̄во, сатипи пасаннабха̄ве антара̄ аносаккитва̄ килесапаччаттхика̄нам̣ сут̣т̣ху абхибхаванато вӣрийиндрийавасена сӯрабха̄во ведитаббо. евамимехи пака̄рехи сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣амева гахитанти дат̣т̣хаббам̣. випассана̄н̃а̄н̣асса парин̣а̄мака̄лоти випассана̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минибха̄ва̄патти. тада̄ ча са̄ магган̃а̄н̣агаббхам̣ дха̄рентӣ вийа хотӣти а̄ха ‘‘габбхаггахан̣ака̄ло’’ти. габбхам̣ ган̣ха̄петва̄ти сан̇кха̄рупеккха̄йа анантарам̣ сикха̄ппаттаануломавипассана̄васена маггавиджа̄йанаттхам̣ габбхам̣ ган̣ха̄петва̄. абхин̃н̃а̄паккхети локийа̄бхин̃н̃а̄паккхе. локуттара̄бхин̃н̃а̄ хи авиджджан̣д̣акосам̣ пада̄лита̄. поттхакесу пана каттхачи ‘‘чха̄бхин̃н̃а̄паккхе’’ти ликханти, со апа̄т̣хоти ведитаббо.

джет̣т̣хо сет̣т̣хоти вуддхатаматта̄ джет̣т̣хо, саббагун̣ехи уттаматта̄ пасаттхатамоти сет̣т̣хо.

ида̄ни ‘‘а̄раддхам̣ кхо пана ме, бра̄хман̣а, вӣрийа’’нтиа̄дика̄йа десана̄йа анусандхим̣ дассенто а̄ха ‘‘евам̣ бхагава̄’’тиа̄ди. таттха пуббабха̄гато пабхутӣти бха̄вана̄йа пуббабха̄гӣйавӣрийа̄рамбха̄дито пат̣т̣ха̄йа. мут̣т̣хассатина̄ти винат̣т̣хассатина̄, сативирахитена̄ти аттхо. са̄раддхака̄йена̄ти садаратхака̄йена. бодхиман̣д̣ети бодхисан̇кха̄тасса н̃а̄н̣асса ман̣д̣абха̄ваппатте т̣ха̄не. бодхӣти хи пан̃н̃а̄ вуччати. са̄ еттха ман̣д̣а̄ пасанна̄ джа̄та̄ти со падесо ‘‘бодхиман̣д̣о’’ти пан̃н̃а̄то. паггахитанти а̄рамбхам̣ ситхилам̣ акатва̄ дал̣хапараккамасан̇кха̄туссаханабха̄вена гахитам̣. тена̄ха ‘‘аситхилаппаваттита’’нти. асаллӣнанти асан̇кучитам̣ косаджджавасена сан̇кочам̣ ана̄паннам̣. упат̣т̣хита̄ти ога̄ханасан̇кха̄тена апила̄панабха̄вена а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣хита̄. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣а̄бхимукхӣбха̄вена̄’’ти. саммосасса виддхам̣санавасена паваттийа̄ на саммут̣т̣ха̄ти асаммут̣т̣ха̄. кин̃ча̄пи читтаппассаддхивасена читтамева пассаддхам̣, ка̄йаппассаддхивасенева ча ка̄йо пассаддхо хоти, татха̄пи йасма̄ ка̄йаппассаддхи уппаджджама̄на̄ читтаппассаддхийа̄ сахева уппаджджати, на вина̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ка̄йачиттаппассаддхивасена̄’’ти. ка̄йаппассаддхийа̄ убхайесампи ка̄йа̄нам̣ пассамбхана̄вахатта̄ вуттам̣ ‘‘рӯпака̄йопи пассаддхойева хотӣ’’ти.

со ча кхоти со ча кхо ка̄йо. вигатадаратхоти вигатакилесадаратхо. на̄мака̄йе хи вигатадаратхе рӯпака̄йопи вӯпасантадаратхапарил̣а̄хо хоти. самма̄ а̄хитанти на̄на̄рамман̣есу видха̄ванасан̇кха̄там̣ виккхепам̣ виччхиндитва̄ екасмим̣йева а̄рамман̣е авиккхиттабха̄ва̄па̄данена саммадева а̄хитам̣ т̣хапитам̣. тена̄ха ‘‘сут̣т̣ху т̣хапита’’нтиа̄ди. читтасса анекаггабха̄во виккхепавасена чан̃чалата̄, са̄ сати екаггата̄йа на хотӣти а̄ха ‘‘екаггам̣ ачалам̣ ниппхандана’’нти. етта̄вата̄ти ‘‘а̄раддхам̣ кхо пана̄’’тиа̄дина̄ вӣрийасатипассаддхисама̄дхӣнам̣ киччасиддхидассанена. нану ча саддха̄пан̃н̃а̄нампи киччасиддхи джха̄насса пуббабха̄гаппат̣ипада̄йа иччхитабба̄ти? саччам̣, са̄ пана на̄нантарикабха̄вена авуттасиддха̄ти на гахита̄. асати хи саддха̄йа вӣрийа̄рамбха̄дӣнам̣ асамбхавойева, пан̃н̃а̄париггахе ча несам̣ асати н̃а̄йа̄рамбха̄дибха̄во на сийа̄, татха̄ асаллӣна̄саммосата̄дайо вӣрийа̄дӣнанти асаллӣната̄диггахан̣еневеттха пан̃н̃а̄киччасиддхи гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣. джха̄набха̄вана̄йам̣ ва̄ сама̄дхикиччам̣ адхикам̣ иччхитаббанти дассетум̣ сама̄дхипарийоса̄на̄ва джха̄насса пуббабха̄гаппат̣ипада̄ катхита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

атӣтабхаве кхандха̄ таппат̣ибаддха̄ни на̄маготта̄ни ча саббам̣ пуббенива̄сам̣твева гахитанти а̄ха ‘‘ким̣ видитам̣ кароти? пуббенива̄са’’нти. мохо пат̣иччха̄дакат̣т̣хена тамо вийа тамоти а̄ха ‘‘свева мохо’’ти. обха̄сакаран̣ат̣т̣хена̄ти ка̄таббато каран̣ам̣. обха̄сова каран̣ам̣ обха̄сакаран̣ам̣. аттано паччайехи обха̄сабха̄вена ниббаттетаббат̣т̣хена̄ти аттхо. сесам̣ пасам̣са̄вачананти пат̣ипаккхавидхаманапаваттивисеса̄нам̣ бодханато вуттам̣. авиджджа̄ вихата̄ти етена виджа̄нанат̣т̣хена виджджа̄ти айампи аттхо дӣпитоти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘касма̄? йасма̄ виджджа̄ уппанна̄’’ти етена виджджа̄пат̣ипаккха̄ авиджджа̄. пат̣ипаккхата̄ часса̄ паха̄таббабха̄вена виджджа̄йа ча паха̄йакабха̄вена̄ти дассети. еса найо итарасмимпи пададвайети имина̄ ‘‘тамо вихато винат̣т̣хо. касма̄? йасма̄ а̄локо уппанно’’ти имаматтхам̣ атидисати. килеса̄нам̣ а̄та̄панапарита̄панат̣т̣хена вӣрийам̣ а̄та̄поти а̄ха ‘‘вӣрийа̄та̄пена а̄та̄пино’’ти, вӣрийаватоти аттхо. песитаттасса̄ти йатха̄дхиппетаттхасиддхим̣ пати виссат̣т̣хачиттасса. йатха̄ аппаматтасса а̄та̄пино пахитаттасса вихаратоти ан̃н̃ассапи кассачи ма̄дисасса̄ти адхиппа̄йо. падха̄на̄нуйогасса̄ти саммаппадха̄намануйуттасса.

паччавеккхан̣ан̃а̄н̣апариггахитанти на пат̣хамадутийан̃а̄н̣адвайа̄дхигамам̣ вийа кеваланти адхиппа̄йо. дассентоти нигаманавасена дассенто. сарӯпато хи пуббе дасситамева̄ти.

тиккхаттум̣ джа̄тоти имина̄ пана идам̣ дассети – ‘‘ахам̣, бра̄хман̣а, пат̣хамавиджджа̄йа джа̄тойева пуреджа̄тасса сахаджа̄тасса ва̄ абха̄вато саббесам̣ вуддхо махаллако, киман̇гам̣ пана тӣхи виджджа̄хи тиккхаттум̣ джа̄то’’ти. пуббенива̄сан̃а̄н̣ена атӣтам̣сан̃а̄н̣анти атӣта̄рамман̣асабха̄гата̄йа таббха̄вибха̄вато ча пуббенива̄сан̃а̄н̣ена атӣтам̣сан̃а̄н̣ам̣ пака̄сетва̄ти йоджетаббам̣. таттха атӣтам̣сан̃а̄н̣анти атӣтаккхандха̄йатанадха̄тусан̇кха̄те атӣте кот̣т̣ха̄се аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣. диббачаккхун̃а̄н̣асса паччуппанна̄рамман̣атта̄ йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣асса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса ча диббачаккхувасенева иджджханато диббачаккхуно парибхан̣д̣ан̃а̄н̣атта̄ диббачаккхумхийева ча т̣хитасса четопарийан̃а̄н̣асиддхито вуттам̣ ‘‘диббачаккхуна̄ паччуппанна̄на̄гатам̣сан̃а̄н̣а’’нти. таттха диббачаккхуна̄ти сапарибхан̣д̣ена диббачаккхун̃а̄н̣ена. паччуппаннам̣со ча ана̄гатам̣со ча паччуппанна̄на̄гатам̣сам̣, таттха н̃а̄н̣ам̣ паччуппанна̄на̄гатам̣сан̃а̄н̣ам̣. а̄саваккхайан̃а̄н̣а̄дхигаменева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса вийа сеса̄са̄дха̄ран̣ачхан̃а̄н̣адасабалан̃а̄н̣аа̄вен̣икабуддхадхамма̄дӣнампи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄нам̣ буддхагун̣а̄нам̣ иджджханато вуттам̣ ‘‘а̄саваккхайена сакалалокийалокуттарагун̣а’’нти. тена̄ха ‘‘саббепи саббан̃н̃угун̣е пака̄сетва̄’’ти.

пӣтивиппха̄рапарипун̣н̣агаттачиттоти пӣтипхаран̣ена парипун̣н̣ака̄йачитто. ан̃н̃а̄н̣анти ан̃н̃а̄н̣асса̄ти аттхо. дхи-саддайогато хи са̄миаттхе етам̣ упайогавачанам̣. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

веран̃джасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. сӣхасуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе сантха̄га̄рам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.22; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.4.243) на̄ма ека̄ маха̄са̄ла̄ва. уййогака̄ла̄дӣсу хи ра̄джа̄но таттха т̣хатва̄ ‘‘еттака̄ пурато гаччханту, еттака̄ паччха̄’’тиа̄дина̄ таттха нисӣдитва̄ сантхам̣ каронти, марийа̄дам̣ бандханти, тасма̄ там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘сантха̄га̄ра’’нти вуччати. уййогат̣т̣ха̄нато ча а̄гантва̄ йа̄ва гехе гомайапарибхан̣д̣а̄дивасена пат̣иджагганам̣ каронти, та̄ва екам̣ две дивасе те ра̄джа̄но таттха сантхамбхантӣтипи сантха̄га̄рам̣. тесам̣ ра̄джӯнам̣ саха аттха̄нуса̄санам̣ ага̄рантипи сантха̄га̄рам̣. ган̣ара̄джа̄но хи те, тасма̄ уппаннам̣ киччам̣ екасса васена на сиджджхати, саббесам̣ чхандо ладдхум̣ ват̣т̣ати, тасма̄ саббе таттха саннипатитва̄ ануса̄санти. тена вуттам̣ ‘‘саха аттха̄нуса̄санам̣ ага̄ра’’нти. йасма̄ ва̄ таттха саннипатитва̄ ‘‘имасмим̣ ка̄ле каситум̣ ват̣т̣ати, имасмим̣ ка̄ле вапиту’’нтиа̄дина̄ найена гхара̄ва̄сакичча̄ни саммантайанти, тасма̄ чхидда̄вачхиддам̣ гхара̄ва̄сам̣ сантхарантӣтипи сантха̄га̄рам̣.

путтада̄радхана̄диупакаран̣апаричча̄го па̄рамийо. аттано ан̇гапаричча̄го упапа̄рамийо. аттанова джӣвитапаричча̄го параматтхапа̄рамийо. н̃а̄тӣнам̣ аттхачарийа̄ н̃а̄таттхачарийа̄. локасса аттхачарийа̄ локаттхачарийа̄. каммассакатан̃а̄н̣авасена анаваджджакамма̄йатанасиппа̄йатанавиджджа̄т̣т̣ха̄напаричайавасена кхандха̄йатана̄дипаричайавасена лаккхан̣аттайатӣран̣авасена ча н̃а̄н̣ача̄ро буддхачарийа̄. ан̇ганайанадханараджджапуттада̄рапариджджа̄гавасена пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджантена. сатипи маха̄паричча̄га̄нам̣ да̄напа̄рамибха̄ве паричча̄гависесасабха̄вадассанаттхан̃чева судуккарабха̄вадассанаттхан̃ча пан̃чамаха̄паричча̄га̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣, татойева ча ан̇гапаричча̄гато висум̣ найанапаричча̄гаггахан̣ам̣. паричча̄габха̄васа̄ман̃н̃епи дханараджджапаричча̄гато путтада̄рапаричча̄гаггахан̣ан̃ча висум̣ катам̣. паббаджджа̄ва сан̇кхепо.

саттасу анупассана̄сӯти аничча̄нупассана̄, дуккха̄нупассана̄, анатта̄нупассана̄, ниббида̄нупассана̄, вира̄га̄нупассана̄, ниродха̄нупассана̄, пат̣иниссагга̄нупассана̄ти има̄су саттасу анупассана̄су.

анувиччака̄ранти авеччакаран̣ам̣. двӣхи ка̄ран̣ехи аниййа̄никаса̄сане т̣хита̄ аттано са̄вакаттам̣ упагате пагган̣ханти, та̄ни дассетум̣ ‘‘касма̄’’тиа̄ди вуттам̣.

анупуббим̣ катханти (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.75-76) анупуббам̣ катхетаббакатхам̣. ка̄ пана са̄ти? да̄на̄дикатха̄. таттха да̄накатха̄ та̄ва пачураджанесупи паваттийа̄ саббасаттаса̄дха̄ран̣атта̄ сукаратта̄ сӣле патит̣т̣ха̄насса упа̄йабха̄вато ча а̄дито катхита̄. паричча̄гасӣло хи пуггало париггахаваттхӯсу ниссан̇габха̄вато сукхенева сӣла̄ни сама̄дийати, таттха ча суппатит̣т̣хито хоти. сӣлена да̄йакаппат̣игга̄хакависуддхито пара̄нуггахам̣ ватва̄ парапӣл̣а̄ниваттивачанато кирийа̄дхаммам̣ ватва̄ акирийа̄дхаммавачанато, бхогасампаттихетум̣ ватва̄ бхавасампаттихетувачанато ча да̄накатха̄нантарам̣ сӣлакатха̄ катхита̄. ‘‘тан̃ча сӣлам̣ ват̣т̣анисситам̣, айам̣ бхавасампатти тасса пхала’’нти дассанаттхам̣. ‘‘имехи ча да̄насӣламайехи пан̣ӣтапан̣ӣтатара̄дибхедабхиннехи пун̃н̃акирийаваттхӯхи ета̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣсу пан̣ӣтапан̣ӣтатара̄дибхедабхинна̄ апаримеййа̄ диббабхогасампаттийо ладдхабба̄’’ти дассанаттхам̣ таданантарам̣ саггакатха̄. ‘‘сва̄йам̣ сагго ра̄га̄дӣхи упаккилит̣т̣хо, саббатха̄нупаккилит̣т̣хо арийамагго’’ти дассанаттхам̣ сагга̄нантарам̣ магго, магган̃ча катхентена тададхигамӯпа̄йасандассанаттхам̣ саггапарийа̄панна̄пи пагева итаре саббепи ка̄ма̄ на̄ма бахва̄дӣнава̄ аничча̄ аддхува̄ випарин̣а̄мадхамма̄ти ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнаво. ‘‘хӣна̄ гамма̄ потхуджджаника̄ анарийа̄ анаттхасам̣хита̄’’ти тесам̣ ока̄ро ла̄макабха̄во. саббепи бхава̄ килеса̄нам̣ ваттхубхӯта̄ти таттха сам̣килесо. саббасо сам̣килесавиппамуттам̣ нибба̄нанти неккхамме а̄нисам̣со ча катхетабботи айаматтхо маггантӣти еттха ити-саддена а̄ди-аттхена дӣпитоти ведитаббам̣.

сукха̄нам̣ нида̄нанти дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ сампара̄йика̄нам̣ нибба̄нупасам̣хита̄нан̃ча̄ти саббесампи сукха̄нам̣ ка̄ран̣ам̣. йан̃хи кин̃чи локе бхогасукхам̣ на̄ма, там̣ саббам̣ да̄на̄дхӣнанти па̄кат̣ойаматтхо. йам̣ пана джха̄навипассана̄маггапхаланибба̄наппат̣исам̣йуттам̣ сукхам̣, тассапи да̄нам̣ упаниссайапаччайо хотийева. сампаттӣнам̣ мӯланти йа̄ има̄ локе падесараджджасириссарийасаттаратанасамуджджалачаккаваттисампада̄ти евам̣пабхеда̄ ма̄нусика̄ сампаттийо, йа̄ ча ча̄тумаха̄ра̄джика̄дигата̄ диббасампаттийо, йа̄ ва̄ панан̃н̃а̄пи сампаттийо, та̄сам̣ сабба̄сам̣ идам̣ мӯлака̄ран̣ам̣. бхога̄нанти бхун̃джитаббат̣т̣хена ‘‘бхого’’ти ладдхана̄ма̄нам̣ пийамана̄пийарӯпа̄дӣнам̣ танниссайа̄нам̣ ва̄ упабхогасукха̄нам̣ патит̣т̣ха̄ ниччала̄дхит̣т̣ха̄ната̄йа. висамагатасса̄ти бйасанаппаттасса. та̄н̣анти раккха̄, тато парипа̄ланато. лен̣анти бйасанехи парипа̄тийама̄насса олӣйанаппадесо. гатӣти гантаббат̣т̣ха̄нам̣. пара̄йан̣анти пат̣исаран̣ам̣. авассайоти винипатитум̣ аденто ниссайо. а̄рамман̣анти олуббха̄рамман̣ам̣.

ратанамайасӣха̄санасадисанти саббаратанамайасаттан̇гамаха̄сӣха̄санасадисам̣. евам̣ хисса махаггхам̣ хутва̄ саббасо винипатитум̣ аппада̄нат̣т̣хо дӣпито хоти. маха̄патхавӣсадисам̣ гатагатат̣т̣ха̄не патит̣т̣ха̄насса лабха̄панато. йатха̄ дуббаласса пурисасса а̄ламбанараджджу уттит̣т̣хато тит̣т̣хато ча упаттхамбхо, евам̣ да̄нам̣ сатта̄нам̣ сампаттибхаве упапаттийа̄ т̣хитийа̄ ча паччайоти а̄ха ‘‘а̄ламбанат̣т̣хена а̄ламбанараджджусадиса’’нти. дуккханиттхаран̣ат̣т̣хена̄ти дуггатидуккхат̣т̣ха̄наниттхаран̣ат̣т̣хена. самасса̄санат̣т̣хена̄ти лобхамаччхарийа̄дипат̣исаттупаддавато самасса̄санат̣т̣хена. бхайапаритта̄н̣ат̣т̣хена̄ти да̄лиддийабхайато парипа̄ланат̣т̣хена. маччхерамала̄дӣхӣти маччхералобхадосамадаисса̄миччха̄дит̣т̣хивичикиччха̄дичиттамалехи. анупалиттат̣т̣хена̄ти анупаккилит̣т̣хата̄йа. тесанти маччхерамала̄дӣнам̣. тесам̣ ева дура̄садат̣т̣хена. асанта̄санат̣т̣хена̄ти санта̄сахетуабха̄вена. йо хи да̄йако да̄напати, со сампатипи на куточи сантасати, пагева а̄йатим̣. балавантат̣т̣хена̄ти маха̄балавата̄йа. да̄йако хи да̄напати сампати паккхабалена балава̄ хоти, а̄йатим̣ пана ка̄йабала̄дӣхипи. абхиман̇галасамматат̣т̣хена̄ти ‘‘вад̣д̣хика̄ран̣а’’нти абхисамматабха̄вена. випаттибхавато сампаттибхавӯпанайанам̣ кхемантабхӯмисампа̄панам̣.

ида̄ни маха̄бодхичарийабха̄венапи да̄нагун̣ам̣ дассетум̣ ‘‘да̄нам̣ на̄мета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха атта̄нам̣ ниййа̄тентена̄ти етена ‘‘да̄напхалам̣ саммадева пассанта̄ маха̄пуриса̄ аттано джӣвитампи париччаджанти, тасма̄ ко на̄ма вин̃н̃уджа̄тико ба̄хире ваттхусмим̣ пагева сан̇гам̣ кареййа̄’’ти ова̄дам̣ дети. ида̄ни йа̄ локийа̄ локуттара̄ ча уккам̣сагата̄ сампаттийо, та̄ сабба̄ да̄натойева паваттантӣти дассенто ‘‘да̄нан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха саккама̄рабрахмасампаттийо аттахита̄йа ева, чаккаваттисампатти пана аттахита̄йа парахита̄йа ча̄ти дассетум̣ са̄ та̄сам̣ парато чаккаваттисампатти вутта̄. ета̄ локийа̄, има̄ пана локуттара̄ти дассетум̣ ‘‘са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣а’’нтиа̄ди вуттам̣. та̄супи уккат̣т̣хуккат̣т̣хатаруккат̣т̣хатаматам̣ дассетум̣ камена н̃а̄н̣аттайам̣ вуттам̣. тесам̣ пана да̄насса паччайабха̄во хет̣т̣ха̄ вуттойева. етенева тасса брахмасампаттийа̄пи паччайабха̄во дӣпитоти ведитаббо.

да̄нан̃ча на̄ма даккхин̣еййесу хитаджджха̄сайена пӯджанаджджха̄сайена ва̄ аттано сантакасса паресам̣ париччаджанам̣, тасма̄ да̄йако пурисапуггало паре ханти, паресам̣ ва̄ сантакам̣ харатӣти ат̣т̣ха̄наметанти а̄ха ‘‘да̄нам̣ денто сӣлам̣ сама̄да̄тум̣ саккотӣ’’ти. сӣла̄лан̇ка̄расадисо алан̇ка̄ро наттхи собха̄висеса̄вахатта̄ сӣласса. сӣлапуппхасадисам̣ пуппхам̣ наттхӣти еттха̄пи есева найо. сӣлагандхасадисо гандхо наттхӣти еттха ‘‘чанданам̣ тагарам̣ ва̄пӣ’’тиа̄дика̄ (дха. па. 55) га̄тха̄ – ‘‘гандхо исӣнам̣ чирадиккхита̄нам̣, ка̄йа̄ чуто гаччхати ма̄лутена̄’’тиа̄дика̄ (джа̄. 2.17.55) джа̄такага̄тха̄йо ча а̄харитва̄ ваттабба̄. сӣлан̃хи сатта̄нам̣ а̄бхаран̣ан̃чева алан̇ка̄ро ча гандхавилепанан̃ча парасса дассанӣйабха̄ва̄вахан̃ча. тена̄ха ‘‘сӣла̄лан̇ка̄рена хӣ’’тиа̄ди.

айам̣ сагго лаббхатӣти идам̣ маджджхимехи а̄раддхам̣ сӣлам̣ сандха̄йа̄ха. тенева̄ха сакко девара̄джа̄ –

‘‘хӣнена брахмачарийена, кхаттийе упападжджати;

маджджхимена ча деваттам̣, уттамена висуджджхатӣ’’ти. (джа̄. 1.8.75);

ит̣т̣хоти сукхо. кантоти каманӣйо. мана̄поти манавад̣д̣ханако. там̣ пана тасса ит̣т̣ха̄дибха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘ниччаметтха кӣл̣а̄’’тиа̄ди вуттам̣.

досоти аниччата̄дина̄ аппасса̄да̄дина̄ ча дӯситабха̄во, йато те вин̃н̃ӯнам̣ читтам̣ на̄ра̄дхенти. атха ва̄ а̄дӣнам̣ ва̄ти паваттатӣти а̄дӣнаво, парамакапан̣ата̄. татха̄ ча ка̄ма̄ йатха̄татхам̣ паччавеккханта̄нам̣ паччупатит̣т̣ханти. ла̄макабха̄воти асет̣т̣хехи севитаббо, сет̣т̣хехи на севитаббо нихӣнабха̄во. сам̣килиссананти виба̄дхаката̄ упата̄паката̄ ча.

неккхамме а̄нисам̣санти еттха ‘‘йаттака̄ ка̄месу а̄дӣнава̄, таппат̣ипаккхато таттака̄ неккхамме а̄нисам̣са̄. апича неккхаммам̣ на̄метам̣ асамба̄дхам̣ асам̣килит̣т̣хам̣, никкхантам̣ ка̄мехи, никкхантам̣ ка̄масан̃н̃а̄йа, никкхантам̣ ка̄мавитаккехи, никкхантам̣ ка̄мапарил̣а̄хехи, никкхантам̣ бйа̄па̄дасан̃н̃а̄йа̄’’тиа̄дина̄ найена неккхамме а̄нисам̣се пака̄сеси. паббаджджа̄йам̣ джха̄на̄дӣсу ча гун̣е вибха̄веси ван̣н̣еси. каллачиттанти камманийачиттам̣ хет̣т̣ха̄ паваттитадесана̄йа ассаддхийа̄дӣнам̣ читтадоса̄нам̣ вигататта̄ упари десана̄йа бха̄джанабха̄вӯпагамена каммаккхамачиттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана йасма̄ ассаддхийа̄дайо читтасса рогабхӯта̄, тада̄ те вигата̄, тасма̄ а̄ха ‘‘арогачитта’’нти. дит̣т̣хима̄на̄дикилесавигамена мудучиттам̣. ка̄маччханда̄дивигамена винӣваран̣ачиттам̣. самма̄пат̣ипаттийам̣ ул̣а̄рапӣтипа̄моджджайогена удаггачиттам̣. таттха саддха̄сампаттийа̄ пасанначиттам̣. йада̄ бхагава̄ ан̃н̃а̄сӣти самбандхо. атха ва̄ каллачиттанти ка̄маччхандавигамена арогачиттам̣. мудучиттанти бйа̄па̄давигамена метта̄васена акат̣хиначиттам̣. винӣваран̣ачиттанти уддхаччакуккуччавигамена авиккхепато тена апихитачиттам̣. удаггачиттанти тхинамиддхавигамена сампаггахитавасена алӣначиттам̣. пасанначиттанти вичикиччха̄вигамена самма̄пат̣ипаттийам̣ адхимуттачиттанти еваметтха сесапада̄нам̣ аттхо ведитаббо.

сеййатха̄пӣтиа̄дина̄ упама̄васена сӣхасса килесаппаха̄нам̣ арийамаггуппа̄данан̃ча дассети. апагатака̄л̣аканти вигатака̄л̣акам̣. саммадева̄ти сут̣т̣худева. раджананти нӣлапӣталохита̄диран̇гаджа̄там̣. пат̣игган̣хеййа̄ти ган̣хеййа, пабхассарам̣ бхавеййа. тасмим̣йева а̄санети тассам̣йева нисаджджа̄йам̣. етенасса лахувипассаката̄ тиккхапан̃н̃ата̄ сукхаппат̣ипадакхиппа̄бхин̃н̃ата̄ ча дассита̄ хоти. вираджанти апа̄йагаманӣйара̄гараджа̄дӣнам̣ вигамена вираджам̣. анавасесадит̣т̣хивичикиччха̄мала̄пагамена вӣтамалам̣. пат̣хамамаггаваджджхакилесараджа̄бха̄вена ва̄ вираджам̣. пан̃чавидхадуссӣлйамалавигамена вӣтамалам̣. тасса уппаттиа̄ка̄радассанаттханти касма̄ вуттам̣? нану магган̃а̄н̣ам̣ асан̇кхатадхамма̄рамман̣анти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄ди. таттха пат̣ивиджджхантанти асаммохаппат̣иведхавасена пат̣ивиджджхантам̣. тена̄ха ‘‘киччавасена̄’’ти. татридам̣ упама̄сам̣санданам̣ – ваттхам̣ вийа читтам̣, ваттхасса а̄гантукамалехи килит̣т̣хабха̄во вийа читтасса ра̄га̄дималехи сам̣килит̣т̣хабха̄во, дхованасила̄талам̣ вийа анупуббӣкатха̄, удакам̣ вийа саддха̄, удакена теметва̄ ӯсагомайачха̄рикакха̄рехи ка̄л̣аке саммаддитва̄ ваттхасса дхованаппайого вийа саддха̄синехена теметва̄ теметва̄ сатисама̄дхипан̃н̃а̄хи досе ситхиле катва̄ сута̄дивидхина̄ читтасса содхане вӣрийа̄рамбхо. тена пайогена ваттхе ка̄л̣ака̄пагамо вийа вӣрийа̄рамбхена килесавиккхамбханам̣, ран̇гаджа̄там̣ вийа арийамагго, тена суддхаваттхасса пабхассарабха̄во вийа виккхамбхитакилесасса читтасса маггена парийодапананти.

‘‘дит̣т̣хадхаммо’’ти ватва̄ дассанам̣ на̄ма н̃а̄н̣адассанато ан̃н̃ампи аттхӣти танниваттанаттхам̣ ‘‘паттадхаммо’’ти вуттам̣. патти на̄ма н̃а̄н̣асампаттито ан̃н̃а̄пи виджджатӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘видитадхаммо’’ти вуттам̣. са̄ панеса̄ видитадхаммата̄ дхаммесу екадесенапи хотӣти ниппадесато видитабха̄вам̣ дассетум̣. ‘‘парийога̄л̣хадхаммо’’ти вуттам̣. тенасса сачча̄бхисамбодхам̣йева дӣпети. магган̃а̄н̣ан̃хи ека̄бхисамайавасена парин̃н̃а̄дикиччам̣ са̄дхентам̣ ниппадесена чатусаччадхаммам̣ самантато ога̄л̣хам̣ на̄ма хоти. тена̄ха ‘‘дит̣т̣хо арийасаччадхаммо етена̄ти дит̣т̣хадхаммо’’ти. тин̣н̣а̄ вичикиччха̄ти саппат̣ибхайаканта̄расадиса̄ сол̣асаваттхука̄ ат̣т̣хаваттхука̄ ча тин̣н̣а̄ ниттин̣н̣а̄ вичикиччха̄. вигата̄ катхам̣катха̄ти паваттиа̄дӣсу ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо’’ти евам̣ паваттика̄ вигата̄ самуччхинна̄ катхам̣катха̄. са̄раджджакара̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ пахӣнатта̄ таппат̣ипаккхесу сӣла̄дигун̣есу патит̣т̣хитатта̄ веса̄раджджам̣ виса̄радабха̄вам̣ веййаттийам̣ патто. аттана̄ ева паччаккхато дит̣т̣хатта̄ на парам̣ паччети, на часса паро паччетаббо аттхӣти апараппаччайо.

уддиситва̄ катанти атта̄нам̣ уддиситва̄ ма̄ран̣авасена катам̣ ниббаттитам̣ мам̣сам̣. пат̣иччакамманти еттха камма-саддо каммаса̄дхано атӣтака̄лико ча̄ти а̄ха ‘‘атта̄нам̣ пат̣иччаката’’нти. нимиттакаммассетам̣ адхивачанам̣ ‘‘пат̣ичча каммам̣ пхусатӣ’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.4.75) вийа. нимиттакаммасса̄ти нимиттабха̄вена ладдхаббакаммасса. каран̣авасена пат̣иччакаммам̣ еттха аттхӣти мам̣сам̣ пат̣иччакаммам̣ йатха̄ буддхи буддхам̣. там̣ етасса аттхӣти буддхо. сесаметтха утта̄намева.

сӣхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-4. асса̄джа̄нӣйасутта̄диван̣н̣ана̄

13-14. татийе са̄т̣хеййа̄нӣти сат̣хатта̄ни. сесападесупи есева найо. та̄ни панасса са̄т̣хеййа̄дӣни ка̄йачиттуджуката̄пат̣ипаккхабхӯта̄ лобхасахагатачиттуппа̄дасса паваттиа̄ка̄рависеса̄. таттха йасса кисмин̃чидева т̣ха̄не т̣ха̄тука̄масса сато йам̣ т̣ха̄нам̣ манусса̄нам̣ саппат̣ибхайам̣, пурато гантва̄ татхева саппат̣ибхайат̣т̣ха̄нева т̣хасса̄мӣти на хоти, ван̃чана̄дхиппа̄йабха̄вато т̣ха̄тука̄мат̣т̣ха̄нейева никха̄таттхамбхо вийа чатта̄ро па̄де ничча̄летва̄ тит̣т̣хати, айам̣ сат̣хо на̄ма, имасса са̄т̣хеййасса па̄кат̣акаран̣ам̣. татха̄ йасса кисмин̃чидева т̣ха̄не ниваттитва̄ кхандхагатам̣ па̄тетука̄масса сато йам̣ т̣ха̄нам̣ манусса̄нам̣ саппат̣ибхайам̣, пурато гантва̄ татхева па̄тесса̄мӣти на хоти, па̄тетука̄мат̣т̣ха̄нейева ниваттитва̄ па̄тети, айам̣ кӯт̣о на̄ма. йасса ка̄лена ва̄мато, ка̄лена даккхин̣ато, ка̄лена уджумаггенева ча гантука̄масса сато йам̣ т̣ха̄нам̣ манусса̄нам̣ саппат̣ибхайам̣, пурато гантва̄ татхева евам̣ карисса̄мӣти на хоти, йадиччхакам̣ гантука̄мат̣т̣ха̄нейева ка̄лена ва̄мато, ка̄лена даккхин̣ато, ка̄лена уджумаггам̣ гаччхати, татха̄ лен̣д̣ам̣ ва̄ пасса̄вам̣ ва̄ виссаджджетука̄масса идам̣ т̣ха̄нам̣ сусаммат̣т̣хам̣ а̄кин̣н̣амануссам̣ раман̣ӣйам̣. имасмим̣ т̣ха̄не еварӯпам̣ ка̄тум̣ на йуттам̣, пурато гантва̄ пат̣иччханнат̣т̣ха̄не карисса̄мӣти на хоти, таттхева кароти, айам̣ джимхо на̄ма. йасса пана кисмин̃чи т̣ха̄не магга̄ уккамма ниваттитва̄ пат̣имаггам̣ а̄рохитука̄масса сато йам̣ т̣ха̄нам̣ манусса̄нам̣ саппат̣ибхайам̣, пурато гантва̄ таттхева евам̣ карисса̄мӣти на хоти, пат̣имаггам̣ а̄рохитука̄мат̣т̣ха̄нейева магга̄ уккамма ниваттитва̄ пат̣имаггам̣ а̄рохати, айам̣ ван̇ко на̄ма. ити имам̣ чатуббидхампи кирийам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘йа̄ни кхо панасса та̄ни са̄т̣хеййа̄ни…пе… а̄викатта̄ хотӣ’’ти. чатуттхе наттхи ваттаббам̣.

асса̄джа̄нӣйасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5-8. маласутта̄диван̣н̣ана̄

15-18. пан̃чаме (дха. па. ат̣т̣ха. 2.241) йа̄ ка̄чи парийатти ва̄ сиппам̣ ва̄ йасма̄ асаджджха̄йантасса анануйун̃джантасса винассати, нирантарам̣ ва̄ на упат̣т̣ха̄ти, тасма̄ ‘‘асаджджха̄йамала̄ манта̄’’ти вуттам̣. йасма̄ пана гхара̄ва̄сам̣ васантасса ут̣т̣ха̄йут̣т̣ха̄йа джин̣н̣аппат̣исан̇кхаран̣а̄дӣни акаронтасса гхарам̣ на̄ма винассати, тасма̄ ‘‘анут̣т̣ха̄намала̄ гхара̄’’ти вуттам̣. йасма̄ гихисса ва̄ паббаджитасса ва̄ косаджджавасена сарӣраппаджагганам̣ ва̄ париккха̄раппат̣иджагганам̣ ва̄ акаронтасса ка̄йо дуббан̣н̣о хоти, тасма̄ ‘‘малам̣ ван̣н̣асса косаджджа’’нти вуттам̣. йасма̄ пана га̄во раккхантасса пама̄давасена нидда̄йантасса ва̄ кӣл̣антасса ва̄ та̄ га̄во атиттхапаккхандана̄дӣхи ва̄ ва̄л̣амигачора̄диупаддавена ва̄ паресам̣ са̄ликкхетта̄дӣни отаритва̄ кха̄данавасена ва̄ вина̄сама̄паджджанти, сайампи дан̣д̣ам̣ ва̄ парибха̄сам̣ ва̄ па̄пун̣а̄ти, паббаджитам̣ ва̄ пана чхадва̄ра̄дӣни араккхантам̣ пама̄давасена килеса̄ отаритва̄ са̄сана̄ ча̄венти, тасма̄ ‘‘пама̄до раккхато мала’’нти вуттам̣. со хисса вина̄са̄вахена малат̣т̣ха̄нийатта̄ малам̣.

дуччаританти атича̄ро. атича̄ринин̃хи иттхим̣ са̄микопи геха̄ нӣхарати, ма̄та̄питӯнам̣ сантикам̣ гатампи ‘‘твам̣ куласса ан̇га̄рабхӯта̄, аккхӣхипи на дат̣т̣хабба̄’’ти там̣ ма̄та̄питаропи нӣхаранти, са̄ ана̄тха̄ вичарантӣ маха̄дуккхам̣ па̄пун̣а̄ти. тенасса̄ дуччаритам̣ ‘‘мала’’нти вуттам̣. дадатоти да̄йакасса. йасса хи кхеттакасанака̄ле ‘‘имасмим̣ кхетте сампанне сала̄кабхатта̄дӣни дасса̄мӣ’’ти чинтетва̄пи ниппханне сассе маччхерам̣ уппаджджитва̄ ча̄гачиттам̣ нива̄рети, со маччхеравасена ча̄гачитте авируханте мануссасампатти, диббасампатти, нибба̄насампаттӣти тиссо сампаттийо на лабхати. тена вуттам̣ ‘‘маччхерам̣ дадато мала’’нти. ан̃н̃есупи еварӯпесу есева найо. па̄пака̄ дхамма̄ти акусала̄ дхамма̄. те пана идхалоке паралоке ча маламева. татоти хет̣т̣ха̄ вуттамалато. малатаранти атирекамалам̣. чхат̣т̣ха̄дӣни утта̄наттха̄нева.

маласутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. паха̄ра̄дасуттаван̣н̣ана̄

19. наваме (уда̄. ат̣т̣ха. 45; са̄раттха. т̣ӣ. чӯл̣авагга 3.384) асура̄ти дева̄ вийа на суранти на кӣл̣анти на вирочантӣти асура̄. сура̄ на̄ма дева̄, тесам̣ пат̣ипаккха̄ти ва̄ асура̄, вепачиттипаха̄ра̄да̄дайо. тесам̣ бхаванам̣ синерусса хет̣т̣ха̄бха̄ге. те таттха пависанта̄ никкхаманта̄ синерупа̄де ман̣д̣апа̄дӣни нимминитва̄ кӣл̣анта̄ абхираманти. са̄ таттха тесам̣ абхирати. име гун̣е дисва̄ти а̄ха ‘‘йе дисва̄ дисва̄ асура̄ маха̄самудде абхирамантӣ’’ти.

йасма̄ локийа̄ джамбудӣпо, химава̄ таттха патит̣т̣хитасамуддадахапаббата̄ таппабхава̄ надийоти етесу йам̣ йам̣ на мануссагочарам̣, таттха сайам̣ саммӯл̣ха̄ ан̃н̃епи саммохайанти, тасма̄ таттха саммохавидхаманаттхам̣ ‘‘айам̣ та̄ва джамбудӣпо’’тиа̄ди а̄раддхам̣. дасасахассайоджанапарима̄н̣о а̄йа̄мато виттха̄рато ча̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. удакена аджджхоттхат̣о тадупабхогисатта̄нам̣ пун̃н̃аккхайена. сундарадассанам̣ кӯт̣анти судассанакӯт̣ам̣, йам̣ локе ‘‘хемакӯт̣а’’нти вуччати. мӯлагандхо ка̄ла̄нуса̄рийа̄ди. са̄рагандхо чандана̄ди. пхеггугандхо салала̄ди. тачагандхо лаван̇га̄ди. папат̣ика̄гандхо капиттха̄ди. расагандхо саджджуласа̄ди. паттагандхо тама̄лахиривера̄ди. пуппхагандхо на̄гакусума̄ди. пхалагандхо джа̄типхала̄ди. гандхагандхо саббесам̣ гандха̄нам̣ гандхо. ‘‘сабба̄ни путхулато пан̃н̃а̄са йоджана̄ни, а̄йа̄мато пана уббедхато вийа двийоджанасата̄нева̄’’ти ваданти.

манохарасила̄тала̄нӣти ратанамайатта̄ манун̃н̃асопа̄насила̄тала̄ни. супат̣ийатта̄нӣти тадупабхогисатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣акаммуна̄ва сут̣т̣ху пат̣ийатта̄ни сусан̣т̣хита̄ни хонти. маччхакаччхапа̄дӣни удакам̣ малам̣ каронти, тадабха̄вато пхаликасадисаниммалодака̄ни. тирийато дӣгхам̣ уггатакӯт̣анти ‘‘тираччха̄напаббата’’нти а̄ха. пурима̄ни на̄маготта̄нӣти еттха надӣ ниннага̄тиа̄дикам̣ готтам̣, ган̇га̄ йамуна̄тиа̄дикам̣ на̄мам̣.

савама̄на̄ти сандама̄на̄. пӯраттанти пун̣н̣абха̄во. маса̄рагаллам̣ ‘‘читтапхалика’’нтипи ваданти. махатам̣ бхӯта̄нанти маханта̄нам̣ сатта̄нам̣. тимӣ тимин̇гала̄ тимитимин̇гала̄ти тиссо маччхаджа̄тийо. тимим̣ гиланасаматтха̄ тимин̇гала̄. тимин̃ча тимин̇галан̃ча гиланасаматтха̄ тимитимин̇гала̄ти ваданти.

мама са̄вака̄ти сота̄панна̄дике арийапуггале сандха̄йа вадати. на сам̣васатӣти упосатхакамма̄дивасена сам̣ва̄сам̣ на кароти. уккхипатӣти апанети. вимуттирасоти килесехи вимуччанарасо. сабба̄ хи са̄санасампатти йа̄вадева анупа̄да̄йа а̄савехи читтасса вимуттиаттха̄.

ратана̄нӣти ратиджананат̣т̣хена ратана̄ни. сатипат̣т̣ха̄на̄дайо хи бха̄вийама̄на̄ пуббабха̄гепи анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ ниббаттенти, пагева апарабха̄ге. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йато йато саммасати, кхандха̄нам̣ удайаббайам̣;

лабхатӣ пӣтипа̄моджджам̣, аматам̣ там̣ виджа̄ната’’нти. (дха. па. 374) –

локийаратананиббаттам̣ пана пӣтипа̄моджджам̣ на тасса калабха̄гампи аггхати. апича –

‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ратананти павуччати’’. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.223; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50);

йади ча читтӣката̄дибха̄вена ратанам̣ на̄ма хоти, сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣йева бхӯтато ратанабха̄во. бодхипаккхийадхамма̄нан̃хи со а̄нубха̄во, йам̣ са̄вака̄ са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣ам̣, паччекабуддха̄ паччекабодхин̃а̄н̣ам̣, самма̄самбуддха̄ самма̄самбодхим̣ адхигаччханти а̄саннака̄ран̣атта̄. а̄саннака̄ран̣ан̃хи да̄на̄диупаниссайоти евам̣ ратиджананат̣т̣хена читтӣката̄диаттхена ча ратанабха̄во бодхипаккхийадхамма̄нам̣ са̄тисайо. тена вуттам̣ ‘‘татрима̄ни ратана̄ни, сеййатхидам̣. чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.

таттха а̄рамман̣е оккантитва̄ упат̣т̣ха̄нат̣т̣хена упат̣т̣ха̄нам̣, сатийева упат̣т̣ха̄нанти сатипат̣т̣ха̄нам̣. а̄рамман̣асса пана ка̄йа̄дивасена чатуббидхатта̄ вуттам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти. татха̄ хи ка̄йаведана̄читтадхаммесу субхасукханиччааттасан̃н̃а̄нам̣ паха̄нато асубхадуккха̄ничча̄наттабха̄ваггахан̣ато ча несам̣ ка̄йа̄нупассана̄дибха̄во вибхатто.

самма̄ падаханти етена, сайам̣ ва̄ самма̄ падахати, пасаттхам̣ сундарам̣ ва̄ падахантӣти саммаппадха̄нам̣, пуггаласса ва̄ саммадева падха̄набха̄вакаран̣ато саммаппадха̄нам̣ вӣрийассетам̣ адхивачанам̣. тампи ануппаннуппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ ануппа̄данаппаха̄навасена ануппаннуппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄данат̣т̣ха̄панавасена ча чатукиччаса̄дхакатта̄ вуттам̣ ‘‘чатта̄ро саммаппадха̄на̄’’ти.

иджджхатӣти иддхи, самиджджхати ниппхаджджатӣти аттхо. иджджханти ва̄ та̄йа сатта̄ иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти иддхи. ити пат̣хамена аттхена иддхи ева па̄доти иддхипа̄до, иддхикот̣т̣ха̄соти аттхо. дутийена аттхена иддхийа̄ па̄до патит̣т̣ха̄ адхигамупа̄йоти иддхипа̄до. тена хи упарӯпаривисесасан̇кха̄там̣ иддхим̣ паджджанти па̄пун̣анти. сва̄йам̣ иддхипа̄до йасма̄ чханда̄дике чатта̄ро адхипатидхамме дхуре джет̣т̣хаке катва̄ ниббаттӣйати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘чатта̄ро иддхипа̄да̄’’ти.

пан̃чиндрийа̄нӣти саддха̄дӣни пан̃ча индрийа̄ни. таттха ассаддхийам̣ абхибхавитва̄ адхимоккхалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти саддхиндрийам̣. косаджджам̣ абхибхавитва̄ паггахалаккхан̣е, пама̄дам̣ абхибхавитва̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣е, виккхепам̣ абхибхавитва̄ авиккхепалаккхан̣е, ан̃н̃а̄н̣ам̣ абхибхавитва̄ дассаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти пан̃н̃индрийам̣.

та̄нийева ассаддхийа̄дӣхи анабхибхаванӣйато акампийат̣т̣хена сампайуттадхаммесу тхирабха̄вена ча бала̄ни ведитабба̄ни.

сатта боджджхан̇га̄ти бодхийа̄, бодхисса ва̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄. йа̄ хи еса̄ дхаммаса̄маггӣ йа̄йа локуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄йа лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхаттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄йа сатидхаммавичайавӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄сан̇кха̄та̄йа дхаммаса̄маггийа̄ арийаса̄вако буджджхати, килесанидда̄йа вут̣т̣хахати, чатта̄ри арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти ‘‘бодхӣ’’ти вуччати. тасса̄ дхаммаса̄маггисан̇кха̄та̄йа бодхийа̄ ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа. йопеса вуттаппака̄ра̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ арийаса̄вако ‘‘бодхӣ’’ти вуччати. тасса бодхисса ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа. тена̄ху пора̄н̣а̄ ‘‘буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 466; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.182; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.2.17). ‘‘бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 2.17) найенапи боджджхан̇гаттхо ведитаббо.

арийо ат̣т̣хан̇гико магготи там̣там̣маггаваджджхехи килесехи а̄ракатта̄, арийабха̄вакаратта̄, арийапхалаппат̣ила̄бхакаратта̄ ча арийо. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣни ат̣т̣хан̇га̄ни асса аттхи, ат̣т̣ха ан̇га̄нийева ва̄ ат̣т̣хан̇гико. ма̄ренто килесе гаччхати нибба̄наттхикехи ва̄ маггӣйати, сайам̣ ва̄ нибба̄нам̣ маггатӣти магготи еваметесам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ аттхавибха̄го ведитаббо.

сота̄панноти маггасан̇кха̄там̣ сотам̣ а̄паджджитва̄ па̄пун̣итва̄ т̣хито, сота̄паттипхалат̣т̣хоти аттхо. сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанноти сота̄паттипхаласса аттапаччаккхакаран̣а̄йа пат̣ипаджджама̄но пат̣хамамаггат̣т̣хо, йо ат̣т̣хамакотипи вуччати. сакада̄га̄мӣти сакидева имам̣ локам̣ пат̣исандхиггахан̣авасена а̄гаманасӣло дутийапхалат̣т̣хо. ана̄га̄мӣти пат̣исандхиггахан̣авасена ка̄малокам̣ ана̄гаманасӣло татийапхалат̣т̣хо. йо пана саддха̄нуса̄рӣ дхамма̄нуса̄рӣ екабӣджӣтиевама̄дико арийапуггалавибха̄го, со етесам̣йева пабхедоти. сесам̣ вуттанайасадисамева.

паха̄ра̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. упосатхасуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме тадахупосатхети (уда̄. ат̣т̣ха. 45; са̄раттха. т̣ӣ. чӯл̣авагга 3.383) тасмим̣ упосатхадивасабхӯте ахани. упосатхакаран̣аттха̄йа̄ти ова̄дапа̄тимоккхам̣ уддиситум̣. уддхастам̣ арун̣анти арун̣уггаманам̣. уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккханти тхеро бхагавантам̣ па̄тимоккхуддесам̣ йа̄чи. тасмим̣ ка̄ле ‘‘на, бхиккхаве, анупосатхе упосатхо ка̄таббо’’ти (маха̄ва. 136) сиккха̄падасса апан̃н̃аттатта̄. касма̄ пана бхагава̄ тийа̄мараттим̣ вӣтина̄меси? тато пат̣т̣ха̄йа ова̄дапа̄тимоккхам̣ ануддиситука̄мо тасса ваттхум̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣. аддаса̄ти катхам̣ аддаса? аттано четопарийан̃а̄н̣ена тассам̣ парисати бхиккхӯнам̣ читта̄ни париджа̄нанто тасса дуссӣласса читтам̣ пасси. йасма̄ пана читте дит̣т̣хе там̣саман̇гӣпуггало дит̣т̣хо на̄ма хоти, тасма̄ ‘‘аддаса̄ кхо а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но там̣ пуггалам̣ дуссӣла’’нтиа̄ди вуттам̣. йатхева хи ана̄гате саттасу дивасесу паваттам̣ паресам̣ читтам̣ четопарийан̃а̄н̣ала̄бхӣ джа̄на̄ти, евам̣ атӣтепӣти. маджджхе бхиккхусан̇гхасса нисиннанти сан̇гхапарийа̄панно вийа бхиккхусан̇гхасса анто нисиннам̣. дит̣т̣хосӣти айам̣ на пакататтоти бхагавата̄ дит̣т̣хо аси. йасма̄ ча евам̣ дит̣т̣хо, тасма̄ наттхи те тава бхиккхӯхи саддхим̣ екакамма̄дисам̣ва̄со. йасма̄ пана со сам̣ва̄со тава наттхи, тасма̄ ут̣т̣хехи, а̄вусоти еваметтха падайоджана̄ ведитабба̄.

татийампи кхо со пуггало тун̣хӣ ахосӣти анекава̄рам̣ ватва̄пи ‘‘тхеро сайамева ниббинно орамиссатӣ’’ти ва̄, ‘‘ида̄ни имесам̣ пат̣ипаттим̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти ва̄ адхиппа̄йена тун̣хӣ ахоси. ба̄ха̄йам̣ гахетва̄ти ‘‘бхагавата̄ майа̄ ча йа̄тха̄вато дит̣т̣хо, йа̄вататийам̣ ‘ут̣т̣хехи, а̄вусо’ти ча вутто на вут̣т̣ха̄ти, ида̄нисса никкад̣д̣ханака̄ло, ма̄ сан̇гхасса упосатхантара̄йо ахосӣ’’ти там̣ ба̄ха̄йам̣ аггахеси, татха̄ гахетва̄. бахи два̄ракот̣т̣хака̄ никкха̄метва̄ти два̄ракот̣т̣хака̄ два̄раса̄ла̄то никкха̄метва̄. бахӣти пана никкха̄митат̣т̣ха̄надассанам̣. атха ва̄ бахидва̄ракот̣т̣хака̄ти бахидва̄ракот̣т̣хакатопи никкха̄метва̄, на антодва̄ракот̣т̣хакато ева. убхайаттха̄пи виха̄рато бахикатва̄ти аттхо. сӯчигхат̣икам̣ датва̄ти аггал̣асӯчин̃ча упаригхат̣икан̃ча а̄дахитва̄, сут̣т̣хутарам̣ кава̄т̣ам̣ тхакетва̄ти аттхо. йа̄ва ба̄ха̄гахан̣а̄пи на̄ма̄ти имина̄ ‘‘апарисуддха̄, а̄нанда, париса̄’’ти вачанам̣ сутва̄ ева хи тена паккамитаббам̣ сийа̄, евам̣ апаккамитва̄ йа̄ва ба̄ха̄гахан̣а̄пи на̄ма со могхапурисо а̄гамессати, аччхарийамиданти дассети. идан̃ча гараханаччхарийамева̄ти ведитаббам̣.

атха бхагава̄ чинтеси – ‘‘ида̄ни бхиккхусан̇гхе аббудо джа̄то, апарисуддха̄ пуггала̄ упосатхам̣ а̄гаччханти, на ча татха̄гата̄ апарисуддха̄йа париса̄йа упосатхам̣ каронти, па̄тимоккхам̣ уддисанти. ануддисанте ча бхиккхусан̇гхасса упосатхо паччхиджджати. йам̣нӯна̄хам̣ ито пат̣т̣ха̄йа бхиккхӯнам̣йева па̄тимоккхуддесам̣ ануджа̄неййа’’нти. евам̣ пана чинтетва̄ бхиккхӯнам̣йева па̄тимоккхуддесам̣ ануджа̄ни. тена вуттам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄…пе… па̄тимоккхам̣ уддисеййа̄тха̄’’ти. таттха на да̄на̄ханти ида̄ни ахам̣ упосатхам̣ на карисса̄ми, па̄тимоккхам̣ на уддисисса̄мӣти паччекам̣ на-ка̄рена самбандхо. дувидхан̃хи па̄тимоккхам̣ – а̄н̣а̄па̄тимоккхам̣, ова̄дапа̄тимоккханти. тесу ‘‘сун̣а̄ту ме, бханте’’тиа̄дикам̣ (маха̄ва. 134) а̄н̣а̄па̄тимоккхам̣. там̣ са̄вака̄ва уддисанти, на буддха̄, йам̣ анваддхама̄сам̣ уддисӣйати. ‘‘кхантӣ парамам̣…пе… саббапа̄пасса акаран̣ам̣…пе… анупава̄до анупагха̄то…пе… етам̣ буддха̄на са̄сана’’нти (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 183-185; уда̄. 36; нетти. 30) има̄ пана тиссо га̄тха̄ ова̄дапа̄тимоккхам̣ на̄ма. там̣ буддха̄ва уддисанти, на са̄вака̄, чханнампи васса̄нам̣ аччайена уддисанти. дӣгха̄йукабуддха̄нан̃хи дхарама̄нака̄ле айамева па̄тимоккхуддесо, аппа̄йукабуддха̄нам̣ пана пат̣хамабодхийам̣йева. тато парам̣ итаро. тан̃ча кхо бхиккхӯйева уддисанти, на буддха̄, тасма̄ амха̄кампи бхагава̄ вӣсативассаматтам̣ имам̣ ова̄дапа̄тимоккхам̣ уддиситва̄ имам̣ антара̄йам̣ дисва̄ тато парам̣ на уддиси. ат̣т̣ха̄нанти ака̄ран̣ам̣. анавака̄соти тассева вевачанам̣. ка̄ран̣ан̃хи йатха̄ тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти ‘‘т̣ха̄на’’нти вуччати, евам̣ ‘‘авака̄со’’типи вуччати. йанти кирийа̄пара̄масанам̣.

ат̣т̣химе, бхиккхаве, маха̄самуддети ко анусандхи? йва̄йам̣ апарисуддха̄йа париса̄йа па̄тимоккхасса ануддесо вутто, со имасмим̣ дхаммавинайе аччхарийо аббхуто дхаммоти там̣ апарехипи саттахи аччхарийаббхутадхаммехи саддхим̣ вибхаджитва̄ дассетука̄мо пат̣хамам̣ та̄ва тесам̣ упама̄бха̄вена маха̄самудде ат̣т̣ха аччхарийаббхутадхамме дассенто саттха̄ ‘‘ат̣т̣химе, бхиккхаве, маха̄самудде’’тиа̄дима̄ха.

упосатхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

маха̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. гахапативагго

1-7. пат̣хамауггасутта̄диван̣н̣ана̄

21-27. татийасса пат̣хамадутийесу наттхи ваттаббам̣. татийе ‘‘хаттхаго’’ти ваттаббе ‘‘хаттхако’’ти вуттам̣. со хи ра̄джапуриса̄нам̣ хаттхато йаккхасса хаттхам̣, йаккхасса хаттхато бхагавато хаттхам̣, бхагавато хаттхато пуна ра̄джапуриса̄нам̣ хаттхам̣ гататта̄ на̄мато хаттхако а̄л̣авакоти джа̄то. тена̄ха ‘‘а̄л̣авакайаккхасса хаттхато хаттхехи сампат̣иччхитатта̄ хаттхакоти ладдхана̄мо ра̄джакума̄ро’’ти. чатуттха̄дӣни утта̄наттха̄нева.

пат̣хамауггасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. дутийабаласуттаван̣н̣ана̄

28. ат̣т̣хаме кхӣн̣а̄савасса саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччата̄ асаммохавасена киччато маггапан̃н̃а̄йа суппат̣ивиддха̄, випассана̄йа а̄рамман̣акаран̣авасенапӣти дассенто а̄ха ‘‘сахавипассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа̄’’ти. име ка̄ма̄ти двепи ка̄ме вадати. килесавасена уппаджджама̄но хи парил̣а̄хо ваттхука̄масанниссайо ваттхука̄мависайо ва̄ти двепи сапарил̣а̄хат̣т̣хена ан̇га̄рака̄су вийа̄ти ‘‘ан̇га̄рака̄сӯпама̄’’ти вутта̄. анто вуччати ла̄макат̣т̣хена тан̣ха̄, бйантам̣ вигатантам̣ бхӯтанти бйантибхӯтанти а̄ха ‘‘вигатантабхӯта’’нти, ниттан̣ханти аттхо.

дутийабаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. аккхан̣асуттаван̣н̣ана̄

29. наваме йасма̄ махиддхикапета̄ дева̄сура̄нам̣ а̄ва̄хам̣ гаччханти, вива̄хам̣ на гаччханти, тасма̄ петтивисайенева асурака̄йо гахитоти ведитаббо. пета̄сура̄ пана пета̄ ева̄ти тесам̣ петехи сан̇гахо авуттасиддхова.

аккхан̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. ануруддхамаха̄витаккасуттаван̣н̣ана̄

30. дасаме аппиччхасса̄ти на иччхасса. абха̄ваттхо хеттха аппасаддо ‘‘аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 10.11) вийа. паччайесу аппиччхо паччайаппиччхо, чӣвара̄дипаччайесу иччха̄рахито. адхигамаппиччхоти джха̄на̄диадхигамавибха̄ване иччха̄рахито. парийаттиаппиччхоти парийаттийам̣ ба̄хусаччавибха̄ване иччха̄рахито. дхутан̇гаппиччхоти дхутан̇гесу аппиччхо дхутан̇габха̄вавибха̄ване иччха̄рахито. сантагун̣анигуханена̄ти аттани сам̣виджджама̄на̄нам̣ джха̄на̄дигун̣а̄нан̃чева ба̄хусаччагун̣асса дхутан̇гагун̣асса ча нигуханена чха̄данена. сампаджджатӣти ниппхаджджати сиджджхати. но махиччхасса̄ти махатийа̄ иччха̄йа саманна̄гатасса но сампаджджати анудхаммассапи аниппхаджджанато. павивиттасса̄ти пака̄рехи вивиттасса. тена̄ха ‘‘ка̄йачиттаупадхививекехи вивиттасса̄’’ти. а̄рамбхаваттхувасена̄ти бха̄вана̄бхийогавасена екӣбха̄вова ка̄йавивекоти адхиппето, на ган̣асан̇ган̣ика̄бха̄ваматтанти дассети. камманти йогакаммам̣.

саттехи килесехи ча сан̇ган̣анам̣ самодха̄нам̣ сан̇ган̣ика̄, са̄ а̄рамитаббат̣т̣хена а̄ра̄мо етасса̄ти сан̇ган̣ика̄ра̄мо, тасса. тена̄ха ‘‘ган̣асан̇ган̣ика̄йа чева̄’’тиа̄ди. а̄раддхавӣрийасса̄ти паггахитавӣрийасса. тан̃ча кхо упадхививеке нинната̄васена ‘‘айам̣ дхаммо’’ти вачанато. еса найо итаресупи. виват̣т̣анисситам̣йева хи сама̄дха̄нам̣ идха̄дхиппетам̣, татха̄ пан̃н̃а̄пи. каммасса-катапан̃н̃а̄йа хи т̣хито каммавасена бхавесу на̄наппака̄ро анаттхоти джа̄нанто каммаккхайакарам̣ н̃а̄н̣ам̣ абхипаттхети, тадаттхан̃ча усса̄хам̣ кароти. ма̄на̄дайо саттасанта̄нам̣ сам̣са̄ре папан̃ченти виттха̄рентӣти папан̃ча̄ти а̄ха ‘‘тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хипапан̃чарахитатта̄’’тиа̄ди. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

ануруддхамаха̄витаккасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

гахапативаггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. да̄навагго

1-4. пат̣хамада̄насутта̄диван̣н̣ана̄

31-34. чатуттхасса пат̣хаме а̄саджджа̄ти йасса дети, тасса а̄гаманахету тена сама̄гаманимиттам̣. бхайа̄ти бхайахету. нану бхайам̣ на̄ма ладдхака̄мата̄ра̄га̄дайо вийа четана̄йа ависуддхикарам̣, там̣ касма̄ идха гахитанти? найидам̣ та̄дисам̣ воха̄рабхайа̄дим̣ сандха̄йа вуттанти дассетум̣ ‘‘айам̣ ада̄йако ака̄рако’’тиа̄ди вуттам̣. ада̄си мети йам̣ пуббе катам̣ упака̄рам̣ чинтетва̄ дӣйати, там̣ сандха̄йа вуттам̣. дассати мети паччупака̄ра̄сӣса̄йа йам̣ дӣйати, там̣ сандха̄йа вадати. са̄ху да̄нанти да̄нам̣ на̄метам̣ пан̣д̣итапан̃н̃аттанти са̄дхусама̄ча̄ре т̣хатва̄ дети. алан̇ка̄раттханти упасобханаттхам̣. да̄нан̃хи датва̄ там̣ паччавеккхантасса па̄моджджапӣтисоманасса̄дайо уппаджджанти, лобхадосаисса̄маччхера̄дайопи видӯрӣ бхаванти. ида̄ни да̄нам̣ анукӯладхаммапарибрӯханена паччанӣкадхаммавидӯрӣкаран̣ена ча бха̄вана̄читтасса упасобхана̄йа ча париккха̄ра̄йа ча хотӣти ‘‘алан̇ка̄раттхан̃чева париккха̄раттхан̃ча детӣ’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘да̄нан̃хи читтам̣ мудум̣ каротӣ’’тиа̄ди. мудучитто хоти ладдха̄ да̄йаке ‘‘имина̄ майхам̣ сан̇гахо като’’ти, да̄та̄пи ладдхари. тена вуттам̣ ‘‘убхиннампи читтам̣ мудум̣ каротӣ’’ти.

адантадамананти аданта̄ анассава̄писса да̄нена данта̄ ассава̄ хонти, васе ваттанти. ада̄нам̣ дантадӯсаканти ада̄нам̣ пуббе данта̄нам̣ ассава̄нампи вигха̄туппа̄данена читтам̣ дӯсети. уннаманти да̄йака̄ пийам̣вада̄ ча паресам̣ гаручиттӣка̄рат̣т̣ха̄ната̄йа. намантипат̣игга̄хака̄ да̄нена пийава̄ча̄йа ча ладдхасан̇гаха̄сан̇га̄хака̄нам̣.

читта̄лан̇ка̄рада̄намева уттамам̣ анупаккилит̣т̣хата̄йа супарисуддхата̄йа гун̣ависесапаччайата̄йа ча. дутийа̄дӣни утта̄наттха̄нева.

пат̣хамада̄насутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. да̄нӯпапаттисуттаван̣н̣ана̄

35. пан̃чаме да̄напаччайа̄ти да̄нака̄ран̣а̄, да̄намайапун̃н̃асса кататта̄ упачитатта̄ти аттхо. упапаттийоти мануссесу девесу ча ниббаттийо. т̣хапетӣти екава̄рамева ануппаджджитва̄ йатха̄ упари тенева̄ка̄рена паваттати, евам̣ т̣хапети. тадева часса адхит̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘тассева вевачана’’нти. вад̣д̣хетӣти брӯхети на ха̄пети. вимуттанти адхимуттам̣, ниннам̣ пон̣ам̣ паббха̄ранти аттхо. вимуттанти ва̄ виссат̣т̣хам̣. ниппарийа̄йато уттари на̄ма пан̣ӣтам̣ маджджхепи хӣнамаджджхимавибха̄гасса лаббханатоти вуттам̣ ‘‘уттари абха̄витанти тато упаримаггапхалаттха̄йа абха̄вита’’нти. сам̣ваттати татха̄пан̣ихитам̣ да̄намайам̣ читтам̣. йам̣ пана па̄л̣ийам̣ ‘‘тан̃ча кхо’’тиа̄ди вуттам̣, там̣ татрупапаттийа̄ вибандхакарадуссӣлйа̄бха̄вадассанапарам̣ дат̣т̣хаббам̣, на да̄намайасса пун̃н̃асса кеваласса там̣сам̣ваттаната̄дассанапаранти дат̣т̣хаббам̣. самуччхиннара̄гасса̄ти самуччхиннака̄мара̄гасса. тасса хи сийа̄ брахмалоке упапатти, на самуччхиннабхавара̄гасса. вӣтара̄гаггахан̣ена четтха ка̄месу вӣтара̄гата̄ адхиппета̄, йа̄йа брахмалокӯпапатти сийа̄. тена̄ха ‘‘да̄наматтенева̄’’тиа̄ди. йади евам̣ да̄нам̣ таттха киматтхийанти а̄ха ‘‘да̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди. да̄нена мудучиттоти баддха̄гха̄те верипуггалепи аттано да̄насампат̣иччханена мудубхӯтачитто.

да̄нӯпапаттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. пун̃н̃акирийаваттхусуттаван̣н̣ана̄